намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса.
абхидха̄наппадӣпика̄т̣ӣка̄
гантха̄рамбха
йасса н̃а̄н̣ам̣ сада̄ н̃а̄н̣ам̣, на̄н̃н̃еййа̄ н̃а̄н̣акам̣ вина̄;
ниссесагун̣айуттасса, тасса натва̄ махесино.
саттхантара̄ сама̄да̄йа, са̄рам̣ саббадхара̄ татха̄;
кариййате’бхидха̄наппа-дӣпакассаттхаван̣н̣ана̄.
пан̣а̄ма̄диван̣н̣ана̄
[ка] идха̄йам̣ гантхака̄ро пат̣хамаматтано паресампи самма̄ хитаттханиппха̄данаттхам̣ пун̃н̃асампада’ма̄чиноти ‘‘татха̄гато’’чча̄дина̄. таттха карун̣а̄каро маха̄карун̣а̄йа уппаттит̣т̣ха̄набхӯто йо татха̄гато бхагава̄ каропайа̄там̣ аттано хаттхагатам̣ сукхаппадам̣ сукхасса патит̣т̣ха̄набхӯтам̣ сукхака̄ран̣ам̣ ва̄ сукхада̄йакам̣ ва̄ падам̣ нибба̄нам̣ осаджджа чаджитва̄ калисамбхаве дуккхака̄ран̣абхӯте бхаве сам̣са̄ре кеваладуккарам̣ сукарена̄саммиссам̣ аччантадуккарам̣ пан̃чавидхапаричча̄га̄дикам̣ карам̣ каронто параттхам̣ паресаматтхам̣йева ака̄ катава̄, тамедисам̣ татха̄гатам̣ ахам̣ нама̄ми.
[кха] йан̃ча дхаммам̣ джара̄руджа̄димутта̄ джара̄рога̄дӣхи вимутта̄ муникун̃джара̄ мунисет̣т̣ха̄ бхагаванто апӯджайум̣ пӯджитаванто, татха̄ уттаре уттаме сатта̄нам̣ ва̄ сам̣са̄рамахогхапаккханда̄нам̣ тато уттаран̣асаматтхе йахим̣ таре йасмим̣ дхаммаплаве т̣хита̄ самма̄пат̣ипаджджанавасена а̄рӯл̣ха̄ нара̄нара̄ манусса̄ ча дева̄ ча тиват̣т̣амбунидхим̣ килесакаммавипа̄кават̣т̣асан̇кха̄техи тӣхи ват̣т̣ехи а̄кулитам̣ сам̣са̄рамахамбура̄сим̣ тарим̣су тин̣н̣а̄, агхаппахам̣ килесаппаха̄накарам̣, сам̣са̄радуккхаппаха̄накарам̣ ва̄ там̣ дхаммамапи ахам̣ нама̄ми.
[га] муниндорасасӯнутам̣ бхагавато уре самбхавадхаммадесана̄йа арийабха̄ваппаттата̄йа муниндасса орасапуттабха̄вам̣ гатам̣ паттам̣ нутам̣ килесакхепанакам̣ супун̃н̃акхеттам̣ пун̃н̃аттхика̄нам̣ пун̃н̃абӣджавируханат̣т̣ха̄нам̣ сукхеттабхӯтам̣ бхуване локе сутам̣ виссутам̣, сутадхарам̣ ва̄ килесасавана̄бха̄вена ассутам̣ апа̄н̣опи па̄н̣о карӣйиттха̄ти па̄н̣ӣкато, па̄тимоккхасам̣варо, сова сам̣варо етассаттхӣти па̄н̣ӣкатасам̣варо, там̣ па̄н̣ӣкатасам̣варам̣, варам̣ сӣла̄дигун̣ехи садевакехи локехи паттханӣйам̣. ‘‘дева̄пи тасса пихайанти та̄дино’’ти [уда̄. 27] хи вуттам̣. сада̄ саббасмим̣ ка̄ле гун̣огхена сӣла̄дигун̣асамӯхена нирантарантарам̣ авиччхиннама̄насам̣, парипун̣н̣ачиттам̣ ва̄ ган̣ампи ат̣т̣ханнам̣ арийапуггала̄нам̣ самӯхам̣ апи ахам̣ нама̄мӣти еваметтха тин̣н̣ампи сан̇кхепато аттхайоджана̄ дат̣т̣хабба̄.
[гха-н̇а] евам̣ пун̃н̃асампадама̄чинитва̄ кимабхиматам̣ са̄дханӣйамичча̄ха ‘‘пака̄сиссамабхидха̄наппадӣпика’’нти. буддха̄дӣнамабхидха̄на̄нам̣ сарӯпавасена, лин̇гавасена ча паридӣпанато пака̄санато ‘‘абхидха̄наппадӣпика’’нти ладдхана̄мам̣ саттхам̣ пака̄сиссам̣ антобха̄вена ниппханнам̣ бахибха̄вена пака̄сиссам̣. антобха̄васса хи бахибха̄вамапеккхитва̄ бха̄витамупапаннам̣. нану сантева пубба̄чарийа̄нам̣ на̄малин̇гаппака̄сана̄нйамаракосатикан̣д̣оппалинйа̄дйабхидха̄насаттха̄ни, па̄н̣ини бйа̄д̣ивараручичандагоми руддава̄мана̄дивихита̄ни ча лин̇гасаттха̄ни, тато кимидамуччате ичча̄ха ‘‘на̄малин̇га̄ни буддхабха̄ситасса̄раха̄ни дассайанто’’ти. етена сантесвапи пубба̄чарийа̄нам̣ саттхесу йасма̄ на тесу на̄малин̇га̄ни буддхавачана̄нурӯпа̄ни хонти, тасма̄ таданурӯпа̄ни на̄малин̇га̄ни дассайанто абхидха̄насаттхам̣ пака̄сисса̄мӣти етаматтхам̣ дӣпети. намйате абхидхӣйате аттхо анена̄ти на̄мам̣, саддасаттхе намудха̄тувасена. лин̇гайате ‘‘иттхийамато а̄паччайо’’тйа̄дина̄ вибхаджджатети, иттха̄дайо ва̄нена лин̇гӣйанте бйан̃джӣйантети лин̇гам̣, иттхипуманапум̣сакам̣. киметасса абхидха̄насаттхасса каран̣е пайоджананти пуччха̄йам̣ йасмим̣ сати там̣ сота̄ро сотумуссаханти, там̣ дассетума̄ха ‘‘на̄малин̇гесви’’чча̄ди. йато буддхавачане пат̣уно бха̄во па̄т̣авам̣, тадева аттхо пайоджанам̣, там̣ иччхантӣти па̄т̣аваттхино, тесам̣ па̄т̣аваттхӣнам̣ сотӯнам̣ на̄малин̇гесу косаллам̣ кусалата̄ чхекабха̄во буддхавачане махаббалам̣ аттхасса ниччхайака̄ран̣ам̣ хоти, ато тасма̄ ка̄ран̣а̄ буддхабха̄ситасса̄раха̄ни на̄малин̇га̄ни дассайанто абхидха̄наппадӣпикам̣ саттхам̣ пака̄сиссанти самбандхо.
[ча] ида̄ни саттхалахубха̄ваттхама̄ха ‘‘бхиййо’’чча̄ди. бхиййо ба̄хуллена рӯпантара̄ рӯпабхедена иттхипаччайапумбха̄ва̄дика̄рийакатена тхӣпуннапум̣сакам̣ н̃еййам̣, со ча на̄ма̄нам̣ на̄мависесанасса, на̄мапара̄масисаббана̄масаддасса ча н̃еййо пака̄рантара̄бха̄ва̄. татра на̄ма̄нам̣ рӯпабхедо йатха̄ – чхурика̄ сатйа’сипутти [абхидха̄на 392 га̄тха̄]. аси кхагго ча са̄йако [абхидха̄на 391 га̄тха̄]. па̄нӣйам̣ салилам̣ даканти [абхидха̄на 661 га̄тха̄]. на̄мависесанасса йатха̄ – нисӣтхо маджджхима̄ раттӣти [абхидха̄на 70 га̄тха̄]. на̄мапара̄масисаббана̄масаддасса йатха̄ – а̄кан̇кха̄ ручи вутта̄ са̄, твадхика̄ ла̄ласа̄ двисӯти [абхидха̄на 163 га̄тха̄]. са̄хачарийена нийаталин̇гена̄виппайогато тхӣпуннапум̣сакам̣ н̃еййам̣. каттхачӣти йатра рӯпабхедо наттхи, там̣ йатха̄ – марӣчи мигатан̣хика̄ [абхидха̄на 65 га̄тха̄]. рам̣сима̄ бха̄каро бха̄ну [абхидха̄на 63 га̄тха̄]. а̄по пайо джалам̣ ва̄ри [абхидха̄на 661 га̄тха̄]. марӣджха̄дайо хйабхиннарӯпатта̄ лин̇гантарепи самбха̄вийантехи нийаталин̇гехи мигатан̣хика̄бха̄караджала̄дисаддехи са̄хачарийена там̣лин̇ге ниччхӣйанте. а̄хаччавидха̄нена иттхипуманапум̣сака̄нам̣ висесетва̄ катханена тхӣпуннапум̣сакам̣ н̃еййам̣. квачӣти йатра на рӯпабхедо лин̇ганин̣н̣айасса нимиттам̣, на ча са̄хачарийам̣ лин̇габхедобхимато, некамева ва̄ лин̇гамиччхате, там̣ йатха̄ – валларӣ ман̃джарӣ на̄рӣ [абхидха̄на 550 га̄тха̄]. вит̣апо вит̣абхӣттхийам̣ [абхидха̄на 547 га̄тха̄]. бхӣтиттхӣ бхайамутта̄со [абхидха̄на 166 га̄тха̄]. ваджирам̣ пуннапум̣сакечча̄ди [абхидха̄на 24 га̄тха̄].
[чха] ида̄ни рӯпабхедоти лин̇ганин̣н̣айасса пат̣ипаттихетуко йо бхинналин̇га̄нам̣ двандо, таккаран̣апат̣иседхена абхинналин̇га̄намева двандо катоти парибха̄ситумупаккамате ‘‘абхинналин̇гина’’мичча̄ди. абхинналин̇гӣнам̣йева на̄ма̄нам̣ двандо като, на бхинналин̇гӣнам̣, йатха̄ – вимутйасан̇кхатадха̄ту, суддхиниббутийо сийунти [абхидха̄на 9 га̄тха̄]. на кевалам̣ двандойева, атха кхо екасесопйабхинналин̇га̄нам̣йева като, йатха̄ – нагго дигамбара̄ваттха̄. [абхидха̄на 734 га̄тха̄] саббадхаракате пана ‘‘джӣмӯта̄ мегхапаббата̄’’ иччуда̄хат̣ам̣. нану ча бхинналин̇га̄нампи екасесо като, йатха̄ – ма̄та̄ пита̄ ту питаро, путта̄ ту путтадхӣтаро [абхидха̄на 249 га̄тха̄]. сасура̄ сассу сасура̄, бха̄тубхагини бха̄тароти [абхидха̄на 250 га̄тха̄]. еттха хи ма̄та̄ ча пита̄ ча питаро, путто ча дхӣта̄ ча путта̄, сассу ча сасуро ча сасура̄, бха̄та̄ ча бхагинӣ ча бха̄тароти бхинналин̇га̄нампи екасесо дасситоти. т̣ха̄нантаре тесам̣ бхинналин̇гата̄йа дасситатта̄ на досо. та̄то ту джанако пита̄ [абхидха̄на 243 га̄тха̄]. амма̄’мба̄ джананӣ ма̄та̄ [абхидха̄на 244 га̄тха̄]. апаччам̣ путтотраджо суто [абхидха̄на 240 га̄тха̄]. на̄рийам̣ духита̄ дхӣта̄ [абхидха̄на 241 га̄тха̄]. джа̄йа̄патӣнам̣ джананӣ, сассу вутта̄тха таппита̄. сасуроти ичча̄дикан̃хи тесам̣ [абхидха̄на 246 га̄тха̄] т̣ха̄нантаранти. татха̄ еттха камам̣ вина̄ бхинналин̇га̄нам̣ ган̣анапа̄т̣хо вийа сан̇каропи на като. татра хи саггадиса̄дайо аттха̄ йатха̄ккамам̣ там̣самбандха̄ ча саккавидиса̄дайо аттха̄ сакасакасамбандхасахита̄ йатха̄бхидха̄нам̣ сарӯпапат̣ипатйаматтхабхидхеййа̄, татха̄ таппарийа̄йасамбандха̄ни ча йа̄ни на̄ма̄ни, та̄ни сабба̄ни тадабхидха̄на̄васаре абхидхеййа̄нӣти сукхенекатрева сакалана̄мапат̣ипатти сарӯпапат̣ипатти ча йатха̄ сийа̄тиччетадаттхам̣ камо абхйупагамйате, татха̄ ча сатйа̄вассам̣ сагга̄дипарийа̄йе дивасадда̄дайо, хара̄дйавасаре кума̄ра̄дайо абхидхеййа̄ ити кама̄нуродхена лин̇гасан̇каро парихаритумасаккун̣еййо, йатха̄вуттанту камам̣ вина̄ неха сан̇каро като, ити парийа̄йена иттхиппакаран̣а̄диккамена йатха̄самбхавамабхидха̄нато, там̣ йатха̄ – ӣти твиттхӣ аджан̃н̃ан̃ча, упасагго упаддавоти [абхидха̄на 401 га̄тха̄]. атра хи йе тилин̇га̄, те тилин̇га̄васаре ева нибаддха̄, на ган̣анапа̄т̣ха̄ вийа учча̄ран̣авасена, евам̣ саббатра йатха̄самбхавам̣ нӣйате. вуттан̃ча –
‘‘бхеда̄кхйа̄на̄йа на двандо, некасесо на сан̇каро;
катотра бхинналин̇га̄на-мавутта̄нам̣ камам̣ вина̄’’ти [амара 1.4].
ида̄ни лин̇гава̄чака̄нам̣ т̣ха̄навасенаттхесу гаманам̣ дассетума̄ха ‘‘лин̇гава̄чаке’’чча̄ди. га̄тха̄па̄дантамаджджхат̣т̣ха̄ га̄тха̄нам̣ па̄да̄нан̃ча антамаджджхат̣т̣ха̄ лин̇гава̄чака̄ анекаттхалин̇гава̄чака̄ни н̃а̄н̣адассана̄дӣни лин̇га̄ни пуббаматтхам̣ ва̄чакавасена йанти гаччханти. апаре га̄тха̄па̄да̄нама̄дит̣т̣ха̄ лин̇гава̄чака̄ параматтхам̣ йанти гаччханти. там̣ йатха̄ –
пхале випассана̄дибба-чаккхусаббан̃н̃ута̄су ча;
паччавеккхан̣ан̃а̄н̣амхи, магге ча н̃а̄н̣адассанам̣ [абхидха̄на 794 га̄тха̄].
