অজাতসত্তুউপাসকত্তপটিৰেদনাকথাৰণ্ণনা
২৫০. এত্তাৰতা ভগৰতা দেসিতস্স সামঞ্ঞফলসুত্তস্স অত্থৰণ্ণনং কত্ৰা ইদানি ধম্মসঙ্গাহকেহি সঙ্গীতস্স ‘‘এৰং ৰুত্তে’’তিআদিপাঠস্সপি অত্থৰণ্ণনং করোন্তো পঠমং সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘রাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং সামঞ্ঞফলে, সুত্তপদেসে ৰা. করণং কারো, সাধু ইতি কারো তথা, ‘‘সাধু ভগৰা, সাধু সুগতা’’তিআদিনা তং পৰত্তেন্তো. আদিমজ্ঝপরিযোসানন্তি দেসনায আদিঞ্চ মজ্ঝঞ্চ পরিযোসানঞ্চ. সক্কচ্চং সাদরং গারৰং সুত্ৰা, ‘‘চিন্তেত্ৰা’’তি এত্থ ইদং পুব্বকালকিরিযাৰচনং. ইমে পঞ্হে পুথূ সমণব্রাহ্মণে পুচ্ছন্তো অহং চিরং ৰত অম্হি, এৰং পুচ্ছন্তোপি অহং থুসে কোট্টেন্তো ৰিয কঞ্চি সারং নালত্থন্তি যোজনা. তথা যো…পে… ৰিস্সজ্জেসি, তস্স ভগৰতো গুণসম্পদা অহো ৰত. দসবলস্স গুণানুভাৰং অজানন্তো অহং ৰঞ্চিতো সুচিরং ৰত অম্হীতি. ৰঞ্চিতোতি চ অঞ্ঞাণেন ৰঞ্চিতো আৰট্টিতো, মোহেন পটিচ্ছাদিতো অম্হীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘দসবলস্স গুণানুভাৰং অজানন্তো’’তি. সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতি. চিন্তেত্ৰা আৰিকরোন্তোতি সম্বন্ধো. উল্লঙ্ঘনসমত্থাযপি উব্বেগপীতিযা অনুল্লঙ্ঘনম্পি সিযাতি আহ ‘‘পঞ্চৰিধায পীতিযা ফুটসরীরো’’তি. ফুটসরীরোতি চ ফুসিতসরীরোতি অত্থো, ন ব্যাপিতসরীরোতি সব্বায পীতিযা অব্যাপিতত্তা. তন্তি অত্তনো পসাদস্স আৰিকরণং, উপাসকত্তপৰেদনঞ্চ. আরদ্ধং ধম্মসঙ্গাহকেহি.
অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা ৰিগতা, ৰিগতভাৰো চ খযো এৰাতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি. অভিক্কন্ততরোতি অতিৰিয কন্ততরো মনোরমো, তাদিসো চ সুন্দরো ভদ্দকো নামাতি ৰুত্তং ‘‘সুন্দরে’’তি.
‘‘কো মে’’তিআদি গাথা ৰিমানৰত্থুম্হি (ৰি. ৰ. ৮৫৭). তত্থ কোতি দেৰনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কতমো. মেতি মম. পাদানীতি পাদে, লিঙ্গৰিপরিযাযোযং. ইদ্ধিযাতি ঈদিসায দেৰিদ্ধিযা. যসসাতি ঈদিসেন পরিৰারেন, পরিজনেন চ. জলন্তি জলন্তো ৰিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৰিয কন্তেন কমনীযেন, অভিরূপেনাতি ৰুত্তং হোতি. ৰণ্ণেনাতি ছৰিৰণ্ণেন সরীরৰণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি সব্বা দসপি দিসা ওভাসযন্তো. চন্দো ৰিয, সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একালোকং করোন্তো কো ৰন্দতীতি সম্বন্ধো.
