১. অন্তেপুরসিক্খাপদং
৪৯৪. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো উয্যানপালং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছ, ভণে, উয্যানং সোধেহি. উয্যানং গমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, দেৰা’’তি খো সো উয্যানপালো রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স পটিস্সুত্ৰা উয্যানং সোধেন্তো অদ্দস ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং. দিস্ৰান যেন রাজা পসেনদি কোসলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৰোচ – ‘‘সুদ্ধং, দেৰ, উয্যানং. অপিচ, ভগৰা তত্থ নিসিন্নো’’তি. ‘‘হোতু, ভণে! মযং ভগৰন্তং পযিরুপাসিস্সামা’’তি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো উয্যানং গন্ত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো উপাসকো ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তো নিসিন্নো হোতি. অদ্দসা খো রাজা পসেনদি কোসলো তং উপাসকং ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তং নিসিন্নং. দিস্ৰান ভীতো অট্ঠাসি. অথ খো রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স এতদহোসি – ‘‘নারহতাযং পুরিসো পাপো হোতুং, যথা ভগৰন্তং পযিরুপাসতী’’তি. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. অথ খো সো উপাসকো ভগৰতো গারৰেন রাজানং পসেনদিং কোসলং নেৰ অভিৰাদেসি ন পচ্চুট্ঠাসি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো অনত্তমনো অহোসি – ‘‘কথঞ্হি নামাযং পুরিসো মযি আগতে নেৰ অভিৰাদেস্সতি ন পচ্চুট্ঠেস্সতী’’তি! অথ খো ভগৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং অনত্তমনং ৰিদিত্ৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৰোচ – ‘‘এসো খো, মহারাজ, উপাসকো বহুস্সুতো আগতাগমো কামেসু ৰীতরাগো’’তি. অথ খো রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স এতদহোসি – ‘‘নারহতাযং উপাসকো ওরকো হোতুং, ভগৰাপি ইমস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তি. তং উপাসকং এতদৰোচ – ‘‘ৰদেয্যাসি, উপাসক, যেন অত্থো’’তি. ‘‘সুট্ঠু, দেৰা’’তি. অথ খো ভগৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.
৪৯৫. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো উপরিপাসাদৰরগতো হোতি. অদ্দসা খো রাজা পসেনদি কোসলো তং উপাসকং রথিকায [রথিযায (ইতিপি)] ছত্তপাণিং গচ্ছন্তং. দিস্ৰান পক্কোসাপেত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘ত্ৰং কির, উপাসক, বহুস্সুতো আগতাগমো. সাধু, উপাসক, অম্হাকং ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেহী’’তি. ‘‘যমহং [যম্পাহং (সী.)], দেৰ, জানামি অয্যানং ৰাহসা, অয্যাৰ দেৰস্স ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেস্সন্তী’’তি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো – ‘‘সচ্চং খো উপাসকো আহা’’তি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রাজা পসেনদি কোসলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু, ভন্তে, ভগৰা একং ভিক্খুং আণাপেতু যো অম্হাকং ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি…পে… পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘তেনহানন্দ, রঞ্ঞো ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা কালেন কালং পৰিসিত্ৰা রঞ্ঞো ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেতি. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি.