н̣а̄до саддха̄чӣвара̄ди-хетва̄дха̄ресу паччайо;
кӣл̣а̄диббавиха̄ра̄до, виха̄ро сугата̄лайе [абхидха̄на 857 га̄тха̄].
кхагге курӯре неттим̣со, парасмин̃ча̄тра тӣсваму [абхидха̄на 1089 га̄тха̄];
кусале сукатам̣ сут̣т̣ху-кате ча сукато тису [абхидха̄на 938 га̄тха̄].
самайо самава̄йе ча, самӯхе ка̄ран̣е кхан̣е;
пат̣иведхе сийа̄ ка̄ле, паха̄не ла̄бхадит̣т̣хису [абхидха̄на 778 га̄тха̄].
канта̄ро ванадуггесу [абхидха̄на 1107 га̄тха̄].
еттха ча –
йебхуййата̄бйа̄миссесу, висам̣йоге ча кевалам̣;
дал̣хаттхенатиреке ча̄-навасесамхи там̣ тису [абхидха̄на 786 га̄тха̄].
сама̄дхисмим̣ пумекагго-на̄куле ва̄ччалин̇гико [абхидха̄на 1035 га̄тха̄].
джал̣е тхӯло махатйапи [абхидха̄на 1066 га̄тха̄] чча̄дӣсу
га̄тха̄маджджхат̣т̣ха̄нам̣, па̄дантамаджджхат̣т̣ха̄нан̃ча лин̇гава̄чака̄нам̣ пуббапараттхесвапи гаманабха̄вато ‘‘пуббам̣ йантӣ’’ти идам̣ йебхуййавасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ га̄тха̄нам̣ маджджхантат̣т̣ха̄ пуббам̣ йанти, га̄тха̄маджджхат̣т̣ха̄, па̄дантамаджджхат̣т̣ха̄ ча пубба̄паран̃ча йантӣти йатха̄ла̄бхайоджана̄ дат̣т̣хабба̄.
[джа] ида̄ни висесавидхимхи саттхалахубха̄ваттхам̣ парибха̄сате ‘‘пумиттхийа’’мичча̄ди. пумиттхийам̣ ‘‘двӣсӯ’’ти падам̣ н̃еййам̣, йатха̄ – асани двӣсу [абхидха̄на 24 га̄тха̄]. саббалин̇ге лин̇гаттайе ‘‘тӣсӯ’’ти падам̣ н̃еййам̣, йатха̄ – саттаннам̣ пӯран̣е сет̣т̣хе’тисанте саттамо тису [абхидха̄на 942 га̄тха̄]. еттха ча нисиддхалин̇гана̄мам̣ па̄рисесато ‘‘сесалин̇га’’нти н̃еййам̣ [нисиддхалин̇га сесаттхам̣ (амара 1.5.)], йатха̄ – васса сам̣ваччхара̄ ниттхӣти [абхидха̄на 81 га̄тха̄]. атра чекалин̇ганиседхабйа̄кхйа̄нена лин̇гадвайавидха̄нанти [екалин̇ганиседхабйа̄джена лин̇гадвайа̄бхидха̄намити (амаракосачинта̄ман̣ит̣ӣка̄)].
гантхала̄хавам̣ видха̄йеда̄ни пат̣ипаттила̄хаваттхама̄ха ‘‘абхидха̄нантара̄рамбхе’’ичча̄ди. абхидха̄нантарасса ан̃н̃асса абхидха̄насса а̄рамбхе сати, ту анто йасса абхидха̄насса, атха а̄ди йасса абхидха̄насса̄ти идам̣ абхидха̄надвайан̃ча н̃еййам̣. твантаматха̄дикам̣ на̄ма̄дипадам̣ пуббена на самбаджджхатети бха̄во. татра на̄мападам̣ йатха̄ – джино сакко ту сиддхаттхо [абхидха̄на 4 га̄тха̄]. кесаво чаккапа̄н̣йатха [абхидха̄на 16 га̄тха̄]. махиссаро сиво сӯлӣ [абхидха̄на 16 га̄тха̄]. лин̇гападам̣ йатха̄ – пуме ту пан̣хи па̄сан̣и [абхидха̄на 277 га̄тха̄]. пуме тӯту раджо пуппхам̣ [абхидха̄на 238 га̄тха̄]. са̄ тирокаран̣ӣпйатха [абхидха̄на 298 га̄тха̄]. пуннапум̣сакамуллочам̣ [абхидха̄на 299 га̄тха̄]. аттхападам̣ йатха̄ – ударе ту татха̄ па̄ча̄’наласмим̣ гахан̣ӣттхийам̣ [абхидха̄на 973 га̄тха̄]. пан̣ӣто тӣсу мадхуре, уттаме вихитепйатха. ан̃джасе висикха̄йан̃ча, пантийам̣ вӣтхи на̄рийам̣ [абхидха̄на 940 га̄тха̄]. атхасаддена чатра анантарийаттхена сакапарийа̄йопалаккхан̣ато атхо садда̄дӣсу ча на пуббена самбаджджхате. па̄н̣ако ча̄пйатхо учча̄лин̇го ломасапа̄н̣акоти [абхидха̄на 623 га̄тха̄].
[джха] ида̄ни буддхавачана̄наманурӯпа̄нампи пачураппайога̄намева кесан̃чи гахан̣ам̣ аттано саттхантара̄пасайхата̄васена ахам̣ка̄рапуббика̄бха̄ван̃ча дассетума̄ха ‘‘бхиййо пайога’’мичча̄ди. согате сугатасса вачанабхӯте а̄гаме пит̣акаттайе, тан̃хи а̄гаччханти тивидхасампаттийо етена̄ти а̄гамоти вуччати. тасмим̣ бхиййо пайогам̣ ба̄хуллена пайуджджатети пайого, там̣ а̄гамма гахетва̄ квачи аран̃н̃авагга̄дӣсу нигхан̣т̣уйуттин̃ча нигхан̣т̣уна̄маке саттхе а̄гатам̣ буддхавачана̄нурӯпам̣ йуттин̃ча а̄нӣйа а̄нетва̄ на̄малин̇гам̣ катхӣйати антобха̄вена ниппханнам̣ бахибха̄вена пака̄сӣйате. а̄вибха̄ваттамева хи джан̃н̃аттам̣ сантака̄рийака̄рино. а̄сӣса̄йам̣ ва̄ авассамбха̄винопи вачанасса ваттама̄наттхаваттиччха̄йа ваттама̄наттам̣, татха̄ хи локе авассамбха̄вино сиддхимабхисандха̄йа бха̄винамаппаттам̣ ваттама̄наттена ва̄ атӣтаттена ва̄ ваттумиччхати, там̣ йатха̄ – ‘‘идам̣ мамамапа̄пайе’’ти кочи кенача̄бхихито санто авассам̣ там̣ бхависсатӣти ман̃н̃ама̄но па̄пийама̄нам̣ паттам̣ ва̄ ваттумиччхати, татойева ‘‘а̄сӣса̄йам̣ бхӯтамива че’’ти [па̄н̣ини 3.3.132] тадатидесавачанам̣ пачча̄кхйа̄йате.
пан̣а̄ма̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. саггакан̣д̣аван̣н̣ана̄
1. ида̄ни йасма̄ абхидхеййаттхо на̄ма пан̃н̃аттипараматтхаттхавасена дувидхо, тесу йебхуййена пан̃н̃аттаттхато параматтхаттхова сет̣т̣хо, тесупи одхисо килеса̄нам̣ самуччхедапат̣иппассаддхикаратта̄ йатха̄ккамам̣ ат̣т̣ха дхамма̄ сет̣т̣ха̄, татопи нибба̄намева сет̣т̣хам̣, тесам̣ саббесампи дхамма̄нам̣ самма̄самбуддхова сет̣т̣хо. вуттан̃хи бхагавата̄ ‘‘вира̄го сет̣т̣хо дхамма̄нам̣, двипада̄нан̃ча чаккхума̄’’ти [дха. па. 273; нетти. 125]. еттха хи ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ дхамма̄нам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти [а. ни. 4.34; 5.32; итиву. 90] вачанато саббесампи сан̇кхата̄сан̇кхатадхамма̄нам̣ вира̄гасан̇кха̄то нибба̄намева сет̣т̣хо, чаккхума̄ пана самма̄самбуддхо тесам̣ саббесампи дхамма̄нам̣, деваманусса̄дибхеда̄нам̣ двипада̄нан̃ча пан̃н̃аттаттха̄нам̣ сет̣т̣хоти айаматтхо вутто бхагавата̄, тасма̄ саббаттхасет̣т̣хаттха̄бхидха̄йака̄бхидха̄набхӯтам̣ буддха̄тидха̄намева пат̣хамам̣ саггакан̣д̣асса а̄димхи паттхийавасена [саттхийавасена (ка.)] дассетума̄ха ‘‘буддхо’’чча̄ди. таттха джинасаддантам̣ саббабуддхасса на̄мам̣. саббам̣ буддхава̄ти буддхо, сакаммака̄ каттари тапаччайо. висит̣т̣ха̄ буддхи ассаттхӣти буддхо, пасам̣са̄йам̣ йада̄дина̄ н̣апаччайо. да̄насӣлаккхандха̄дайо т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нан̃а̄н̣а̄дайо ва̄ даса бала̄ни йассети дасабало. са̄сати винайати саттети саттха̄. саббадхаммаджа̄нанасӣлата̄йа саббан̃н̃ӯ. двипада̄нам̣, двипадесу ва̄ уттамо двипадуттамо, буддхавам̣саван̣н̣ана̄йам̣ [бу. вам̣. ат̣т̣ха. 37 нида̄накатха̄] ниддха̄ран̣алаккхан̣а̄йа чхат̣т̣хийа̄ сама̄сасса пат̣исиддхатта̄ недисӣ ниддха̄ран̣алаккхан̣а̄ чхат̣т̣хӣ гамйате. касма̄ пана со таттха пат̣исиддхоти? сама̄се йебхуййена ниддха̄ран̣алаккхан̣аттайасса викала̄бха̄вато. кин̃ча̄пи хи таттха чхат̣т̣хийа̄йева пат̣исиддхо, саттамийа̄ пана ниддха̄ран̣алаккхан̣а̄йа виджджама̄натта̄ тасса̄пи со пат̣иседханӣйойева. мунӣнам̣ индо ра̄джа̄ муниндо. пун̃н̃ан̃а̄н̣абха̄гйа̄дайо бхагам̣ на̄ма, там̣йога̄ бхагава̄. на̄тхати сатта̄нам̣ хитам̣ йа̄чати, килесе ва̄ упата̄пети, саттесу ва̄ иссарийам̣ кароти, тесам̣ ва̄ хитам̣ а̄сӣсатӣти на̄тхо. буддхадхаммасамантан̃а̄н̣адиббачаккхусан̇кха̄техи пан̃чахи чаккхӯхи саманна̄гататта̄ чаккхума̄. саббада̄ бйа̄маппабха̄йа ка̄йато ниччхаран̣авасена ан̇гӣрасо. сабба̄ка̄рена саббадхамма̄нам̣ мунанато муни, дхаммава̄десу ва̄ монакаран̣ато муни.
2. лока̄нам̣, локесу ва̄ на̄тхо локана̄тхо. аттано адхикасса кассачипи уттамапуггаласса абха̄вато анадхиваро, саббапарийантагататтабха̄ватта̄ ва̄ наттхи етасса ито ан̃н̃о адхико паттхетаббо аттабха̄воти анадхиваро. маханта̄нам̣ сӣлаккхандха̄дӣнам̣ есанато гавесанато махеси, маханто ва̄ ӣсо вибхӯти етасса̄ти махеси. хитам̣ винайати ануса̄сатӣти вина̄йако, висит̣т̣хам̣ ва̄ нибба̄нам̣ сатте нетӣти вина̄йако. саббадхаммадассанасӣлата̄йа ‘‘самантачаккхӯ’ти ладдхана̄мена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена саманна̄гататта̄ самантачаккху. собханам̣ гатам̣ н̃а̄н̣амасса, сам̣са̄ра̄ ва̄ сут̣т̣ху апунара̄ваттийа̄ гатава̄ти сугато, сапарасукхасиддхаттхам̣ ва̄ самма̄ гатава̄ти сугато. бхӯри бахука̄ пан̃н̃а̄ йасса, анантатта̄ ва̄ бхӯрисама̄ пан̃н̃а̄ етасса̄ти бхӯрипан̃н̃о, ананта̄йа маха̄патхавийа̄ садисапан̃н̃отйаттхо. килеса̄дипан̃чавидхам̣ ма̄рам̣ джитава̄ти ма̄раджи.
3. нара̄нам̣ сӣхо сет̣т̣хо, параппава̄дамадданасаханато ва̄ наро ча со сӣхо ча̄ти нарасӣхо, сахатӣти сӣхо, нируттинайена пуббаван̣н̣а̄ка̄рассӣка̄ро, сӣхасадисатта̄ ва̄ наро ча со сӣхо ча̄ти нарасӣхо. йатха̄ хи сӣхо мигара̄джа̄ чатӯхи да̄т̣ха̄хи саббасатте хим̣сати абхибхавати, татха̄ бхагава̄пи сӣлапан̃н̃а̄пун̃н̃иддхисан̇кха̄техи чатӯхи дхаммехи саббам̣ локам̣ хим̣сати абхибхаватӣти опаммасам̣санданам̣. саббапуриса̄нам̣ сет̣т̣хатта̄ нараваро, нара̄нам̣ ва̄ деваманусса̄нам̣ сет̣т̣хатта̄ нараваро, ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа наро сапан̃н̃о’’ти [сам̣. ни. 1.23] еттха вийа нарасаддена саббе деваманусса̄ сан̇гахита̄. дхаммасса ра̄джапаваттакатта̄ дхаммара̄джа̄, дхаммато ва̄ садевакасса локасса ра̄джа̄ джа̄то, на̄дхамматоти дхаммара̄джа̄, дхаммена ра̄джатӣти ва̄ дхаммара̄джа̄, дхаммапа̄лако ва̄ ра̄джа̄ дхаммара̄джа̄. мунӣнам̣ сет̣т̣хатта̄ маха̄муни. дева̄нам̣ атидевоти девадево, дева̄нам̣ адхико ва̄ дево девадево. лока̄нам̣ гару а̄чарийо локагару, лока̄нам̣ гарубха̄джанатта̄ ва̄ локагару. дхаммасса са̄ми йатха̄вуттанайена дхаммасса̄мӣ. йатха̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄ саббан̃н̃убха̄вам̣ гата̄, татха̄ айампи гатоти татха̄гато, татха̄ ва̄ самма̄ гатам̣ н̃а̄н̣амасса̄ти татха̄гатотйа̄дина̄ татха̄гатасаддасса аттхапапан̃чо таттха таттха [дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.12; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.3.78; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.70; уда̄. ат̣т̣ха. 18; итиву. ат̣т̣ха. 38; тхерага̄. ат̣т̣ха. 1.3; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 2 нида̄на катха̄; маха̄ни. ат̣т̣ха. 14; пат̣и. са. ат̣т̣ха. 1.1.37; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.7; дӣ. ни. абхи. т̣ӣ. 1.7; ма. ни. т̣ӣ. 1.12; а. ни. т̣ӣ. 1.1.170] вуттанайена ведитаббо.