অভিরূপেতি অতিরেকরূপে উল়ারৰণ্ণেন সম্পন্নরূপে. অব্ভানুমোদনেতি অভিঅনুমোদনে অভিপ্পমোদিতভাৰে. কিমত্থিযং ‘‘অব্ভানুমোদনে’’তি ৰচনন্তি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. যুত্তং তাৰ হোতু অব্ভানুমোদনে, কস্মা পনাযং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তোতি চোদনায সোধনামুখেন আমেডিতৰিসযং নিদ্ধারেতি ‘‘ভযে কোধে’’তিআদিনা, ইমিনা সদ্দলক্খণেন হেতুভূতেন এৰং ৰুত্তো, ইমিনা চ ইমিনা চ ৰিসযেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সাধু সাধু ভন্তে’’তি আমেডিতৰসেন অত্থং দস্সেত্ৰা তস্স ৰিসযং নিদ্ধারেন্তো এৰমাহাতিপি সম্বন্ধং ৰদন্তি. তত্থ ‘‘চোরো চোরো, সপ্পো সপ্পো’’তিআদীসু ভযে আমেডিতং, ‘‘ৰিজ্ঝ ৰিজ্ঝ, পহর পহরা’’তিআদীসু কোধে, ‘‘সাধু সাধূ’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১২৭; ৩.৩৫; ৫.১০৮৫) পসংসাযং, ‘‘গচ্ছ গচ্ছ, লুনাহি লুনাহী’’তিআদীসু তুরিতে, ‘‘আগচ্ছ আগচ্ছা’’তিআদীসু কোতূহলে, ‘‘বুদ্ধো বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো’’তিআদীসু (বু. ৰং. ২.৪৪) অচ্ছরে, ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো অভিক্কমথাযস্মন্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.২০; অ. নি. ৯.১১) হাসে, ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৬৩) সোকে, ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তিআদীসু (উদা. ২০; দী. নি. ৩.৩০৫) পসাদে. চসদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন গরহা অসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘পাপো পাপো’’তিআদীসু হি গরহাযং, ‘‘অভিরূপক অভিরূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে. এৰমেতেসু নৰসু, অঞ্ঞেসু চ ৰিসযেসু আমেডিতৰচনং বুধো করেয্য, যোজেয্যাতি অত্থো. আমেডনং পুনপ্পুনমুচ্চারণং, আমেডীযতি ৰা পুনপ্পুনমুচ্চারীযতীতি আমেডিতং, একস্সেৰত্থস্স দ্ৰত্তিক্খত্তুং ৰচনং. মেডিসদ্দো হি উম্মাদনে, আপুব্বো তু দ্ৰত্তিক্খত্তুমুচ্চারণে ৰত্ততি যথা ‘‘এতদেৰ যদা ৰাক্য-মামেডযতি ৰাসৰো’’তি.
এৰং আমেডিতৰসেন দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি নযিদং আমেডিতৰসেনেৰ দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং, অথ খো পচ্চেকমত্থদ্ৰযৰসেনপীতি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. আমেডিতৰসেন অত্থং দস্সেত্ৰা ৰিচ্ছাৰসেনাপি দস্সেন্তো এৰমাহাতিপি ৰদন্তি, তদযুত্তমেৰ ব্যাপেতব্বস্স দ্ৰিক্খত্তুমৰুত্তত্তা. ব্যাপেতব্বস্স হি ব্যাপকেন গুণকিরিযাদব্বেন ব্যাপনিচ্ছায দ্ৰত্তিক্খত্তুং ৰচনং ৰিচ্ছা যথা ‘‘গামো গামো রমণীযো’’তি. তত্থ অভিক্কন্তন্তি অভিক্কমনীযং, তব্ভাৰো চ অতিইট্ঠতাযাতি ৰুত্তং ‘‘অতিইট্ঠ’’ন্তিআদি, পদত্তযঞ্চেতং পরিযাযৰচনং. এত্থাতি দ্ৰীসু অভিক্কন্তসদ্দেসু. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৰচনং অপেক্খিত্ৰা নপুংসকলিঙ্গেন ৰুত্তং, তং পন ভগৰতো ৰচনং ধম্মদেসনাযেৰাতি কত্ৰা ‘‘যদিদং ভগৰতো ধম্মদেসনা’’তি আহ, যাযং ভগৰতো ধম্মদেসনা মযা সুতা, তদিদং ভগৰতো ধম্মদেসনাসঙ্খাতং ৰচনং অভিক্কন্তন্তি অত্থো. এৰং পটিনিদ্দেসোপি হি অত্থতো অভেদত্তা যুত্তো এৰ ‘‘যত্থ চ দিন্নং মহপ্ফলমাহূ’’তিআদীসু (ৰি. ৰ. ৮৮৮) ৰিয. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৰুত্তস্স ৰা অত্থমত্তদস্সনং এতং, তস্মা অত্থৰসেন লিঙ্গৰিভত্তিৰিপরিণামো ৰেদিতব্বো, কারিযৰিপরিণামৰসেন চেত্থ ৰিভত্তিৰিপরিণামতা. ৰচনন্তি হেত্থ সেসো, অভিক্কন্তং ভগৰতো ৰচনং, যাযং ভগৰতো ধম্মদেসনা মযা সুতা, সা অভিক্কন্তং অভিক্কন্তাতি অত্থো. দুতিযপদেপি ‘‘অভিক্কন্তন্তি পসাদনং অপেক্খিত্ৰা নপুংসকলিঙ্গেন ৰুত্ত’’ন্তিআদিনা যথারহমেস নযো নেতব্বো.