৪৯৬. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো মল্লিকায দেৰিযা সদ্ধিং সযনগতো হোতি. অদ্দসা খো মল্লিকা দেৰী আযস্মন্তং আনন্দং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান সহসা ৰুট্ঠাসি; পীতকমট্ঠং দুস্সং পভস্সিত্থ. অথ খো আযস্মা আনন্দো ততোৰ পটিনিৰত্তিত্ৰা আরামং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম আযস্মা আনন্দো পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো রঞ্ঞো অন্তেপুরং পৰিসিস্সতী’’তি…পে… সচ্চং কির ত্ৰং, আনন্দ, পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো রঞ্ঞো অন্তেপুরং পৰিসসীতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম ত্ৰং, আনন্দ, পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো রঞ্ঞো অন্তেপুরং পৰিসিস্সসি! নেতং, আনন্দ, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… ৰিগরহিত্ৰা…পে… ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –
৪৯৭. [অ. নি. ১০.৪৫] ‘‘দসযিমে, ভিক্খৰে, আদীনৰা রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে. কতমে দস? ইধ, ভিক্খৰে, রাজা মহেসিযা সদ্ধিং নিসিন্নো হোতি, তত্থ ভিক্খু পৰিসতি. মহেসী ৰা ভিক্খুং দিস্ৰা সিতং পাতুকরোতি. ভিক্খু ৰা মহেসিং দিস্ৰা সিতং পাতুকরোতি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘অদ্ধা ইমেসং কতং ৰা করিস্সন্তি ৰা’’তি. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা বহুকিচ্চো বহুকরণীযো. অঞ্ঞতরং ইত্থিং গন্ত্ৰা নস্সরতি. সা তেন গব্ভং গণ্হি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো অন্তেপুরে অঞ্ঞতরং রতনং নস্সতি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো অন্তেপুরে অব্ভন্তরা গুয্হমন্তা বহিদ্ধা সম্ভেদং গচ্ছন্তি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো অন্তেপুরে পুত্তো ৰা পিতরং পত্থেতি পিতা ৰা পুত্তং পত্থেতি. তেসং এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, পঞ্চমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা নীচট্ঠানিযং উচ্চে ঠানে ঠপেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, ছট্ঠো আদীনৰো, রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা উচ্চট্ঠানিযং নীচে ঠানে ঠপেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, সত্তমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা অকালে সেনং উয্যোজেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, অট্ঠমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা কালে সেনং উয্যোজেত্ৰা অন্তরামগ্গতো নিৰত্তাপেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, নৰমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো রাজন্তেপুরং হত্থিসম্মদ্দং অস্সসম্মদ্দং রথসম্মদ্দং রজ্জনীযানি [রজ্জনীযানি (ক.)] রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বানি, যানি ন পব্বজিতস্স সারুপ্পানি. অযং, ভিক্খৰে, দসমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে. ইমে খো, ভিক্খৰে, দস আদীনৰা রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে’’তি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং অনেকপরিযাযেন ৰিগরহিত্ৰা দুব্ভরতায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –
৪৯৮. ‘‘যো পন ভিক্খু রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স [মুদ্ধাভিসিত্তস্স (স্যা.)] অনিক্খন্তরাজকে অনিগ্গতরতনকে পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো ইন্দখীলং অতিক্কামেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি.
৪৯৯. যো পনাতি যো যাদিসো…পে… ভিক্খূতি…পে… অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি.
খত্তিযো নাম উভতো সুজাতো হোতি, মাতিতো চ পিতিতো চ সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেন.
মুদ্ধাৰসিত্তো নাম খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো হোতি.
অনিক্খন্তরাজকেতি রাজা সযনিঘরা অনিক্খন্তো হোতি.
অনিগ্গতরতনকেতি মহেসী সযনিঘরা অনিক্খন্তা হোতি, উভো ৰা অনিক্খন্তা হোন্তি.
পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতোতি পুব্বে অনামন্তেত্ৰা.
ইন্দখীলো নাম সযনিঘরস্স উম্মারো ৰুচ্চতি.
সযনিঘরং নাম যত্থ কত্থচি রঞ্ঞো সযনং পঞ্ঞত্তং হোতি, অন্তমসো সাণিপাকারপরিক্খিত্তম্পি.
ইন্দখীলং অতিক্কামেয্যাতি পঠমং পাদং উম্মারং অতিক্কামেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. দুতিযং পাদং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.
৫০০. অপ্পটিসংৰিদিতে অপ্পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী ইন্দখীলং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অপ্পটিসংৰিদিতে ৰেমতিকো ইন্দখীলং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অপ্পটিসংৰিদিতে পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী ইন্দখীলং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.
পটিসংৰিদিতে অপ্পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী, আপত্তি দুক্কটস্স. পটিসংৰিদিতে ৰেমতিকো, আপত্তি দুক্কটস্স. পটিসংৰিদিতে পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী, অনাপত্তি.
৫০১. অনাপত্তি পটিসংৰিদিতে, ন খত্তিযো হোতি, ন খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো হোতি, রাজা সযনিঘরা নিক্খন্তো হোতি, মহেসী সযনিঘরা নিক্খন্তা হোতি, উভো ৰা নিক্খন্তা হোন্তি, ন সযনিঘরে, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.
অন্তেপুরসিক্খাপদং নিট্ঠিতং পঠমং.