৯. রতনৰগ্গো

১. অন্তেপুরসিক্খাপদং

৪৯৪. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো উয্যানপালং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছ, ভণে, উয্যানং সোধেহি. উয্যানং গমিস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, দেৰা’’তি খো সো উয্যানপালো রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স পটিস্সুত্ৰা উয্যানং সোধেন্তো অদ্দস ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং. দিস্ৰান যেন রাজা পসেনদি কোসলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৰোচ – ‘‘সুদ্ধং, দেৰ, উয্যানং. অপিচ, ভগৰা তত্থ নিসিন্নো’’তি. ‘‘হোতু, ভণে! মযং ভগৰন্তং পযিরুপাসিস্সামা’’তি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো উয্যানং গন্ত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো উপাসকো ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তো নিসিন্নো হোতি. অদ্দসা খো রাজা পসেনদি কোসলো তং উপাসকং ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তং নিসিন্নং. দিস্ৰান ভীতো অট্ঠাসি. অথ খো রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স এতদহোসি – ‘‘নারহতাযং পুরিসো পাপো হোতুং, যথা ভগৰন্তং পযিরুপাসতী’’তি. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. অথ খো সো উপাসকো ভগৰতো গারৰেন রাজানং পসেনদিং কোসলং নেৰ অভিৰাদেসি ন পচ্চুট্ঠাসি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো অনত্তমনো অহোসি – ‘‘কথঞ্হি নামাযং পুরিসো মযি আগতে নেৰ অভিৰাদেস্সতি ন পচ্চুট্ঠেস্সতী’’তি! অথ খো ভগৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং অনত্তমনং ৰিদিত্ৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৰোচ – ‘‘এসো খো, মহারাজ, উপাসকো বহুস্সুতো আগতাগমো কামেসু ৰীতরাগো’’তি. অথ খো রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স এতদহোসি – ‘‘নারহতাযং উপাসকো ওরকো হোতুং, ভগৰাপি ইমস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তি. তং উপাসকং এতদৰোচ – ‘‘ৰদেয্যাসি, উপাসক, যেন অত্থো’’তি. ‘‘সুট্ঠু, দেৰা’’তি. অথ খো ভগৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.

৪৯৫. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো উপরিপাসাদৰরগতো হোতি. অদ্দসা খো রাজা পসেনদি কোসলো তং উপাসকং রথিকায [রথিযায (ইতিপি)] ছত্তপাণিং গচ্ছন্তং. দিস্ৰান পক্কোসাপেত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘ত্ৰং কির, উপাসক, বহুস্সুতো আগতাগমো. সাধু, উপাসক, অম্হাকং ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেহী’’তি. ‘‘যমহং [যম্পাহং (সী.)], দেৰ, জানামি অয্যানং ৰাহসা, অয্যাৰ দেৰস্স ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেস্সন্তী’’তি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো – ‘‘সচ্চং খো উপাসকো আহা’’তি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রাজা পসেনদি কোসলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু, ভন্তে, ভগৰা একং ভিক্খুং আণাপেতু যো অম্হাকং ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি…পে… পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘তেনহানন্দ, রঞ্ঞো ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা কালেন কালং পৰিসিত্ৰা রঞ্ঞো ইত্থাগারং ধম্মং ৰাচেতি. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি.

৪৯৬. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো মল্লিকায দেৰিযা সদ্ধিং সযনগতো হোতি. অদ্দসা খো মল্লিকা দেৰী আযস্মন্তং আনন্দং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান সহসা ৰুট্ঠাসি; পীতকমট্ঠং দুস্সং পভস্সিত্থ. অথ খো আযস্মা আনন্দো ততোৰ পটিনিৰত্তিত্ৰা আরামং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম আযস্মা আনন্দো পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো রঞ্ঞো অন্তেপুরং পৰিসিস্সতী’’তি…পে… সচ্চং কির ত্ৰং, আনন্দ, পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো রঞ্ঞো অন্তেপুরং পৰিসসীতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম ত্ৰং, আনন্দ, পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো রঞ্ঞো অন্তেপুরং পৰিসিস্সসি! নেতং, আনন্দ, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… ৰিগরহিত্ৰা…পে… ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –

৪৯৭. [অ. নি. ১০.৪৫] ‘‘দসযিমে, ভিক্খৰে, আদীনৰা রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে. কতমে দস? ইধ, ভিক্খৰে, রাজা মহেসিযা সদ্ধিং নিসিন্নো হোতি, তত্থ ভিক্খু পৰিসতি. মহেসী ৰা ভিক্খুং দিস্ৰা সিতং পাতুকরোতি. ভিক্খু ৰা মহেসিং দিস্ৰা সিতং পাতুকরোতি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘অদ্ধা ইমেসং কতং ৰা করিস্সন্তি ৰা’’তি. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা বহুকিচ্চো বহুকরণীযো. অঞ্ঞতরং ইত্থিং গন্ত্ৰা নস্সরতি. সা তেন গব্ভং গণ্হি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো অন্তেপুরে অঞ্ঞতরং রতনং নস্সতি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো অন্তেপুরে অব্ভন্তরা গুয্হমন্তা বহিদ্ধা সম্ভেদং গচ্ছন্তি. তত্থ রঞ্ঞো এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো অন্তেপুরে পুত্তো ৰা পিতরং পত্থেতি পিতা ৰা পুত্তং পত্থেতি. তেসং এৰং হোতি – ‘‘ন খো ইধ অঞ্ঞো কোচি পৰিসতি অঞ্ঞত্র পব্বজিতেন. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, পঞ্চমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা নীচট্ঠানিযং উচ্চে ঠানে ঠপেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, ছট্ঠো আদীনৰো, রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা উচ্চট্ঠানিযং নীচে ঠানে ঠপেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, সত্তমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা অকালে সেনং উয্যোজেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, অট্ঠমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাজা কালে সেনং উয্যোজেত্ৰা অন্তরামগ্গতো নিৰত্তাপেতি. যেসং তং অমনাপং তেসং এৰং হোতি – ‘‘‘রাজা খো পব্বজিতেন সংসট্ঠো. সিযা নু খো পব্বজিতস্স কম্ম’’ন্তি. অযং, ভিক্খৰে, নৰমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো রাজন্তেপুরং হত্থিসম্মদ্দং অস্সসম্মদ্দং রথসম্মদ্দং রজ্জনীযানি [রজ্জনীযানি (ক.)] রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বানি, যানি ন পব্বজিতস্স সারুপ্পানি. অযং, ভিক্খৰে, দসমো আদীনৰো রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে. ইমে খো, ভিক্খৰে, দস আদীনৰা রাজন্তেপুরপ্পৰেসনে’’তি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং অনেকপরিযাযেন ৰিগরহিত্ৰা দুব্ভরতায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৪৯৮. ‘‘যো পন ভিক্খু রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স [মুদ্ধাভিসিত্তস্স (স্যা.)] অনিক্খন্তরাজকে অনিগ্গতরতনকে পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো ইন্দখীলং অতিক্কামেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি.

৪৯৯. যো পনাতি যো যাদিসো…পে… ভিক্খূতি…পে… অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি.

খত্তিযো নাম উভতো সুজাতো হোতি, মাতিতো চ পিতিতো চ সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেন.

মুদ্ধাৰসিত্তো নাম খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো হোতি.

অনিক্খন্তরাজকেতি রাজা সযনিঘরা অনিক্খন্তো হোতি.

অনিগ্গতরতনকেতি মহেসী সযনিঘরা অনিক্খন্তা হোতি, উভো ৰা অনিক্খন্তা হোন্তি.

পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতোতি পুব্বে অনামন্তেত্ৰা.

ইন্দখীলো নাম সযনিঘরস্স উম্মারো ৰুচ্চতি.

সযনিঘরং নাম যত্থ কত্থচি রঞ্ঞো সযনং পঞ্ঞত্তং হোতি, অন্তমসো সাণিপাকারপরিক্খিত্তম্পি.

ইন্দখীলং অতিক্কামেয্যাতি পঠমং পাদং উম্মারং অতিক্কামেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. দুতিযং পাদং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

৫০০. অপ্পটিসংৰিদিতে অপ্পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী ইন্দখীলং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অপ্পটিসংৰিদিতে ৰেমতিকো ইন্দখীলং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অপ্পটিসংৰিদিতে পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী ইন্দখীলং অতিক্কামেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

পটিসংৰিদিতে অপ্পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী, আপত্তি দুক্কটস্স. পটিসংৰিদিতে ৰেমতিকো, আপত্তি দুক্কটস্স. পটিসংৰিদিতে পটিসংৰিদিতসঞ্ঞী, অনাপত্তি.

৫০১. অনাপত্তি পটিসংৰিদিতে, ন খত্তিযো হোতি, ন খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো হোতি, রাজা সযনিঘরা নিক্খন্তো হোতি, মহেসী সযনিঘরা নিক্খন্তা হোতি, উভো ৰা নিক্খন্তা হোন্তি, ন সযনিঘরে, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

অন্তেপুরসিক্খাপদং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. রতনসিক্খাপদং

৫০২. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু অচিরৰতিযা নদিযা নহাযতি. অঞ্ঞতরোপি ব্রাহ্মণো পঞ্চসতানং থৰিকং থলে নিক্খিপিত্ৰা অচিরৰতিযা নদিযা নহাযন্তো ৰিস্সরিত্ৰা অগমাসি. অথ খো সো ভিক্খু – ‘‘তস্সাযং ব্রাহ্মণস্স থৰিকা, মা ইধ নস্সী’’তি অগ্গহেসি. অথ খো সো ব্রাহ্মণো সরিত্ৰা তুরিতো আধাৰিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘অপি মে, ভো, থৰিকং পস্সেয্যাসী’’তি? ‘‘হন্দ, ব্রাহ্মণা’’তি অদাসি. অথ খো তস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘কেন নু খো অহং উপাযেন ইমস্স ভিক্খুনো পুণ্ণপত্তং ন দদেয্য’’ন্তি! ‘‘ন মে, ভো, পঞ্চসতানি, সহস্সং মে’’তি পলিবুন্ধেত্ৰা মুঞ্চি. অথ খো সো ভিক্খু আরামং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম ভিক্খু রতনং উগ্গহেস্সতী’’তি…পে… সচ্চং কির ত্ৰং, ভিক্খু, রতনং উগ্গহেসীতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম ত্ৰং, মোঘপুরিস, রতনং উগ্গহেস্সসি! নেতং, মোঘপুরিস, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

‘‘যো পন ভিক্খু রতনং ৰা রতনসম্মতং ৰা উগ্গণ্হেয্য ৰা উগ্গণ্হাপেয্য ৰা, পাচিত্তিয’’ন্তি.

এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি.