‘‘ভগৰতো ৰচন’’ন্তিআদিনা অত্থদ্ৰযসরূপং দস্সেতি. তত্থ দোসনাসনতোতি রাগাদিকিলেসদোসৰিদ্ধংসনতো. গুণাধিগমনতোতি সীলাদিগুণানং সম্পাদনৰসেন অধিগমাপনতো. যে গুণে দেসনা অধিগমেতি, তেসু ‘‘গুণাধিগমনতো’’তি ৰুত্তেসুযেৰ গুণেসু পধানভূতা গুণা দস্সেতব্বাতি তে পধানভূতে গুণে তাৰ দস্সেতুং ‘‘সদ্ধাজননতো পঞ্ঞাজননতো’’তি ৰুত্তং. সদ্ধাপধানা হি লোকিযা গুণা, পঞ্ঞাপধানা লোকুত্তরাতি, পধাননিদ্দেসো চেস দেসনায অধিগমেতব্বেহি সীলসমাধিদুকাদীহিপি যোজনাসম্ভৰতো. অঞ্ঞম্পি অত্থদ্ৰযং দস্সেতি ‘‘সাত্থতো’’তিআদিনা. সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা সাত্থতো. সভাৰনিরুত্তিসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনতো. সুৰিঞ্ঞেয্যসদ্দপযোগতায উত্তানপদতো. সণ্হসুখুমভাৰেন দুব্বিঞ্ঞেয্যত্থতায গম্ভীরত্থতো. সিনিদ্ধমুদুমধুরসদ্দপযোগতায কণ্ণসুখতো. ৰিপুলৰিসুদ্ধপেমনীযত্থতায হদযঙ্গমতো. মানাতিমানৰিধমনেন অনত্তুক্কংসনতো. থম্ভসারম্ভনিম্মদ্দনেন অপরৰম্ভনতো. হিতাধিপ্পাযপ্পৰত্তিযা পরেসং রাগপরিল়াহাদিৰূপসমনেন করুণাসীতলতো. কিলেসন্ধকারৰিধমনেন পঞ্ঞাৰদাততো. অৰদাতং, ওদাতন্তি চ অত্থতো একং. করৰীকরুতমঞ্জুতায আপাথরমণীযতো. পুব্বাপরাৰিরুদ্ধসুৰিসুদ্ধতায ৰিমদ্দক্খমতো. আপাথরমণীযতায এৰ সুয্যমানসুখতো. ৰিমদ্দক্খমতায, হিতজ্ঝাসযপ্পৰত্তিতায চ ৰীমংসিযমানহিততোতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. আদিসদ্দেন পন সংসারচক্কনিৰত্তনতো, সদ্ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো, মিচ্ছাৰাদৰিদ্ধংসনতো, সম্মাৰাদপতিট্ঠাপনতো, অকুসলমূলসমুদ্ধরণতো, কুসলমূলসংরোপনতো, অপাযদ্ৰারৰিধানতো, সগ্গমগ্গদ্ৰারৰিৰরণতো, পরিযুট্ঠানৰূপসমনতো, অনুসযসমুগ্ঘাটনতোতি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
ন কেৰলং পদদ্ৰযেনেৰ, ততো পরম্পি চতূহি উপমাহীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. ‘‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’’তি ইদং ‘‘তেলপজ্জোতং ধারেয্যা’’তি চতুত্থউপমায আকারমত্তদস্সনং, ন পন উপমন্তরদস্সনন্তি আহ ‘‘চতূহি উপমাহী’’তি. অধোমুখট্ঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৰেনেৰ হেট্ঠামুখং জাতং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৰিৰটং করেয্য. ‘‘হত্থে গহেত্ৰা’’তি সমাচিক্খণদস্সনত্থং ৰুত্তং, ‘‘পুরত্থাভিমুখো, উত্তরাভিমুখো ৰা গচ্ছা’’তিআদিনা ৰচনমত্তং অৰত্ৰা ‘‘এস মগ্গো, এৰং গচ্ছা’’তি হত্থে গহেত্ৰা নিস্সন্দেহং দস্সেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. কাল়পক্খে চাতুদ্দসী কাল়পক্খচাতুদ্দসী. নিরন্তররুক্খগহনেন একগ্ঘনো ৰনসণ্ডো ঘনৰনসণ্ডো. মেঘস্স পটলং মেঘপটলং, মেঘচ্ছন্নতাতি ৰুত্তং হোতি. নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্যাতি কস্সচিপি আধেয্যস্স অনাধারভূতং কিঞ্চি ভাজনং আধারভাৰাপাদনৰসেন উক্কুজ্জেয্য উপরি মুখং ঠপেয্য. হেট্ঠামুখজাততায ৰিমুখং, অধোমুখট্ঠপিততায অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৰং পদদ্ৰযং নিক্কুজ্জিতপদস্স যথাদস্সিতেন অত্থদ্ৰযেন যথারহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খ্যং. অত্তনো সভাৰেনেৰ হি এস রাজা সদ্ধম্মৰিমুখো, পাপমিত্তেন পন দেৰদত্তেন পিতুঘাতাদীসু উয্যোজিতত্তা অসদ্ধম্মে পতিতোতি. ৰুট্ঠাপেন্তেন ভগৰতাতি সম্বন্ধো.