4. сайамева самма̄самбуддхо бхавати, анан̃н̃абодхитоти сайамбхӯ. самма̄ авипарӣтена са’маттана̄йева саббадхамме буджджхати абуджджхи буджджхиссатӣти самма̄самбуддхо. сет̣т̣хапан̃н̃а̄йа саманна̄гататта̄ варапан̃н̃о. сатте сам̣са̄ран̣н̣авато нибба̄напа̄рам̣ нетӣти на̄йако. джитапан̃чама̄ратта̄ джино. еттха ча самантабхадра, локаджи, чхал̣абхин̃н̃а, адвайава̄дӣ, сирӣгхана, аканит̣т̣хага [аканит̣т̣хака (ка.)], дхаммачакка, ра̄га̄сани [ра̄га̄ри (ка.)], тисаран̣а, кхасама [кхан̣асама (ка.) кхена а̄ка̄сена сама̄ тулйа̄ гун̣а̄ йасса со (тикан̣д̣асесат̣ӣка̄ 1.1.8)], гун̣а̄кара, маха̄сукха, ваджира, метта̄бала, асама, джита̄ри, маха̄бодхи, дхаммадха̄ту, сетакету, кхаджи, тимутти [кхаджиравимутти (ка.) кхена а̄ка̄саджджха̄нена – сун̃н̃абха̄вана̄йа̄ти бха̄во – джайати сам̣са̄рабха̄вам̣ йо, джи+ квипа сун̃н̃ава̄дӣнам̣ боддха̄нам̣ ‘‘сун̃н̃ам̣ саббамева’’ итйа̄ка̄рабха̄вана̄йа сам̣са̄рабха̄ваджайанато татха̄бха̄во (саддакаппаддума)], дасабхӯмиссара, пан̃чан̃а̄н̣а, бахуккхама, самбуддха, саббадассӣ, маха̄бала, саббабодха [самбодхадхамма (ка.)], дхаммака̄йа, сам̣гутта, араха, два̄дасаккха, вӣтара̄га̄дӣнипи анека̄ни буддхасса на̄ма̄ни [има̄ни парийа̄йавачана̄ни па̄йасо амаракосато, тикан̣д̣асеса̄бхидха̄нато ча гахита̄ни]. самантато пун̃н̃асамбха̄рато ча н̃а̄н̣асамбха̄рато ча бхадро сет̣т̣хоти самантабхадротйа̄дӣни ча ниббачана̄ни ведитабба̄ни. вуттан̃ча –
‘‘асан̇кхйеййа̄ни на̄ма̄ни, сагун̣ена махесино;
гун̣ена на̄мамуддхеййам̣, апи на̄масахассато’’ти [дха. са. ат̣т̣ха. 1313; уда̄. ат̣т̣ха. 53; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 1.1.76; нетти. ат̣т̣ха. 38].
таттха уддхеййанти уддхаритаббам̣. апи на̄масахассатоти анекехи на̄масахассехӣтйаттхо. саббабуддхана̄макатха̄.
сакка̄дисаттакам̣ амха̄кам̣ буддхасса на̄мам̣. пан̃чама̄ре джетум̣ саккотӣти сакко, бхагинӣхи саддхим̣ сам̣ва̄сакаран̣ато ва̄ локамарийа̄дам̣ чхиндитум̣ саккун̣антӣти сакка̄, са̄кийара̄джӯнам̣ пуббара̄джа̄но, тесам̣ вам̣сабхӯтатта̄ бхагава̄ ‘‘сакко’’ти вуччати. асса ча джа̄тисаманантарам̣ нидхайо ратана̄ни ча уппанна̄нӣти сиддхаттхоти на̄мам̣ катам̣, саббесам̣ ва̄ лока̄нам̣ сиддха̄ аттха̄ етена хетубхӯтена̄ти сиддхаттхо. суддхам̣ оданам̣ асса̄ти суддходано, тасса апаччам̣ суддходани. готамавам̣сасса капиласса мунино сиссата̄йа сакйа̄ готама̄, бхагава̄ пана готамавам̣се уппаннатта̄ готамасса мунино апаччам̣ готамо.
5. сакйавам̣са̄ватин̣н̣о [сакйавам̣са̄ питтхин̣н̣о (ка.)] сакйамуни йо буддхо со сакйасӣхо, сакйа̄нам̣ ва̄ сет̣т̣хатта̄ сакйасӣхо. сакйакулато джа̄то муни сакйамуни. сӯрийадевапуттасса сота̄паннатта̄ бхагава̄ а̄диччабандхӯти вуччати, а̄диччасса бандху н̃а̄тӣти ниббачанам̣ катва̄. еттхапи ма̄йа̄девӣсута, маха̄саман̣а, калиса̄сана̄дӣни [кулиса̄сана̄дӣни (ка.) калимхи йуге са̄санам̣ ануса̄санам̣ йасса со, атхава̄ калимхи па̄пе вива̄де ва̄ са̄санам̣ хитаса̄дханам̣ йасса со (тикан̣д̣асесат̣ӣка̄ 1.1.11)] готамапарийа̄йа̄ни ведитабба̄ни.
6. моккха̄дӣни ниббутипарийанта̄ни чхачатта̄лӣса на̄ма̄ни нибба̄насса на̄ма̄ни. муччанти еттха, етена ва̄ ра̄га̄дӣхӣти моккхо. нируджджханти еттха ра̄га̄дайоти ниродхо, рундхати ва̄ нибба̄нанти родхо, килесо, со еттха наттхӣти ниродхо. ва̄насан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа никкхантатта̄, нибба̄ти ва̄ етена ра̄гаггиа̄дикоти нибба̄нам̣. йатха̄ пакатидӣпо надӣсотена вуйхама̄на̄нам̣ патит̣т̣ха̄ хоти, евамидампи нибба̄нам̣ сам̣са̄рамахогхена вуйхама̄на̄нам̣ патит̣т̣ха̄ти дӣпо вийа̄ти дӣпо, никкилеса̄нам̣ ва̄ падӣпасадисабха̄вакаран̣ато дӣпо вийа̄ти дӣпо, ‘‘ниббанти дхӣра̄ йатхайам̣ падӣпо’’ти хи вуттам̣, диппати ва̄ арийа̄нам̣ н̃а̄н̣ачаккхуссева пака̄сатӣти дӣпо. тан̣ха̄нам̣ кхайахетутта̄ тан̣хаккхайо. ра̄га̄дӣнам̣ пат̣ипаккхатта̄, уттамат̣т̣хена ва̄ парам̣. та̄йати раккхати апа̄йа̄дитоти та̄н̣ам̣. нилӣйанти еттха сам̣са̄рабхайабхӣрука̄ти лен̣ам̣. наттхи дӣгхарасса̄дикам̣ рӯпам̣ сан̣т̣ха̄наметасса̄ти арӯпам̣, аппаччайатта̄ ва̄ арӯпам̣. ра̄га̄дӣнам̣ сантакаран̣атта̄ сантам̣. ра̄гаккхайахетубха̄вена авипарӣтатта̄, чатусаччапарийа̄паннатта̄ ва̄ саччам̣. наттхи а̄лайо тан̣ха̄ еттха̄ти ана̄лайам̣.
7. паччайехи на сан̇карӣйатети асан̇кхатам̣. сивам̣ кхемабха̄вам̣ каротӣти сивам̣, сам̣са̄рабхӣрукехи севитаббатта̄ ва̄ сивам̣, йада̄дина̄ вапаччайо. наттхи еттха матам̣ маран̣ам̣, етасмим̣ ва̄ адхигате пуггаласса матанти аматам̣. пасситум̣ судуккарата̄йа судуддасам̣. парехи уттамехи арийапуггалехи айитаббам̣ гантаббанти пара̄йан̣ам̣, парато ва̄ айитаббам̣ гантаббанти пара̄йан̣ам̣, сам̣са̄расабха̄вато ан̃н̃асабха̄вавасена буджджхитаббантйаттхо, паресам̣ ва̄ арийапуггала̄нам̣ патит̣т̣ха̄натта̄ пара̄йан̣ам̣. йена чатта̄ро магга̄ одхисо килесе саранти хим̣санти там̣ дхаммам̣ саран̣ам̣, арийа̄нам̣ васитагехатта̄ ва̄ саран̣ам̣. ӣти упаддаво пава̄со ча те йаттха на санти, там̣ анӣтикам̣, сатте сам̣са̄рам̣ нетӣти ‘‘нӣтӣ’’ти ладдхана̄ма̄йа тан̣ха̄йа абха̄вато ва̄ анӣтикам̣. а̄сава̄нам̣ ана̄рамман̣ата̄йа ана̄савам̣. ниччат̣т̣хена дхувам̣, дхавати ва̄ магга̄нама̄рамман̣абха̄вам̣ гаччхатӣти дхувам̣, ‘‘дху гатитхерийесӯ’’ти хи ка̄тантадха̄ту. дат̣т̣хаббасабха̄васса наттхита̄йа анидассанам̣. паччайехи акататта̄ акатам̣. сада̄ виджджама̄натта̄ апалуджджанасабха̄вам̣ гаччхати, тена ва̄ вин̃н̃а̄йатӣти апалокитам̣. ‘‘итам̣ гате ча вин̃н̃а̄те’’ти хи на̄наттхасан̇гахе вуттам̣. локасабха̄вена ва̄ вин̃н̃а̄йатӣти локитам̣, таббха̄ва̄пагаманато апалокитам̣. сан̣хат̣т̣хена нипун̣ам̣, йена ва̄ чатта̄ро магга̄ одхисо килесе ниссесато пунанти содхенти, там̣ нипун̣ам̣. на када̄чипи йасса анто вина̄со аттхи, там̣ анантам̣. кхаранти винассантӣти кхара̄, сан̇кхата̄, те йаттха на санти, там̣ аккхарам̣, кхарасан̇кха̄та̄нам̣ ва̄ сан̇кхата̄нам̣ пат̣ипаккхатта̄ аккхарам̣. еттха ча асан̇кхатантйа̄дика̄ га̄тха̄ ручира̄ на̄ма.
8. саббадуккха̄нам̣ кхайака̄ран̣атта̄ дуккхаккхайо. бйа̄ба̄дхатӣти бйа̄ба̄дхо, со ева бйа̄ба̄до, дуккхасаччам̣, тасса бха̄во бйа̄баджджам̣, дуккхасса пӣл̣ана̄дйаттхо, там̣ йаттха наттхи, там̣ абйа̄баджджам̣, абйа̄паджджхантипи па̄т̣хо, таттха бйа̄паджджанти винассантӣти бйа̄па̄да̄, сан̇кхата̄, тесам̣ бха̄во бйа̄паджджхам̣, сан̇кхата̄нам̣ винассанабха̄во, там̣ йаттха наттхи, там̣ абйа̄паджджханти еваматтхо ведитаббо, нируттинайена ча дйасса джджхака̄ро. килесакаммавипа̄кават̣т̣а̄намабха̄вато виват̣т̣ам̣. ниббхайат̣т̣хена кхемам̣, кхайанти ва̄ етена ра̄гаггиа̄дайоти кхемам̣. сан̇кха̄рехи асаммиссата̄йа, висам̣йогата̄йа ча кевалам̣. апаваджджанти сан̇кха̄ра̄ етасма̄ти апавагго. йасма̄ ра̄го вигато, со вира̄го. падха̄набха̄вам̣ нӣтам̣ пан̣ӣтам̣. наттхи етасмим̣ адхигате арийа̄нам̣ чутам̣ чавананти аччутам̣. арийехи паджджитаббатта̄ гантаббатта̄ падам̣.
9. чатта̄ро йога̄ кхайанти етена̄ти йогаккхемо. па̄рети саккоти сам̣са̄радуккхасанта̄пам̣ саметунти па̄рам̣, ‘‘сам̣са̄радуккхасанта̄пататтасса̄’лам̣ саметаве’’ти хи вуттам̣. пагата̄ сам̣са̄рачаккасса ара̄ етасма̄ти ва̄ па̄рам̣. килесехи муччанато мутти, ника̄йантарийа̄ пана ‘‘сарӣрендрийехи аттано муттатта̄ муттӣ’’ти ваданти. килесасаманато санти. висуджджханти сатта̄ ета̄йа ра̄га̄дималехӣти висуддхи. саббасан̇кха̄ра̄ вимуччанато вимутти. асан̇кхатамева ниссаттаниджджӣват̣т̣хена, сантилаккхан̣адха̄ран̣ато ва̄ дха̄тӯти асан̇кхатадха̄ту. суджджханти сатта̄ ета̄йа ра̄га̄дималехӣти суддхи. а̄вун̣оти сам̣са̄рато никкхантумаппада̄навасена̄ти вути, тан̣ха̄, тато никкхантатта̄ ниббути.
10. кхӣн̣а̄сава̄дичатуккам̣ араханте. кхӣн̣а̄ а̄сава̄ йасса со кхӣн̣а̄саво. тато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато наттхи сиккха̄ етасса̄ти асеккхо. вигато ра̄го йасма̄ти вӣтара̄го. сам̣са̄рачаккасса аре хатава̄ти араха̄, ‘‘араха’’нтипи па̄т̣хо.
