২. সামঞ্ঞফলসুত্তৰণ্ণনা
রাজামচ্চকথাৰণ্ণনা
১৫০. ইদানি সামঞ্ঞফলসুত্তস্স সংৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তোতি দস্সেতুং ‘‘এৰং…পে… সুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনুপুব্বপদৰণ্ণনাতি অনুক্কমেন পদৰণ্ণনা, পদং পদং পতি অনুক্কমেন ৰণ্ণনাতি ৰুত্তং হোতি. পুব্বে ৰুত্তঞ্হি, উত্তানং ৰা পদমঞ্ঞত্র ৰণ্ণনাপি ‘‘অনুপুব্বপদৰণ্ণনা’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অপুব্বপদৰণ্ণনা’’তিপি পঠন্তি, পুব্বে অৰণ্ণিতপদৰণ্ণনাতি অত্থো. দুগ্গজনপদট্ঠানৰিসেসসম্পদাদিযোগতো পধানভাৰেন রাজূহি গহিতট্ঠেন এৰংনামকং, ন পন নামমত্তেনাতি আহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. ননু মহাৰগ্গে মহাগোৰিন্দসুত্তে আগতো এস পুরোহিতো এৰ, ন রাজা, কস্মা সো রাজসদ্দৰচনীযভাৰেন গহিতোতি? মহাগোৰিন্দেন পুরোহিতেন পরিগ্গহিতম্পি চেতং রেণুনা নাম মগধরাজেন পরিগ্গহিতমেৰাতি অত্থসম্ভৰতো এৰং ৰুত্তং, ন পন সো রাজসদ্দৰচনীযভাৰেন গহিতো তস্স রাজাভাৰতো. মহাগোৰিন্দপরিগ্গহিতভাৰকিত্তনঞ্হি তদা রেণুরঞ্ঞা পরিগ্গহিতভাৰূপলক্খণং. সো হি তস্স সব্বকিচ্চকারকো পুরোহিতো, ইদম্পি চ লোকে সমুদাচিণ্ণং ‘‘রাজকম্মপসুতেন কতম্পি রঞ্ঞা কত’’ন্তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – মন্ধাতুরঞ্ঞা চেৰ মহাগোৰিন্দং বোধিসত্তং পুরোহিতমাণাপেত্ৰা রেণুরঞ্ঞা চ অঞ্ঞেহি চ রাজূহি পরিগ্গহিতত্তা রাজগহন্তি. কেচি পন ‘‘মহাগোৰিন্দো’’তি মহানুভাৰো একো পুরাতনো রাজাতি ৰদন্তি. পরিগ্গহিতত্তাতি রাজধানীভাৰেন পরিগ্গহিতত্তা. গয্হতীতি হি গহং, রাজূনং, রাজূহি ৰা গহন্তি রাজগহং. নগরসদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো.
অঞ্ঞেপেত্থ পকারেতি নগরমাপনেন রঞ্ঞা কারিতসব্বগেহত্তা রাজগহং, গিজ্ঝকূটাদীহি পঞ্চহি পব্বতেহি পরিক্খিত্তত্তা পব্বতরাজেহি পরিক্খিত্তগেহসদিসন্তিপি রাজগহং, সম্পন্নভৰনতায রাজমানং গেহন্তিপি রাজগহং, সুসংৰিহিতারক্খতায অনত্থাৰহিতুকামেন উপগতানং পটিরাজূনং গহং গহণভূতন্তিপি রাজগহং, রাজূহি দিস্ৰা সম্মা পতিট্ঠাপিতত্তা তেসং গহং গেহভূতন্তিপি রাজগহং, আরামরামণেয্যতাদীহি রাজতি, নিৰাসসুখতাদিনা চ সত্তেহি মমত্তৰসেন গয্হতি পরিগ্গয্হতীতিপি রাজগহন্তি এদিসে পকারে. নামমত্তমেৰ পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি অত্থো. সো পন পদেসো ৰিসেসট্ঠানভাৰেন উল়ারসত্তপরিভোগোতি আহ ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘বুদ্ধকালে, চক্কৰত্তিকালে চা’’তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং অঞ্ঞদাপি কদাচি সম্ভৰতো, ‘‘নগরং হোতী’’তি চ ইদং উপলক্খণমেৰ মনুস্সাৰাসস্সেৰ অসম্ভৰতো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সেসকালে সুঞ্ঞং হোতী’’তিআদি. তেসন্তি যক্খানং. ৰসনৰনন্তি আপানভূমিভূতং উপৰনং.
অৰিসেসেনাতি ৰিহারভাৰসামঞ্ঞেন, সদ্দন্তরসন্নিধানসিদ্ধং ৰিসেসপরামসনমন্তরেনাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি, (অ. নি. ৫.১০১; পাচি. ১৪৭; পরি. ৪৪১) পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, (ধ. স. ১৬০) মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, (দী. নি. ৩.৭১, ৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ৪৫৯, ৫০৯; ২.৩০৯, ৩১৫; ৩.২৩০; ৰিভ. ৬৪২) সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৫৯) সদ্দন্তরসন্নিধানসিদ্ধেন ৰিসেসপরামসনেন যথাক্কমং ইরিযাপথৰিহারাদিৰিসেসৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনং, ন এৰমিদং, ইদং পন তথা ৰিসেসপরামসনমন্তরেন অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনন্তি.
সতিপি চ ৰুত্তনযেন অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনে ইধ ইরিযাপথসঙ্খাতৰিসেসৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনমেৰ সম্ভৰতীতি দস্সেতি ‘‘ইধ পনা’’তিআদিনা. কস্মা পন সদ্দন্তরসন্নিধানসিদ্ধস্স ৰিসেসপরামসনস্সাভাৰেপি ইধ ৰিসেসৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনং সম্ভৰতীতি? ৰিসেসৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনস্স সদ্দন্তরসঙ্খাতৰিসেসৰচনস্স অভাৰতো এৰ. ৰিসেসৰচনে হি অসতি ৰিসেসমিচ্ছতা ৰিসেসো পযোজিতব্বোতি. অপিচ ইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনস্স অত্থতো সিদ্ধত্তা তথাদীপনমেৰ সম্ভৰতীতি. কস্মা চাযমত্থো সিদ্ধোতি? দিব্বৰিহারাদীনম্পি সাধারণতো. কদাচিপি হি ইরিযাপথৰিহারেন ৰিনা ন ভৰতি তমন্তরেন অত্তভাৰপরিহরণাভাৰতোতি.
ইরিযনং পৰত্তনং ইরিযা, কাযিককিরিযা, তস্সা পৰত্তনুপাযভাৰতো পথোতি ইরিযাপথো, ঠাননিসজ্জাদযো. ন হি ঠাননিসজ্জাদিঅৰত্থাহি ৰিনা কঞ্চি কাযিকং কিরিযং পৰত্তেতুং সক্কা, তস্মা সো তায পৰত্তনুপাযোতি ৰুচ্চতি. ৰিহরতি পৰত্ততি এতেন, ৰিহরণমত্তং ৰা তন্তি ৰিহারো, সো এৰ ৰিহারো তথা, অত্থতো পনেস ঠাননিসজ্জাদিআকারপ্পৰত্তো চতুসন্ততিরূপপ্পবন্ধোৰ. দিৰি ভৰো দিব্বো, তত্থ বহুলং পৰত্তিযা ব্রহ্মপারিসজ্জাদিদেৰলোকে ভৰোতি অত্থো, যো ৰা তত্থ দিব্বানুভাৰো, তদত্থায সংৰত্ততীতি দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহারাদিৰসেন ৰা মহাগতিকত্তা দিব্বো, সোৰ ৰিহারো, দিব্বভাৰাৰহো ৰা ৰিহারো দিব্বৰিহারো, মহগ্গতজ্ঝানানি. নেত্তিযং [নেত্তি. ৮৬ (অত্থতো সমানং)] পন চতস্সো আরুপ্পসমাপত্তিযো আনেঞ্জৰিহারাতি ৰিসুং ৰুত্তং, তং পন মেত্তাজ্ঝানাদীনং ব্রহ্মৰিহারতা ৰিয তাসং ভাৰনাৰিসেসভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. অট্ঠকথাসু পন দিব্বভাৰাৰহসামঞ্ঞতো তাপি ‘‘দিব্বৰিহারা’’ ত্ৰেৰ ৰুত্তা. ব্রহ্মানং, ব্রহ্মভূতা ৰা হিতূপসংহারাদিৰসেন পৰত্তিযা সেট্ঠভূতা ৰিহারাতি ব্রহ্মৰিহারা, মেত্তাজ্ঝানাদিৰসেন পৰত্তা চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অরিযা উত্তমা, অনঞ্ঞসাধারণত্তা ৰা অরিযানং ৰিহারাতি অরিযৰিহারা, চতস্সোপি ফলসমাপত্তিযো. ইধ পন রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং, তব্বসেন পৰত্তা অপ্পমঞ্ঞাযো, চতুত্থজ্ঝানিকঅগ্গফলসমাপত্তি চ ভগৰতো দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারা.
অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনন্তি তাসমেকতো অপ্পৰত্তত্তা একেন ৰা দ্ৰীহি ৰা সমঙ্গীভাৰপরিদীপনং, ভাৰলোপেনাযং ভাৰপ্পধানেন ৰা নিদ্দেসো. ভগৰা হি লোভদোসমোহুস্সন্নে লোকে সকপটিপত্তিযা ৰেনেয্যানং ৰিনযনত্থং তং তং ৰিহারে উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. তথা হি যদা সত্তা কামেসু ৰিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা কির ভগৰা দিব্বেন ৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অলোভকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিমুপ্পাদেত্ৰা কামেসু ৰিরজ্জেয্যু’’ন্তি. যদা পন ইস্সরিযত্থং সত্তেসু ৰিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা ব্রহ্মৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অদোসকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিমুপ্পাদেত্ৰা অদোসেন দোসং ৰূপসমেয্যু’’ন্তি. যদা পন পব্বজিতা ধম্মাধিকরণং ৰিৰদন্তি, তদা অরিযৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অমোহকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিমুপ্পাদেত্ৰা অমোহেন মোহং ৰূপসমেয্যু’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ইমেহি দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেহি সত্তানং ৰিৰিধং হিতসুখং হরতি, ইরিযাপথৰিহারেন চ একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতীতি ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীপরিদীপন’’ন্তি.
‘‘তেনা’’তিআদি যথাৰুত্তসংৰণ্ণনায গুণদস্সনং, তস্মাতি অত্থো, যথাৰুত্তত্থসমত্থনং ৰা. তেন ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতীতি সম্বন্ধো. তথা ৰদমানো পন ৰিহরতীতি এত্থ ৰি-সদ্দো ৰিচ্ছেদনত্থজোতকো, ‘‘হরতী’’তি এতস্স চ নেতি পৰত্তেতীতি অত্থোতি ঞাপেতি ‘‘ঠিতোপী’’তিআদিনা ৰিচ্ছেদনযনাকারেন ৰুত্তত্তা. এৰঞ্হি সতি তত্থ কস্স কেন ৰিচ্ছিন্দনং, কথং কস্স নযনন্তি অন্তোলীনচোদনং সন্ধাযাহ. ‘‘সো হী’’তিআদীতি অযম্পি সম্বন্ধো উপপন্নো হোতি. যদিপি ভগৰা একেনেৰ ইরিযাপথেন চিরতরং কালং পৰত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি উপাদিন্নকস্স নাম সরীরস্স অযং সভাৰোতি দস্সেতুং ‘‘একং ইরিযাপথবাধন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অপরিপতন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, অপতমানং কত্ৰাতি অত্থো. যস্মা পন ভগৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তো ৰেনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো, নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৰীতিনামেন্তো ৰসতি, সত্তানং, অত্তনো চ ৰিৰিধং সুখং হরতি, তস্মা ৰিৰিধং হরতীতি ৰিহরতীতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
গোচরগামনিদস্সনত্থং ‘‘রাজগহে’’তি ৰত্ৰা বুদ্ধানমনুরূপনিৰাসট্ঠানদস্সনত্থং পুন ‘‘অম্বৰনে’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ইদমস্সা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি ভগৰতো. তস্সাতি রাজগহসঙ্খাতস্স গোচরগামস্স. যস্স সমীপৰসেন ‘‘রাজগহে’’তি ভুম্মৰচনং পৰত্ততি, সোপি তস্স সমীপৰসেন ৰত্তব্বোতি দস্সেতি ‘‘রাজগহসমীপে অম্বৰনে’’তি ইমিনা. সমীপত্থেতি অম্বৰনস্স সমীপত্থে. এতন্তি ‘‘রাজগহে’’তি ৰচনং. ভুম্মৰচনন্তি আধারৰচনং. ভৰন্তি এত্থাতি হি ভুম্মং, আধারো, তদেৰ ৰচনং তথা, ভুম্মে পৰত্তং ৰা ৰচনং ৰিভত্তি ভুম্মৰচনং, তেন যুত্তং তথা, সত্তমীৰিভত্তিযুত্তপদন্তি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – কামং ভগৰা অম্বৰনেযেৰ ৰিহরতি. তস্সমীপত্তা পন গোচরগামদস্সনত্থং ভুম্মৰচনৰসেন ‘‘রাজগহে’’তিপি ৰুত্তং যথা তং ‘‘গঙ্গাযং গাৰো চরন্তি, কূপে গগ্গকুল’’ন্তি চাতি. অনেনেৰ যদি ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি, অথ ন ৰত্তব্বং ‘‘অম্বৰনে’’তি. যদি চ অম্বৰনে, এৰম্পি ন ৰত্তব্বং ‘‘রাজগহে’’তি. ন হি ‘‘পাটলিপুত্তে পাসাদে ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয ইধ অধিকরণাধিকরণস্স অভাৰতো অধিকরণস্স দ্ৰযনিদ্দেসো যুত্তো সিযাতি চোদনা অনৰকাসা কতাতি দট্ঠব্বং. কুমারভতো এৰ কোমারভচ্চো সকত্থৰুত্তিপচ্চযেন, নিরুত্তিনযেন ৰা যথা ‘‘ভিসগ্গমেৰ ভেসজ্জ’’ন্তি. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা খন্ধকপাল়িৰসেন তদত্থং সাধেতি. কস্মা চ অম্বৰনং জীৰকসম্বন্ধং কত্ৰা ৰুত্তন্তি অনুযোগেন মূলতো পট্ঠায তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ.