‘‘কস্সপস্স ভগৰতো’’তিআদিনা তদা রঞ্ঞা অৰুত্তস্সাপি অত্থাপত্তিমত্তদস্সনং. কামঞ্চ কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা নীৰরণভাৰতো, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৰিসেসং পটিচ্ছাদিকা সত্তে মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেনাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং ভিক্খৰে ৰজ্জং ৰদামী’’তি, [অ. নি. ১.৩১০ (অত্থতো সমানং)] মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতগুম্বপটিচ্ছন্নন্তি অত্থো. ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্নং সাসনং ৰিৰরন্তেনা’’তি ৰদন্তো সব্ববুদ্ধানং একাৰ অনুসন্ধি, একংৰ সাসনন্তি কত্ৰা কস্সপস্স ভগৰতো সাসনম্পি ইমিনা সদ্ধিং একসাসনং করোতীতি দট্ঠব্বং. অঙ্গুত্তরট্ঠকথাদীসুপি হি তথা চেৰ ৰুত্তং, এৰঞ্চ কত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্নস্স সাসনস্স ৰিৰরণৰচনং উপপন্নং হোতীতি.
সব্বো অকুসলধম্মসঙ্খাতো অপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো কুচ্ছিতো মগ্গোতি কত্ৰা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো মোক্খমগ্গতো মিচ্ছা ৰিতথো মগ্গোতি কত্ৰা. তেনেৰ হি তদুভযস্স পটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আৰিকরোন্তেনা’’তি ৰুত্তং. সব্বো হি কুসলধম্মো সগ্গমগ্গো. সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ সম্মত্তধম্মা মোক্খমগ্গো. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং. ধারেয্যাতি ধরেয্য, সমাহরেয্য সমাদহেয্যাতি অত্থো. বুদ্ধাদিরতনরূপানীতি বুদ্ধাদীনং তিণ্ণং রতনানং ৰণ্ণাযতনানি. তেসং বুদ্ধাদিরতনরূপানং পটিচ্ছাদকস্স মোহন্ধকারস্স ৰিদ্ধংসকং তথা. দেসনাসঙ্খাতং পজ্জোতং তথা. তদুভযং তুল্যাধিকরণৰসেন ৰিযূহিত্ৰা তস্স ধারকো সমাদহকোতি অত্থেন ‘‘তপ্পটিচ্ছাদকমোহন্ধকারৰিদ্ধংসকদেসনাপজ্জোতধারকেনা’’তি ৰুত্তং. এতেহি পরিযাযেহীতি যথাৰুত্তেহি নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জনপটিচ্ছন্নৰিৰরণমগ্গাচিক্খণতেলপজ্জোতধারণ সঙ্খাত চতুব্বিধোপমোপমিতব্বপ্পকারেহি, যথাৰুত্তেহি ৰা নানাৰিধকুহনলপনাদিমিচ্ছাজীৰৰিধমনাদিৰিভাৰনপরিযাযেহি. তেনাহ ‘‘অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো’’তি.