девалока̄дипан̃чакам̣ саггасса на̄мам̣. дева̄нам̣ локо бхаванам̣ девалоко. диббантйатра диво. аджа гатийам̣, анекаттхатта̄ т̣хитийам̣, чирам̣ т̣хийате асминти агго, т̣ха̄нам̣, собхано агго сагго, пун̃н̃ена ва̄ сут̣т̣ху аджӣйатети сагго. тайо дева̄ диббантйатрети тидиво. падха̄нато хи тӣхи харихарабрахмехи бйападесо. тидаса̄нам̣ дева̄нам̣ а̄лайо т̣ха̄нанти тидаса̄лайо. кечи пана ‘‘девалока̄диттайам̣ саггаса̄ман̃н̃асса на̄мам̣, тидива̄дидвайам̣ та̄ватим̣сасса̄’’ти ваданти, там̣ амаракоса̄дӣсу са̄ман̃н̃асмим̣йева двиннампи гахан̣ато на са̄рато паччетаббам̣. еттха̄пи на̄ка, суралока, типит̣т̣хапа [висанти сукатино асмим̣ ити пит̣т̣хапам̣ писодара̄ди тидаса̄нам̣ пит̣т̣хападхити дасасаддалопо (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)], авароха, пхалодайа [пхаласса каммапхаласса удайо дит̣т̣хийогйат̣т̣ха̄нам̣ (тикан̣д̣ат̣ӣка̄)], мандара, серика, саккабхавана, кхам̣, набха̄дӣни девалокаса̄ман̃н̃а̄ни идха̄на̄гата̄нипи гахетабба̄ни.
11-12. тидаса̄дичатуддасакам̣ девата̄са̄ман̃н̃асса на̄мам̣. джа̄тӣсу [джа̄тиджа̄тӣсу (ка.)] вутта̄су бйаттипи вуччатӣти бйаттӣнам̣ бахутта̄ бахувачананиддесо. джа̄тисатта̄вина̄сасан̇кха̄та̄ тиссо даса̄ парима̄н̣а̄ етесанти тидаса̄. ете хи манусса̄дайо вийа буддхивипарин̣а̄макхайехи на йуджджанти, пан̃чавӣсативассуддесийа̄ ева уппаджджанти санти винассанти ча. маран̣ам̣ маро, со йесам̣ наттхи, те амара̄. диббанти пан̃чака̄магун̣а̄дӣхи кӣл̣антӣти дева̄. вибуджджханти на супантӣти вибудха̄, атӣта̄на̄гатаджа̄тим̣ вибуджджхантӣти ва̄ вибудха̄. судха̄бходжанабхун̃джанасӣлата̄йа судха̄сино. самуддут̣т̣ха̄ [аматаматханот̣т̣ха̄ (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)] сура̄ аттхи йесам̣, те сура̄, суранти ва̄ кӣл̣антӣти сура̄, сукхена рамантӣти ва̄ сура̄. дӣгха̄йука̄пи сама̄на̄ йатха̄париччхедам̣ сампаттака̄ле маранти сӣлена̄ти марӯ. диво девалоко око а̄сайо йесам̣ те дивока̄. судха̄ха̄расса па̄таббассапи самбхавато аматам̣ пивантӣти аматапа̄, аматосадхам̣ ва̄ пивантӣти аматапа̄. сагге васанасӣлатта̄ саггава̄сино. сада̄ пан̃чавӣсативассуддесийатта̄ нира̄ката̄ джара̄ етесанти ниджджара̄. на нимисантӣти анимиса̄, бхамука̄ ниччалам̣ каронтӣтйаттхо. диве васантӣти дибба̄. дева̄ ева девата̄, сакаттхе девасаддато та̄паччайо, девата̄ ева девата̄ни, сакаттхе нипаччайо. ‘‘апуме’’ти еттха пат̣хамасакаттхикавасена иттхилин̇гаттам̣, дутийасакаттхикавасена напум̣сакалин̇гаттам̣ ведитаббам̣, дутийасакаттхикавасенева ва̄ двилин̇гаттам̣, таттха иттхилин̇гапаккхе йада̄дина̄ ника̄ра̄десо. амаракосе пана ‘‘девата̄ни пуме ва̄’’ти [амара 1.9] вуттам̣. тассаттхо – девата̄нисаддо викаппена пуллин̇ге, ниччам̣ напум̣сакети. т̣ӣка̄йан̃ча ‘‘сакаттхика̄ пакатито лин̇гавачана̄ни ативаттантӣти пуннапум̣сакатта’’нти [дево ева девата̄, сакаттхе та̄, сакаттхика̄ апи паччайа̄ пакатито лин̇гавачана̄дйативаттанте, апӣти иттхиттам̣ девата̄ ева деватам̣ пан̃н̃а̄дитта̄ ан̣а (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)] вуттам̣. таттха сакаттхика̄ти дутийасакаттхикам̣ вуттам̣, пакатитоти пат̣хамасакаттхикам̣. тена вуттам̣ ‘‘пуннапум̣сакатта’’нти, итаратха̄ та̄паччайантасса ниччам̣ иттхилин̇гата̄йа иттхилин̇гаттамева вадеййа. супабба̄, сумана̄, тидивеса̄, а̄дитеййа̄, дивисада̄, лекха̄, адитинандана̄, а̄дичча̄, рибхаво [вибхава̄ (ка.), рика̄ро девама̄та̄ сийа̄ ити тикан̣д̣е, тато бхавантӣти (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)] асоппа̄, амачча̄ [маран̣ам̣ мати ити ти, матийам̣ бхава̄ мачча̄… на мачча̄ амачча̄ (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)], амата̄сана̄, аггимукха̄, хавибходжана̄, гирабба̄н̣а̄, да̄нава̄райо, бинда̄рака̄, пӯджийа̄, чира̄йука̄, саггино, набхосада̄ичча̄дӣнипи девата̄нам̣ са̄ман̃н̃ана̄ма̄нева.
13. сиддха̄дайо име девайонийо деваппабхава̄ девавам̣са̄ етесамуппаттийам̣ дева̄намева а̄дика̄ран̣атта̄. ан̣има̄дигун̣опетатта̄ сиджджханти етасса йатхиччхита̄ аттха̄ти сиддхо. йасса бха̄са̄йа брӯхати катха̄, со бхӯто, писа̄чаппабхедо адхомукха̄ди. вачанаттхо пана бхаванти брӯханти катха̄ етасма̄ти бхӯтоти. гандхам̣ аббати парибхун̃джатӣти гандхаббо, девага̄йана̄ ‘‘ха̄ха̄ хӯхӯ’’ пабхутайо [амара 1.55]. нидхайо гуйхатӣти гуйхако, сан̃н̃а̄йам̣ ко, ман̣ибхадра̄дико кувера̄нучаро. йаккха пӯджа̄йам̣, йаккхӣйате пӯджӣйатети йаккхо, кувера̄дико. раккханти атта̄нам̣ етасма̄ти раккхасо, вибхӣсан̣а̄ди. кумбхаппама̄н̣ан̣д̣ата̄йа кумбхан̣д̣о. писитам̣ мам̣сам̣ асати бхаккхатӣти писа̄чо, сакуни сакунтиа̄дико кувера̄нучаро, йада̄дина̄ писитасса пибха̄во, асасса ча са̄ча̄десабха̄во [па̄н̣ини 6.3.109; моггалла̄напан̃чика̄ 1.47]. а̄дисаддена виджджа̄дхара, апасара, киннаре ча сан̇ган̣ха̄ти. виджджам̣ гул̣ика̄н̃джанаманта̄дикам̣ дхаратӣти виджджа̄дхаро. апаса̄райанти кхалайантӣти апасара̄, уббасйа̄дика̄ суравесийо [амара 1.55], апасарасаддасса джа̄тийам̣ сайам̣ бахуттам̣, бйаттийанту тадавайавам̣ ва̄ сайам̣, татха̄ ча бахуттам̣ва. вана̄дисаддо када̄чи джа̄тийам̣ пайуджджате, када̄чи бйаттийам̣. татра йада̄ джа̄тийам̣, тада̄ бйаттигатам̣ сан̇кхйама̄да̄йа паваттати. йада̄ бйаттийам̣ пайуджджате, тада̄ там̣бйатта̄вайава̄нам̣ па̄н̣ипа̄да̄дӣнам̣ бахуттасан̇кхйама̄да̄йа паваттати. ванасаддо ту джа̄тигатекасан̇кхйа̄висит̣т̣хадабба̄бхидха̄нато дхава̄дибйаттигатаджа̄тйа̄бхидха̄нато ва̄ екавачананти апасарасаддо ва̄мана̄диматена иттхийам̣ бахувачане ча, тадан̃н̃есам̣ пана матена пумиттхийам̣ вачанадвайе ча дат̣т̣хаббо. ассамукханарасарӣратта̄ куччхито наро, кин̃чи ва̄ наро, нарасадисатта̄ ва̄ киннаро. ета̄ девайонийо. ган̣адевата̄ пана –
‘‘а̄дичча̄ вису васаво, тусита̄’бхассара̄’нила̄;
маха̄ра̄джика̄ са̄дхйа̄ ча, рудда̄ ча ган̣адевата̄’’ти [амара 1.10].
амаракосе катхита̄.
татра̄дичча̄ два̄дасака̄, висудева̄ даса т̣хита̄;
васаво ат̣т̣хасан̇кхйа̄та̄, чхаттим̣са тусита̄ мата̄.
а̄бхассара̄ чатусат̣т̣хи, ва̄та̄ пан̣н̣а̄секӯнака̄;
маха̄ра̄джикана̄ма̄йо, двисатам̣ вӣсата̄дхика̄.
са̄дхйа̄ два̄даса викхйа̄та̄, рудда̄ чека̄даса т̣хита̄;
самайантарато ета̄, вин̃н̃еййа̄ ган̣адевата̄.
14. пуббадева̄дичатуккам̣ асуре. пуббам̣ дева̄ пуббадева̄, дутийа̄сама̄со, пуббе ва̄ дева̄ пуббадева̄, пуббе хйете девапуре т̣хита̄, анантарам̣ сакка̄дӣхи тато ча̄лита̄. сура̄нам̣ рипӯ саттаво сурарипӯ. сура̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вато асура̄, дева̄ вийа на суранти на кӣл̣антӣти ва̄ асура̄, самуддут̣т̣ха̄ ва̄ сура̄ девехи абхйупагата̄, на̄сурехӣти наттхи сура̄ етесанти асура̄ти ника̄йантарийа̄. дануна̄ма̄йа ма̄туйа̄ апаччам̣ да̄нава̄. дану на̄ма терасасу раккхасадухитӣсу екисса̄ духиту на̄мам̣. ете пуббадева̄дайо сада̄ пуме пуллин̇ге ваттанти. дечча̄, детеййа̄, дануджа̄, инда̄рӣ, сурадиса̄, суккасисса̄, дитисута̄, пуббаджа̄ичча̄дӣнипи асурасса са̄ман̃н̃ана̄ма̄ни.
таббисеса̄ асураппабхеда̄. сурехи саддхим̣ сан̇га̄маттхам̣ аттано балака̄йа̄нам̣ паха̄рам̣ а̄йудхам̣ дада̄тӣти паха̄радо, со ева паха̄ра̄до. сам̣ пасаттхо варо джа̄ма̄та̄ йасса со самбаро, тасса хи сакко джа̄ма̄та̄ [сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.256], пун̃н̃а̄харӣсу ва̄ индрийа̄ни сам̣вун̣отӣти самбаро. баламетассаттхӣти балӣ, атисайабалака̄йатта̄ ва̄ балӣ, со ева бали, ‘‘балиа̄дайо’’ти имина̄ сама̄сепи сандхи наттхӣти дӣпети. а̄дина̄ маччхасакун̣а̄дикепи кун̃ча̄дикепи асурабхеде сан̇ган̣ха̄ти.
15. пита̄маха̄дйат̣т̣хакам̣ брахмани. питӯнам̣ паджа̄патӣнам̣ локапитӯнампи пита̄ пита̄махо, а̄махапаччайо [моггалла̄на 4.38]. саббалока̄нам̣ питут̣т̣ха̄нийатта̄ пита̄, саббалокам̣ ва̄ па̄ти раккхатӣти пита̄, ритупаччайо. махантасарӣрата̄йа брахма̄, браха вуд̣д̣хийам̣ мапаччайо. лока̄нам̣ ӣсо индо локесо. камаласамбхаватта̄ камалам̣, падмам̣. там̣ а̄санамуппаттит̣т̣ха̄намасса камала̄сано. хиран̃н̃ам̣ суван̣н̣амайам̣ ан̣д̣ам̣ хиран̃н̃ам̣, тасса габбхо бхӯн̣о [гун̣о (ка.)] хиран̃н̃агаббхо. джха̄на̄дигун̣ехи сура̄нам̣ джет̣т̣хатта̄ сураджет̣т̣хо. паджа̄нам̣ сатта̄нам̣ пати са̄мибхӯто паджа̄пати, паджам̣ па̄летӣти ва̄ паджа̄пати. аттабхӯ, парамет̣т̣хи, сайамбхӯ, чатура̄нано, дха̄та̄, камалайони, духин̣о, вирин̃чи, саджита̄, ведха̄, видха̄та̄, видхи, хам̣саратхо, вирин̃чо, папита̄махо ичча̄дайопи брахмана̄ма̄ни.
16-17. ва̄судева̄дипан̃чакам̣ кан̣хе. васудевасса апаччам̣ ва̄судево. мачча̄нам̣ джӣвитам̣ харати сӣлена̄ти хари. кан̣хагун̣айогато кан̣хо. кесим̣ на̄ма асурам̣ хатава̄ти кесаво, ӣка̄расса ака̄ро, ханасса ча во. вуттан̃ча –
‘‘йасма̄ тайа̄ хато кесӣ,
тасма̄ ме са̄санам̣ сун̣а;
кесаво на̄ма на̄мена,
сеййо локе бхависсасӣ’’ти [чинта̄ман̣ит̣ӣка̄йампи].