দোসাভিসন্নন্তি ৰাতপিত্তাদিৰসেন উস্সন্নদোসং. ৰিরেচেত্ৰাতি দোসপ্পকোপতো ৰিৰেচেত্ৰা. সিৰেয্যকং দুস্সযুগন্তি সিৰিরট্ঠে জাতং মহগ্ঘং দুস্সযুগং. দিৰসস্স দ্ৰত্তিক্খত্তুন্তি একস্সেৰ দিৰসস্স দ্ৰিৰারে ৰা তিৰারে ৰা ভাগে, ভুম্মত্থে ৰা এতং সামিৰচনং, একস্মিংযেৰ দিৰসে দ্ৰিৰারং ৰা তিৰারং ৰাতি অত্থো. তম্বপট্টৰণ্ণেনাতি তম্বলোহপট্টৰণ্ণেন. সচীৰরভত্তেনাতি চীৰরেন, ভত্তেন চ. ‘‘তং সন্ধাযা’’তি ইমিনা ন ভগৰা অম্বৰনমত্তেযেৰ ৰিহরতি, অথ খো এৰং কতে ৰিহারে. সো পন তদধিকরণতায ৰিসুং অধিকরণভাৰেন ন ৰুত্তোতি সন্ধাযভাসিতমত্থং দস্সেতি. সামঞ্ঞে হি সতি সন্ধাযভাসিতনিদ্ধারণং.
অড্ঢেন তেল়স অড্ঢতেল়স. তাদিসেহি ভিক্খুসতেহি. অড্ঢো পনেত্থ সতস্সেৰ. যেন হি পযুত্তো তব্ভাগৰাচকো অড্ঢসদ্দো, সো চ খো পণ্ণাসাৰ, তস্মা পঞ্ঞাসায ঊনানি তেল়স ভিক্খুসতানীতি অত্থং ৰিঞ্ঞাপেতুং ‘‘অড্ঢসতেনা’’তিআদি ৰুত্তং. অড্ঢমেৰ সতং সতস্স ৰা অড্ঢং তথা.
রাজতীতি অত্তনো ইস্সরিযসম্পত্তিযা দিব্বতি সোভতি চ. রঞ্জেতীতি দানাদিনা, সস্সমেধাদিনা চ চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি রমেতি, অত্তনি ৰা রাগং করোতীতি অত্থো. চ-সদ্দো চেত্থ ৰিকপ্পনত্থো. জনপদৰাচিনো পুথুৰচনপরত্তা ‘‘মগধান’’ন্তি ৰুত্তং, জনপ্পদাপদেসেন ৰা তব্বাসিকানং গহিতত্তা. রঞ্ঞোতি পিতু বিম্বিসাররঞ্ঞো. সসতি হিংসতীতি সত্তু, ৰেরী, অজাতোযেৰ সত্তু অজাতসত্তু. ‘‘নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠো’’তি ৰচনেন চ অজাতস্স তস্স সত্তুভাৰো ন তাৰ হোতি, সত্তুভাৰস্স পন তথা নিদ্দিট্ঠত্তা এৰং ৰোহরীযতীতি দস্সেতি. অজাতস্সেৰ পন তস্স ‘‘রঞ্ঞো লোহিতং পিৰেয্য’’ন্তি দেৰিযা দোহল়স্স পৰত্তত্তা অজাতোযেৰেস রঞ্ঞো সত্তূতিপি ৰদন্তি.
‘‘তস্মি’’ন্তিআদিনা তদত্থং ৰিৰরতি, সমত্থেতি চ. দোহল়োতি অভিলাসো. ভারিযেতি গরুকে, অঞ্ঞেসং অসক্কুণেয্যে ৰা. অসক্কোন্তীতি অসক্কুণমানা. অকথেন্তীতি অকথযমানা সমানা. নিবন্ধিত্ৰাতি ৰচসা বন্ধিত্ৰা. সুৰণ্ণসত্থকেনাতি সুৰণ্ণমযেন সত্থকেন, ঘনসুৰণ্ণকতেনাতি অত্থো. অযোমযঞ্হি রঞ্ঞো সরীরং উপনেতুং অযুত্তন্তি ৰদন্তি. সুৰণ্ণপরিক্খতেন ৰা অযোমযসত্থেনাতি অত্থেপি অযমেৰাধিপ্পাযো. বাহুং ফালাপেত্ৰাতি লোহিতসিরাৰেধৰসেন বাহুং ফালাপেত্ৰা. কেৰলস্স লোহিতস্স গব্ভিনিযা দুজ্জীরভাৰতো উদকেন সম্ভিন্দিত্ৰা পাযেসি. হঞ্ঞিস্সতীতি হঞ্ঞিস্সতে, আযতিং হনীযতেতি অত্থো. নেমিত্তকানং ৰচনং তথং ৰা সিযা, ৰিতথং ৰাতি অধিপ্পাযেন ‘‘পুত্তোতি ৰা ধীতাতি ৰা ন পঞ্ঞাযতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অত্তনো’’তিআদিনা অঞ্ঞম্পি কারণং দস্সেত্ৰা নিৰারেসি. রঞ্ঞো ভাৰো রজ্জং, রজ্জস্স সমীপে পৰত্ততীতি ওপরজ্জং, ঠানন্তরং.
মহাতি মহতী. সমাসে ৰিয হি ৰাক্যেপি মহন্তসদ্দস্স মহাদেসো. ধুরাতি গণস্স ধুরভূতা, ধোরয্হা জেট্ঠকাতি অত্থো. ধুরং নীহরামীতি গণধুরমাৰহামি, গণবন্ধিযং নিব্বত্তেস্সামীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সো ন সক্কা’’তিআদিনা পুন চিন্তনাকারং দস্সেতি. ইদ্ধিপাটিহারিযেনাতি অহিমেখলিককুমারৰণ্ণৰিকুব্বনিদ্ধিনা. তেনাতি অপ্পাযুকভাৰেন. হীতি নিপাতমত্তং. তেন হীতি ৰা উয্যোজনত্থে নিপাতো. তেন ৰুত্তং ‘‘কুমারং…পে… উয্যোজেসী’’তি. বুদ্ধো ভৰিস্সামীতি এত্থ ইতি-সদ্দো ইদমত্থো, ইমিনা খন্ধকে আগতনযেনাতি অত্থো. পুব্বে খোতিআদীহিপি খন্ধকপাল়িযেৰ (চূল়ৰ. ৩৩৯).
পোত্থনিযন্তি ছুরিকং. যং ‘‘নখর’’ন্তিপি ৰুচ্চতি, দিৰা দিৰসেতি (দী. নি. টী. ১.১৫০) দিৰসস্সপি দিৰা. সাম্যত্থে হেতং ভুম্মৰচনং ‘‘দিৰা দিৰসস্সা’’তি অঞ্ঞত্থ দস্সনতো. দিৰস্স দিৰসেতিপি ৰট্টতি অকারন্তস্সপি দিৰসদ্দস্স ৰিজ্জমানত্তা. নেপাতিকম্পি দিৰাসদ্দমিচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ, মজ্ঝন্হিকৰেলাযন্তি অত্থো. সা হি দিৰসস্স ৰিসেসো দিৰসোতি. ‘‘ভীতো’’তিআদি পরিযাযো, কাযথম্ভনেন ৰা ভীতো. হদযমংসচলনেন উব্বিগ্গো. ‘‘জানেয্যুং ৰা, মা ৰা’’তি পরিসঙ্কায উস্সঙ্কী. ঞাতে সতি অত্তনো আগচ্ছমানভযৰসেন উত্রস্তো. ৰুত্তপ্পকারন্তি দেৰদত্তেন ৰুত্তাকারং ৰিপ্পকারন্তি অপকারং অনুপকারং, ৰিপরীতকিচ্চং ৰা. সব্বে ভিক্খূতি দেৰদত্তপরিসং সন্ধাযাহ.
অচ্ছিন্দিত্ৰাতি অপনযনৰসেন ৰিলুম্পিত্ৰা. রজ্জেনাতি ৰিজিতেন. একস্স রঞ্ঞো আণাপৰত্তিট্ঠানং ‘‘রজ্জ’’ন্তি হি ৰুত্তং, রাজভাৰেন ৰা.
মনসো অত্থো ইচ্ছা মনোরথো র-কারাগমং, ত-কারলোপঞ্চ কত্ৰা, চিত্তস্স ৰা নানারম্মণেসু ৰিব্ভমকরণতো মনসো রথো ইৰ মনোরথো, মনো এৰ রথো ৰিযাতি ৰা মনোরথোতিপি নেরুত্তিকা ৰদন্তি. সুকিচ্চকারিম্হীতি সুকিচ্চকারী অম্হি. অৰমানন্তি অৰমঞ্ঞনং অনাদরং. মূলঘচ্চন্তি জীৰিতা ৰোরোপনং সন্ধাযাহ, ভাৰনপুংসকমেতং. রাজকুলানং কির সত্থেন ঘাতনং রাজূনমনাচিণ্ণং, তস্মা সো ‘‘ননু ভন্তে’’তিআদিমাহ. তাপনগেহং নাম উণ্হগহাপনগেহং, তং পন ধূমেনেৰ অচ্ছিন্না. তেন ৰুত্তং ‘‘ধূমঘর’’ন্তি. কম্মকরণত্থাযাতি তাপন কম্মকরণত্থমেৰ. কেনচি ছাদিতত্তা উচ্চো অঙ্গোতি উচ্চঙ্গো, যস্স কস্সচি গহণত্থং পটিচ্ছন্নো উন্নতঙ্গোতি ইধ অধিপ্পেতো. তেন ৰুত্তং ‘‘উচ্চঙ্গং কত্ৰা পৰিসিতুং মা দেথা’’তি. ‘‘উচ্ছঙ্গে কত্ৰা’’তিপি পাঠো, এৰং সতি মজ্ঝিমঙ্গোৰ, উচ্ছঙ্গে কিঞ্চি গহেতব্বং কত্ৰাতি অত্থো. মোল়িযন্তি চূল়াযং ‘‘ছেত্ৰান মোল়িং ৰরগন্ধৰাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. অট্ঠ. ২.১; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৫৫; অপ. অট্ঠ. ১.অৰিদূরেনিদানকথা; বু. ৰং. অট্ঠ. ২৭.অৰিদূরেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.অৰিদূরেনিদানকথা) ৰিয. তেনাহ ‘‘মোল়িং বন্ধিত্ৰা’’তি. চতুমধুরেনাতি সপ্পিসক্করমধুনাল়িকেরস্নেহসঙ্খাতেহি চতূহি মধুরেহি অভিসঙ্খতপানৰিসেসেনাতি ৰদন্তি, তং মহাধম্মসমাদানসুত্তপাল়িযা (ম. নি. ১.৪৭৩) ন সমেতি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘দধি চ মধু চ সপ্পি চ ফাণিতঞ্চ একজ্ঝং সংসট্ঠ’’ন্তি, (ম. নি. ১.৪৮৫) তদট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তং ‘‘দধি চ মধু চাতি সুপরিসুদ্ধং দধি চ সুমধুরং মধু চ. একজ্ঝং সংসট্ঠন্তি একতো কত্ৰা মিস্সিতং আলুল়িতং. তস্স তন্তি তস্স তং চতুমধুরভেসজ্জং পিৰতো’’তি ‘‘অত্তুপক্কমেন মরণং ন যুত্ত’’ন্তি মনসি কত্ৰা রাজা তস্সা সরীরং লেহিত্ৰা যাপেতি. ন হি অরিযা অত্তানং ৰিনিপাতেন্তি.
মগ্গফলসুখেনাতি মগ্গফলসুখৰতা, সোতাপত্তিমগ্গফলসুখূপসঞ্হিতেন চঙ্কমেন যাপেতীতি অত্থো. হারেস্সামীতি অপনেস্সামি. ৰীতচ্চিতেহীতি ৰিগতঅচ্চিতেহি জালৰিগতেহি সুদ্ধঙ্গারেহি. কেনচি সঞ্ঞত্তোতি কেনচি সম্মা ঞাপিতো, ওৰদিতোতি ৰুত্তং হোতি. মস্সুকরণত্থাযাতি মস্সুৰিসোধনত্থায. মনং করোথাতি যথা রঞ্ঞো মনং হোতি, তথা করোথ. পুব্বেতি পুরিমভৰে. চেতিযঙ্গণেতি গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজনট্ঠানভূতে চেতিযস্স ভূমিতলে. নিসজ্জনত্থাযাতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসীদনত্থায. পঞ্ঞত্তকটসারকন্তি পঞ্ঞপেতব্বউত্তমকিলঞ্জং. তথাৰিধো কিলঞ্জো হি ‘‘কটসারকো’’তি ৰুচ্চতি. তস্সাতি যথাৰুত্তস্স কম্মদ্ৰযস্স. তং পন মনোপদোসৰসেনেৰ তেন কতন্তি দট্ঠব্বং. যথাহ –
‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা;
ততো নং দুক্খমন্ৰেতি, চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি. (ধ. প. ১; নেত্তি. ৯০);
পরিচারকোতি সহাযকো. অভেদেপি ভেদমিৰ ৰোহারো লোকে পাকটোতি ৰুত্তং ‘‘যক্খো হুত্ৰা নিব্বত্তী’’তি. একাযপি হি উপ্পাদকিরিযায ইধ ভেদৰোহারো, পটিসন্ধিৰসেন হুত্ৰা, পৰত্তিৰসেন নিব্বত্তীতি ৰা পচ্চেকং যোজেতব্বং, পটিসন্ধিৰসেন ৰা পৰত্তনসঙ্খাতং সাতিসযনিব্বত্তনং ঞাপেতুং একাযেৰ কিরিযা পদদ্ৰযেন ৰুত্তা. তথাৰচনঞ্হি পটিসন্ধিৰসেন নিব্বত্তনেযেৰ দিস্সতি ‘‘মক্কটকো নাম দেৰপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি (ধ. প. অট্ঠ. ১.৫) কণ্টকো নাম…পে… নিব্বত্তি, (জা. অট্ঠ. ১.অৰিদূরেনিদানকথা) মণ্ডূকো নাম…পে… নিব্বত্তী’’তিআদীসু ৰিয. দ্ৰিন্নং ৰা পদানং ভাৰত্থমপেক্খিত্ৰা ‘‘যক্খো’’তিআদীসু সামিঅত্থে পচ্চত্তৰচনং কতং পুরিমায পচ্ছিমৰিসেসনতো, পরিচারকস্স…পে… যক্খস্স ভাৰেন নিব্বত্তীতি অত্থো, হেত্ৰত্থে ৰা এত্থ ত্ৰা-সদ্দো যক্খস্স ভাৰতো পৰত্তনহেতূতি. অস্স পন রঞ্ঞো মহাপুঞ্ঞস্সপি সমানস্স তত্থ বহুলং নিব্বত্তপুব্বতায চিরপরিচিতনিকন্তি ৰসেন তত্থেৰ নিব্বত্তি ৰেদিতব্বা.