‘‘এৰ’’ন্তিআদিনা ‘‘এসাহ’’ন্তিআদিপাঠস্স সম্বন্ধং দস্সেতি. পসন্নচিত্ততাযপসন্নাকারং করোতি. পসন্নচিত্ততা চ ইমং দেসনং সুত্ৰা এৰাতি অত্থং ঞাপেতুং ‘‘ইমায দেসনাযা’’তিআদি ৰুত্তং. ইমায দেসনায হেতুভূতায. পসন্নাকারন্তি পসন্নেহি সাধুজনেহি কত্তব্বসক্কারং. সরণন্তি পটিসরণং. তেনাহ ‘‘পরাযণ’’ন্তি. পরাযণতা পন অনত্থনিসেধনেন, অত্থসম্পাদনেন চাতি ৰুত্তং ‘‘অঘস্স তাতা,হিতস্স চ ৰিধাতা’’তি. অঘস্সাতি নিস্সক্কে সামিৰচনং, পাপতোতি অত্থো. দুক্খতোতিপি ৰদন্তি কেচি. তাযতি অৰস্সযং করোতীতি তাতা. হিতস্সাতি উপযোগত্থে সামিৰচনং. ৰিদহতি সংৰিধানং করোতীতি ৰিধাতা. ‘‘ইতি ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তি ৰদন্তো ‘‘ইতিসদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো, সো চ আকারত্থো’’তি দস্সেতি. সরণন্তি গমনং. হিতাধিপ্পাযেন ভজনং, জাননং ৰা, এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিনযট্ঠকথাদীসু ‘‘সরণন্তি গচ্ছামী’’তি সহেৰ ইতিসদ্দেন অত্থো ৰুত্তোতি. এত্থ হি নাযং গমি-সদ্দো নী-সদ্দাদযো ৰিয দ্ৰিকম্মিকো, তস্মা যথা ‘‘অজং গামং নেতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰং ‘‘ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামী’’তি ৰত্তুং ন সক্কা, ‘‘সরণন্তি গচ্ছামী’’তি পন ৰত্তব্বং, তস্মা এত্থ ইতিসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বং, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘যো বুদ্ধং সরণং গচ্ছতি, সো বুদ্ধং ৰা গচ্ছেয্য সরণং ৰা’’তি (খু. পা. অট্ঠ. ১.গমতীযদীপনা) খুদ্দকনিকাযট্ঠকথায উদ্ধটা চোদনা অনৰকাসা. ন হি গমি-সদ্দং দুহাদিন্যাদিগণিকং করোন্তি অক্খরচিন্তকাতি. হোতু তাৰ গমি-সদ্দস্স এককম্মভাৰো, তথাপি ‘‘গচ্ছতেৰ পুব্বং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিস’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৫৯; ৩.৮৭) ৰিয ‘‘ভগৰন্তং, সরণ’’ন্তি পদদ্ৰযস্স সমানাধিকরণতা যুত্তাতি? ন, তস্স পদদ্ৰযস্স সমানাধিকরণভাৰানুপপত্তিতো. তস্স হি সমানাধিকরণভাৰে অধিপ্পেতে পটিহতচিত্তোপি ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তো বুদ্ধং সরণং গতো নাম সিযা. যঞ্হি তং ‘‘বুদ্ধো’’তি ৰিসেসিতং সরণং, তমেৰেস গতোতি, ন চেত্থ অনুপপত্তিকেন অত্থেন অত্থো, তস্মা ‘‘ভগৰন্ত’’ন্তি গমনীযত্থস্স দীপনং, ‘‘সরণ’’ন্তি পন গমনাকারস্সাতি ৰুত্তনযেন ইতিলোপৰসেনেৰ অত্থো গহেতব্বোতি. ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. হোন্তি চেত্থ –
‘‘গমিস্স এককম্মত্তা, ইতিলোপং ৰিজানিযা;
পটিঘাতপ্পসঙ্গত্তা, ন চ তুল্যত্থতা সিযা.
তস্মা গমনীযত্থস্স, পুব্বপদংৰ জোতকং;
গমনাকারস্স পরং, ইত্যুত্তং সরণত্তযে’’তি.
‘‘ইতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ভগৰন্তং গচ্ছামী’’তি পন ৰদন্তো অনেনেৰ অধিপ্পাযেন ভজনং, জাননং ৰা সরণগমনং নামাতি নিযমেতি. তত্থ ‘‘গচ্ছামী’’তিআদীসু পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৰচনং, ‘‘গচ্ছামী’’তি এতস্স ৰা অনঞ্ঞসাধারণতাদস্সনৰসেন পাটিযেক্কমেৰ অত্থৰচনং ‘‘ভজামী’’তিআদিপদত্তযং. ভজনঞ্হি সরণাধিপ্পাযেন উপসঙ্কমনং, সেৰনং সন্তিকাৰচরভাৰো, পযিরুপাসনং ৰত্তপটিৰত্তকরণেন উপট্ঠানন্তি এৰং সব্বথাপি অনঞ্ঞসাধারণতংযেৰ দস্সেতি. এৰং ‘‘গচ্ছামী’’তি পদস্স গতিঅত্থং দস্সেত্ৰা বুদ্ধিঅত্থম্পি দস্সেতুং ‘‘এৰং ৰা’’তিআদিমাহ, তত্থ এৰন্তি ‘‘ভগৰা মে সরণ’’ন্তিআদিনা অধিপ্পাযেন. কস্মা পন ‘‘গচ্ছামী’’তি পদস্স ‘‘বুজ্ঝামী’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি চোদনং সোধেতি ‘‘যেসঞ্হী’’তিআদিনা, অনেন চ নিরুত্তিনযমন্তরেন সভাৰতোৰ গমুধাতুস্স বুদ্ধিঅত্থোতি দীপেতি. ধাতূনন্তি মূলসদ্দসঙ্খাতানং ই, যা, কমু, গমুইচ্চাদীনং.