чаккам̣ па̄н̣имхи асса чаккапа̄н̣и. висан̣у [пин̣ху (ка.)], на̄ра̄йано, векун̣т̣хо, да̄модаро, ма̄дхаво, самбхӯ, дечча̄ри, пун̣д̣арӣкаккхо, говиндо, гарул̣аддхаджо, пӣтамбаро, аччуто, ман̇гало, син̇гӣ, джана̄ддано, упендо, инда̄вараджо, чатубхуджо, падмана̄бхо, мадхурипу, тивиккамо, девакӣнандано, сорӣ, сирӣпати, пурисоттамо, ванама̄лӣ, балидхам̣сӣ, кам̣са̄ра̄ти, адхоккхаджо, саббамбхаро, кет̣абхаджи [кет̣абхам̣ джитава̄ (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)], видху, сасабинду, сирӣкаро, сирӣвара̄хо, аджито, парапурисо, сирӣгаббхо, чхабинду, ананто, наракаджи, кесаро, джа̄тикӣло, нарасӣхо, пура̄н̣апурисо, налинесайо, ва̄су, нара̄йано, пунаббасу, саббарӯпо, дхаран̣ӣдхаро, ва̄мано, екасин̇го, сомагаббхо, а̄дидево, а̄дивара̄хо, суван̣н̣абинду, сада̄йогӣ, сана̄тано, ра̄хумуддхабхидо, ка̄л̣анеми, пан̣д̣аво, вад̣д̣хама̄но, сата̄нандо, паджа̄на̄тхо, суйа̄муноичча̄дӣни висан̣уна̄ма̄ни. асса пана питу на̄ма̄ни васудево, а̄накадундубхи [амара 1.23] ичча̄дӣни. ратхава̄хо панасса да̄руко на̄ма [тикан̣д̣асеса 1.1.34]. мантӣ пана паванабйа̄дхи на̄ма [мантӣ паванабйа̄ми уддхаво (титан̣д̣асеса 1.1.35) паванабйа̄дхи… уддхаво ити две пин̣хусса мантино (кат̣т̣ӣка̄)].
махиссара̄дичхаккам̣ харе. маханто иссаро вибхӯти етасса̄ти махиссаро. гун̣а̄ваттха̄рахито сампати парама̄нандарӯпатта̄ ниббика̄ро самати бхаватӣти сиво, нируттинайена ака̄расса иттам̣, масса во ча. евам̣ саббаттха йада̄дина̄ ва̄ нируттинайена ва̄ саддасиддхи ведитабба̄ти. сӯлапа̄н̣итта̄ сӯлӣ. ит̣т̣хе пабхаватӣти иссаро, иссати абхибхаватӣти ва̄ иссаро. пасӯнам̣ паматха̄нам̣ пати пасупати. ‘‘пасу мига̄до чхагале, паматхепи пасу пуме’’ти руддо [рабхасо (ка.)]. ( ) [(гун̣е) (ка.)] висит̣т̣хатамогун̣атта̄ саббам̣ харатӣти харо. вуттоти крийа̄падам̣. самбху, ӣсо, саббо, ӣса̄но, сан̇каро, чандасекхаро, бхӯтесо, кхан̣д̣апарасу, гирӣсо, маччун̃джайо, пина̄кӣ, паматха̄дхипо, угго, кападди, сирӣкан̣т̣хо, ка̄л̣акан̣т̣хо, капа̄лабхаро, ва̄мадево, маха̄дево, вирӯпаккхо, тилочано, саббан̃н̃ӯ, нӣлалохито, ма̄рахаро, бхагго, тйамбако, типурантако, ган̇га̄дхаро, андхакарипу, бйомакесо, бхаво, бхӣмо, руддо, ума̄пати, бхага̄лӣ, каписан̃джано, хӣро, пан̃ча̄нано, кхакунтало, гопа̄лако, пин̇гаккхо [вибхан̇го (ка.)], кӯт̣акаро, чанда̄пӣл̣о, маха̄нат̣о, самӣро, хо, нандивад̣д̣хано, гул̣а̄кесо [мигӯхо (ка.)], михира̄н̣о, мегхава̄хано, суппата̄по [суппаса̄до (ка.)], у, тха̄н̣у [упа̄н̣д̣о (ка.)], сипивит̣т̣хо, кӣло, дхаммава̄ханоичча̄дӣнипи харана̄ма̄ни.
кума̄ра̄диттайам̣ харасса путте. кума̄ра кӣл̣а̄йам̣, кума̄рети кӣл̣атӣти кума̄ро, сол̣асавассико, айан̃ча сол̣асавассико. ‘‘ба̄ло ча сол̣аса бхаве’’ти хи вуттам̣. кхан̣д̣ати да̄навабаланти кхандо, н̣д̣асса ндо. саттим̣пахаран̣ависесам̣ дхаратӣти саттидхаро, пабха̄вусса̄хамантасан̇кха̄там̣ ва̄ саттиттайам̣ дхаратӣти саттидхаро. амаракосе пана –
‘‘каттикеййо маха̄сено,
сараджа̄то чхал̣а̄нано;
паббатӣнандано кхандо,
сена̄нӣ аггибхӯ гухо.
ба̄хулеййо та̄ракаджи,
виса̄кхо сикхива̄хано;
чхама̄туро саттидхаро,
кума̄ро кон̃чада̄ран̣о’’ти [амара 1.41-2] вуттам̣.
18-21. сакка̄дӣни вӣсати саккасса на̄ма̄ни. асуре джетум̣ саккун̣а̄тӣти сакко. пуре, пурам̣ ва̄ дада̄тӣти пуриндадо. дева̄нам̣ ра̄джа̄ девара̄джа̄. ваджирам̣ па̄н̣имхи асса ваджирапа̄н̣и. суджа̄йа асуракан̃н̃а̄йа пати суджампати. бахӯнам̣ деваманусса̄нам̣ чинтитаттхасса дассанасаматтхата̄йа сахассаккхо. махатам̣ дева̄нам̣ индо ра̄джа̄ махиндо, девехи махитаббо ва̄ индо ра̄джа̄ махиндо, маханто ча со индо ча̄ти ва̄ махиндо. ваджирам̣ а̄вудхам̣ йасса ваджира̄вудхо, ‘‘ваджира̄йудхо’’типи па̄т̣хо. васӯни ратана̄ни сантйассети ва̄саво. дасасата̄ни найана̄ни йасса со дасасатанайано. двиннам̣ девалока̄нам̣ адхипатибхӯтатта̄ тидива̄дхибхӯ. сура̄нам̣ на̄тхо сурана̄тхо. ваджирам̣ хаттхе йасса со ваджирахаттхо. бхӯта̄нам̣ сатта̄нам̣ пати бхӯтапати. махитаббатта̄ магхава̄. маха пӯджа̄йам̣, хасса гхаво. косасан̇кха̄та̄ни дхана̄ни санти йасса, со косийо, ‘‘косийаготтата̄йа косийо’’ти ча ваданти. индати парамиссарийена йуджджатети индо. ватрам̣ на̄ма асурам̣ абхибхаватӣти ватрабхӯ. па̄ко на̄маватра̄сурасса бха̄та̄, тасса са̄санато ниггахато па̄каса̄сано. вид̣ам̣ бйа̄пакам̣ оджо етасса вид̣оджо. суна̄сӣро, пурандаро, лекха̄сабхо [лекханам̣ дева̄нам̣ усато уттамо (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)], дивапати, сурапати, бала̄ра̄ти, сачӣпати, джамбхабхедӣ, харихайо, намучисӯдано, сам̣кандано, мегхава̄хано, а̄кхан̣д̣ало [а̄кхан̣д̣айати парабалам̣ уса̄дитта̄ калача (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)], косико, сурага̄ман̣ӣ, на̄кана̄тхо, харӣ ичча̄дӣнипи саккасса на̄ма̄ни.
асса саккасса бхарийа̄ суджа̄та̄ на̄ма. сукхена джа̄та̄, сундара̄ ва̄ джа̄ти йасса̄ са̄ суджа̄та̄. пуломаджа̄, сачӣ, инда̄нӣ ичча̄дӣнипи саккабхарийа̄йа на̄ма̄ни.
асса саккасса пурам̣ масаккаса̄ра̄дайо тайо бхаве. мо ча сакко ча масакка̄, те саранти гаччханти еттха кӣл̣а̄васена̄ти масаккаса̄ра̄, махиссара̄дӣнам̣ париса̄нам̣, саккасса ча кӣл̣а̄нубхаванат̣т̣ха̄нантйаттхоти чинта̄ман̣итхутит̣ӣка̄йам̣ вуттам̣. сан̇гахат̣ӣка̄йам̣ пана ‘‘масакканти ва̄ васоканти ва̄ асурапурасса на̄мам̣, идам̣ пана тесам̣ уттаматта̄ масаккаса̄ро, васокаса̄роти ча вутта’’нти вуттам̣. амара̄ етиссам̣ санти амараватӣ, са̄ ева амара̄ватӣ, рассасса дӣгхата̄ [па̄н̣инӣ 6.3.119].
асса саккасса па̄са̄до веджайанто на̄ма. веджайантӣ пат̣а̄ка̄ пасаттха̄, бхӯта̄ ва̄ асса аттхӣти веджайанто.
асса саккасса сабха̄ судхамма̄ мата̄. собхано дхаммо асса̄ти судхамма̄, деваман̣д̣апо.
22. тасса саккасса ратхо веджайанто на̄ма. веджайантӣна̄ма̄йа пат̣а̄ка̄йа йогато веджайанто. тасса саккасса са̄ратхи сӯто ма̄талина̄ма. маталасса [ма̄тала̄йа (ка.)] апаччам̣ ма̄тали, тасса саккасса гаджо ера̄ван̣о на̄ма, ира̄ван̣о самуддо, татраджа̄то ера̄ван̣о [ира̄вати самудде джа̄то (ера̄вато), сесе ан̣а… писодара̄дитта̄ н̣атте ера̄ван̣о (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)]. тасса саккасса сила̄санам̣ пан̣д̣укамбало на̄ма. пан̣д̣уван̣н̣акамбаласадисатта̄ пан̣д̣укамбало. сила̄ па̄са̄н̣о ева а̄санам̣ сила̄санам̣.
23. тасса саккасса путта̄ сувӣра, джайантаичча̄дайо. атисайена сӯратта̄ сувӣро. асуре джайатӣти джайанто. тасса саккасса поккхаран̣ӣ нанда̄ на̄ма бхаве. нандӣйатӣти нанда̄. поккхарам̣ вуччати падумам̣, салилан̃ча, техи сатта̄нам̣ манам̣ атта̄нам̣ найатӣти поккхаран̣ӣ, поккхарена ва̄ сундарена ан̣н̣ена джалена сахитатта̄ поккхаран̣н̣ӣ, са̄ ева поккхаран̣ӣ. тасса саккасса вана̄ни уййа̄на̄ни нандана̄дӣни чатта̄ри. нандайатӣти нанданам̣. на̄на̄диббаруккхехи миссакатта̄ миссакам̣. на̄на̄лата̄хи валлӣхи читтатта̄ читталата̄, на̄на̄вира̄гаван̣н̣авичитта̄йа ва̄ лата̄йа саманна̄гататта̄ читталата̄, девата̄нам̣ ва̄ читта̄са̄ еттха аттхӣти читта̄, а̄са̄ватӣ на̄ма лата̄, са̄ йасса аттхи, там̣ читталата̄. девата̄нам̣ ва̄ читтам̣ ланти ган̣хантӣти читтала̄, диббаруккха̄, тесам̣ самӯхо читталата̄, иттхилин̇гена тасса ванасса на̄мам̣, йатха̄ ‘‘кхуддасиккха̄’’ти. пха̄русака̄ни йаттха санти, там̣ пха̄русакам̣.
24. асанйа̄диттайам̣ тасса саккасса а̄йудхам̣. ассате бхуджджате локадха̄тукаманена̄йудхена̄ти асани, айам̣ асанисаддо двӣсу пумиттхилин̇гесу ваттати. кулимхи саккасса хаттхе сети тит̣т̣хатӣти кулисам̣, кули хаттхо бхуджа̄далоти хи тикан̣д̣асесо [тикан̣д̣асеса 2.6.26]. куйам̣ ва̄ патхавийам̣ лисати тану бхаватӣти кулисам̣. ваджа гатийам̣, ваджатева на пат̣ихан̃н̃ате йасса гаманам̣ кеначӣти ваджирам̣, ирапаччайо. ваджирасахачаран̣ато кулисасаддопи пуннапум̣саке. бхидурам̣, пави, сатакот̣и, суру, самбо, дамбхолиичча̄дӣнипи ваджирасса на̄ма̄ни. татра бхидурам̣ пуннапум̣саке, павиа̄дайо пуме.
рамбха̄ ча аламбуса̄ ча ичча̄дика̄ девиттхийо аччхара̄йо на̄ма̄ти вутта̄. аччхара̄висеса̄ хи ета̄. аччхо ниммалаван̣н̣о ета̄саматтхӣти аччхара̄йо. ‘‘апасара̄’’типи ета̄самева са̄ман̃н̃асан̃н̃а̄. девапутта̄нам̣ ратим̣ бха̄венти вад̣д̣хентӣти рамбха̄, рам̣ ка̄маггим̣ бханти дӣпайанти джа̄лентӣти ва̄ рамбха̄, ниггахӣта̄гамо. ка̄маративасена девапутте аттани васа̄петум̣ алам̣ саматтха̄ти аламбуса̄, ассука̄ро. дева̄нам̣ девапутта̄нам̣, девӣбхӯта̄ ва̄ иттхийо девиттхийо.
‘‘пан̃часикхо, ха̄ха̄, хӯхӯ’’ичча̄дайо гандхабба̄ на̄ма. пан̃ча сикха̄ чӯл̣а̄ йасса со пан̃часикхо. ‘‘ха̄’’ти анандитам̣ дханим̣ [ниндибхаддханим̣ (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)] джахатӣти ха̄ха̄. ‘‘хӯ’’ти гӣтависесасаддам̣ хӯйатети хӯхӯ. гандхам̣ аббанти бхун̃джантӣти гандхабба̄, га̄йанам̣ ва̄ дхаммо етесам̣ гандхабба̄, ммасса ббо.
25. вима̄на̄дидвайам̣ вима̄не. дева̄нама̄ка̄се гаманам̣ йена там̣ вима̄нам̣, вигатам̣ [вина̄ (ка.)] ма̄нам̣ упама̄намасса вима̄нам̣. вихе а̄ка̄се гаччхатӣти бйамхам̣, хака̄рато пуббе амапаччайо. еттха ча вима̄набйамхасадда̄ двепи аниттхийам̣ пуннапум̣саке ваттанти.