তং দিৰসমেৰাতি রঞ্ঞো মরণদিৰসেযেৰ. খোভেত্ৰাতি পুত্তস্নেহস্স বলৰভাৰতো, তংসহজাতপীতি ৰেগস্স চ সৰিপ্ফারতায তং সমুট্ঠানরূপধম্মেহি ফরণৰসেন সকলসরীরং আলোল়েত্ৰা. তেনাহ ‘‘অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসী’’তি. পিতুগুণন্তি পিতুনো অত্তনি সিনেহগুণং. তেন ৰুত্তং ‘‘মযি জাতেপী’’তিআদি. ৰিস্সজ্জেথ ৰিস্সজ্জেথাতি তুরিতৰসেন, সোকৰসেন চ ৰুত্তং.
অনুট্ঠুভিত্ৰাতি অছড্ডেত্ৰা.
নাল়াগিরিহত্থিং মুঞ্চাপেত্ৰাতি এত্থ ইতি-সদ্দো পকারত্থো, তেন ‘‘অভিমারকপুরিসপেসেনাদিপ্পকারেনা’’তি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারত্তযং পচ্চামসতি, কত্থচি পন সো ন দিট্ঠো. পঞ্চ ৰত্থূনীতি ‘‘সাধু ভন্তে ভিক্খূ যাৰজীৰং আরঞ্ঞিকা অস্সূ’’তিআদিনা (পারা. ৪০৯; চূল়ৰ. ৩৪৩) ৰিনযে ৰুত্তানি পঞ্চ ৰত্থূনি. যাচিত্ৰাতি এত্থ যাচনং ৰিয কত্ৰাতি অত্থো. ন হি সো পটিপজ্জিতুকামো যাচতীতি অযমত্থো ৰিনযে (পারা. অট্ঠ. ২.৪১০) ৰুত্তোযেৰ. সঞ্ঞাপেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা সঙ্ঘভেদং কত্ৰাতি সম্বন্ধো. ইদঞ্চ তস্স অনিক্খিত্তধুরতাদস্সনৰসেন ৰুত্তং, সো পন অকতেপি সঙ্ঘভেদে তেহি সঞ্ঞাপেতিযেৰ. উণ্হলোহিতন্তি বলৰসোকসমুট্ঠিতং উণ্হভূতং লোহিতং. মহানিরযেতি অৰীচিনিরযে. ৰিত্থারকথানযোতি অজাতসত্তুপসাদনাদিৰসেন ৰিত্থারতো ৰত্তব্বায কথায নযমত্তং. কস্মা পনেত্থ সা ন ৰুত্তা, ননু সঙ্গীতিকথা ৰিয খন্ধকে (চূল়ৰ. ৩৪৩) আগতাপি সা ৰত্তব্বাতি চোদনায আহ ‘‘আগতত্তা পন সব্বং ন ৰুত্ত’’ন্তি, খন্ধকে আগতত্তা, কিঞ্চিমত্তস্স চ ৰচনক্কমস্স ৰুত্তত্তা ন এত্থ কোচি ৰিরোধোতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৰ’’ন্তিআদি যথানুসন্ধিনা নিগমনং.
কোসলরঞ্ঞোতি পসেনদিকোসলস্স পিতু মহাকোসলরঞ্ঞো. ননু ৰিদেহস্স রঞ্ঞো ধীতা ৰেদেহীতি অত্থো সম্ভৰতীতি চোদনমপনেতি ‘‘ন ৰিদেহরঞ্ঞো’’তি ইমিনা. অথ কেনট্ঠেনাতি আহ ‘‘পণ্ডিতাধিৰচনমেত’’ন্তি, পণ্ডিতৰেৰচনং, পণ্ডিতনামন্তি ৰা অত্থো. অযং পন পদত্থো কেন নিব্বচনেনাতি ৰুত্তং ‘‘তত্রায’’ন্তিআদি. ৰিদন্তীতি জানন্তি. ৰেদেনাতি করণভূতেন ঞাণেন. ‘‘ঈহতী’’তি এতস্স পৰত্ততীতিপি অত্থো টীকাযং ৰুত্তো. ৰেদেহীতি ইধ নদাদিগণোতি আহ ‘‘ৰেদেহিযা’’তি.
সোযেৰ অহো তদহো, সত্তমীৰচনেন পন ‘‘তদহূ’’তি পদসিদ্ধি. এত্থাতি এতস্মিং দিৰসে. উপসদ্দেন ৰিসিট্ঠো ৰসসদ্দো উপৰসনেযেৰ, ন ৰসনমত্তে, উপৰসনঞ্চ সমাদানমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘সীলেনা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ সীলেনাতি সাসনে অরিযুপোসথং সন্ধায ৰুত্তং. অনসনেনাতি অভুঞ্জনমত্তসঙ্খাতং বাহিরুপোসথং. ৰা-সদ্দো চেত্থ অনিযমত্থো, তেন একচ্চং মনোদুচ্চরিতং, দুস্সীল্যাদিঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তথা হি গোপালকুপোসথো অভিজ্ঝাসহগতস্স চিত্তস্স ৰসেন ৰুত্তো, নিগণ্ঠুপোসথো মোসৰজ্জাদিৰসেন. যথাহ ৰিসাখুপোসথে ‘‘সো তেন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা দিৰসং অতিনামেতী’’তি, (অ. নি. ৩.৭১) ‘‘ইতি যস্মিং সমযে সচ্চে সমাদপেতব্বা, মুসাৰাদে তস্মিং সমযে সমাদপেতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) চ আদি.
এৰং অধিপ্পেতত্থানুরূপং নিব্বচনং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্থুদ্ধারৰসেন নিব্বচনানুরূপং অধিপ্পেতত্থং দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি উপোসথসদ্দে. সমানসদ্দৰচনীযানং অনেকপ্পভেদানং অত্থানমুদ্ধরণং অত্থুদ্ধারো সমানসদ্দৰচনীযেসু ৰা অত্থেসু অধিপ্পেতস্সেৰ অত্থস্স উদ্ধরণং অত্থুদ্ধারোতিপি ৰট্টতি. অনেকত্থদস্সনঞ্হি অধিপ্পেতত্থস্স উদ্ধরণত্থমেৰ. ননু চ ‘‘অত্থমত্তং পতি সদ্দা অভিনিৰিসন্তী’’তিআদিনা অত্থুদ্ধারে চোদনা, সোধনা চ হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. অপিচ ৰিসেসসদ্দস্স অৰাচকভাৰতো পাতিমোক্খুদ্দেসাদিৰিসযোপি উপোসথসদ্দো সামঞ্ঞরূপো এৰ, অথ কস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসাদিৰিসেসৰিসযো ৰুত্তোতি? সচ্চমেতং, অযং পনত্থো তাদিসং সদ্দসামঞ্ঞমনাদিযিত্ৰা তত্থ তত্থ সম্ভৰত্থদস্সনৰসেনেৰ ৰুত্তোতি, এৰং সব্বত্থ. সীলদিট্ঠিৰসেন (সীলসুদ্ধিৰসেন দী. নি. টী. ১.১৫০) উপেতেহি সমগ্গেহি ৰসীযতি ন উট্ঠীযতীতি উপোসথো, পাতিমোক্খুদ্দেসো. সমাদানৰসেন, অধিট্ঠানৰসেন ৰা উপেচ্চ অরিযৰাসাদিঅত্থায ৰসিতব্বো আৰসিতব্বোতি উপোসথো, সীলং. অনসনাদিৰসেন উপেচ্চ ৰসিতব্বো অনুৰসিতব্বোতি উপোসথো, ৰতসমাদানসঙ্খাতো উপৰাসো. নৰমহত্থিকুলপরিযাপন্নে হত্থিনাগে কিঞ্চি কিরিযমনপেক্খিত্ৰা তংকুলসম্ভূততামত্তং পতি রুল়্হিৰসেনেৰ উপোসথোতি সমঞ্ঞা, তস্মা তত্থ নামপঞ্ঞত্তি ৰেদিতব্বা. অরযো উপগন্ত্ৰা উসেতি দাহেতীতি উপোসথো, উসসদ্দো দাহেতিপি সদ্দৰিদূ ৰদন্তি. দিৰসে পন উপোসথ সদ্দপৰত্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তাযেৰ. ‘‘সুদ্ধস্স ৰে সদাফগ্গূ’’তিআদীসু সুদ্ধস্সাতি সব্বসো কিলেসমলাভাৰেন পরিসুদ্ধস্স. ৰেতি নিপাতমত্তং, ব্যত্তন্তি ৰা অত্থো. সদাতি নিচ্চকালম্পি. ফগ্গূতি ফগ্গুণীনক্খত্তমেৰ যুত্তং ভৰতি, নিরুত্তিনযেন চেতস্স সিদ্ধি. যস্স হি সুন্দরিকভারদ্ৰাজস্স নাম ব্রাহ্মণস্স ফগ্গুণমাসে উত্তরফগ্গুণীযুত্তদিৰসে তিত্থন্হানং করোন্তস্স সংৰচ্ছরম্পি কতপাপপৰাহনং হোতীতি লদ্ধি. ততো তং ৰিৰেচেতুং ইদং মজ্ঝিমাগমাৰরে মূলপণ্ণাসকে ৰত্থসুত্তে ভগৰতা ৰুত্তং. সুদ্ধস্সুপোসথো সদাতি যথাৰুত্তকিলেসমলসুদ্ধিযা পরিসুদ্ধস্স উপোসথঙ্গানি, ৰতসমাদানানি চ অসমাদিযতোপি নিচ্চকালং উপোসথৰাসো এৰ ভৰতীতি অত্থো. ‘‘ন ভিক্খৰে’’তিআদীসু ‘‘অভিক্খুকো আৰাসো ন গন্তব্বো’’তি নীহরিত্ৰা সম্বন্ধো. উপৰসিতব্বদিৰসোতি উপৰসনকরণদিৰসো, অধিকরণে ৰা তব্বসদ্দো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি অট্ঠকথাযং ৰুত্তনিব্বচনেন সমেতি. অন্তোগধাৰধারণেন, অঞ্ঞত্থাপোহনেন চ নিৰারণং সন্ধায ‘‘সেসদ্ৰযনিৰারণত্থ’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘পন্নরসে’’তি পদমারব্ভ দিৰসৰসেন যথাৰুত্তনিব্বচনং কতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তেনেৰ ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. পঞ্চদসন্নং তিথীনং পূরণৰসেন ‘‘পন্নরসো’’তি হি দিৰসো ৰুত্তো.
‘‘তানি এত্থ সন্তী’’তি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে নন্ৰেতানি অঞ্ঞত্থাপি সন্তীতি চোদনা সিযাতি তং নিৰারেতুং ‘‘তদা কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. অনেন বহুসো, অতিসযতো ৰা এত্থ তদ্ধিতৰিসযো পযুত্তোতি দস্সেতি. চাতুমাসী, চাতুমাসিনীতি চ পচ্চযৰিসেসেন ইত্থিলিঙ্গেযেৰ পরিযাযৰচনং. পরিযোসানভূতাতি চ পূরণভাৰমেৰ সন্ধায ৰদতি তায সহেৰ চতুমাসপরিপুণ্ণভাৰতো. ইধাতি পাল়িযং. তীহি আকারেহি পূরেতীতি পুণ্ণাতি অত্থং দস্সেতি ‘‘মাসপুণ্ণতাযা’’তিআদিনা. তত্থ তদা কত্তিকমাসস্স পুণ্ণতায মাসপুণ্ণতা. পুরিমপুণ্ণমিতো হি পট্ঠায যাৰ অপরা পুণ্ণমী, তাৰ একো মাসোতি তত্থ ৰোহারো. ৰস্সানস্স উতুনো পুণ্ণতায উতুপুণ্ণতা. কত্তিকমাসলক্খিতস্স সংৰচ্ছরস্স পুণ্ণতায সংৰচ্ছরপুণ্ণতা. পুরিমকত্তিকমাসতো পভুতি যাৰ অপরকত্তিকমাসো, তাৰ একো কত্তিকসংৰচ্ছরোতি এৰং সংৰচ্ছরপুণ্ণতাযাতি ৰুত্তং হোতি. লোকিকানং মতেন পন মাসৰসেন সংৰচ্ছরসমঞ্ঞা লক্খিতা. তথা চ লক্খণং গরুসঙ্কন্তিৰসেন. ৰুত্তঞ্হি জোতিসত্থে –
‘‘নক্খত্তেন সহোদয-মত্থং যাতি সূরমন্তি;
তস্স সঙ্কং তত্র ৰত্তব্বং, ৰস্সং মাসকমেনেৰা’’তি.
মিনীযতি দিৰসো এতেনাতি মা. তস্স হি গতিযা দিৰসো মিনিতব্বো ‘‘পাটিপদো দুতিযা, ততিযা’’তিআদিনা. এত্থ পুণ্ণোতি এতিস্সা রত্তিযা সব্বকলাপারিপূরিযা পুণ্ণো. চন্দস্স হি সোল়সমো ভাগো ‘‘কলা’’তি ৰুচ্চতি, তদা চ চন্দো সব্বাসম্পি সোল়সন্নং কলানং ৰসেন পরিপুণ্ণো হুত্ৰা দিস্সতি. এত্থ চ ‘‘তদহুপোসথে পন্নরসে’’তি পদানি দিৰসৰসেন ৰুত্তানি, ‘‘কোমুদিযা’’তিআদীনি তদেকদেসরত্তিৰসেন.