‘‘অধিগতমগ্গে, সচ্ছিকতনিরোধে’’তি পদদ্ৰযেনাপি ফলট্ঠা এৰ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি তে দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ননু চ কল্যাণপুথুজ্জনোপি ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জতী’’তি ৰুচ্চতীতি? কিঞ্চাপি ৰুচ্চতি, নিপ্পরিযাযেন পন মগ্গট্ঠা এৰ তথা ৰত্তব্বা, ন ইতরো নিযামোক্কমনাভাৰতো. তথা হি তে এৰ ‘‘অপাযেসু অপতমানে ধারেতী’’তি ৰুত্তা. সম্মত্তনিযামোক্কমনেন হি অপাযৰিনিমুত্তিসম্ভৰোতি. এৰং অনেকেহিপি ৰিনয- (সারত্থ. টী. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) সুত্তন্তটীকাকারেহী (দী. নি. টী. ১.২৫০) ৰুত্তং, তদেতং সম্মত্তনিযামোক্কমনৰসেন নিপ্পরিযাযতো অপাযৰিনিমুত্তকে সন্ধায ৰুত্তং, তদনুপপত্তিৰসেন পন পরিযাযতো অপাযৰিনিমুত্তকং কল্যাণপুথুজ্জনম্পি ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে’’তি পদেন দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. তথা হেস দক্খিণৰিভঙ্গসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.৩৭৯) সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নভাৰেন ৰুত্তোতি, ছত্তৰিমানে (ৰি. ৰ. ৮৮৬ আদযো) ছত্তমাণৰকো চেত্থ নিদস্সনং. অধিগতমগ্গে, সচ্ছিকতনিরোধে চ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চ পুগ্গলে অপাযেসু অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি সপাঠসেসযোজনা. অতীতকালিকেন হি পুরিমপদদ্ৰযেন ফলট্ঠানমেৰ গহণং, ৰত্তমানকালিকেন চ পচ্ছিমেন পদেন সহ কল্যাণপুথুজ্জনেন মগ্গট্ঠানমেৰ. ‘‘অপতমানে’’তি পন পদেন ধারণাকারদস্সনং অপতনকরণৰসেনেৰ ধারেতীতি, ধারণসরূপদস্সনং ৰা. ধারণং নাম অপতনকরণমেৰাতি, অপতনকরণঞ্চ অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৰিদ্ধংসনৰসেন ৰট্টতো নিয্যানমেৰ. ‘‘অপাযেসূ’’তি হি দুক্খবহুলট্ঠানতায পধানৰসেন ৰুত্তং, ৰট্টদুক্খেসু পন সব্বেসুপি অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো. তথা হি অভিধম্মট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গো চেত্থ অপাযভৰতো ৰুট্ঠাতি, সকদাগামিমগ্গো সুগতিকামভৰেকদেসতো, অনাগামিমগ্গো কামভৰতো, অরহত্তমগ্গো রূপারূপভৰতো, সব্বভৰেহিপি ৰুট্ঠাতি এৰাতি ৰদন্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) এৰঞ্চ কত্ৰা অরিযমগ্গো নিয্যানিকতায, নিব্বানঞ্চ তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযাতি উভযমেৰ নিপ্পরিযাযেন ধম্মো নামাতি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘সো অত্থতো অরিযমগ্গো চেৰ নিব্বানঞ্চা’’তি ৰুত্তং. নিব্বানঞ্হি আরম্মণং লভিত্ৰা অরিযমগ্গস্স তদত্থসিদ্ধি, স্ৰাযমত্থো চ পাল়িযা এৰ সিদ্ধোতি আহ ‘‘ৰুত্তঞ্চেত’’ন্তিআদি. যাৰতাতি যত্তকা. তেসন্তি তত্তকানং ধম্মানং. ‘‘অগ্গো অক্খাযতী’’তি ৰত্তব্বে ও-কারস্স অ-কারং, ম-কারাগমঞ্চ কত্ৰা ‘‘অগ্গমক্খাযতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অক্খাযতী’’তি চেত্থ ইতিসদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন ‘‘যাৰতা ভিক্খৰে ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) সুত্তপদং সঙ্গণ্হাতি, ‘‘ৰিত্থারো’’তি ইমিনা ৰা তদৰসেসসঙ্গহো.