৫০৩. তেন খো পন সমযেন সাৰত্থিযা উস্সৰো হোতি. মনুস্সা অলঙ্কতপ্পটিযত্তা উয্যানং গচ্ছন্তি. ৰিসাখাপি মিগারমাতা অলঙ্কতপ্পটিযত্তা ‘‘উয্যানং গমিস্সামী’’তি গামতো নিক্খমিত্ৰা – ‘‘ক্যাহং করিস্সামি উয্যানং গন্ত্ৰা, যংনূনাহং ভগৰন্তং পযিরুপাসেয্য’’ন্তি আভরণং ওমুঞ্চিত্ৰা উত্তরাসঙ্গেন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৰা দাসিযা অদাসি – ‘‘হন্দ, জে, ইমং ভণ্ডিকং গণ্হাহী’’তি. অথ খো ৰিসাখা মিগারমাতা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰিসাখং মিগারমাতরং ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো ৰিসাখা মিগারমাতা ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো সা দাসী তং ভণ্ডিকং ৰিস্সরিত্ৰা অগমাসি. ভিক্খূ পস্সিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, উগ্গহেত্ৰা নিক্খিপথা’’তি. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, রতনং ৰা রতনসম্মতং ৰা অজ্ঝারামে উগ্গহেত্ৰা ৰা উগ্গহাপেত্ৰা ৰা নিক্খিপিতুং – ‘‘যস্স ভৰিস্সতি সো হরিস্সতী’’তি. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

‘‘যো পন ভিক্খু রতনং ৰা রতনসম্মতং ৰা, অঞ্ঞত্র অজ্ঝারামা, উগ্গণ্হেয্য ৰা উগ্গণ্হাপেয্য ৰা, পাচিত্তিয’’ন্তি.

এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি.

৫০৪. তেন খো পন সমযেন কাসীসু জনপদে অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স কম্মন্তগামো হোতি. তেন চ গহপতিনা অন্তেৰাসী আণত্তো হোতি – ‘‘সচে ভদন্তা আগচ্ছন্তি ভত্তং করেয্যাসী’’তি. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কাসীসু জনপদে চারিকং চরমানা যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স কম্মন্তগামো তেনুপসঙ্কমিংসু. অদ্দসা খো সো পুরিসো তে ভিক্খূ দূরতোৰ আগচ্ছন্তে. দিস্ৰান যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে ভিক্খূ অভিৰাদেত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘অধিৰাসেন্তু, ভন্তে, অয্যা স্ৰাতনায গহপতিনো ভত্ত’’ন্তি. অধিৰাসেসুং খো তে ভিক্খূ তুণ্হীভাৰেন. অথ খো সো পুরিসো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা কালং আরোচাপেত্ৰা অঙ্গুলিমুদ্দিকং ওমুঞ্চিত্ৰা তে ভিক্খূ ভত্তেন পরিৰিসিত্ৰা – ‘‘অয্যা ভুঞ্জিত্ৰা গচ্ছন্তু, অহম্পি কম্মন্তং গমিস্সামী’’তি অঙ্গুলিমুদ্দিকং ৰিস্সরিত্ৰা অগমাসি. ভিক্খূ পস্সিত্ৰা – ‘‘সচে মযং গমিস্সাম নস্সিস্সতাযং অঙ্গুলিমুদ্দিকা’’তি তত্থেৰ অচ্ছিংসু. অথ খো সো পুরিসো কম্মন্তা আগচ্ছন্তো তে ভিক্খূ পস্সিত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘কিস্স, ভন্তে, অয্যা ইধেৰ অচ্ছন্তী’’তি? অথ খো তে ভিক্খূ তস্স পুরিসস্স এতমত্থং আরোচেত্ৰা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসুং. ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, রতনং ৰা রতনসম্মতং ৰা অজ্ঝারামে ৰা অজ্ঝাৰসথে ৰা উগ্গহেত্ৰা ৰা উগ্গহাপেত্ৰা ৰা নিক্খিপিতুং – যস্স ভৰিস্সতি সো হরিস্সতী’’তি. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫০৫. ‘‘যো পন ভিক্খু রতনং ৰা রতনসম্মতং ৰা, অঞ্ঞত্র অজ্ঝারামা ৰা অজ্ঝাৰসথা ৰা, উগ্গণ্হেয্য ৰা উগ্গণ্হাপেয্য ৰা, পাচিত্তিযং. রতনং ৰা পন ভিক্খুনা রতনসম্মতং ৰা অজ্ঝারামে ৰা অজ্ঝাৰসথে ৰা উগ্গহেত্ৰা ৰা উগ্গহাপেত্ৰা ৰা নিক্খিপিতব্বং – ‘যস্স ভৰিস্সতি সো হরিস্সতী’তি. অযং তত্থ সামীচী’’তি.

৫০৬. যো পনাতি যো যাদিসো…পে… ভিক্খূতি…পে… অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি.

রতনং নাম মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰালং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্কো [লোহিতকো (?)] মসারগল্লং.

রতনসম্মতং নাম যং মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং, এতং রতনসম্মতং নাম.

অঞ্ঞত্র অজ্ঝারামা ৰা অজ্ঝাৰসথা ৰাতি ঠপেত্ৰা অজ্ঝারামং অজ্ঝাৰসথং.

অজ্ঝারামো নাম পরিক্খিত্তস্স আরামস্স অন্তো আরামো, অপরিক্খিত্তস্স উপচারো.