пӣйуса̄диттайам̣ амате. пӣйатети пӣйусам̣, ‘‘аматапа̄’’ти хи вуттам̣, усапаччайо [ун̣а̄ди 4.76 н̣ва̄ди 215 суттесу пана ‘‘пӣйӯса’’мити диссати]. ‘‘пейусо’’типи на̄мамасса. на матам̣ маран̣аманена аматам̣. сукхена дхайанти пиванти там̣ ити судха̄. еттха ча аматасаддо йан̃н̃асесапӣйусасалилагхата̄дӣсу напум̣саке, дханвантаридева̄дӣсу пуллин̇ге, гал̣оджха̄бхайа̄малакйа̄дӣсу иттхилин̇гети тӣсу ваттати [аматам̣ йан̃н̃асесе ча, пӣйӯсе салиле гхате айа̄чите ча моккхе ча, на̄ дханвантаридевасу амата̄ ма̄гадхӣпатхйа̄ гул̣учйа̄малакӣсу ча (мединӣкоса 16 77-8)], там̣сахачаран̣ато пӣйусасаддопи тӣсу лин̇гесу. судха̄саддо пана аматанухӣлепа̄дӣсупи ниччамиттхилин̇гова [судха̄ лепо’матам̣ нухӣ (амара 23.101)].
синеруа̄дипан̃чакам̣ паббатара̄дже. сина̄ сочеййе, сина̄ти сочети девети синеру, ерупаччайо. мӣ хим̣са̄йам̣, мина̄ти хим̣сати саббе паббате аттано уччатарат̣т̣хена̄ти меру, рупаччайо. тидива̄нам̣ двиннам̣ девалока̄нам̣ а̄дха̄ро патит̣т̣ха̄ти тидива̄дха̄ро. деве найатӣти неру. сумерӯти упасаггена на̄мам̣ вад̣д̣хитам̣. хемадди, ратанаса̄ну, сура̄лайа̄дӣнипи паббатара̄джасса на̄ма̄ни.
26. йугандхара̄дӣни синерусса парива̄рабхӯта̄нам̣ саттаннам̣ парибхан̣д̣апаббата̄нам̣ на̄ма̄ни. чандасӯрийасан̇кха̄там̣ йугам̣ дха̄рети тадуббедхамаггача̄ритта̄ти йугандхаро. ӣсам̣ махиссарам̣ дха̄рети тасса нива̄сат̣т̣ха̄натта̄ти ӣсадхаро. каравӣра̄ ассама̄рака̄ бахаво еттха сантӣти каравӣро, ке ва̄ майӯра̄ раванти еттха̄ти каравӣро, ‘‘каравӣко’’типи па̄т̣хо, идха̄пи паччхимойеваттхо, каравӣкасакун̣а̄ ва̄ бахаво еттха сантӣти каравӣко. судассана̄ осадхивисеса̄ бахука̄ еттха сантӣти судассано, сукхена пасситаббатта̄ ва̄ судассано, сундарам̣ ва̄ дассанам̣ еттха̄ти судассано. пан̃чаннам̣ паббатачакка̄нам̣ немисадисам̣ катва̄ атта̄нам̣ дха̄ретӣти неминдхаро, немибха̄вена ва̄ дха̄ретаббо упалаккхетабботи неминдхаро, немим̣ва̄ ратхаддумам̣ дха̄рети йебхуййена̄ти неминдхаро. вината̄ на̄ма супан̣н̣ама̄та̄, тасса̄ нива̄сат̣т̣ха̄натта̄ винатакоти чинта̄ман̣ит̣ӣка̄. виттхин̣н̣а̄ ва̄ ната̄ надийо еттха̄ти винатако. ассакан̣н̣а̄ саджджадума̄ бахаво еттха сантӣти ассакан̣н̣о, ассакан̣н̣асадисакӯт̣атта̄ ва̄ ассакан̣н̣о. кула̄чала̄ти ете синеруа̄дайо ат̣т̣ха паббата̄ ачаласан̇кха̄та̄нам̣ паббата̄нам̣ кула̄ни йонийо пабхава̄, ете ча синеруа̄дайо анупуббасамуггата̄, саббаба̄хиро четтха ассакан̣н̣о. нимиджа̄таке пана –
‘‘судассано каравӣко, ӣсадхаро йугандхаро;
неминдхаро винатако, ассакан̣н̣о гири браха̄’’ти [джа̄. 2.22.568].
ватва̄ синерум̣ париккхипитва̄ ассакан̣н̣о на̄ма паббато патит̣т̣хито, там̣ париккхипитва̄ винатако на̄ма паббатоти еваман̃н̃ойева̄нуккамо катхито. кин̃ча̄пи катхито, на̄мабхедаматтакатойева панеттха бхедо, на̄ттхабхедакатоти дат̣т̣хаббам̣.
27. а̄ка̄сава̄хӣган̇га̄йам̣ мерусин̇гоббхава̄йам̣ манда̄кинйа̄дина̄маттайам̣. мандам̣ акитум̣ сӣламасса̄ти манда̄кинӣ. а̄ка̄се сандама̄на̄ ган̇га̄ а̄ка̄саган̇га̄. сура̄нам̣ дева̄нам̣ надӣ суранадӣ. сурадӣгхика̄типи етисса̄ на̄мам̣.
28. ковил̣а̄ра̄диттайам̣ ‘‘пхалахаро’’тикхйа̄те па̄риччхаттаке. кум̣ патхавим̣ вида̄райати мӯлена̄ти ковил̣а̄ро,дасса л̣о. пари самантато чхаттам̣ вийа тит̣т̣хатӣти па̄риччхаттако. па̄рино самуддасса джа̄то апаччам̣ па̄риджа̄тако, сакаттхе ко. па̄рибхаддо, нимбатару, манда̄роичча̄дӣнипи па̄риччхаттакасса на̄ма̄ни.
каппаруккхо ча санта̄но ча а̄дина̄ манда̄ро па̄риджа̄тако ча харичанданан̃ча ете пан̃ча деваддума̄ [амара 1.53] деватараво девабхӯмӣсвева самбхавато. каппо сан̇каппито аттхо, тасса руккхо джан̃н̃аджанакабха̄вена самбандхо, каппам̣ ва̄ т̣хито руккхо каппаруккхо. тананам̣ та̄но, бха̄ве н̣о. гандхасса самма̄ та̄но ассети санта̄но, сирӣсаруккхо. манданте моданте дева̄ анена̄ти манда̄ро, а̄рапаччайо. хариминдам̣ чадайати сукхайатӣти харичанданам̣. ете пан̃ча деватараво амаракосанайена вутта̄, согатанайена пана сатта деватараво. вуттан̃ча –
‘‘па̄т̣алӣ симбалӣ джамбӯ, дева̄нам̣ па̄ричхаттако;
кадамбо каппаруккхо ча, сирӣсена бхавати саттама’’нти [дха. са. ат̣т̣ха. 584; са̄раттха. т̣ӣ. 1.1веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄].
таттха па̄т̣алӣти читрапа̄т̣алӣ, са̄ асуралоке тит̣т̣хати. татха̄ симбалӣ гарул̣есу, джамбӯ джамбудӣпе, па̄риччхаттако та̄ватим̣се, кадамбо апарагойа̄не. каппаруккхо уттаракурӯсу, сирӣсо пуббавидехети. ете сатта дева̄намева патит̣т̣ха̄набхӯмӣсу самбхавато деватаравотвева вуччанти.
саггаван̣н̣ана̄ саматта̄.
29. пуббапаччхимауттара̄ диса̄ йатха̄ккамам̣ па̄чӣ патӣчӣ удӣчӣ на̄ма бхаванти. пат̣хамам̣ па̄то анчати рави йассам̣ са̄ па̄чӣ, нака̄ралопо. паччха̄ дива̄васа̄не анчати рави йассам̣ са̄ патӣчӣ. уддхам̣ анчати рави йассам̣ са̄ удӣчӣ, йассам̣ ва̄ сӣтавийогам̣ датва̄ анчати са̄ удӣчӣ, вийогаттхава̄чако хеттха ука̄ро, дасаддо да̄наттхо. атха ва̄ панчати пуббабха̄вама̄паджджатети па̄чӣ. патинчати паччха̄бха̄вама̄паджджатети патӣчӣ. удан̃чати сӣтавийогада̄наттама̄паджджатети удӣчӣ. еттха ча удӣчӣсахачаран̣ато патӣчӣ иттхийам̣, патӣчӣсахачаран̣ато па̄чӣ иттхийам̣ ваттатӣти дат̣т̣хаббам̣. евам̣ там̣там̣сахачаран̣абха̄вена тасса тасса там̣там̣лин̇гаттамупанеййум̣. пуббапаччхимауттара̄ти саббана̄масса вуттаматте пумбха̄во.
даккхин̣а̄дидвайам̣ даккхин̣адиса̄йам̣. маджджхе апа̄йам̣ ан̃чати йассам̣ рави, са̄ апа̄чӣ. маджджхаттхойам̣ апасаддо, йатха̄ ‘‘ападиса’’нти, ‘‘ава̄чӣ’’типи па̄т̣хо, авапуббо ан̃ча адхомукхӣбха̄ве. аван̃чати адхомукхӣ бхавати йассам̣ рави, са̄ ава̄чӣ. ун̣ха̄дике ва̄ таббийоге каронто йассам̣ рави ан̃чати, са̄ ава̄чӣ. видиса̄дидвайам̣ диса̄маджджхе. диса̄хи виниггата̄ видиса̄. диса̄наманурӯпа̄, ануваттака̄ ва̄ диса̄ анудиса̄. ападисантипи видиса̄йа на̄мам̣ [напум̣сака̄бйайам̣ тва’падисам̣ (амара 3.6)].
30. ера̄вата̄дайо ат̣т̣ха гаджа̄ пубба̄дӣнам̣ диса̄нам̣ раккхан̣ато диса̄гаджа̄ на̄ма, пун̣д̣арӣкам̣ на̄ма ситамбоджам̣, там̣садисаван̣н̣ата̄йа пун̣д̣арӣко. рассасарӣрата̄йа ва̄мано. куйам̣ патхавийам̣ модате кумудо. ан̃джанаван̣н̣ата̄йа ан̃джано. пуппха̄ пака̄сама̄на̄ данта̄ асса пуппхаданто. саббабхӯмийам̣ чаратӣти саббабхуммо, саббабхуммо ва̄ чаккаваттӣ тасса̄нурӯпатта̄ саббабхуммо. собханаданта̄вайаватта̄ суппатӣко [собхана̄ патӣка̄ авайава̄’сса суппатӣко (ка.)]. ‘‘суппатӣко собханан̇ге, бхаве ӣса̄надиса̄гадже’’ти хи на̄наттхасан̇гахе вуттам̣. ера̄вата̄дӣнам̣ диса̄нам̣ самбандхакатханам̣ па̄чӣва̄ран̣а̄дина̄масӯчанаттхам̣, есам̣ карен̣уйо пана –
аббхаму капила̄ чева, пин̇гала̄ нупама̄ мата̄;
тамбакан̣н̣ӣ субхадантӣ, ан̇гана̄ ан̃джана̄ватӣ [амара 3.5].
31. дхатарат̣т̣ха̄дидвайам̣ пуббадиса̄дхипатидеве. дха̄ритам̣ рат̣т̣хаманена̄ти дхатарат̣т̣хо, расса то. пан̃часикха̄дӣнам̣ гандхабба̄нам̣ адхипо на̄йако гандхабба̄дхипо. кумбхан̣д̣аса̄мйа̄дидвайам̣ даккхин̣адиса̄дхипатидеве. кумбхан̣д̣а̄нам̣ са̄ми на̄йако кумбхан̣д̣аса̄ми. вируханти вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хима̄паджджанти етасмим̣ кумбхан̣д̣а̄ти вирӯл̣хако. вирӯл̣хам̣ вуд̣д̣хиппаттам̣ ва̄ кам̣ сукхаметасса̄ти вирӯл̣хако. вирӯпаккха̄дидвайам̣ паччхимадиса̄дхипатидеве. вирӯпа̄ни аккхӣни йасса вирӯпаккхо, вивидхасан̣т̣ха̄на̄ни аккхӣни йасса ва̄ вирӯпаккхо. на̄га̄нам̣ адхипати на̄га̄дхипати.
32. йаккха̄дхипа̄дичатуккам̣ кувере. а̄л̣авака̄дийаккха̄нам̣ адхипо йаккха̄дхипо. виссаван̣асса апаччам̣ вессаван̣о. тичаран̣а̄т̣т̣хада̄т̣ха̄бхайа̄накаматтхита̄йа куччхитам̣ веро сарӣрамасса куверо. кхуддена̄сса нарайутта̄ сивика̄ратхети наро ва̄ханамасса нарава̄хано. тйамбакасакхо, йаккхара̄джо, гуйхакесаро, мануссадхамма̄, дханадо, ра̄джара̄джо, дхана̄дхипо, киннаресо, йаккхо, екапин̇гало, сиридо, пун̃н̃аджанессароичча̄дӣнипи куверасса на̄ма̄ни.
асса куверасса пурӣ ‘‘ал̣ака̄, ал̣акаманда̄’’ти ча вуччати. алам̣ вибхӯсане, алам̣ вибхӯсанам̣ каротӣти алака̄, са̄ ева ал̣ака̄. ал̣ака̄ ева модакаран̣ато ал̣акаманда̄, ука̄расса ака̄ро, на̄гамо ча. кела̄сотипи тасса на̄мам̣, кели пайоджанам̣ асса кело, а̄сате асминти а̄со, кело ча со а̄со чети кела̄со, кан̣хасаппа̄ди вийа ниччам̣ каммадха̄райо. асса куверасса пахаран̣ам̣ а̄йудхам̣ гада̄, гам̣ вуччати ваджирам̣, там̣ вийа дуккхам̣ дада̄тӣти гада̄. име чатта̄ро йатха̄вутта̄ дхатарат̣т̣ха̄дайо дева̄ камато пубба̄дӣнам̣ чатуддиса̄нам̣ адхипа̄ адхипатайо на̄ма. амаракосе пана –
‘‘индо агги питупати, нерито варун̣о’нило;
куверо ӣсо патайо, пубба̄дӣнам̣ име кама̄.
рави сукко махӣсӯну, тамо ча бха̄нуджо видху;
будхо сурагуру чети, диса̄дхипа̄ татха̄ гаха̄’’ти [амара 3.3-4].
ан̃н̃ейева диса̄дхипатайо катхита̄, индаравима̄дӣнан̃ча диса̄дхипаччакатханам̣ па̄джха̄дӣнам̣ индадиса̄равидиса̄дина̄масӯчанапхалам̣.