যস্মা পন অরিযফলানং ‘‘তায সদ্ধায অৰূপসন্তাযা’’তিআদি ৰচনতো মগ্গেন সমুচ্ছিন্নানং কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চতায নিয্যানানুগুণতা, নিয্যানপরিযোসানতা চ, পরিযত্তিযা পন নিয্যানধম্মসমধিগমহেতুতায নিয্যানানুগুণতাতি ইমিনা পরিযাযেন ৰুত্তনযেন ধম্মভাৰো লব্ভতি, তস্মা তদুভযম্পি সঙ্গণ্হন্তো ‘‘ন কেৰলঞ্চা’’তিআদিমাহ. স্ৰাযমত্থো চ পাঠারুল়্হো এৰাতি দস্সেতি ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিনা. তত্থ ছত্তমাণৰকৰিমানেতি ছত্তো কির নাম সেতব্যাযং ব্রাহ্মণমাণৰকো, সো উক্কট্ঠাযং পোক্খরসাতিব্রাহ্মণস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গহেত্ৰা ‘‘গরুদক্খিণং দস্সামী’’তি উক্কট্ঠাভিমুখো গচ্ছতি, অথস্স ভগৰা অন্তরামগ্গে চোরন্তরাযং, তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তমানঞ্চ দিস্ৰা গাথাবন্ধৰসেন সরণগমনৰিধিং দেসেসি, তস্স তাৰতিংসভৰনুপগস্স তিংসযোজনিকং ৰিমানং ছত্তমাণৰকৰিমানং. দেৰলোকেপি হি তস্স মনুস্সকালে সমঞ্ঞা যথা ‘‘মণ্ডূকো দেৰপুত্তো, (ৰি. ৰ. ৮৫৮ আদযো) কুৰেরো দেৰরাজা’’তি, ইধ পন ছত্তমাণৰকৰিমানং ৰত্থু কারণং এতস্সাতি কত্ৰা উত্তরপদলোপেন ‘‘ন তথা তপতি নভে সূরিযো, চন্দো চ ন ভাসতি ন ফুস্সো, যথা’’তিআদিকা (ৰি. ৰ. ৮৮৯) দেসনা ‘‘ছত্তমাণৰকৰিমান’’ন্তি ৰুচ্চতি, তত্রাযং গাথা পরিযাপন্না, তস্মা ছত্তমাণৰকৰিমানৰত্থুদেসনাযন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো.
কামরাগো ভৰরাগোতি এৰমাদিভেদো অনাদিকালৰিভাৰিতো সব্বোপি রাগো ৰিরজ্জতি পহীযতি এতেনাতি রাগৰিরাগো, মগ্গো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায, অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স চ সোকস্স তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পরিক্খীণত্তা নত্থি এজা, সোকো চ এতস্মিন্তি অনেজং, অসোকঞ্চ, ফলং. তদট্ঠকথাযং (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৮৮৭) পন ‘‘তণ্হাৰসিট্ঠানং সোকনিমিত্তানং কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনতো অসোক’’ন্তি ৰুত্তং. ধম্মমসঙ্খতন্তি সম্পজ্জ সম্ভূয পচ্চযেহি অপ্পটিসঙ্খতত্তা অসঙ্খতং অত্তনো সভাৰধারণতো পরমত্থধম্মভূতং নিব্বানং. তদট্ঠকথাযং পন ‘‘ধম্মন্তি সভাৰধম্মং. সভাৰতো গহেতব্বধম্মো হেস, যদিদং মগ্গফলনিব্বানানি, ন পরিযত্তিধম্মো ৰিয পঞ্ঞত্তিধম্মৰসেনা’’তি (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৮৮৭) ৰুত্তং, এৰং সতি ধম্মসদ্দো তীসুপি ঠানেসু যোজেতব্বো. অপ্পটিকূলসদ্দেন চ তত্থ নিব্বানমেৰ গহিতং ‘‘নত্থি এত্থ কিঞ্চিপি পটিকূল’’ন্তি কত্ৰা, অপ্পটিকূলন্তি চ অৰিরোধদীপনতো কিঞ্চি অৰিরুদ্ধং, ইট্ঠং পণীতন্তি ৰা অত্থো. পগুণরূপেন পৰত্তিতত্তা, পকট্ঠগুণৰিভাৰনতো ৰা পগুণং. যথাহ ‘‘ৰিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্রহ্মে’’তি (ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; মহাৰ. ৯).