অজ্ঝাৰসথো নাম পরিক্খিত্তস্স আৰসথস্স অন্তো আৰসথো, অপরিক্খিত্তস্স উপচারো.

উগ্গণ্হেয্যাতি সযং গণ্হাতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

উগ্গণ্হাপেয্যাতি অঞ্ঞং গাহাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

রতনং ৰা পন ভিক্খুনা রতনসম্মতং ৰা অজ্ঝারামে ৰা অজ্ঝাৰসথে ৰা উগ্গহেত্ৰা ৰা উগ্গহাপেত্ৰা ৰা নিক্খিপিতব্বন্তি রূপেন ৰা নিমিত্তেন ৰা সঞ্ঞাণং কত্ৰা নিক্খিপিত্ৰা আচিক্খিতব্বং – ‘‘যস্স ভণ্ডং নট্ঠং সো আগচ্ছতূ’’তি. সচে তত্থ আগচ্ছতি সো ৰত্তব্বো – ‘‘আৰুসো, কীদিসং তে ভণ্ড’’ন্তি? সচে রূপেন ৰা নিমিত্তেন ৰা সম্পাদেতি দাতব্বং, নো চে সম্পাদেতি ‘‘ৰিচিনাহি আৰুসো’’তি ৰত্তব্বো. তম্হা আৰাসা পক্কমন্তেন যে তত্থ হোন্তি ভিক্খূ পতিরূপা, তেসং হত্থে নিক্খিপিত্ৰা পক্কমিতব্বং. নো চে হোন্তি ভিক্খূ পতিরূপা, যে তত্থ হোন্তি গহপতিকা পতিরূপা, তেসং হত্থে নিক্খিপিত্ৰা পক্কমিতব্বং.

অযং তত্থ সামীচীতি অযং তত্থ অনুধম্মতা.

৫০৭. অনাপত্তি রতনং ৰা রতনসম্মতং ৰা অজ্ঝারামে ৰা অজ্ঝাৰসথে ৰা উগ্গহেত্ৰা ৰা উগ্গহাপেত্ৰা ৰা নিক্খিপতি – ‘‘যস্স ভৰিস্সতি সো হরিস্সতী’’তি, রতনসম্মতং ৰিস্সাসং গণ্হাতি, তাৰকালিকং গণ্হাতি, পংসুকূলসঞ্ঞিস্স, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

রতনসিক্খাপদং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. ৰিকালগামপ্পৰিসনসিক্খাপদং

৫০৮. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ ৰিকালে গামং পৰিসিত্ৰা সভাযং নিসীদিত্ৰা অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথং কথেন্তি, সেয্যথিদং – [ইমা তিরচ্ছানকথাযো দী. ১.১৭; ম. নি. ২.২২৩; সং. নি.; অ. নি. ১০.৬৯] রাজকথং চোরকথং মহামত্তকথং সেনাকথং ভযকথং যুদ্ধকথং অন্নকথং পানকথং ৰত্থকথং সযনকথং মালাকথং গন্ধকথং ঞাতিকথং যানকথং গামকথং নিগমকথং নগরকথং জনপদকথং ইত্থিকথং [ইত্থিকথং পুরিসকথং (ক.) মজ্ঝিমপণ্ণাসট্ঠকথা ১৫৬ পিট্ঠে ওলোকেতব্বা] সূরকথং ৰিসিখাকথং কুম্ভট্ঠানকথং পুব্বপেতকথং নানত্তকথং লোকক্খাযিকং সমুদ্দক্খাযিকং ইতিভৰাভৰকথং ইতি ৰা. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা ৰিকালে গামং পৰিসিত্ৰা সভাযং নিসীদিত্ৰা অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথং কথেস্সন্তি, সেয্যথিদং – রাজকথং চোরকথং…পে… ইতিভৰাভৰকথং ইতি ৰা, সেয্যথাপি গিহী কামভোগিনো’’তি!

অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৰিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ ৰিকালে গামং পৰিসিত্ৰা সভাযং নিসীদিত্ৰা অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথং কথেস্সন্তি, সেয্যথিদং – রাজকথং চোরকথং…পে… ইতিভৰাভৰকথং ইতি ৰা’’তি…পে… সচ্চং কির তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিকালে গামং পৰিসিত্ৰা সভাযং নিসীদিত্ৰা অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথং কথেথ, সেয্যথিদং – রাজকথং চোরকথং…পে… ইতিভৰাভৰকথং ইতি ৰাতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম তুম্হে, মোঘপুরিসা, ৰিকালে গামং পৰিসিত্ৰা সভাযং নিসীদিত্ৰা অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথং কথেস্সথ, সেয্যথিদং – রাজকথং চোরকথং…পে… ইতিভৰাভৰকথং ইতি ৰা! নেতং, মোঘপুরিসা, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

‘‘যো পন ভিক্খু ৰিকালে গামং পৰিসেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি.

এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি.

৫০৯. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদে সাৰত্থিং গচ্ছন্তা সাযং অঞ্ঞতরং গামং উপগচ্ছিংসু. মনুস্সা তে ভিক্খূ পস্সিত্ৰা এতদৰোচুং – ‘‘পৰিসথ, ভন্তে’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ – ‘‘ভগৰতা পটিক্খিত্তং ৰিকালে গামং পৰিসিতু’’ন্তি কুক্কুচ্চাযন্তা ন পৰিসিংসু. চোরা তে ভিক্খূ অচ্ছিন্দিংসু. অথ খো তে ভিক্খূ সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসুং. ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, আপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসিতুং. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

‘‘যো পন ভিক্খু অনাপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি.

এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি.

৫১০. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু কোসলেসু জনপদে সাৰত্থিং গচ্ছন্তো সাযং অঞ্ঞতরং গামং উপগচ্ছি. মনুস্সা তং ভিক্খুং পস্সিত্ৰা এতদৰোচুং – ‘‘পৰিসথ, ভন্তে’’তি. অথ খো সো ভিক্খু – ‘‘ভগৰতা পটিক্খিত্তং অনাপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসিতু’’ন্তি কুক্কুচ্চাযন্তো ন পাৰিসি. চোরা তং ভিক্খুং অচ্ছিন্দিংসু. অথ খো সো ভিক্খু সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ভিক্খূনং এতমত্থং আরোচেসি. ভিক্খূ ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সন্তং ভিক্খুং আপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসিতুং. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

‘‘যো পন ভিক্খু সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি.

এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি.

৫১১. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু অহিনা দট্ঠো হোতি. অঞ্ঞতরো ভিক্খু ‘‘অগ্গিং আহরিস্সামী’’তি গামং গচ্ছতি. অথ খো সো ভিক্খু – ‘‘ভগৰতা পটিক্খিত্তং সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসিতু’’ন্তি কুক্কুচ্চাযন্তো ন পাৰিসি…পে… ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তথারূপে অচ্চাযিকে করণীযে সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসিতুং. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫১২. ‘‘যো পন ভিক্খু সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা ৰিকালে গামং পৰিসেয্য, অঞ্ঞত্র তথারূপা অচ্চাযিকা করণীযা, পাচিত্তিয’’ন্তি.

৫১৩. যো পনাতি যো যাদিসো…পে… ভিক্খূতি…পে… অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি.

সন্তো নাম ভিক্খু সক্কা হোতি আপুচ্ছা পৰিসিতুং.

অসন্তো নাম ভিক্খু ন সক্কা হোতি আপুচ্ছা পৰিসিতুং.

ৰিকালো নাম মজ্ঝন্হিকে ৰীতিৰত্তে যাৰ অরুণুগ্গমনা.

গামং পৰিসেয্যাতি পরিক্খিত্তস্স গামস্স পরিক্খেপং অতিক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারং ওক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞত্র তথারূপা অচ্চাযিকা করণীযাতি ঠপেত্ৰা তথারূপং অচ্চাযিকং করণীযং.

৫১৪. ৰিকালে ৰিকালসঞ্ঞী সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা গামং পৰিসতি, অঞ্ঞত্র তথারূপা অচ্চাযিকা করণীযা, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. ৰিকালে ৰেমতিকো সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা গামং পৰিসতি, অঞ্ঞত্র তথারূপা অচ্চাযিকা করণীযা, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. ৰিকালে কালসঞ্ঞী সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা গামং পৰিসতি, অঞ্ঞত্র তথারূপা অচ্চাযিকা করণীযা, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

কালে ৰিকালসঞ্ঞী, আপত্তি দুক্কটস্স. কালে ৰেমতিকো, আপত্তি দুক্কটস্স. কালে কালসঞ্ঞী, অনাপত্তি.

৫১৫. অনাপত্তি তথারূপে অচ্চাযিকে করণীযে, সন্তং ভিক্খুং আপুচ্ছা পৰিসতি, অসন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা পৰিসতি, অন্তরারামং গচ্ছতি, ভিক্খুনুপস্সযং গচ্ছতি, তিত্থিযসেয্যং গচ্ছতি, পটিক্কমনং গচ্ছতি, গামেন মগ্গো হোতি, আপদাসু, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

ৰিকালগামপ্পৰিসনসিক্খাপদং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. সূচিঘরসিক্খাপদং

৫১৬. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরেন দন্তকারেন ভিক্খূ পৰারিতা হোন্তি – ‘‘যেসং অয্যানং সূচিঘরেন অত্থো অহং সূচিঘরেনা’’তি. তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ বহূ সূচিঘরে ৰিঞ্ঞাপেন্তি. যেসং খুদ্দকা সূচিঘরা তে মহন্তে সূচিঘরে ৰিঞ্ঞাপেন্তি. যেসং মহন্তা সূচিঘরা তে খুদ্দকে সূচিঘরে ৰিঞ্ঞাপেন্তি. অথ খো সো দন্তকারো ভিক্খূনং বহূ সূচিঘরে করোন্তো ন সক্কোতি অঞ্ঞং ৰিক্কাযিকং ভণ্ডং কাতুং, অত্তনাপি ন যাপেতি, পুত্তদারোপিস্স কিলমতি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা ন মত্তং জানিত্ৰা বহূ সূচিঘরে ৰিঞ্ঞাপেস্সন্তি! অযং ইমেসং বহূ সূচিঘরে করোন্তো ন সক্কোতি অঞ্ঞং ৰিক্কাযিকং ভণ্ডং কাতুং, অত্তনাপি ন যাপেতি, পুত্তদারোপিস্স কিলমতী’’তি. অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৰিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম ভিক্খূ ন মত্তং জানিত্ৰা বহূ সূচিঘরে ৰিঞ্ঞাপেস্সন্তী’’তি…পে… সচ্চং কির, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ন মত্তং জানিত্ৰা বহূ সূচিঘরে ৰিঞ্ঞাপেন্তীতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম তে, ভিক্খৰে, মোঘপুরিসা ন মত্তং জানিত্ৰা বহূ সূচিঘরে ৰিঞ্ঞাপেস্সন্তি! নেতং, ভিক্খৰে, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫১৭. ‘‘যো পন ভিক্খু অট্ঠিমযং ৰা দন্তমযং ৰা ৰিসাণমযং ৰা সূচিঘরং কারাপেয্য ভেদনকং, পাচিত্তিয’’ন্তি.