কস্মা পন রাজা অমচ্চপরিৰুতো নিসিন্নো, ন এককোৰাতি চোদনায সোধনালেসং দস্সেতুং পাল়িপদত্থমেৰ অৰত্ৰা ‘‘এৰরূপাযা’’তিআদীনিপি ৰদতি. এতেহি চাযং সোধনালেসো দস্সিতো ‘‘এৰং রুচিযমানায রত্তিযা তদা পৰত্তত্তা তথা পরিৰুতো নিসিন্নো’’তি. ধোৰিযমানদিসাভাগাযাতি এত্থাপি ৰিযসদ্দো যোজেতব্বো. রজতৰিমাননিচ্ছরিতেহীতি রজতৰিমানতো নিক্খন্তেহি, রজতৰিমানপ্পভায ৰা ৰিপ্ফুরিতেহি. ‘‘ৰিসরো’’তি ইদং মুত্তাৰল়িআদীনম্পি ৰিসেসনপদং. অব্ভং ধূমো রজো রাহূতি ইমে চত্তারো উপক্কিলেসা পাল়িনযেন (অ. নি. ৪.৫০; পাচি. ৪৪৭). রাজামচ্চেহীতি রাজকুলসমুদাগতেহি অমচ্চেহি. অথ ৰা অনুযুত্তকরাজূহি চেৰ অমচ্চেহি চাতি অত্থো. কঞ্চনাসনেতি সীহাসনে. ‘‘রঞ্ঞং তু হেমমাসনং, সীহাসনমথো ৰাল়বীজনিত্থী চ চামর’’ন্তি হি ৰুত্তং. কস্মা নিসিন্নোতি নিসীদনমত্তে চোদনা. এত ন্তি কন্দনং, পবোধনং ৰা. ইতীতি ইমিনা হেতুনা. নক্খত্ত ন্তি কত্তিকানক্খত্তছণং. সম্মা ঘোসিতব্বং এতরহি নক্খত্তন্তি সঙ্ঘুট্ঠং. পঞ্চৰণ্ণকুসুমেহি লাজেন, পুণ্ণঘটেহি চ পটিমণ্ডিতং ঘরেসু দ্ৰারং যস্স তদেতং নগরং পঞ্চ…পে… দ্ৰারং.ধজো ৰটো. পটাকো পট্টোতি সীহল়িযা ৰদন্তি. তদা কির পদীপুজ্জলনসীসেন কতনক্খত্তং. তথা হি উম্মাদন্তিজাতকাদীসুপি (জা. ২.১৮.৫৭) কত্তিকমাসে এৰমেৰ ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সমুজ্জলিতদীপমালালঙ্কতসব্বদিসাভাগ’’ন্তি. ৰীথি নাম রথিকা মহামগ্গো. রচ্ছা নাম অনিব্বিদ্ধা খুদ্দকমগ্গো. তত্থ তত্থ নিসিন্নৰসেন সমানভাগেন পাটিযেক্কং নক্খত্তকীল়ং অনুভৰমানেন সমভিকিণ্ণন্তি ৰুত্তং হোতি. মহাঅট্ঠকথাযং এৰং ৰত্ৰাপি তত্থেৰ ইতি সন্নিট্ঠানং কতন্তি অত্থো.
উদানং উদাহারোতি অত্থতো একং. মানন্তি মানপত্তং কত্তুভূতং. ছড্ডনৰসেন অৰসেকো. সোতৰসেন ওঘো. পীতিৰচনন্তি পীতিসমুট্ঠানৰচনং কম্মভূতং. হদযন্তি চিত্তং কত্তুভূতং. গহেতুন্তি বহি অনিচ্ছরণৰসেন গণ্হিতুং, হদযন্তোযেৰ ঠপেতুং ন সক্কোতীতি অধিপ্পাযো. তেন ৰুত্তং ‘‘অধিকং হুত্ৰা’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং ৰচনং পটিগ্গাহক নিরপেক্খং কেৰলং উল়ারায পীতিযা ৰসেন সরসতো সহসাৰ মুখতো নিচ্ছরতি, তদেৰিধ ‘‘উদান’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি.
দোসেহি ইতা গতা অপগতাতি দোসিনা ত-কারস্স ন-কারং কত্ৰা যথা ‘‘কিলেসে জিতো ৰিজিতাৰীতি জিনো’’তি আহ ‘‘দোসাপগতা’’তি. যদিপি সুত্তে ৰুত্তং ‘‘চত্তারোমে ভিক্খৰে চন্দিমসূরিযানং উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠা চন্দিমসূরিযা ন তপন্তি ন ভাসন্তি ন ৰিরোচন্তি. কতমে চত্তারো? অব্ভা ভিক্খৰে…পে… মহিকা. ধূমো রজো. রাহু ভিক্খৰে চন্দিমসূরিযানং উপক্কিলেসো’’তি, (চূল়ৰ. ৪৪৭) তথাপি ততিযুপক্কিলেসস্স পভেদদস্সন ৰসেন অট্ঠকথানযেন দস্সেতুং ‘‘পঞ্চহি উপক্কিলেসেহী’’তি ৰুত্তং. অযমত্থো চ রমণীযাদিসদ্দযোগতো ঞাযতীতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. অনীয-সদ্দোপি বহুলা কত্ৰত্থাভিধাযকো যথা ‘‘নিয্যানিকা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯৬) দস্সেতি ‘‘রমযতী’’তি ইমিনা. জুণ্হাৰসেন রত্তিযা সুরূপত্তমাহ ‘‘ৰুত্তদোসৰিমুত্তাযা’’তিআদিনা. অব্ভাদযো চেত্থ ৰুত্তদোসা. অযঞ্চ হেতু ‘‘দস্সিতুং যুত্তা’’তি এত্থাপি সম্বজ্ঝিতব্বো. তেন কারণেন, উতুসম্পত্তিযা চ পাসাদিকতা দট্ঠব্বা. ঈদিসায রত্তিযা যুত্তো দিৰসো মাসো উতু সংৰচ্ছরোতি এৰং দিৰসমাসাদীনং লক্খণা সল্লক্খণুপাযা ভৰিতুং যুত্তা, তস্মা লক্খিতব্বাতি লক্খণিযা, সা এৰ লক্খঞ্ঞা য-ৰতো ণ-কারস্স ঞ-কারাদেসৰসেন যথা ‘‘পোক্খরঞ্ঞো সুমাপিতা’’তি আহ ‘‘দিৰসমাসাদীন’’ন্তিআদি.
‘‘যং নো পযিরুপাসতো চিত্তং পসীদেয্যা’’তি ৰচনতো সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰাতি এত্থ পরমত্থসমণো, পরমত্থব্রাহ্মণো চ অধিপ্পেতো, ন পন পব্বজ্জামত্তসমণো, ন চ জাতিমত্তব্রাহ্মণোতি ৰুত্তং ‘‘সমিতপাপতাযা’’তিআদি. বহতি পাপে বহি করোতীতি ব্রাহ্মণো নিরুত্তিনযেন. বহুৰচনে ৰত্তব্বে একৰচনং, একৰচনে ৰা ৰত্তব্বে বহুৰচনং ৰচনব্যত্তযো ৰচনৰিপল্লাসোতি অত্থো. ইধ পন ‘‘পযিরুপাসত’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘পযিরুপাসতো’’তি ৰুত্তত্তা বহুৰচনে ৰত্তব্বে একৰচনৰসেন ৰচনব্যত্তযো দস্সিতো. অত্তনি, গরুট্ঠানিযে চ হি একস্মিম্পি বহুৰচনপ্পযোগো নিরুল়্হো. পযিরুপাসতোতি চ ৰণ্ণৰিপরিযাযনিদ্দেসো এস যথা ‘‘পযিরুদাহাসী’’তি. অযঞ্হি বহুলং দিট্ঠপযোগো, যদিদং পরিসদ্দে য-কারপরে ৰণ্ণৰিপরিযাযো. তথা হি অক্খরচিন্তকা ৰদন্তি ‘‘পরিযাদীনং রযাদিৰণ্ণস্স যরাদীহি ৰিপরিযাযো’’তি. যন্তি সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা. ইমিনা সব্বেনপি ৰচনেনাতি ‘‘রমণীযা ৰতা’’তিআদিৰচনেন. ওভাসনিমিত্তকম্মন্তি ওভাসভূতং নিমিত্তকম্মং, পরিব্যত্তং নিমিত্তকরণন্তি অত্থো. মহাপরাধতাযাতি মহাদোসতায.
‘‘তেন হী’’তিআদি তদত্থৰিৰরণং. দেৰদত্তো চাতি এত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযৰসেন অত্থুপনযনে, তেন যথা রাজা অজাতসত্তু অত্তনো পিতু অরিযসাৰকস্স সত্থু উপট্ঠাকস্স ঘাতনেন মহাপরাধো, এৰং ভগৰতো মহানত্থকরস্স দেৰদত্তস্স অপস্সযভাৰেনাপীতি ইমমত্থং উপনেতি. তস্স পিট্ঠিছাযাযাতি ৰোহারমত্তং, তস্স জীৰকস্স পিট্ঠিঅপস্সযেন, তং পমুখং কত্ৰা অপস্সাযাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিক্খেপপচ্ছেদনত্থন্তি ৰক্খমানায অত্তনো কথায উপ্পজ্জনকৰিক্খেপস্স পচ্ছিন্দনত্থং, অনুপ্পজ্জনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্সং হী’’তিআদি. অসিক্খিতানন্তি কাযৰচীসংযমনে ৰিগতসিক্খানং. কুলূপকেতি কুলমুপগতে সত্থারে. গহিতাসারতাযাতি গহেতব্বগুণসারৰিগততায. নিব্বিক্খেপন্তি অঞ্ঞেসমপনযনৰিরহিতং.
ভদ্দন্তি অৰস্সযসম্পন্নতায সুন্দরং.
১৫১. অযঞ্চত্থো ইমায পাল়িচ্ছাযায অধিগতো, ইমমত্থমেৰ ৰা অন্তোগধং কত্ৰা পাল়িযমেৰং ৰুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘তেনাহা’’তিআদিনা. অসত্থাপি সমানো সত্থা পটিঞ্ঞাতো যেনাতি সত্থুপটিঞ্ঞাতো, তস্স অবুদ্ধস্সাপি সমানস্স বুদ্ধপটিঞ্ঞাতস্স ‘‘অহমেকো লোকে অত্থধম্মানুসাসকো’’তি আচরিযপটিঞ্ঞাতভাৰং ৰা সন্ধায এৰং ৰুত্তং. ‘‘সো কিরা’’তিআদিনা অনুস্সুতিমত্তং পতি পোরাণট্ঠকথানযোৰ কিরসদ্দেন ৰুত্তো. এস নযো পরতো মক্খলিপদনিব্বচনেপি. একূনদাসসতং পূরযমানোতি একেনূনদাসসতং অত্তনা সদ্ধিং অনূনদাসসতং কত্ৰা পূরযমানো. এৰং জাযমানো চেস মঙ্গলদাসো জাতো. জাতরূপেনেৰাতি মাতুকুচ্ছিতো ৰিজাতৰেসেনেৰ, যথা ৰা সত্তা অনিৰত্থা অপারুতা জাযন্তি, তথা জাতরূপেনেৰ. উপসঙ্কমন্তীতি উপগতা ভজন্তা হোন্তি. তদেৰ পব্বজ্জং অগ্গহেসীতি তদেৰ নগ্গরূপং ‘‘অযমেৰ পব্বজ্জা নাম সিযা’’তি পব্বজ্জং কত্ৰা অগ্গহেসি. পব্বজিংসূতি তং পব্বজিতমনুপব্বজিংসু.
‘‘পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো’’তি এতেন পব্বজিতসমূহতামত্তেন সঙ্ঘো, ন নিয্যানিকদিট্ঠিৰিসুদ্ধসীলসামঞ্ঞৰসেন সংহতত্তাতি দস্সেতি. অস্স অত্থীতি অস্স সত্থুপটিঞ্ঞাতস্স পরিৰারভাৰেন অত্থি. ‘‘সঙ্ঘী গণী’’তি চেদং পরিযাযৰচনং, সঙ্কেতমত্ততো নানন্তি আহ ‘‘স্ৰেৰা’’তিআদি. স্ৰেৰাতি চ পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো এৰ. কেচি পন ‘‘পব্বজিতসমূহৰসেন সঙ্ঘী, গহট্ঠসমূহৰসেন গণী’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং গণে এৰ লোকে সঙ্ঘ-সদ্দস্স নিরুল়্হত্তা. অচেলকৰতচরিযাদি অত্তনা পরিকপ্পিতমত্তং আচারো.পঞ্ঞাতো পাকটো সঙ্ঘীআদিভাৰেন. অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠোতি অত্থতো একং. তত্থ লব্ভমানাপ্পিচ্ছতং দস্সেতুং ‘‘অপ্পিচ্ছতায ৰত্থম্পি ন নিৰাসেতী’’তি ৰুত্তং. ন হি তস্মিং সাসনিকে ৰিয সন্তগুণনিগ্গূহণলক্খণা অপ্পিচ্ছতা লব্ভতি. যসোতি কিত্তিসদ্দো. তরন্তি এতেন সংসারোঘন্তি এৰং সম্মততায লদ্ধি তিত্থং নাম ‘‘সাধূ’’তি সম্মতো, ন চ সাধূহি সম্মতোতি অত্থমাহ ‘‘অয’’ন্তিআদিনা. ন হি তস্স সাধূহি সম্মততা লব্ভতি. সুন্দরো সপ্পুরিসোতি দ্ৰিধা অত্থো. অস্সুতৰতোতি অস্সুতারিযধম্মস্স, কত্তুত্থে চেতং সামিৰচনং. ‘‘ইমানি মে ৰতসমাদানানি এত্তকং কালং সুচিণ্ণানী’’তি বহূ রত্তিযো জানাতি. তা পনস্স রত্তিযো চিরকালভূতাতি কত্ৰা ‘‘চিরং পব্বজিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং, অন্তত্থঅঞ্ঞপদত্থসমাসো চেস যথা ‘‘মাসজাতো’’তি. অথ তস্স পদদ্ৰযস্স কো ৰিসেসোতি চে? চিরপব্বজিতগ্গহণেনস্স বুদ্ধিসীলতা, রত্তঞ্ঞূগহণেন তত্থ সম্পজানতা দস্সিতা, অযমেতস্স ৰিসেসোতি. কিং পন অত্থং সন্ধায সো অমচ্চো আহাতি ৰুত্তং ‘‘অচিরপব্বজিতস্সা’’তিআদি. ওকপ্পনীযাতি সদ্দহনীযা. অদ্ধানন্তি দীঘকালং. কিত্তকো পন সোতি আহ ‘‘দ্ৰে তযো রাজপরিৰট্টে’’তি, দ্ৰিন্নং, তিণ্ণং ৰা রাজূনং রজ্জানুসাসনপটিপাটিযোতি অত্থো. ‘‘অদ্ধগতো’’তি ৰত্ৰাপি পুন কতং ৰযগ্গহণং ওসানৰযাপেক্খং পদদ্ৰযস্স অত্থৰিসেসসম্ভৰতোতি দস্সেতি ‘‘পচ্ছিমৰয’’ন্তি ইমিনা. উভযন্তি ‘‘অদ্ধগতো, ৰযোঅনুপ্পত্তো’’তি পদদ্ৰযং.