33-34. джа̄таведа̄дйат̣т̣ха̄расакам̣ аггимхи. джа̄те уппанне виндати гха̄тайатӣти джа̄таведо. андхака̄ре джа̄там̣ виджджама̄нам̣ виндати лабхати, видати джа̄на̄ти етена̄ти ва̄ джа̄таведо, джананам̣ джа̄там̣ ведо па̄кат̣о йасса ва̄ со джа̄таведо. сикха̄ вуччати джа̄ла̄, та̄йа йогато сикхӣ. джотати диппатӣти джоти. пуна̄тӣти па̄вако, н̣ву. дахатӣти дахано. ананти па̄лентйаненети анало, алапаччайо. веде хутам̣ вахати па̄пайати, сайам̣ ва̄ лабхатети хута̄вахо. аччи вуччати джа̄ла̄, та̄йа йогато аччима̄. дхӯмо кету дхаджо йасса̄ти дхӯмакету. аджати джалама̄но кут̣илам̣ гаччхатӣти агги, и. го рам̣си етассаттхӣти гини, ассаттхйаттхе ини, аггинӣтипи па̄т̣хо, со аггисадисо. бха̄ну пабха̄ йассаттхи, со бха̄нума̄. теджети сесабхӯтопа̄да̄рӯпа̄нӣти теджо. дхӯмо сикха̄ чӯл̣а̄ йасса дхӯмасикхо. ва̄йу сакха̄ асса ва̄йусакхо. дахитва̄ [дахато (ка.)] гаччхато кан̣ха̄ ваттанӣ магго йасса кан̣хаваттанӣ. висса̄нарасса исино апаччам̣ весса̄наро. хутам̣ хавим̣ асати бхун̃джатӣти хута̄со. дханан̃джайо, джалано, а̄сайа̄со, рохитассо, сатта̄ччи, сукко, читрабха̄ну, вибха̄васу, сучиичча̄дӣнипи аггисса на̄ма̄ни.
сикха̄диттайам̣ аггиджа̄ла̄йам̣. синоти ниса̄нӣ бхаватӣти сикха̄, ‘‘си ниса̄не’’ти ка̄танта дха̄ту, кхапаччайо. джалатӣти джа̄ла̄. аччате пуджджате аненети аччи. сикха̄ джа̄ла̄ бхиййо рӯпантара̄ иттхийам̣, аччи пана апуме.
35. двайам̣ аггикан̣е [тӣсу пхулин̇го’ггикан̣о (амара 1.60) пхулин̇га̄нӣти аггикан̣а̄ни (ма. ни. т̣ӣ. 3.65)]. вивидха̄су диса̄су пхуллам̣ гаччхатӣти виппхулин̇гам̣. татха̄ пхулин̇гам̣. саббадхаракате пана ‘‘пхулим̣ гаччхатӣти пхулин̇го’’ти вуттам̣. тикам̣ чха̄рика̄йам̣. малӣнакам̣саваттха̄дӣнам̣ там̣ диттим̣ сети паваттетӣти бхасмам̣, мапаччайо, бхасати ва̄ адхо патати ваттха̄дӣнам̣ маламетена̄ти бхасмам̣. кам̣са̄дӣнам̣ суккабха̄ваттхам̣ иччхитаббатта̄ ит̣т̣хи абхила̄со собханам̣ етасса̄ аттхӣти сет̣т̣хи, ‘‘сапаккхако саломако’’тйа̄дӣсу вийа сасаддасса виджджама̄наттхатта̄. маласса саран̣ам̣ каротӣти са̄рика̄, са̄ ева чха̄рика̄, йатха̄ ‘‘сал̣а̄йатана’’нтйа̄дӣсу.
36. двайам̣ ун̣хачха̄рика̄йам̣. ун̣хатта̄ куккум̣ куччхитам̣ ла̄тӣти куккуло, ‘‘кукку видаттхийам̣ хаттхе, пакот̣т̣хе куччхитепи че’’ти хи на̄наттхасан̇гахе вуттам̣. куккум̣ ва̄ хаттхам̣ луна̄ти чхиндати дахатӣти куккуло, со ева куккул̣о. ун̣хамева бхасмам̣ ун̣хабхасмам̣, тасмим̣. тикам̣ диттакат̣т̣ха̄диндхане. ан̇гати ха̄ним̣ гаччхатӣти ан̇га̄ро, а̄рапаччайо, пуннапум̣сакойам̣. ‘‘ала̄те’ниттхи кудже’н̇га̄ро’’ти хи тикан̣д̣асесе [тикан̣д̣асеса 3.329] вуттам̣. ха̄нимева ла̄ти, на т̣хитим̣ висесан̃ча̄ти ала̄там̣. уддхам̣ дхӯмам̣ мун̃чатӣти уммутам̣, тадева уммукам̣. пан̃чакам̣ кат̣т̣ха̄диндхане. сантамаггим̣ едхайати вад̣д̣хайатӣти самидха̄. едхайатӣти идхумам̣, умо. едхайатӣти идхо. упа̄дийате аггинети упа̄да̄нам̣. едхайатӣти индханам̣.
37. пан̃чакам̣ а̄локе. обха̄сати диппатӣти обха̄со. пака̄сати диппатӣти пака̄со. а̄лочайати пассати етена̄ти а̄локо, а̄локети ва̄ етена̄ти а̄локо, ‘‘лока, лоча дассане’’ти дха̄тудвайапа̄т̣хато. уджджотатӣти уджджото, андхака̄рам̣ виддхам̣сенто джотатӣти ва̄ уджджото. а̄ самантато тапати диппатӣти а̄тапо. сама̄ти ете пан̃ча тулйаттха̄ти бха̄во.
дасакам̣ ва̄те. а̄ха̄ро вийа па̄н̣абхӯтопи када̄чи сатте ма̄ретӣти ма̄руто, сова ма̄луто. пуна̄ти сан̇ка̄ра̄диканти павано. ва̄йати гаччхатӣти ва̄йу, ва̄йати ва̄ пуппха̄дӣнам̣ гандхо йена со ва̄йу. татха̄ ва̄то. ананти па̄н̣антйаненети анило, ило. сантам̣ ниччалам̣ ӣрайати кампетӣти самӣран̣о, самӣритум̣ кампитум̣ сӣламасса̄ти ва̄ самӣран̣о. гандхам̣ вахатӣти гандхава̄хо, н̣о. ва̄йо ва̄йусадисо, убхайатра̄пи йа̄гамо. самантато ӣрати кхипати руккха̄дайоти самӣро. сада̄ саббада̄ гати йасса сада̄гати. сасано, гандхавахо, а̄суго, маруто, джагатипа̄н̣о, павама̄но, пабхан̃джано ичча̄дӣнипи ва̄тана̄ма̄ни.
38. име чха ваккхама̄на̄ ва̄йубхеда̄ ва̄йувисеса̄, уддхам̣ гаччхатӣти уддхан̇гамо, учча̄рапасса̄ва̄дӣнам̣ нӣхаран̣авасена адхобха̄гам̣ гаччхатӣти адхогамо. куччхимхи ударе тит̣т̣хатӣти куччхит̣т̣хо. кот̣т̣хе анте сети тит̣т̣хатӣти кот̣т̣ха̄сайо. пунаппунам̣ сасанти йена асса̄со, бахиниккхантава̄то. пасса̄соти антопависанакава̄топи ‘‘асса̄со’’ти етена сан̇гайхате сахача̄ритатта̄. саббан̇гесу анусарати сӣлена седалохита̄дисампа̄данатоти ан̇га̄нуса̄рӣ. амаракосе пана̄йам̣ ва̄то т̣ха̄набйа̄па̄рабхедена пан̃чадха̄ катхито [па̄н̣о’па̄но сама̄ночода̄набйа̄на̄ ча ва̄йаво сарӣрат̣т̣ха̄ име (амара 1.67)], т̣ӣка̄йан̃часса –
‘‘хадайе па̄н̣о гуде’па̄но, сама̄но на̄бхимаджджхат̣т̣хо;
уда̄но кан̣т̣хадесе ту, бйа̄но саббан̇гасандхису [хадайе па̄н̣о гуде’па̄но, сама̄но на̄бхисан̣т̣хито; уда̄но кан̣т̣хадесат̣т̣хо, бйа̄но саббасарӣраго ити т̣ха̄нанин̣н̣айо (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)].
татрапа̄н̣оаннаппавеса̄дикаро. апа̄но муттакарӣсасуккависат̣т̣хикаро. сама̄но маджджхе аннапачана̄дикаро. уда̄но бха̄ситагӣта̄дикаро. бйа̄но седараттасавануммесанимесагатйа̄дикаро [кхедачет̣т̣ха̄уммесаниммесагатйа̄дикаро (ка.)]. пакат̣т̣хена анантйанена бхатта̄диппавесанатоти па̄н̣о. мутта̄дикам̣ апанетва̄ анантйанена̄ти апа̄но. самма̄ ананти анена бхуттапарипа̄чанатоти сама̄но. уддхаманантйанена бха̄сита̄до са̄маттхийаджананатоти уда̄но. висесена анантйанена седараттасемха̄ди [кхедачет̣т̣ха̄ди (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)] сампа̄данатоти бйа̄но’’ти [там̣бйа̄па̄ра̄ ча йатха̄ – аннаппавесанам̣ мутта̄-дйуссагго’ннавипа̄чанам̣ бха̄сан̣а̄ди нимеса̄ди, там̣бйа̄па̄ра̄ кама̄ име (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)] вуттам̣.
39. двайам̣ антопависанакава̄те. а̄нам̣ вуччати бахиниккхаманава̄то, тато апагатам̣ апа̄нам̣. асса̄сато апагато пасса̄со. двайам̣ бахиниккхаманава̄те. а̄димхи паватто са̄со асса̄со. ананти па̄н̣антйаненети а̄нам̣, а̄димхи паваттам̣ а̄нам̣ а̄нам̣, екасса̄ка̄расса лопо.
40. вегакхиппа̄дайо ва̄тадхамматтена ниччаппаваттика̄ ити таппаккаме [таппаккамена таккамена (ка.)] уччанте. татра райантам̣ веге. саббатра каран̣аса̄дханам̣. иччхитат̣т̣ха̄нам̣ ваджанти па̄пун̣анти етена̄ти вего.
‘‘крийа̄ва̄читтама̄кхйа̄тум̣, екекаттхо нидассито;
пайогатонугантабба̄, анекаттха̄ хи дха̄таво’’ти [чандрадха̄тупа̄т̣хе].
вуттатта̄ ваджадха̄ту па̄пун̣анепи паваттати, евам̣ саббатра, ака̄расса е. джаванти етена̄ти джаво, райанти гаччханти етена̄ти райо.
кхиппа̄динавакам̣ сӣгхе. атха джавасӣгха̄нам̣ ко бхедо? савегагативачана̄ джава̄дайо, сӣгха̄дайо ту дхаммавачана̄, татха̄ ча ‘‘сӣгхам̣ пачати [пассати (ка.)], сӣгхам̣ гаччхатӣ’’ти пайого, на ту ‘‘джавам̣ пачати, джавам̣гаччхатӣ’’ти пана пайого. ‘‘вегена гаччхати, джавена гаччхатӣ’’тйа̄дӣсу катхам̣? татра бхедасса ваттумиччхитатта̄ на досо. кхиппати ператӣти кхиппам̣, кхипа перан̣е. сайатӣти сӣгхам̣, сӣ сайе, гхапаччайо. бйуппатти хи йатха̄ катхан̃чипи бхавати, сан̃н̃а̄ ту локатова̄вагантабба̄, саббатревам̣. таратӣти туритам̣. лан̇гхатӣти лаху, лан̇гха гатисосанесу, гхасса хо, ниггахӣталопо, упаччайо ча, лахупарийа̄йо лагхусаддопйаттхи. асати кхепатӣти а̄су, у. таратӣти тун̣н̣ам̣, расса н̣о. арати гаччхатӣти арам̣. на виламбӣйати на охӣйатӣти авиламбитам̣, лаби авасам̣сане. туват̣т̣ати сайатӣти туват̣т̣ам̣, туритабха̄вена ваттатӣти ва̄ туват̣т̣ам̣, риталопо.
41. арийа̄са̄ман̃н̃асса пуббад̣д̣хам̣ сантате. еттха ча ат̣т̣хасу ган̣есу чхат̣т̣хо саббалахуко, татопаре чхагган̣а̄ са, бха, са, бха, бха, бха̄, ат̣т̣хамо го. самантато танотӣти сататам̣. на̄сабха̄вена на иччам̣ на гантаббам̣ ниччам̣, на̄сам̣ ва̄ на гаччхатӣти ниччам̣. ‘‘на̄го’’тйа̄дӣсу вийа̄ти еттха̄пи на досо, тасса чо. на вираматӣти авиратам̣. на а̄раматӣти ана̄ратам̣. самантато, пунаппунам̣ ва̄ танотӣти сантатам̣. на авараматӣти анаваратам̣. сада̄ дхавати гаччхатӣти дхувам̣. ‘‘дху гатитхерийесӯ’’ти ка̄тантадха̄ту.
випула̄д̣д̣хам̣ атисайе. еттха хи айугапа̄де два̄дасаматта̄, йуге ат̣т̣ха̄расаматта̄, сабба̄су арийа̄су пат̣хаме па̄де два̄дасаматта̄, дутийе ат̣т̣ха̄раса, татийе два̄даса, чатуттхе пан̃чадаса. йада̄ пана пат̣хамататийесу париха̄йанти, тада̄ йуге адхика̄ хонти, идам̣ випула̄лаккхан̣ам̣. атха сатата̄тисайа̄нам̣ ко бхедо? сататам̣ сантати авиччхедокрийантарехи абйавадха̄нам̣, атисайо ту понопун̃н̃ам̣, пакат̣т̣хо ча. тесу понопун̃н̃ам̣ крийа̄бйа̄вутти, пакат̣т̣хо ту крийа̄вайава̄нам̣ уккам̣сата̄. бха̄сати саббесанти бхусам̣, а̄сса у. бхассати адхо пататӣти ва̄ бхусам̣. бхаса адхопатане, асса у. атисайанам̣ атисайо, атиккамитва̄ ва̄сайанам̣ паваттанам̣ атисайо. дахати саббанти дал̣хам̣, хато пуббе л̣о, далати вида̄райатӣти ва̄ дал̣хам̣, хапаччайо, даханто ла̄тӣти ва̄ дал̣хам̣, ван̣н̣авипарийайо, абхисайо ча дал̣хан̃ча атисайадал̣ха̄. тарати атиккаматӣти тиббам̣, расса во, асса и. ети гаччхатӣти еко, со ева екантам̣, екам̣ тарати атиккаматӣти ва̄ екантам̣. маттато атиккантам̣ атиматтам̣. бахум̣ ла̄тӣти ба̄л̣хам̣, улопо, ван̣н̣авипарийайо ча хасаддо. ативелам̣, аччаттхам̣, ниббхарам̣, нитантам̣, га̄л̣хам̣ичча̄дӣнипи атисайе.