৫১৮. যো পনাতি যো যাদিসো…পে… ভিক্খূতি…পে… অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি.

অট্ঠি নাম যং কিঞ্চি অট্ঠি.

দন্তো নাম হত্থিদন্তো ৰুচ্চতি.

ৰিসাণং নাম যং কিঞ্চি ৰিসাণং.

কারাপেয্যাতি করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, পযোগে দুক্কটং. পটিলাভেন ভিন্দিত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বং.

৫১৯. অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অত্তনা ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি [পরিযোসাৰাপেতি (ক.)], আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি [পরিযোসাৰাপেতি (ক.)], আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞস্সত্থায করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স.

৫২০. অনাপত্তি গণ্ঠিকায [গণ্ডিকায (স্যা.)], অরণিকে, ৰিধে [ৰীঠে (সী.), ৰীথে (স্যা.)], অঞ্জনিযা, অঞ্জনিসলাকায, ৰাসিজটে, উদকপুঞ্ছনিযা, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

সূচিঘরসিক্খাপদং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. মঞ্চপীঠসিক্খাপদং

৫২১. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা উপনন্দো সক্যপুত্তো উচ্চে মঞ্চে সযতি. অথ খো ভগৰা সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সেনাসনচারিকং আহিণ্ডন্তো যেনাযস্মতো উপনন্দস্স সক্যপুত্তস্স ৰিহারো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা উপনন্দো সক্যপুত্তো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘আগচ্ছতু মে, ভন্তে, ভগৰা সযনং পস্সতূ’’তি. অথ খো ভগৰা ততোৰ পটিনিৰত্তিত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আসযতো, ভিক্খৰে, মোঘপুরিসো ৰেদিতব্বো’’তি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং উপনন্দং সক্যপুত্তং অনেকপরিযাযেন ৰিগরহিত্ৰা দুব্ভরতায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫২২. ‘‘নৰং পন ভিক্খুনা মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা কারযমানেন অট্ঠঙ্গুলপাদকং কারেতব্বং সুগতঙ্গুলেন, অঞ্ঞত্র হেট্ঠিমায অটনিযা; তং অতিক্কামযতো ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তি.

৫২৩. নৰং নাম করণং উপাদায ৰুচ্চতি.

মঞ্চো নাম চত্তারো মঞ্চা – মসারকো, বুন্দিকাবদ্ধো, কুল়ীরপাদকো, আহচ্চপাদকো.

পীঠং নাম চত্তারি পীঠানি – মসারকং, বুন্দিকাবদ্ধং, কুল়ীরপাদকং, আহচ্চপাদকং.

কারযমানেনাতি করোন্তো ৰা কারাপেন্তো ৰা.

অট্ঠঙ্গুলপাদকং কারেতব্বং সুগতঙ্গুলেন, অঞ্ঞত্র হেট্ঠিমায অটনিযাতি ঠপেত্ৰা হেট্ঠিমং অটনিং; তং অতিক্কামেত্ৰা করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, পযোগে দুক্কটং, পটিলাভেন ছিন্দিত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বং.

৫২৪. অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অত্তনা ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞস্সত্থায করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স.

৫২৫. অনাপত্তি পমাণিকং করোতি, ঊনকং করোতি, অঞ্ঞেন কতং পমাণাতিক্কন্তং পটিলভিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

মঞ্চপীঠসিক্খাপদং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.

৬. তূলোনদ্ধসিক্খাপদং

৫২৬. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ মঞ্চম্পি পীঠম্পি তূলোনদ্ধং কারাপেন্তি. মনুস্সা ৰিহারচারিকং আহিণ্ডন্তা পস্সিত্ৰা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা মঞ্চম্পি পীঠম্পি তূলোনদ্ধং কারাপেস্সন্তি, সেয্যথাপি গিহী কামভোগিনো’’তি! অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৰিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ মঞ্চম্পি পীঠম্পি তূলোনদ্ধং কারাপেস্সন্তী’’তি…পে… সচ্চং কির তুম্হে, ভিক্খৰে, মঞ্চম্পি পীঠম্পি তূলোনদ্ধং কারাপেথাতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম তুম্হে, মোঘপুরিসা, মঞ্চম্পি পীঠম্পি তূলোনদ্ধং কারাপেস্সথ! নেতং, মোঘপুরিসা, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫২৭. ‘‘যো পন ভিক্খু মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা তূলোনদ্ধং কারাপেয্য, উদ্দালনকং পাচিত্তিয’’ন্তি.

৫২৮. যো পনাতি যো যাদিসো…পে… ভিক্খূতি…পে… অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি.

মঞ্চো নাম চত্তারো মঞ্চা – মসারকো, বুন্দিকাবদ্ধো, কুল়ীরপাদকো, আহচ্চপাদকো.

পীঠং নাম চত্তারি পীঠানি – মসারকং, বুন্দিকাবদ্ধং, কুল়ীরপাদকং, আহচ্চপাদকং.

তূলং নাম তীণি তূলানি – রুক্খতূলং, লতাতূলং, পোটকিতূলং.