কাজরো নাম একো রুক্খৰিসেসো, যো ‘‘পণ্ণকরুক্খো’’তিপি ৰুচ্চতি. দিস্ৰা ৰিয অনত্তমনোতি সম্বন্ধো. পুব্বে পিতরা সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা দেসনায সুতপুব্বতং সন্ধাযাহ ‘‘ঝানা…পে… কামো’’তি. তিলক্খণব্ভাহতন্তি তীহি লক্খণেহি অভিঘটিতং. দস্সনেনাতি নিদস্সনমত্তং. সো হি দিস্ৰা তেন সদ্ধিং অল্লাপসল্লাপং কত্ৰা, ততো অকিরিযৰাদং সুত্ৰা চ অনত্তমনো অহোসি. গুণকথাযাতি অভূতগুণকথায. তেনাহ ‘‘সুট্ঠুতরং অনত্তমনো’’তি. যদি অনত্তমনো, কস্মা তুণ্হী অহোসীতি চোদনং ৰিসোধেতি ‘‘অনত্তমনো সমানোপী’’তিআদিনা.
১৫২. গোসালাযাতি এৰংনামকে গামেতি ৰুত্তং. ৰস্সানকালে গুন্নং পতিট্ঠিতসালাযাতি পন অত্থে তব্বসেন তস্স নামং সাতিসযমুপপন্নং হোতি বহুলমনঞ্ঞসাধারণত্তা, তথাপি সো পোরাণেহি অননুস্সুতোতি একচ্চৰাদো নাম কতো. ‘‘মা খলীতি সামিকো আহা’’তি ইমিনা তথাৰচনমুপাদায তস্স আখ্যাতপদেন সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. সঞ্ঞায হি ৰত্তুমিচ্ছায আখ্যাতপদম্পি নামিকং ভৰতি যথা ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো’’তি (মহাৰ. ১৭). সেসন্তি ‘‘সো পণ্ণেন ৰা’’তিআদিৰচনং.
১৫৩. দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদিনামমিৰ অজিতোতি তস্স নামমত্তং. কেসেহি ৰাযিতো কম্বলো যস্সাতিপি যুজ্জতি. পটিকিট্ঠতরন্তি নিহীনতরং. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা অঙ্গুত্তরাগমে তিকনিপাতে মক্খলিসুত্ত (অ. নি. ৩.১৩৮) মাহরি. তন্তাৰুতানীতি তন্তে ৰীতানি. ‘‘সীতে সীতো’’তিআদিনা ছহাকারেহি তস্স পটিকিট্ঠতরং দস্সেতি.
১৫৪. পকুজ্ঝতি সম্মাদিট্ঠিকেসু ব্যাপজ্জতীতি পকুধো. ৰচ্চং কত্ৰাপীতি এত্থ পি-সদ্দেন ভোজনং ভুঞ্জিত্ৰাপি কেনচি অসুচিনা মক্খিত্ৰাপীতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতি. ৰালিকাথূপং কত্ৰাতি ৰতসমাদানসীসেন ৰালিকাসঞ্চযং কত্ৰা, তথারূপে অনুপগমনীযট্ঠানে পুন ৰতং সমাদায গচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি.
১৫৬. ‘‘গণ্ঠনকিলেসো’’তি এতস্স ‘‘পলিবুন্ধনকিলেসো’’তি অত্থৰচনং, সংসারে পরিবুন্ধনকিচ্চো খেত্তৰত্থুপুত্তদারাদিৰিসযো রাগাদিকিলেসোতি অত্থো. ‘‘এৰংৰাদিতাযা’’তি ইমিনা লদ্ধিৰসেনস্স নামং, ন পনত্থতোতি দস্সেতি. যাৰ হি সো মগ্গেন সমুগ্ঘাটিতো, তাৰ অত্থিযেৰ. অযং পন ৰচনত্থো – ‘‘নত্থি ময্হং গণ্ঠো’’তি গণ্হাতীতি নিগণ্ঠোতি. নাটস্সাতি এৰংনামকস্স.
কোমারভচ্চজীৰককথাৰণ্ণনা
১৫৭. সব্বথা তুণ্হীভূতভাৰং সন্ধায ‘‘এস নাগ…পে… ৰিযা’’তি ৰুত্তং. সুপণ্ণোতি গরুল়ো, গরুডো ৰা সক্কটমতেন. ‘‘ড-ল়ান’মৰিসেসো’’তি হি তত্থ ৰদন্তি. যথাধিপ্পাযং ন ৰত্ততীতি কত্ৰা ‘‘অনত্থো ৰত মে’’তি ৰুত্তং. উপসন্তস্সাতি সব্বথা সঞ্ঞমেন উপসমং গতস্স. জীৰকস্স তুণ্হীভাৰো মম অধিপ্পাযস্স মদ্দনসদিসো, তস্মা তদেৰ তুণ্হীভাৰং পুচ্ছিত্ৰা কথাপনেন মম অধিপ্পাযো সম্পাদেতব্বোতি অযমেত্থ রঞ্ঞো অধিপ্পাযোতি দস্সেন্তো ‘‘হত্থিম্হি খো পনা’’তিআদিমাহ. কিন্তি কারণপুচ্ছাযং নিপাতোতি দস্সেতি ‘‘কেন কারণেনা’’তি ইমিনা, যেন তুৰং তুণ্হী, কিং তং কারণন্তি ৰা অত্থং দস্সেতি. তত্থ যথাসম্ভৰং কারণং উদ্ধরিত্ৰা অধিপ্পাযং দস্সেতুং ‘‘ইমেস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যথা এতেসন্তি এতেসং কুলূপকো অত্থি যথা, ইমেসং নু খো তিণ্ণং কারণানং অঞ্ঞতরেন কারণেন তুণ্হী ভৰসীতি পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো.
কথাপেতীতি কথাপেতুকামো হোতি. পঞ্চপতিট্ঠিতেনাতি এত্থ পঞ্চহি অঙ্গেহি অভিমুখং ঠিতেনাতি অত্থো, পাদজাণু কপ্পর হত্থ সীসসঙ্খাতানি পঞ্চ অঙ্গানি সমং কত্ৰা ওনামেত্ৰা অভিমুখং ঠিতেন পঠমং ৰন্দিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. যম্পি ৰদন্তি ‘‘নৰকতরেনুপালি ভিক্খুনা ৰুড্ঢতরস্স ভিক্খুনো পাদে ৰন্দন্তেন ইমে পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠাপেত্ৰা পাদা ৰন্দিতব্বা’তিআদিকং (পরি. ৪৬৯) ৰিনযপাল়িমাহরিত্ৰা একংসকরণঅঞ্জলিপগ্গহণপাদসম্বাহনপেমগারৰুপট্ঠাপনৰসেন পঞ্চপতিট্ঠিতৰন্দনা’’তি, তমেত্থানধিপ্পেতং দূরতো ৰন্দনে যথাৰুত্তপঞ্চঙ্গস্স অপরিপুণ্ণত্তা. ৰন্দনা চেত্থ পণমনা অঞ্জলিপগ্গহণকরপুটসমাযোগো. ‘‘পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা’’তি চ কাযপণামো ৰুত্তো, ‘‘মম সত্থুনো’’তিআদিনা পন ৰচীপণামো, তদুভযপুরেচরানুচরৰসেন মনোপণামোতি. কামং সব্বাপি তথাগতস্স পটিপত্তি অনঞ্ঞসাধারণা অচ্ছরিযব্ভুতরূপাৰ, তথাপি গব্ভোক্কন্তি অভিজাতি অভিনিক্খমন অভিসম্বোধি ধম্মচক্কপ্পৰত্তন (সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ৩.৩০) যমকপাটিহারিযদেৰোরোহনানি সদেৰকে লোকে অতিৰিয সুপাকটানি, ন সক্কা কেনচি পটিবাহিতুন্তি তানিযেৰেত্থ উদ্ধটানি.
ইত্থং ইমং পকারং ভূতো পত্তোতি ইত্থম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৰত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৰা ইত্থং এৰংপকারো ভূতো জাতোতি ইত্থম্ভূতো, তাদিসোতি আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, তদেৰত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৰচনন্তি অত্থো. অব্ভুগ্গতোতি এত্থ হি অভিসদ্দো পধানৰসেন ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো কম্মপ্পৰচনীযো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনকিরিযাপকারস্স দীপনতো, তেন পযোগতো ‘‘তং খো পন ভগৰন্ত’’ন্তি ইদং উপযোগৰচনং সামিঅত্থে সমানম্পি অপ্পধানৰসেন ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তস্স খো পন ভগৰতোতি অত্থো’’তি. ননু চ ‘‘সাধু দেৰদত্তো মাতরমভী’’তি এত্থ ৰিয ‘‘তং খো পন ভগৰন্ত’’ন্তি এত্থ অভিসদ্দো অপ্পযুত্তো, কথমেত্থ তংপযোগতো উপযোগৰচনং সিযাতি? অত্থতো পযুত্তত্তা. অত্থসদ্দপযোগেসু হি অত্থপযোগোযেৰ পধানোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ‘‘সাধু দেৰদত্তো মাতরমভী’’তি এত্থ অভিসদ্দপযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনং কতং, এৰমিধাপি ‘‘তং খো পন ভগৰন্তং অভি এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতো’’তি অভিসদ্দপযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনং কতন্তি. যথা হি ‘‘সাধু দেৰদত্তো মাতরমভী’’তি এত্থ ‘‘দেৰদত্তো মাতরমভি মাতুৰিসযে, মাতুযা ৰা সাধূ’’তি এৰং অধিকরণত্থে, সামিঅত্থে ৰা ভুম্মৰচনস্স, সামিৰচনস্স ৰা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানজোতকেন কম্মপ্পৰচনীযেন অভিসদ্দেন পযোগতো উপযোগৰচনং কতং, এৰমিধাপি সামিঅত্থে সামিৰচনপ্পসঙ্গে যথা চ তত্থ ‘‘দেৰদত্তো মাতুৰিসযে, মাতু সম্বন্ধী ৰা সাধুত্তপ্পকারপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, এৰমিধাপি ‘‘ভগৰতো সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনপ্পকারপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৰদত্তগ্গহণং ৰিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, ‘‘মাতর’’ন্তি ৰচনং ৰিয ‘‘ভগৰন্ত’’ন্তি ৰচনং, সাধুসদ্দো ৰিয উগ্গতসদ্দো ৰেদিতব্বো.
কল্যাণোতি ভদ্দকো. কল্যাণভাৰো চস্স কল্যাণগুণৰিসযতাযাতি আহ ‘‘কল্যাণগুণসমন্নাগতো’’তি, কল্যাণেহি গুণেহি সমন্নাগতো তব্বিসযতায যুত্তোতি অত্থো. তং ৰিসযতা হেত্থ সমন্নাগমো, কল্যাণগুণৰিসযতায তন্নিস্সিতোতি অধিপ্পাযো. সেট্ঠোতি পরিযাযৰচনেপি এসেৰ নযো. সেট্ঠগুণৰিসযতা এৰ হি কিত্তিসদ্দস্স সেট্ঠতা ‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তম’’ন্তিআদীসু (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪২; পারা. অট্ঠ. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা; মহানি. অট্ঠ. ৪৯) ৰিয. ‘‘অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা গুণানং সংকিত্তনতো, সদ্দনীযতো চ ৰণ্ণোযেৰ কিত্তিসদ্দো নামাতি আহ ‘‘কিত্তিযেৰা’’তি. ৰণ্ণো এৰ হি কিত্তেতব্বতো কিত্তি, সদ্দনীযতো সদ্দোতি চ ৰুচ্চতি. কিত্তিপরিযাযো হি সদ্দসদ্দো যথা ‘‘উল়ারসদ্দা ইসযো, গুণৰন্তো তপস্সিনো’’তি. কিত্তিৰসেন পৰত্তো সদ্দো কিত্তিসদ্দোতি ভিন্নাধিকরণতং দস্সেতি ‘‘থুতিঘোসো’’তি ইমিনা. কিত্তিসদ্দো হেত্থ থুতিপরিযাযো কিত্তনমভিত্থৰনং কিত্তীতি. থুতিৰসেন পৰত্তো ঘোসো থুতিঘোসো, অভিত্থৰুদাহারোতি অত্থো. অভিসদ্দো অভিভৰনে, অভিভৰনঞ্চেত্থ অজ্ঝোত্থরণমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝোত্থরিত্ৰা’’তি, অনঞ্ঞসাধারণে গুণে আরব্ভ পৰত্তত্তা অভিব্যাপেত্ৰাতি অত্থো. কিন্তি-সদ্দো অব্ভুগ্গতোতি চোদনায ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিমাহাতি অনুসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘কিন্তী’’তি ৰুত্তং.