даббам̣ сатвам̣, там̣випарӣте дхаммаматте ваттама̄на̄ ба̄л̣хапарийанта̄ кхиппа̄дайо атисайам̣ вина̄ пан̣д̣аке напум̣саке ваттанти. кхиппам̣ бхавати [‘‘кхиппа бхавабхӣ’’ти пададвайам̣ адхикам̣ вийа диссати], атисайо пуллин̇го, асса гун̣асса̄тисайо, асса даббасса̄тисайо ити. ‘‘кхиппам̣ бхун̃джати, сататам̣ джухоти, сататам̣ раман̣ӣйо’’иччатра ту крийа̄висесанатта̄йева пан̣д̣акаттам̣. тесу кхиппа̄дӣсу йе даббага̄ дабба̄бхидха̄йино, те тӣсу лин̇гесу. ‘‘даббадхаммо лин̇га’’нти дассанантарам̣. йатха̄ кхиппа̄ джара̄, кхиппо маччу, кхиппам̣ гаманам̣. сантата̄ тан̣ха̄, сантатам̣ дуккхам̣, сантато а̄ка̄со. атиматта̄ крийа̄, атиматто наро, атиматтам̣ падам̣ ичча̄ди.
42-43. два̄дасакам̣ ма̄ре. харанайанаггидад̣д̣хатта̄ [тинайанаггидад̣д̣хатта̄ (ка.)] наттхи виггахо сарӣраметасса авиггахо. ка̄майати ратиччхам̣ уппа̄дайатӣти ка̄мо, ка̄ританта̄ апаччайо. син̇га̄рарӯпена па̄н̣ӣнам̣ манаси бхаватӣти манобхӯ. пан̃чака̄магун̣есу мадайатӣти мадано. лока̄нам̣ антам̣ вина̄сам̣ каротӣти антако. васе ваттети сӣлена̄ти васаваттӣ. па̄пам̣ иччхати кароти, тена йуттоти ва̄ па̄пима̄. парато джа̄йатӣти паджа̄, аччхандика̄, та̄сам̣ пати паджа̄пати. йе кусаладхаммесу паматта̄, тесамева бандху паматтабандху. кан̣хадхаммайуттата̄йа кан̣хо. кусаладхамме ма̄ретӣти ма̄ро. акусаладхамме на мун̃чатӣти намучи. мӣнакетано, кандаппо, даппако, анан̇го, пан̃часаро, самбара̄ри, манасиджо, кусумесу, анан̃н̃аджо, пуппхадханва̄, ратипати, макараддхаджоичча̄дӣнипи вин̣хусутасса ка̄масса на̄ма̄ни.
тан̣ха̄ аратӣ рага̄ чети ета̄ тиссо тасса ма̄расса дхӣтаро. йо там̣ пассати, там̣ таситам̣ каротӣти тан̣ха̄, салопо, н̣ха̄ ча. паресам̣ кусаладхаммесу аратим̣ каротӣти аратӣ. раджджанти еттха̄ти рага̄. тасса ма̄расса хаттхӣ гиримекхало на̄ма. сарӣрамахантабха̄вена гирисадисатта̄ гири вийа̄ти гири. ма̄рена мама̄йанавасена ‘‘айам̣ ме хаттхӣ мекхало на̄ма хотӯ’’ти катана̄матта̄ мекхала̄ вийа̄ти мекхалоти самудитана̄мадвайена екамева хаттхим̣ вадати, йатха̄ ‘‘ваджира̄сани, сӣтун̣ха’’нти.
44. тикам̣ йаме. паджа̄сам̣йаманато йама̄, маччуппабхутайо асса кин̇ка̄ра̄, тесу ра̄джатети йамара̄джа̄. тедха̄тукесупи а̄н̣а̄паваттакатта̄ маханто висайо етасса висайӣ, н̣ӣ, со ева веса̄йӣ. йаттха лаккхан̣ена на сиджджхати, таттха саббатра ‘‘йада̄дина̄ ва̄ нируттинайена ва̄ саддасиддхи ведитабба̄’’ти хи пуббе вуттам̣, дуккхаджанакатта̄ ва̄ висадисат̣т̣ха̄нам̣ гаччхантӣти веса̄, нерайика̄, тесам̣ адхипатибха̄вена айати паваттатӣти веса̄йӣ, ӣ. йама̄нам̣ ра̄джа̄ йамо. дхаммара̄джо, катанто, самаваттӣ, ка̄ло, дан̣д̣адхаро, антакоичча̄дӣнипи йамасса на̄ма̄ни. асса йамасса а̄вудхам̣ найанамева. тена кира кодхачиттена олокитаматтена сатта̄нам̣ сарӣра̄ни а̄тапе кхиттагхатапин̣д̣а̄ни вийа вилӣйантӣти.
двайам̣ асурабхеде. етесан̃хи сатипи девабха̄ве хет̣т̣ха̄ нива̄ситабха̄васа̄ман̃н̃ато еттха вачанам̣, ма̄расса пана сатта̄наманаттхака̄раката̄са̄ман̃н̃ена йамена саддхим̣ вачанам̣ таккаратта̄. йуддха̄дӣсу вепитам̣ кампитам̣ читтаметасса вепачитти [сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.256]. пун̣н̣ам̣ ломам̣ йасса со пуломо, пула̄махатӣ ума̄ китти, канти ва̄ йасса̄ти пуломо. ‘‘ума̄тасӣхемавати-халидда̄киттикантисӯ’’ти хи на̄наттхасан̇гахе вуттам̣. айам̣ пана саккасса бхарийа̄йа суджа̄та̄йа пита̄. двайам̣ киннаре. ассамукханарасарӣрата̄йа куччхито пурисо, кин̃чи ва̄ пурисо, пурисасадисоти ва̄ кимпурисо. евам̣ киннаро. туран̇гавадана, ассамукха̄дӣнипи киннарасса на̄ма̄ни.
45-46. аддхападжджена а̄ка̄сасса на̄ма̄ни. тесам̣ тесам̣ ваттхӯнам̣ антарам̣ на̄наттам̣ иккхате локо еттха, анена̄ти ва̄ анталиккхам̣, расса ло. иккханам̣ ва̄ дассанам̣ иккха̄, тасса антарам̣ ка̄ран̣ам̣ анталиккхам̣. кханати бйавадха̄нанти кхам̣, кви. саббагахага̄ман̣ино а̄диччасса патхо магго а̄диччапатхо. на бхаватӣти аббхам̣. гаччхантйанена дева̄ти гаганам̣, йу, масса го. амбате садда̄йате атра̄ти амбарам̣, ро. хайа гатимхи, висесена хайати гаччхати саббатра̄ти веха̄со, йасса со, вигато ва̄ ха̄со читтасса еттха̄рамман̣а̄ла̄бхатоти веха̄со. аниласса ва̄тасса патхо анилапатхо. бхусам̣ ка̄санте диппанте падаттха̄ етена̄ти а̄ка̄со, на кассати на вилекхӣйатӣти ва̄ а̄ка̄со. на бхавати еттха кин̃чипи ваттхӯти набхам̣, наттхи бхӯми еттха̄ти ва̄ набхам̣, на бха̄йанти паккхино анена, еттха̄ти ва̄ набхам̣. вино паккхино хайанти гаччханти еттха̄ти веха̄йасам̣, асо. та̄ра̄ вуччанти наккхатта̄дайо, тесам̣ патхо та̄ра̄патхо. сура̄нам̣ дева̄нам̣ патхо сурапатхо. на хан̃н̃атети агхам̣, ханасса гхо. анантам̣, висан̣упадам̣ичча̄дӣнипи а̄ка̄сасса на̄ма̄ни.
47-48. мегха̄дйека̄дасакам̣ мегхе. мехати гхарати сечатӣти мегхо. ва̄рим̣ вахатӣти вала̄хако, ва̄рисаддасса во, васса ло [па̄н̣ини 6.3.109; моггалла̄напан̃чика̄ 1.47; нӣти-сутта 1340, 1343]. диббанти вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ гаччханти лока̄ анена̄ти дево. паджа̄нам̣ лока̄нам̣ аннам̣ бходжанам̣ бхавати етена̄ти паджджунно, ака̄рассука̄ро. амбум̣ удакам̣ дха̄ретӣти амбудхаро. лока̄нам̣ санта̄пам̣ хантӣти гхано, хасса гхо. джаладха̄рам̣ дха̄ретӣти дха̄ра̄дхаро. джӣванам̣ джалам̣ мӯтам̣ бандхаманенети джӣмӯто, ванасаддалопо, лока̄нам̣ ва̄ джӣвитам̣ муна̄ти бандхатӣти джӣмӯто, виталопо, джӣвитасса джӣ а̄десо ва̄ [па̄н̣ини 6.3.109; моггалла̄напан̃чика̄ 1.47; нӣти-сутта 1340, 1343]. евам̣ ан̃н̃атра. ва̄рим̣ вахатӣти ва̄рива̄хо. амбум̣ дада̄тӣти амбудо. а̄пам̣ бхаратӣти аббхам̣, кви, пасса бо.
тикам̣ вут̣т̣хийам̣. вассати син̃чатӣти вассам̣, васса сечане. евам̣ вассанавут̣т̣хийо.
пан̃чакам̣ виджджуйам̣. сататам̣ ӣрати кампатӣти сатеро, талопо, со ева сатерита̄. кхан̣аматтампи на тит̣т̣хатӣти аккхан̣а̄. кут̣илам̣ ачират̣т̣ха̄йитатта̄ вирӯпам̣ хутва̄ джаватӣти виджджу. виджджотатӣти виджджута̄. ачирам̣ пабха̄ йасса ачираппабха̄.
49. чатуккам̣ мегхана̄де. мегха̄нам̣ на̄до мегхана̄до. дханӣйате дханитам̣[тханитам̣ (сӣ.)], дхана садде. гаджджанам̣ гаджджитам̣, гаджджа садде. расӣйате раситам̣. а̄дина̄ хара̄да̄ди [саббатра напум̣сакебха̄ве то, а̄дина̄ сванитадханита̄дайо (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄), а̄дина̄ дханитахара̄дара̄са̄дайо (бйа̄кхйа̄судха̄т̣ӣка̄)]. двайам̣ саккадханумхи. индасса а̄вудхам̣ дхану ча инда̄вудхам̣, индадхану ча. ва̄тена кхиттамамбу ва̄таккхиттамбу, бинду. сӣтам̣ каротӣти сӣкаро, син̃чатӣти ва̄ сӣкаро, часса ко, аро ча, ва̄тавасена ва̄ тато тато саратӣти сӣкаро, асса ӣ, маджджхе ка̄гамо ча.
50. тикам̣ джаладха̄ра̄йам̣. вегато джаладха̄ра̄нам̣ сам̣ бхусам̣ патанам̣ а̄са̄ро, пунаппунам̣ саратӣти а̄са̄ро. вегам̣ дха̄ретӣти дха̄ра̄. адхо пататӣти сампа̄то, сам̣саддо адхобха̄ге [вегато джаладха̄ра̄нам̣ самбхӯйа патанам̣ дха̄ра̄сампа̄то, сара гатийам̣ гхау ити а̄са̄ро (чинта̄ман̣ит̣ӣка̄)]. двайам̣ вассопале. карена хаттхена гайхупагатта̄ карака̄, джалам̣ пин̣д̣ам̣ каротӣти ва̄ карака̄, ‘‘вассопале ту карака̄, каракопи ча диссате’’ти руддо, карасаддотра. ‘‘каро вассопале па̄н̣и-сон̣д̣а̄пачча̄йарам̣сисӯ’’ти на̄наттхасан̇гахе вуттам̣. гханато, гханака̄ле ва̄ сан̃джа̄там̣ упалам̣ сила̄ гханопалам̣. дут̣т̣ху динам̣ дуддинам̣, айам̣ дуддинасаддо мегхаччханна̄хе ваттати, асобханаттхопйаттхи дуддинасаддо, агун̣авачаната̄йам̣ ва̄ччалин̇го.
51-52. чхаккам̣ тиродха̄не. дхара а̄варан̣е, апа̄дипуббо. апидхарати а̄вун̣отӣти пидха̄нам̣, алопо. ападхаратӣти ападха̄ран̣ам̣. тиро дхарати пидахатӣти тиродха̄нам̣. антарам̣ дхаратӣти антарадха̄нам̣, ниггахӣталопо. апидхаратӣти апидха̄нам̣. еттха ча апа̄диупасагга̄ дха̄туно а̄варан̣аттхаджотака̄. чха̄дайатӣти чха̄данам̣. бйавадха̄, антарадхиичча̄дайопи тиродха̄не.
са̄ддхападжджена чандасса на̄ма̄ни. индати наккхатта̄нам̣ парамиссарийам̣ каротӣти инду. чандати хила̄дайати сукхайати паджанти чандо. наккхатта̄нам̣ ра̄джа̄ наккхаттара̄джа̄. ума̄ канти, та̄йа саха виджджатӣти сомо, сукхам̣ абхиссаватӣти ва̄ сомо, мапаччайо. нисам̣ раттим̣ кароти, таттха ва̄ каро рам̣си етасса ниса̄каро. андхака̄рам̣ усенти даханти вина̄сентӣти оса̄, рам̣сайо, те еттха дхийанти патит̣т̣хахантӣти осадхи, та̄ра̄висесо, тасса ӣсо пати осадхӣсо. химо сӣтало рам̣си йасса химарам̣си. сасо ан̇ко лаккхан̣ам̣ йасса сасан̇ко. чандам̣ каппӯрам̣ ма̄ти садисам̣ найатӣти чандима̄. ика̄ра̄десо. сасалаккхан̣аметтха аттхи сасӣ. сасати ва̄ хим̣сати ун̣хагун̣анти сасӣ, ӣпаччайо тадупалаккхите тадупача̄рам̣. сӣта̄ рам̣сайо йассаттхӣти сӣтарам̣си. ниса̄йа раттийа̄ на̄тхо тада̄лан̇ка̄рабха̄ватоти ниса̄на̄тхо. ул̣ӯнам̣ та̄ра̄нам̣ ра̄джа̄ ул̣ура̄джа̄. ма̄ти атта̄нам̣ каппӯрена садисам̣ каротӣти ма̄, ма̄саддойам̣ пуме, там̣сахачаран̣ато ул̣ура̄джа̄дайопи. химам̣су, кумудабандху, видху, судхам̣су, суббхам̣су, ниса̄пати, миган̇ко, кала̄нидхи, двиджара̄джо, сасадхаро, наккхаттесоичча̄дӣнипи чандасса на̄ма̄ни.