কারাপেয্যাতি করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, পযোগে দুক্কটং. পটিলাভেন উদ্দালেত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বং.

৫২৯. অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অত্তনা ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞস্সত্থায করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স.

৫৩০. অনাপত্তি আযোগে, কাযবন্ধনে, অংসবদ্ধকে, পত্তথৰিকায, পরিস্সাৰনে, বিব্বোহনং করোতি, অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা উদ্দালেত্ৰা পরিভুঞ্জতি, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

তূলোনদ্ধসিক্খাপদং নিট্ঠিতং ছট্ঠং.

৭. নিসীদনসিক্খাপদং

৫৩১. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ভগৰতা ভিক্খূনং নিসীদনং অনুঞ্ঞাতং হোতি. ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ – ‘‘ভগৰতা নিসীদনং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি অপ্পমাণিকানি নিসীদনানি ধারেন্তি. মঞ্চস্সপি পীঠস্সপি পুরতোপি পচ্ছতোপি ওলম্বেন্তি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অপ্পমাণিকানি নিসীদনানি ধারেস্সন্তী’’তি…পে… সচ্চং কির তুম্হে, ভিক্খৰে, অপ্পমাণিকানি নিসীদনানি ধারেথাতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম তুম্হে, মোঘপুরিসা, অপ্পমাণিকানি নিসীদনানি ধারেস্সথ! নেতং, মোঘপুরিসা, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

‘‘নিসীদনং পন ভিক্খুনা কারযমানেন পমাণিকং কারেতব্বং. তত্রিদং পমাণং – দীঘসো দ্ৰে ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং দিযড্ঢং. তং অতিক্কামযতো ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তি.

এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি.

৫৩২. তেন খো পন সমযেন আযস্মা উদাযী মহাকাযো হোতি. সো ভগৰতো পুরতো নিসীদনং পঞ্ঞপেত্ৰা সমন্ততো সমঞ্ছমানো নিসীদতি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘কিস্স ত্ৰং, উদাযি, নিসীদনং সমন্ততো সমঞ্ছসি; সেয্যথাপি পুরাণাসিকোট্ঠো’’তি? ‘‘তথা হি পন, ভন্তে, ভগৰতা ভিক্খূনং অতিখুদ্দকং নিসীদনং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, নিসীদনস্স দসং ৰিদত্থিং. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫৩৩. ‘‘নিসীদনং পন ভিক্খুনা কারযমানেন পমাণিকং কারেতব্বং. তত্রিদং পমাণং – দীঘসো দ্ৰে ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং দিযড্ঢং. দসা ৰিদত্থি. তং অতিক্কামযতো ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তি.

৫৩৪. নিসীদনং নাম সদসং ৰুচ্চতি.

কারযমানেনাতি করোন্তো ৰা কারাপেন্তো ৰা পমাণিকং কারেতব্বং. তত্রিদং পমাণং – দীঘসো দ্ৰে ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং দিযড্ঢং. দসা ৰিদত্থি. তং অতিক্কামেত্ৰা করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, পযোগে দুক্কটং. পটিলাভেন ছিন্দিত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বং.

৫৩৫. অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অত্তনা ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞস্সত্থায করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স.

৫৩৬. অনাপত্তি পমাণিকং করোতি, ঊনকং করোতি, অঞ্ঞেন কতং পমাণাতিক্কন্তং পটিলভিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, ৰিতানং ৰা ভূমত্থরণং ৰা সাণিপাকারং ৰা ভিসিং ৰা বিব্বোহনং ৰা করোতি, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

নিসীদনসিক্খাপদং নিট্ঠিতং সত্তমং.

৮. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিসিক্খাপদং

৫৩৭. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ভগৰতা ভিক্খূনং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি অনুঞ্ঞাতা হোতি. ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ – ‘‘ভগৰতা কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি অনুঞ্ঞাতা’’তি অপ্পমাণিকাযো কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিযো ধারেন্তি; পুরতোপি পচ্ছতোপি আকড্ঢন্তা আহিণ্ডন্তি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অপ্পমাণিকাযো কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিযো ধারেস্সন্তী’’তি…পে… সচ্চং কির তুম্হে, ভিক্খৰে, অপ্পমাণিকাযো কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিযো ধারেথাতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম তুম্হে, মোঘপুরিসা, অপ্পমাণিকাযো কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিযো ধারেস্সথ! নেতং, মোঘপুরিসা, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫৩৮. ‘‘কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং পন ভিক্খুনা কারযমানেন পমাণিকা কারেতব্বা. তত্রিদং পমাণং – দীঘসো চতস্সো ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং দ্ৰে ৰিদত্থিযো. তং অতিক্কামযতো ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তি.

৫৩৯. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি নাম যস্স অধোনাভি উব্ভজাণুমণ্ডলং কণ্ডু ৰা পীল়কা ৰা অস্সাৰো ৰা থুল্লকচ্ছু ৰা আবাধো, তস্স পটিচ্ছাদনত্থায.

কারযমানেনাতি করোন্তো ৰা কারাপেন্তো ৰা. পমাণিকা কারেতব্বা. তত্রিদং পমাণং – দীঘসো চতস্সো ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং দ্ৰে ৰিদত্থিযো. তং অতিক্কামেত্ৰা করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, পযোগে দুক্কটং. পটিলাভেন ছিন্দিত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বং.

৫৪০. অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অত্তনা ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞস্সত্থায করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স.