পদানং সম্বজ্ঝনং পদসম্বন্ধো. সো ভগৰাতি যো সো সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৰানমতিদেৰো সক্কানমতিসক্কো ব্রহ্মানমতিব্রহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি সদেৰকে লোকে ‘‘ভগৰা’’তি পত্থটকিত্তিসদ্দো, সো ভগৰা. যং তং-সদ্দা হি নিচ্চসম্বন্ধা. ‘‘ভগৰা’’তি চ ইদমাদিপদং সত্থু নামকিত্তনং. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কতং, ন পিতরা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ৬; চূল়নি. ২). পরতো পন ‘‘ভগৰা’’তি পদং গুণকিত্তনং. যথা কম্মট্ঠানিকেন‘‘অরহ’’ন্তিআদীসু নৰসু ঠানেসু পচ্চেকং ইতিপিসদ্দং যোজেত্ৰা বুদ্ধগুণা অনুস্সরীযন্তি, এৰমিধ বুদ্ধগুণসংকিত্তকেনাপীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতিপি অরহং…পে… ইতিপি ভগৰা’’তি আহ. এৰঞ্হি সতি‘‘অরহ’’ন্তিআদীহি নৰহি পদেহি যে সদেৰকে লোকে অতিৰিয পাকটা পঞ্ঞাতা বুদ্ধগুণা, তে নানপ্পকারতো ৰিভাৰিতা হোন্তি ‘‘ইতিপী’’তি পদদ্ৰযেন তেসং নানপ্পকারতাদীপনতো. ‘‘ইতিপেতং ভূতং, ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৰিয হি ইতি-সদ্দো ইধ আসন্নপচ্চক্খকরণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন চ নেসং নানপ্পকারভাৰো দীপিতো, তানি চ গুণসল্লক্খণকারণানি সদ্ধাসম্পন্নানং ৰিঞ্ঞুজাতিকানং পচ্চক্খানি হোন্তি, তস্মা তানি সংকিত্তেন্তেন ৰিঞ্ঞুনা চিত্তস্স সম্মুখীভূতানেৰ কত্ৰা সংকিত্তেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. এৰঞ্হি নিরূপেত্ৰা কিত্তেন্তে যস্স সংকিত্তেতি, তস্স ভগৰতি অতিৰিয পসাদো হোতি.
আরকত্তাতি কিলেসেহি সুৰিদূরত্তা. অরীনন্তি কিলেসারীনং. অরানন্তি সংসারচক্কস্স অরানং. হতত্তাতি ৰিদ্ধংসিতত্তা. পচ্চযাদীনন্তি চীৰরাদিপচ্চযানঞ্চেৰ পূজা ৰিসেসানঞ্চ. রহাভাৰাতি চক্খুরহাদীনমভাৰতো. রহোপাপকরণাভাৰো হি পদমনতিক্কম্ম রহাভাৰোতি ৰুত্তং. এৰম্পি হি যথাধিপ্পেতমত্থো লব্ভতীতি. ততোতি ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৩). যথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গতো, এৰং তংসংৰণ্ণনায পরমত্থমঞ্জূসাযং (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.১২৪) নেসং ৰিত্থারো গহেতব্বো.
যস্মা জীৰকো বহুসো সত্থু সন্তিকে বুদ্ধগুণে সুত্ৰা ঠিতো, দিট্ঠসচ্চতায চ সত্থুসাসনে ৰিগতকথংকথো, সত্থুগুণকথনে চ ৰেসারজ্জপ্পত্তো, তস্মা সো এৰং ৰিত্থারতো এৰ আহাতি ৰুত্তং ‘‘জীৰকো পনা’’তিআদি. ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা সামত্থিযত্থমাহ. থামো দেসনাঞাণমেৰ, বলং পন দসবলঞাণং. ৰিস্সত্থন্তি ভাৰনপুংসকপদং, অনাসঙ্কন্তি অত্থো.
পঞ্চৰণ্ণাযাতি খুদ্দিকাদিৰসেন পঞ্চপকারায. নিরন্তরং ফুটং অহোসি কতাধিকারভাৰতো. কম্মন্তরাযৰসেন হিস্স রঞ্ঞো গুণসরীরং খতূপহতং হোতি. কস্মা পনেস জীৰকমেৰ গমনসজ্জায আণাপেতীতি আহ ‘‘ইমাযা’’তিআদি.
১৫৮. ‘‘উত্তম’’ন্তি ৰত্ৰা ন কেৰলং উত্তমভাৰোযেৰেত্থ কারণং, অথ খো অপ্পসদ্দতাপীতি দস্সেতুং ‘‘অস্সযানরথযানানী’’তিআদি ৰুত্তং. হত্থিযানেসু চ নিব্বিসেৰনমেৰ গণ্হন্তো হত্থিনিযোপি কপ্পাপেসি. পদানুপদন্তি পদমনুগতং পদং পুরতো গচ্ছন্তস্স হত্থিযানস্স পদে তেসং পদং কত্ৰা, পদসদ্দো চেত্থ পদৰল়ঞ্জে. নিব্বুতস্সাতি সব্বকিলেসদরথৰূপসমস্স. নিব্বুতেহেৰাতি অপ্পসদ্দতায সদ্দসঙ্খোভনৰূপসমেহেৰ.
করেণূতি হত্থিনিপরিযাযৰচনং. কণতি সদ্দং করোতীতি হি করেণু, করোৰ যস্সা, ন দীঘো দন্তোতি ৰা করেণু,‘‘করেণুকা’’তিপি পাঠো, নিরুত্তিনযেন পদসিদ্ধি. আরোহনসজ্জনং কুথাদীনং বন্ধনমেৰ. ওপৰয্হন্তি রাজানমুপৰহিতুং সমত্থং. ‘‘ওপগুয্হ’’ন্তিপি পঠন্তি, রাজানমুপগূহিতুং গোপিতুং সমত্থন্তি অত্থো. ‘‘এৰং কিরস্সা’’তিআদি পণ্ডিতভাৰৰিভাৰনং. কথা ৰত্ততীতি লদ্ধোকাসভাৰেন ধম্মকথা পৰত্ততি. ‘‘রঞ্ঞো আসঙ্কানিৰত্তনত্থং আসন্নচারীভাৰেন হত্থিনীসু ইত্থিযো নিসজ্জাপিতা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৫৮) আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইত্থিযো নিস্সায পুরিসানং ভযং নাম নত্থি, সুখং ইত্থিপরিৰুতো গমিস্সামী’’তি তত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ. ইমিনাপি কারণেন ভৰিতব্বন্তি পন আচরিযেন এৰং ৰুত্তং সিযা. রঞ্ঞো পরেসং দূরুপসঙ্কমনভাৰদস্সনত্থং তা পুরিসৰেসং গাহাপেত্ৰা আৰুধহত্থা কারিতা. হত্থিনিকাসতানীতি এত্থ হত্থিনিযো এৰ হত্থিনিকা. ‘‘পঞ্চ হত্থিনিযা সতানী’’তিপি কত্থচি পাঠো, সো অযুত্তোৰ ‘‘পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তিআদীসু (পারা. ১) ৰিয ঈদিসেসু পচ্ছিমপদস্স সমাসস্সেৰ দস্সনতো. কস্সচিদেৰাতি সন্নিপতিতে মহাজনে যস্স কস্সচি এৰ, তদঞ্ঞেসম্পি আযতিং মগ্গফলানমুপনিস্সযোতি আহ ‘‘সা মহাজনস্স উপকারায ভৰিস্সতী’’তি.
পটিৰেদেসীতি ঞাপেসি. উপচারৰচনন্তি ৰোহারৰচনমত্তং তেনেৰ অধিপ্পেতত্থস্স অপরিযোসানতো. তেনাহ ‘‘তদেৰ অত্তনো রুচিযা করোহী’’তি. ইমিনাযেৰ হি তদত্থপরিযোসানং. মঞ্ঞসীতি পকতিযাৰ জানাসি. তদেৰাতি গমনাগমনমেৰ. যদি গন্তুকামো, গচ্ছ, অথ ন গন্তুকামো, মা গচ্ছ, অত্তনো রুচিযেৰেত্থ পমাণন্তি ৰুত্তং হোতি.
১৫৯. পাটিএক্কাযেৰ সন্ধিৰসেন পচ্চেকা. ‘‘মহঞ্চ’’ন্তি পদে করণত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘মহতা’’তি. মহন্তস্স ভাৰো মহঞ্চং. ন কেৰলং নিগ্গহীতন্তৰসেনেৰ পাঠো, অথ খো আকারন্তৰসেনাপীতি আহ ‘‘মহচ্চাতিপি পাল়ী’’তি. যথা ‘‘খত্তিযা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘খত্যা’’তি, এৰং ‘‘মহতিযা’’তি ৰত্তব্বে মহত্যা. পুন চ-কারং কত্ৰা মহচ্চাতি সন্ধিৰসেন পদসিদ্ধি. পুল্লিঙ্গৰসেন ৰত্তব্বে ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰিপল্লাসো লিঙ্গৰিপরিযাযো. ৰিসেসনঞ্হি ভিয্যো ৰিসেস্যলিঙ্গাদিগাহকং. তিযোজনসতানন্তি পচ্চেকং তিযোজনসতপরিমণ্ডলানং. দ্ৰিন্নং মহারট্ঠানং ইস্সরিযসিরীতি অঙ্গমগধরট্ঠানমাধিপচ্চমাহ. তদত্থং ৰিৰরতি ‘‘তস্সা’’তিআদিনা. পটিমুক্কৰেঠনানীতি আবন্ধসিরোৰেঠনানি. আসত্তখগ্গানীতি অংসে ওলম্বনৰসেন সন্নদ্ধাসীনি. মণিদণ্ডতোমরেতি মণিদণ্ডঙ্কুসে.
‘‘অপরাপী’’তিআদিনা পদসা পরিৰারা ৰুত্তা. খুজ্জৰামনকা ৰেসৰসেন, কিরাতসৰরঅন্ধকাদযো জাতিৰসেন তাসং পরিচারকিনিযো দস্সিতা. ৰিস্সাসিকপুরিসাতি ৰস্সৰরে সন্ধাযাহ. কুলভোগইস্সরিযাদিৰসেন মহতী মত্তা পমাণমেতেসন্তি মহামত্তা, মহানুভাৰা রাজামচ্চা. ৰিজ্জাধরতরুণা ৰিযাতি মন্তানুভাৰেন ৰিজ্জামযিদ্ধিসম্পন্না ৰিজ্জাধরকুমারকা ৰিয. রট্ঠিযপুত্তাতি ভোজপুত্তা. রট্ঠে পরিচরন্তীতি হি লুদ্দকা রট্ঠিযা, তেসং নানাৰুধপরিচযতায রাজভটভূতা পুত্তাতি অত্থো, অন্তররট্ঠভোজকানং ৰা পুত্তা রট্ঠিযপুত্তা, খত্তিযা ভোজরাজানো. ‘‘অনুযুত্তা ভৰন্তু তে’’তিআদীসু ৰিয হি টীকাযং (দী. নি. টী. ১.১৫৯) ৰুত্তো ভোজসদ্দো ভোজকৰাচকোতি দট্ঠব্বং. উস্সাপেত্ৰাতি উদ্ধং পসারেত্ৰা. জযসদ্দন্তি ‘‘জযতু মহারাজা’’তিআদিজযপটিবদ্ধং সদ্দং. ধনুপন্তিপরিক্খেপোতি ধনুপন্তিপরিৰারো. সব্বত্থ তংগাহকৰসেন ৰেদিতব্বো. হত্থিঘটাতি হত্থিসমূহা. পহরমানাতি ফুসমানা. অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনাতি অৰিচ্ছেদগমনেন অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধা. সেণিযোতি গন্ধিকসেণীদুস্সিকসেণীআদযো ‘‘অনপলোকেত্ৰা রাজানং ৰা সঙ্ঘং ৰা গণং ৰা পূগং ৰা সেণিং ৰা অঞ্ঞত্র কপ্পা ৰুট্ঠাপেয্যা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৮২) ৰিয. ‘‘অট্ঠারস অক্খোভিণী সেনিযো’’তি কত্থচি লিখন্তি, সো অনেকেসুপি পোত্থকেসু ন দিট্ঠো. অনেকসঙ্খ্যা চ সেনা হেট্ঠা গণিতাতি অযুত্তোযেৰ. তদা সব্বাৰুধতো সরোৰ দূরগামীতি কত্ৰা সরপতনাতিক্কমপ্পমাণেন রঞ্ঞো পরিসং সংৰিদহতি. কিমত্থন্তি আহ ‘‘সচে’’তিআদি.
সযং ভাযনট্ঠেন চিত্তুত্রাসো ভযং যথা তথা ভাযতীতি কত্ৰা. ভাযিতব্বে এৰ ৰত্থুস্মিং ভযতো উপট্ঠিতে ‘‘ভাযিতব্বমিদ’’ন্তি ভাযিতব্বাকারেন তীরণতো ঞাণং ভযং ভযতো তীরেতীতি কত্ৰা. তেনেৰাহ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৫১) ‘‘ভযতুপট্ঠানঞাণং পন ভাযতি, ন ভাযতীতি? ন ভাযতি. তঞ্হি ‘অতীতা সঙ্খারা নিরুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি, অনাগতা নিরুজ্ঝিস্সন্তী’তি তীরণমত্তমেৰ হোতী’’তি. ভাযনট্ঠানট্ঠেন আরম্মণং ভযং ভাযতি এতস্মাতি কত্ৰা. ভাযনহেতুট্ঠেন ওত্তপ্পং ভযং পাপতো ভাযতি এতেনাতি কত্ৰা. ভযানকন্তি ভাযনাকারো. তেপীতি দীঘাযুকা দেৰাপি. ধম্মদেসনন্তি পঞ্চসু খন্ধেসু পন্নরসলক্খণপটিমণ্ডিতং ধম্মদেসনং. যেভুয্যেনাতি ঠপেত্ৰা খীণাসৰদেৰে তদঞ্ঞেসং ৰসেন বাহুল্লতো. খীণাসৰত্তা হি তেসং চিত্তুত্রাসভযম্পি ন উপ্পজ্জতি. কামং সীহোপমসুত্তট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.৩৩) চিত্তুত্রাসভযম্পি তদত্থভাৰেন ৰুত্তং, ইধ পন পকরণানুরূপতো ঞাণভযমেৰ গহিতং. সংৰেগন্তি সহোত্তপ্পঞাণং. সন্তাসন্তি সব্বসো উব্বিজ্জনং. ভাযিতব্বট্ঠেন ভযমেৰ ভীমভাৰেন ভেরৰন্তি ভযভেরৰং, ভীতব্বৰত্থু. তেনাহ ‘‘আগচ্ছতী’’তি, এতং নরং তং ভযভেরৰং আগচ্ছতি নূনাতি অত্থো.
ভীরুং পসংসন্তীতি পাপতো ভাযনতো উত্রাসনতো ভীরুং পসংসন্তি পণ্ডিতা. ন হি তত্থ সূরন্তি তস্মিং পাপকরণে সূরং পগব্ভধংসিনং ন হি পসংসন্তি. তেনাহ ‘‘ভযা হি সন্তো ন করোন্তি পাপ’’ন্তি. তত্থ ভযাতি পাপুত্রাসতো, ওত্তপ্পহেতূতি অত্থো.