ধম্মক্খন্ধা কথিতাতি যোজনা. এৰং ইধ চতূহিপি পদেহি পরিযত্তিধম্মোযেৰ গহিতো, তদট্ঠকথাযং পন ‘‘সৰনৰেলাযং, উপপরিক্খণৰেলাযং, পটিপজ্জনৰেলাযন্তি সব্বদাপি ইট্ঠমেৰাতি মধুরং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসন্নিস্সযায পটিভানসম্পদায পৰত্তিতত্তা সুপ্পৰত্তিভাৰতো, নিপুণভাৰতো চ পগুণং, ৰিভজিতব্বস্স অত্থস্স খন্ধাদিৰসেন, কুসলাদিৰসেন, উদ্দেসাদিৰসেন চ সুট্ঠু ৰিভজনতো সুৰিভত্তন্তি তীহিপি পদেহি পরিযত্তিধম্মমেৰ ৰদতী’’তি (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ৮৮৭) ৰুত্তং. আপাথকালে ৰিয মজ্জনকালেপি, কথেন্তস্স ৰিয সুণন্তস্সাপি সম্মুখীভাৰতো উভতোপচ্চক্খতাদস্সনত্থং ইধেৰ ‘‘ইম’’ন্তি আসন্নপচ্চক্খৰচনমাহ. পুন ‘‘ধম্ম’’ন্তি ইদং যথাৰুত্তস্স চতুব্বিধস্সাপি ধম্মস্স সাধারণৰচনং. পরিযত্তিধম্মোপি হি সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠানমত্তাযপি যাথাৰপটিপত্তিযা অপাযপতনতো ধারেতি, ইমস্স চ অত্থস্স ইদমেৰ ছত্তমাণৰকৰিমানং সাধকন্তি দট্ঠব্বং. সাধারণভাৰেন যথাৰুত্তং ধম্মং পচ্চক্খং কত্ৰা দস্সেন্তো পুন ‘‘ইম’’ন্তি আহ. যস্মা চেসা ভ-কারত্তযেন চ পটিমণ্ডিতা দোধকগাথা, তস্মা ততিযপাদে মধুরসদ্দে ম-কারো অধিকোপি অরিযচরিযাদিপদেহি ৰিয অনেকক্খরপদেন যুত্তত্তা অনুপৰজ্জোতি দট্ঠব্বং.
দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি ‘‘যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; অ. নি. ৬.১১; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তায দিট্ঠিযা চেৰ ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৰিঞ্ঞুপসত্থানি অপরামট্ঠানি সমাধিসংৰত্তনিকানি, তথারূপেহি সীলেহি সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.৯২; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তানং সীলানঞ্চ সংহতভাৰেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. সংহতোতি সঙ্ঘটিতো, সমেতোতি ৰুত্তং হোতি. অরিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূরে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতা এৰ. ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিনা আহচ্চপাঠেন সমত্থেতি.
যত্থাতি যস্মিং সঙ্ঘে. দিন্নন্তি পরিচ্চত্তং অন্নাদিদেয্যধম্মং, গাথাবন্ধত্তা চেত্থ অনুনাসিকলোপো. দোধকগাথা হেসা. মহপ্ফলমাহূতি ‘‘মহপ্ফল’’ন্তি বুদ্ধাদযো আহু. চতূসূতি চেত্থ চ-কারো অধিকোপি ৰুত্তনযেন অনুপৰজ্জো. অচ্চন্তমেৰ কিলেসাসুচিতো ৰিসুদ্ধত্তা সুচীসু. ‘‘সোতাপন্নো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.৪৮৮) ৰুত্তেসু চতূসু পুরিসযুগেসু. চতুসচ্চধম্মস্স, নিব্বানধম্মস্স চ পচ্চক্খতো দস্সনেন, অরিযধম্মস্স পচ্চক্খদস্সাৰিতায ৰা ধম্মদসা. তে পুগ্গলা মগ্গট্ঠফলট্ঠে যুগলে অকত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং পুগ্গলগণনেন অট্ঠ চ হোন্তি. ইমং সঙ্ঘং সরণত্থং সরণায পরাযণায অপাযদুক্খৰট্টদুক্খপরিতাণায উপেহি উপগচ্ছ ভজ সেৰ, এৰং ৰা জানাহি বুজ্ঝস্সূতি সহ যোজনায অত্থো. যত্থ যেসু সুচীসু চতূসু পুরিসযুগেসু দিন্নং মহপ্ফলমাহু, ধম্মদসা তে পুগ্গলা অট্ঠ চ, ইমং সঙ্ঘং সরণত্থমুপেহীতি ৰা সম্বন্ধো. এৰম্পি হি পটিনিদ্দেসো যুত্তো এৰ অত্থতো অভিন্নত্তাতি দট্ঠব্বং. গাথাসুখত্থঞ্চেত্থ পুরিসপদে ঈকারং, পুগ্গলাপদে চ রস্সং কত্ৰা নিদ্দেসো.
এত্তাৰতাতি ‘‘এসাহ’’ন্তিআদিৰচনক্কমেন. তীণি ৰত্থূনি ‘‘সরণ’’ন্তি গমনানি, তিক্খত্তুং ৰা ‘‘সরণ’’ন্তি গমনানীতি সরণগমনানি. পটিৰেদেসীতি অত্তনো হদযগতং ৰাচায পৰেদেসি.