৫৪১. অনাপত্তি পমাণিকং করোতি, ঊনকং করোতি, অঞ্ঞেন কতং পমাণাতিক্কন্তং পটিলভিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, ৰিতানং ৰা ভূমত্থরণং ৰা সাণিপাকারং ৰা ভিসিং ৰা বিব্বোহনং ৰা করোতি, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিসিক্খাপদং নিট্ঠিতং অট্ঠমং.

৯. ৰস্সিকসাটিকাসিক্খাপদং

৫৪২. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ভগৰতা ভিক্খূনং ৰস্সিকসাটিকা অনুঞ্ঞাতা হোতি. ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ – ‘‘ভগৰতা ৰস্সিকসাটিকা অনুঞ্ঞাতা’’তি অপ্পমাণিকাযো ৰস্সিকসাটিকাযো ধারেন্তি. পুরতোপি পচ্ছতোপি আকড্ঢন্তা আহিণ্ডন্তি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অপ্পমাণিকাযো ৰস্সিকসাটিকাযো ধারেস্সন্তী’’তি…পে… সচ্চং কির তুম্হে, ভিক্খৰে, অপ্পমাণিকাযো ৰস্সিকসাটিকাযো ধারেথাতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম তুম্হে, মোঘপুরিসা, অপ্পমাণিকাযো ৰস্সিকসাটিকাযো ধারেস্সথ! নেতং, মোঘপুরিসা, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫৪৩. ‘‘ৰস্সিকসাটিকং পন ভিক্খুনা কারযমানেন পমাণিকা কারেতব্বা. তত্রিদং পমাণং – দীঘসো ছ ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং অড্ঢতেয্যা. তং অতিক্কামযতো ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তি.

৫৪৪. ৰস্সিকসাটিকা নাম ৰস্সানস্স চতুমাসত্থায.

কারযমানেনাতি করোন্তো ৰা কারাপেন্তো ৰা. পমাণিকা কারেতব্বা. তত্রিদং পমাণং – দীঘসো ছ ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং অড্ঢতেয্যা. তং অতিক্কামেত্ৰা করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, পযোগে দুক্কটং. পটিলাভেন ছিন্দিত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বং.

৫৪৫. অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অত্তনা ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞস্সত্থায করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স.

৫৪৬. অনাপত্তি পমাণিকং করোতি, ঊনকং করোতি, অঞ্ঞেন কতং পমাণাতিক্কন্তং পটিলভিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, ৰিতানং ৰা ভূমত্থরণং ৰা সাণিপাকারং ৰা ভিসিং ৰা বিব্বোহনং ৰা করোতি, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

ৰস্সিকসাটিকাসিক্খাপদং নিট্ঠিতং নৰমং.

১০. নন্দসিক্খাপদং

৫৪৭. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা নন্দো ভগৰতো মাতুচ্ছাপুত্তো অভিরূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো চতুরঙ্গুলোমকো ভগৰতা [ভগৰতো (ক.)]. সো সুগতচীৰরপ্পমাণং চীৰরং ধারেতি. অদ্দসংসু খো থেরা ভিক্খূ আযস্মন্তং নন্দং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান – ‘‘ভগৰা আগচ্ছতী’’তি আসনা ৰুট্ঠহন্তি. তে উপগতে জানিত্ৰা [উপগতং সঞ্জানিত্ৰা (স্যা.), উপগতে সঞ্জানিত্ৰা (সী.)] উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম আযস্মা নন্দো সুগতচীৰরপ্পমাণং চীৰরং ধারেস্সতী’’তি…পে… সচ্চং কির ত্ৰং, নন্দ, সুগতচীৰরপ্পমাণং চীৰরং ধারেসীতি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম ত্ৰং, নন্দ, সুগতচীৰরপ্পমাণং চীৰরং ধারেস্সসি! নেতং, নন্দ, অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –

৫৪৮. ‘‘যো পন ভিক্খু সুগতচীৰরপ্পমাণং চীৰরং কারাপেয্য অতিরেকং ৰা, ছেদনকং পাচিত্তিযং. তত্রিদং সুগতস্স সুগতচীৰরপ্পমাণং – দীঘসো নৰ ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং ছ ৰিদত্থিযো. ইদং সুগতস্স সুগতচীৰরপ্পমাণ’’ন্তি.

৫৪৯. যো পনাতি যো যাদিসো…পে… ভিক্খূতি…পে… অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি.

সুগতচীৰরপ্পমাণং [সুগতচীৰরং (ক.)] নাম দীঘসো নৰ ৰিদত্থিযো, সুগতৰিদত্থিযা; তিরিযং ছ ৰিদত্থিযো.

কারাপেয্যাতি করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, পযোগে দুক্কটং. পটিলাভেন ছিন্দিত্ৰা পাচিত্তিযং দেসেতব্বং.

৫৫০. অত্তনা ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. অত্তনা ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং অত্তনা পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. পরেহি ৰিপ্পকতং পরেহি পরিযোসাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স.

অঞ্ঞস্সত্থায করোতি ৰা কারাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স.

৫৫১. অনাপত্তি ঊনকং করোতি, অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, ৰিতানং ৰা ভূমত্থরণং ৰা সাণিপাকারং ৰা ভিসিং ৰা বিব্বোহনং ৰা করোতি, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.

নন্দসিক্খাপদং নিট্ঠিতং দসমং.

রতনৰগ্গো [রাজৰগ্গো (সী.)] নৰমো.