ছম্ভিতস্সাতি থম্ভিতস্স, থ-কারস্স ছ-কারাদেসো. তদত্থমাহ ‘‘সকলসরীরচলন’’ন্তি, ভযৰসেন সকলকাযপকম্পনন্তি অত্থো. উয্যোধনং সম্পহারো.
একেতি উত্তরৰিহারৰাসিনো. ‘‘রাজগহে’’তিআদি তেসমধিপ্পাযৰিৰরণং. একেকস্মিং মহাদ্ৰারে দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা চতুসট্ঠি খুদ্দকদ্ৰারানি. ‘‘তদা’’তিআদিনা অকারণভাৰে হেতুং দস্সেতি.
ইদানি সকৰাদং দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘জীৰকো কিরা’’তিআদি আসঙ্কনাকারদস্সনং. অস্সাতি অজাতসত্তুরঞ্ঞো. উক্কণ্ঠিতোতি অনভিরতো. ছত্তং উস্সাপেতুকামো মঞ্ঞেতি সম্বন্ধো. ভাযিত্ৰাতি ভাযনহেতু. তস্সাতি জীৰকস্স. সম্মসদ্দো সমানত্থো, সমানভাৰো চ ৰযেনাতি আহ ‘‘ৰযস্সাভিলাপো’’তি. ৰযেন সমানো ৰযস্সো যথা ‘‘একরাজা হরিস্সৰণ্ণো’’তি (জা. ১.২.১৭). সমানসদ্দস্স হি সাদেসমিচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ, তেন অভিলাপো আলপনং তথা, রুল়্হীনিদ্দেসো এস, ‘‘মারিসা’’তি আলপনমিৰ. যথা হি মারিসাতি নিদ্দুক্খতাভিলাপো সদুক্খেপি নেরযিকে ৰুচ্চতি ‘‘যদা খো তে মারিস সঙ্কুনা সঙ্কু হদযে সমাগচ্ছেয্যা’’তিআদীসু, (ম. নি. ১.৫১২) এৰং যো কোচি সহাযো অসমানৰযোপি ‘‘সম্মা’’তি ৰুচ্চতীতি, তস্মা সহাযাভিলাপো ইচ্চেৰ অত্থো. কচ্চি ন ৰঞ্চেসীতি পাল়িযা সম্বন্ধো. ‘‘ন পলম্ভেসী’’তি ৰুত্তেপি ইধ পরিকপ্পত্থোৰ সম্ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘ন ৰিপ্পলম্ভেয্যাসী’’তি, ন পলোভেয্যাসীতি অত্থো. কথায সল্লাপো, সো এৰ নিগ্ঘোসো তথা.
ৰিনস্সেয্যাতি চিত্তৰিঘাতেন ৰিহঞ্ঞেয্য. ‘‘ন তং দেৰা’’তিআদিৰচনং সন্ধায ‘‘দল়্হং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তুরিতৰসেনিদমামেডিতন্তি দস্সেতি ‘‘তরমানোৰা’’তি ইমিনা. ‘‘অভিক্কম মহারাজা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণং দস্সেতুং ‘‘এতে’’তিআদি ৰুত্তন্তি সসম্বন্ধমত্থং দস্সেন্তো ‘‘মহারাজ চোরবলং নামা’’তিআদিমাহ.
সামঞ্ঞফলপুচ্ছাৰণ্ণনা
১৬০. অযং বহিদ্ৰারকোট্ঠকোকাসো নাগস্স ভূমি নাম. তেনাহ ‘‘ৰিহারস্সা’’তিআদি. ভগৰতো তেজোতি বুদ্ধানুভাৰো. রঞ্ঞো সরীরং ফরি যথা তং সোণদণ্ডস্স ব্রাহ্মণস্স ভগৰতো সন্তিকং আগচ্ছন্তস্স অন্তোৰনসণ্ডগতস্স. ‘‘অত্তনো অপরাধং সরিত্ৰা মহাভযং উপ্পজ্জী’’তি ইদং সেদমুঞ্চনস্স কারণদস্সনং. ন হি বুদ্ধানুভাৰতো সেদমুঞ্চনং সম্ভৰতি কাযচিত্তপস্সদ্ধিহেতুভাৰতো.
একেতি উত্তরৰিহারৰাসিনোযেৰ. তদযুত্তমেৰাতি দস্সেতি ‘‘ইমিনা’’তিআদিনা. অভিমারেতি ধনুগ্গহে. ধনপালন্তি নাল়াগিরিং. সো হি তদা নাগরেহি পূজিতধনরাসিনো লব্ভনতো ‘‘ধনপালো’’তি ৰোহরীযতি. ন কেৰলং দিট্ঠপুব্বতোযেৰ, অথ খো পকতিযাপি ভগৰা সঞ্ঞাতোতি দস্সেতুং ‘‘ভগৰা হী’’তিআদিমাহ. আকিণ্ণৰরলক্খণোতি বত্তিংস মহাপুরিসলক্খণে সন্ধাযাহ. অনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতোতি অসীতানুব্যঞ্জনে (জিনালঙ্কারটীকায ৰিজাতমঙ্গলৰণ্ণনাযং ৰিত্থারো). ছব্বণ্ণাহি রস্মীহীতি তদা ৰত্তমানা রস্মিযো. ইস্সরিযলীল়াযাতি ইস্সরিযৰিলাসেন. ননু চ ভগৰতো সন্তিকে ইস্সরিযলীলায পুচ্ছা অগারৰোযেৰ সিযাতি চোদনায ‘‘পকতি হেসা’’তিআদিমাহ, পকতিযা পুচ্ছনতো ন অগারৰোতি অধিপ্পাযো. পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নেন ভিক্খুসঙ্ঘেন পুরে কতেপি অত্থতো তস্স পুরতো নিসিন্নো নাম. তেনাহ ‘‘পরিৰারেত্ৰা’’তিআদি.
১৬১. যেন, তেনাতি চ ভুম্মত্থে করণৰচনন্তি দস্সেতি ‘‘যত্থ, তত্থা’’তি ইমিনা. যেন মণ্ডলস্স দ্ৰারং, তেনূপসঙ্কমীতি সম্পত্তভাৰস্স ৰুত্তত্তা ইধ উপগমনমেৰ যুত্তন্তি আহ ‘‘উপগতো’’তি. অনুচ্ছৰিকে একস্মিং পদেসেতি যত্থ ৰিঞ্ঞুজাতিকা অট্ঠংসু, তস্মিং. কো পনেস অনুচ্ছৰিকপদেসো নাম? অতিদূরতাদিছনিসজ্জদোসৰিরহিতো পদেসো, নপচ্ছতাদিঅট্ঠনিসজ্জদোসৰিরহিতো ৰা. যথাহু অট্ঠকথাচরিযা –
‘‘ন পচ্ছতো ন পুরতো, নাপি আসন্নদূরতো;
ন কচ্ছে নো পটিৰাতে, ন চাপি ওনতুন্নতে;
ইমে দোসে ৰিস্সজ্জেত্ৰা, একমন্তং ঠিতা অহূ’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. এৰমিচ্চাদিপাঠৰণ্ণনা; সু. নি. অট্ঠ. ২.২৬১);
তদা ভিক্খুসঙ্ঘে তুণ্হীভাৰস্স অনৰসেসতো ব্যাপিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূত’’ন্তি ৰিচ্ছাৰচনং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যতো…পে… মেৰা’’তি, যতো যতো ভিক্খুতোতি অত্থো. হত্থেন, হত্থস্স ৰা কুকতভাৰো হত্থকুক্কুচ্চং, অসঞ্ঞমো, অসম্পজঞ্ঞকিরিযা চ. তথা পাদকুক্কুচ্চন্তি এত্থাপি. ৰা-সদ্দো অৰুত্তৰিকপ্পনে, তেন তদঞ্ঞোপি চক্খুসোতাদিঅসঞ্ঞমো নত্থীতি ৰিভাৰিতো. তত্থ পন চক্খুঅসংযমো সব্বপঠমো দুন্নিৰারিতো চাতি তদভাৰং দস্সেতুং ‘‘সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
ৰিপ্পসন্নরহদমিৰাতি অনাৰিলোদকসরমিৰ. যেনেতরহি…পে… ইমিনা মে…পে… হোতূতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞো হি অত্থক্কমো, অঞ্ঞো সদ্দক্কমোতি আহ ‘‘যেনা’’তিআদি. তত্থ কাযিক-ৰাচসিকেন উপসমেন লদ্ধেন মানসিকোপি উপসমো অনুমানতো লদ্ধো এৰাতি কত্ৰা ‘‘মানসিকেন চা’’তি ৰুত্তং. সীলূপসমেনাতি সীলসঞ্ঞমেন. ৰুত্তমত্থং লোকপকতিযা সাধেন্তো ‘‘দুল্লভঞ্হী’’তিআদিমাহ. লদ্ধাতি লভিত্ৰা.
উপসমন্তি আচারসম্পত্তিসঙ্খাতং সংযমং. ‘‘এৰ’’ন্তিআদিনা তথা ইচ্ছায কারণং দস্সেতি. সোতি অয্যকো, উদযভদ্দো ৰা. ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি তদত্থ-সমত্থনং. ঘাতেস্সতিযেৰাতি তংকালাপেক্খায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ঘাতেসী’’তি. ইদঞ্হি সম্পতিপেক্খৰচনং. পঞ্চপরিৰট্টোতি পঞ্চরাজপরিৰট্টো.
কস্মা এৰমাহ, ননু ভগৰন্তমুদ্দিস্স রাজা ন কিঞ্চি ৰদতীতি অধিপ্পাযো. ৰচীভেদেতি যথাৰুত্তউদানৰচীভেদে. তুণ্হী নিরৰোতি পরিযাযৰচনমেতং. ‘‘অয’’ন্তিআদি চিত্তজাননাকারদস্সনং. অযং…পে… ন সক্খিস্সতীতি ঞত্ৰাতি সম্বন্ধো. ৰচনানন্তরন্তি উদানৰচনানন্তরং. যেনাতি যত্থ পদেসে, যেন ৰা সোতপথেন. যেন পেমন্তি এত্থাপি যথারহমেস নযো.
কতাপরাধস্স আলপনং নাম দুক্করন্তি সন্ধায ‘‘মুখং নপ্পহোতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘আগমা খো ত্ৰং মহারাজ যথাপেম’’ন্তি ৰচননিদ্দিট্ঠং ৰা তদা তদত্থদীপনাকারেন পৰত্তং নানানযৰিচিত্তং ভগৰতো মধুরৰচনম্পি সন্ধায এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. একম্পি হি অত্থং ভগৰা যথা সোতূনং ঞাণং পৰত্ততি, তথা দেসেতি. যং সন্ধায অট্ঠকথাসু ৰুত্তং ‘‘ভগৰতা অব্যাকতং তন্তিপদং নাম নত্থি, সব্বেসঞ্ঞেৰ অত্থোপি ভাসিতো’’তি. পঞ্চহাকারেহীতি ইট্ঠানিট্ঠেসু সমভাৰাদিসঙ্খাতেহি পঞ্চহি কারণেহি. ৰুত্তঞ্হেতং মহানিদ্দেসে (মহানি. ৩৮, ১৬২) –
‘‘পঞ্চহাকারেহি তাদী ইট্ঠানিট্ঠে তাদী, চত্তাৰীতি তাদী, তিণ্ণাৰীতি তাদী, মুত্তাৰীতি তাদী, তংনিদ্দেসা তাদী.
কথং অরহা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী? অরহা লাভেপি তাদী, অলাভেপি, যসেপি, অযসেপি, পসংসাযপি, নিন্দাযপি, সুখেপি, দুক্খেপি তাদী, একং চে বাহং গন্ধেন লিম্পেয্যুং, একং চে বাহং ৰাসিযা তচ্ছেয্যুং, অমুস্মিং নত্থি রাগো, অমুস্মিং নত্থি পটিঘং, অনুনযপটিঘৰিপ্পহীনো, উগ্ঘাতিনিঘাতিৰীতিৰত্তো, অনুরোধৰিরোধসমতিক্কন্তো, এৰং অরহা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী.
কথং অরহা চত্তাৰীতি তাদী? অরহতো…পে… থম্ভো, সারম্ভো, মানো, অতিমানো, মদো, পমাদো, সব্বে কিলেসা, সব্বে দুচ্চরিতা, সব্বে দরথা, সব্বে পরিল়াহা, সব্বে সন্তাপা, সব্বা কুসলাভিসঙ্খারা চত্তা ৰন্তা মুত্তা পহীনা পটিনিস্সট্ঠা, এৰং অরহা চত্তাৰীতি তাদী.
কথং অরহা তিণ্ণাৰীতি তাদী? অরহা কামোঘং তিণ্ণো, ভৰোঘং তিণ্ণো, দিট্ঠোঘং তিণ্ণো, অৰিজ্জোঘং তিণ্ণো, সব্বং সংসারপথং তিণ্ণো উত্তিণ্ণো নিত্তিণ্ণো অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৰীতিৰত্তো, সো ৰুট্ঠৰাসো চিণ্ণচরণো জাতিমরণসঙ্খযো, জাতিমরণসংসারো (মহানি. ৩৮) নত্থি তস্স পুনব্ভৰোতি, এৰং অরহা তিণ্ণাৰীতি তাদী.
কথং অরহা মুত্তাৰীতি তাদী? অরহতো রাগা চিত্তং মুত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তং, দোসা, মোহা, কোধা, উপনাহা, মক্খা, পল়াসা, ইস্সায, মচ্ছরিযা, মাযায, সাঠেয্যা, থম্ভা, সারম্ভা, মানা, অতিমানা, মদা, পমাদা, সব্বকিলেসেহি, সব্বদুচ্চরিতেহি, সব্বদরথেহি, সব্বপরিল়াহেহি, সব্বসন্তাপেহি, সব্বাকুসলাভিসঙ্খারেহি চিত্তং মুত্তং ৰিমুত্তং সুৰিমুত্তং; এৰং অরহা মুত্তাৰীতি তাদী.
কথং অরহা তংনিদ্দেসা তাদী? অরহা ‘সীলে সতি সীলৰা’তি তংনিদ্দেসা তাদী, ‘সদ্ধায সতি সদ্ধো’তি, ‘ৰীরিযে সতি ৰীরিযৰা’তি, ‘সতিযা সতি সতিমা’তি, ‘সমাধিম্হি সতি সমাহিতো’তি, ‘পঞ্ঞায সতি পঞ্ঞৰা’তি, ‘ৰিজ্জায সতি তেৰিজ্জো’তি, ‘অভিঞ্ঞায সতি ছল়ভিঞ্ঞো’তি তংনিদ্দেসা তাদী, এৰং অরহা তংনিদ্দেসা তাদী’’তি.
ভগৰা পন সব্বেসম্পি তাদীনমতিসযো তাদী. তেনাহ ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতো’’তি. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা কাল়কারামসুত্তন্তে ‘‘ইতি খো ভিক্খৰে তথাগতো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু তাদীযেৰ তাদী, তম্হা চ পন তাদিম্হা অঞ্ঞো তাদী উত্তরিতরো ৰা পণীততরো ৰা নত্থীতি ৰদামী’’তি (অ. নি. ৪.২৪). অথ ৰা পঞ্চৰিধারিযিদ্ধিসিদ্ধেহি পঞ্চহাকারেহি তাদিলক্খণে সুপ্পতিট্ঠিতোতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা পটিসম্ভিদামগ্গে –
‘‘কতমা অরিযা ইদ্ধি? ইধ ভিক্খু সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি, সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি, সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি, সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৰিহরতি, সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তি (পটি. ম. ৩.১৭).
বহিদ্ধাতি সাসনতো বহিসমযে.
১৬২. এসাতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰন্দনাকারো. তমত্থং লোকসিদ্ধায উপমায সাধেতুং ‘‘রাজান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ওকাসন্তি পুচ্ছিতব্বট্ঠানং.
ন মে পঞ্হৰিস্সজ্জনে ভারো অত্থীতি সত্থু সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায অত্থতো আপন্নায দস্সনং. ‘‘যদি আকঙ্খসী’’তি ৰুত্তেযেৰ হি এস অত্থো আপন্নো হোতি. সব্বং তে ৰিস্সজ্জেস্সামীতি এত্থাপি অযং নযো. ‘‘যং আকঙ্খসি, তং পুচ্ছা’’তি ৰচনেনেৰ হি অযমত্থো সিজ্ঝতি. অসাধারণং সব্বঞ্ঞুপৰারণন্তি সম্বন্ধো. যদি ‘‘যদাকঙ্খসী’’তি ন ৰদন্তি, অথ কথং ৰদন্তীতি আহ ‘‘সুত্ৰা’’তিআদি. পদেসঞাণেযেৰ ঠিতত্তা তথা ৰদন্তীতি ৰেদিতব্বং. বুদ্ধা পন সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেন্তীতি সম্বন্ধো.
‘‘পুচ্ছাৰুসো যদাকঙ্খসী’’তিআদীনি সুত্তপদানি যেসং পুগ্গলানং ৰসেন আগতানি, তং দস্সনত্থং ‘‘যক্খনরিন্দদেৰসমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকান’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ হি ‘‘পুচ্ছাৰুসো যদাকঙ্খসী’’তি আল়ৰকস্স যক্খস্স ওকাসকরণং, ‘‘পুচ্ছ মহারাজা’’তি নরিন্দানং, ‘‘পুচ্ছ ৰাসৰা’’তিআদি দেৰানমিন্দস্স, ‘‘তেন হী’’তিআদি সমণানং, ‘‘বাৰরিস্স চা’’তিআদি ব্রাহ্মণানং, ‘‘পুচ্ছ মং সভিযা’’তিআদি পরিব্বাজকানং ওকাসকরণন্তি দট্ঠব্বং. ৰাসৰাতি দেৰানমিন্দালপনং. তদেতঞ্হি সক্কপঞ্হসুত্তে. মনসিচ্ছসীতি মনসা ইচ্ছসি.
কতাৰকাসাতি যস্মা তুম্হে মযা কতোকাসা, তস্মা বাৰরিস্স চ তুয্হং অজিতস্স চ সব্বেসঞ্চ সেসানং যং কিঞ্চি সব্বং সংসযং যথা মনসা ইচ্ছথ, তথা পুচ্ছৰ্হো পুচ্ছথাতি যোজনা. এত্থ চ বাৰরিস্স সংসযং মনসা পুচ্ছৰ্হো, তুম্হাকং পন সব্বেসং সংসযং মনসা চ অঞ্ঞথা চ যথা ইচ্ছথ, তথা পুচ্ছৰ্হোতি অধিপ্পাযো. বাৰরী হি ‘‘অত্তনো সংসযং মনসাৰ পুচ্ছথা’’তি অন্তেৰাসিকে আণাপেসি. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘অনাৰরণদস্সাৰী, যদি বুদ্ধো ভৰিস্সতি;
মনসা পুচ্ছিতে পঞ্হে, ৰাচায ৰিস্সজেস্সতী’’তি. (সু. নি. ১০১১);
তদেতং পারাযনৰগ্গে. তথা ‘‘পুচ্ছ মং সভিযা’’তিআদিপি.
বুদ্ধভূমিন্তি বুদ্ধট্ঠানং, আসৰক্খযঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ. বোধিসত্তভূমি নাম বোধিসত্তট্ঠানং পারমীসম্ভরণঞাণং, ভূমিসদ্দো ৰা অৰত্থাৰাচকো, বুদ্ধাৰত্থং, বোধিসত্তাৰত্থাযন্তি চ অত্থো. একত্তনযেন হি পৰত্তেসু খন্ধেসু অৰত্থাযেৰ তং তদাকারনিস্সিতা.
যো ভগৰা বোধিসত্তভূমিযং পদেসঞাণে ঠিতো সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি, তস্স তদেৰ অচ্ছরিযন্তি সম্বন্ধো. কথন্তি আহ ‘‘কোণ্ডঞ্ঞ পঞ্হানী’’তিআদি. তত্থ কোণ্ডঞ্ঞাতি গোত্তৰসেন সরভঙ্গমালপন্তি. ৰিযাকরোহীতি ব্যাকরোহি. সাধুরূপাতি সাধুসভাৰা. ধম্মোতি সনন্তনো পৰেণীধম্মো. যন্তি আগমনকিরিযাপরামসনং, যেন ৰা কারণেন আগচ্ছতি, তেন ৰিযাকরোহীতি সম্বন্ধো. ৰুদ্ধন্তি সীলপঞ্ঞাদীহি ৰুদ্ধিপ্পত্তং, গরুন্তি অত্থো. এস ভারোতি সংসযুপচ্ছেদনসঙ্খাতো এসো ভারো, আগতো ভারো তযা অৰস্সং ৰহিতব্বোতি অধিপ্পাযো.
মযা কতাৰকাসা ভোন্তো পুচ্ছন্তু. কস্মাতি চে? অহঞ্হি তং তং ৰো ব্যাকরিস্সং ঞত্ৰা সযং লোকমিমং, পরঞ্চাতি. সযন্তি চ সযমেৰ পরূপদেসেন ৰিনা. এৰং সরভঙ্গকালে সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসীতি সম্বন্ধো.
পঞ্হানন্তি ধম্মযাগপঞ্হানং. অন্তকরন্তি নিট্ঠানকরং. সুচিরতেনাতি এৰং নামকেন ব্রাহ্মণেন. পুট্ঠুন্তি পুচ্ছিতুং. জাতিযাতি পটিসন্ধিযা, ‘‘ৰিজাতিযা’’তিপি ৰদন্তি. পংসুং কীল়ন্তো সম্ভৰকুমারো নিসিন্নোৰ হুত্ৰা পৰারেসীতি যোজেতব্বং.
তগ্ঘাতি একংসত্থে নিপাতো. যথাপি কুসলো তথাতি যথা সব্বধম্মকুসলো সব্বধম্মৰিদূ বুদ্ধো জানাতি কথেতি, তথা তে অহমক্খিস্সন্তি অত্থো. জানাতি-সদ্দো হি ইধ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি. যথাহ ‘‘যেন যস্স হি সম্বন্ধো, দূরট্ঠম্পি চ তস্স ত’’ন্তি (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা). জাননা চেত্থ কথনা. যথা ‘‘ইমিনা ইমং জানাতী’’তি ৰুত্তোৰাযমত্থো আচরিযেন. রাজা চ খো তং যদি কাহতি ৰা,ন ৰাতি যো তং ইধ পুচ্ছিতুং পেসেসি, সো কোরব্যরাজা তং তযা পুচ্ছিতমত্থং, তযা ৰা পুট্ঠেন মযা অক্খাতমত্থং যদি করোতু ৰা, ন ৰা করোতু, অহং পন যথাধম্মং তে অক্খিস্সং আচিক্খিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি. জাতকট্ঠকথাযং পন –
‘‘রাজা চ খো তন্তি অহং তং পঞ্হং যথা তুম্হাকং রাজা জানাতি জানিতুং সক্কোতি, তথা অক্খিস্সং. ততো উত্তরি রাজা যথা জানাতি, তথা যদি করিস্সতি ৰা, ন ৰা করিস্সতি, করোন্তস্স ৰা অকরোন্তস্স ৰা তস্সেৰেতং ভৰিস্সতি, ময্হং পন দোসো নত্থীতি দীপেতী’’তি (জা. অট্ঠ. ৫.১৬.১৭২) –
জানাতি-সদ্দো ৰাক্যদ্ৰযসাধারণৰসেন ৰুত্তো.
১৬৩. সিপ্পমেৰ সিপ্পাযতনং আযতনসদ্দস্স তব্ভাৰৰুত্তিত্তা. অপিচ সিক্খিতব্বতায সিপ্পঞ্চ তং সত্তানং জীৰিতৰুত্তিযা কারণভাৰতো, নিস্সযভাৰতো ৰা আযতনঞ্চাতি সিপ্পাযতনং. সেয্যথিদন্তি একোৰ নিপাতো, নিপাতসমুদাযো ৰা. তস্স তে কতমেতি ইধ অত্থোতি আহ ‘‘কতমে পন তে’’তি. ইমে কতমেতিপি পচ্চেকমত্থো যুজ্জতি. এৰং সব্বত্থ. ইদঞ্চ ৰত্তব্বাপেক্খনৰসেন ৰুত্তং, তস্মা তে সিপ্পাযতনিকা কতমেতি অত্থো. ‘‘পুথুসিপ্পাযতনানী’’তি হি সাধারণতো সিপ্পানি উদ্দিসিত্ৰা উপরি তংতংসিপ্পূপজীৰিনোৰ নিদ্দিট্ঠা পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায. কস্মাতি চে? পপঞ্চং পরিহরিতুকামত্তা. অঞ্ঞথা হি যথাধিপ্পেতানি তাৰ সিপ্পাযতনানি দস্সেত্ৰা পুন তংতংসিপ্পূপজীৰিনোপি দস্সেতব্বা সিযুং তেসমেৰেত্থ পধানতো অধিপ্পেতত্তা. এৰঞ্চ সতি কথাপপঞ্চো ভৰেয্য, তস্মা তং পপঞ্চং পরিহরিতুং সিপ্পূপজীৰীহি তংতংসিপ্পাযতনানি সঙ্গহেত্ৰা এৰমাহাতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘হত্থারোহাতিআদীহি যে তং তং সিপ্পং নিস্সায জীৰন্তি, তে দস্সেতী’’তি ৰুত্তং. কস্মাতি আহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. সিপ্পং উপনিস্সায জীৰন্তীতি সিপ্পূপজীৰিনো.
হত্থিমারোহন্তীতি হত্থারোহা, হত্থারুল়্হযোধা. হত্থিং আরোহাপযন্তীতি হত্থারোহা, হত্থাচরিয হত্থিৰেজ্জ হত্থিমেণ্ডাদযো. যেন হি পযোগেন পুরিসো হত্থিনো আরোহনযোগ্গো হোতি, তং হত্থিস্স পযোগং ৰিধাযন্তানং সব্বেসম্পেতেসং গহণং. তেনাহ ‘‘সব্বেপী’’তিআদি. তত্থ হত্থাচরিযা নাম যে হত্থিনো, হত্থারোহকানঞ্চ সিক্খাপকা. হত্থিৰেজ্জা নাম হত্থিভিসক্কা. হত্থিমেণ্ডা নাম হত্থীনং পাদরক্খকা. হত্থিং মণ্ডযন্তি রক্খন্তীতি হত্থিমণ্ডা, তেযেৰ হত্থিমেণ্ডা, হত্থিং মিনেন্তি সম্মা ৰিদহনেন হিংসন্তীতি ৰা হত্থিমেণ্ডা.আদি-সদ্দেন হত্থীনং যৰপদাযকাদযো সঙ্গণ্হাতি. অস্সারোহাতি এত্থাপি সুদ্ধহেতুকত্তুৰসেন যথাৰুত্তোৰ অত্থো. রথে নিযুত্তা রথিকা. রথরক্খা নাম রথস্স আণিরক্খকা. ধনুং গণ্হন্তীতি ধনুগ্গহা, ইস্সাসা, ধনুং গণ্হাপেন্তীতি ধনুগ্গহা, ধনুসিপ্পসিক্খাপকা ধন্ৰাচরিযা.
চেলেন চেলপটাকায যুদ্ধে অকন্তি গচ্ছন্তীতি চেলকা, জযদ্ধজগাহকাতি আহ ‘‘যে যুদ্ধে’’তিআদি. জযধজন্তি জযনত্থং, জযকালে ৰা পগ্গহিতধজং. পুরতোতি সেনায পুব্বে. যথা তথা ঠিতে সেনিকে ব্যূহৰিচারণৰসেন ততো ততো চলযন্তি উচ্চালেন্তীতি চলকাতি ৰুত্তং ‘‘ইধ রঞ্ঞো’’তিআদি. সকুণগ্ঘিআদযো ৰিয মংসপিণ্ডং পরসেনাসমূহসঙ্খাতং পিণ্ডং সাহসিকতায ছেত্ৰা ছেত্ৰা দযন্তি উপ্পতিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা নিগ্গচ্ছন্তীতি পিণ্ডদাযকা. তেনাহ ‘‘তে কিরা’’তিআদি. সাহসং করোন্তীতি সাহসিকা, তেযেৰ মহাযোধা. পিণ্ডমিৰাতি তালফলপিণ্ডমিৰাতি ৰদন্তি, ‘‘মংসপিণ্ডমিৰা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৩) আচরিযেন ৰুত্তং. সব্বত্থ ‘‘আচরিযেনা’’তি ৰুত্তে আচরিযধম্মপালত্থেরোৰ গহেতব্বো. দুতিযৰিকপ্পে পিণ্ডে জনসমূহসঙ্খাতে সম্মদ্দে দযন্তি উপ্পতন্তা ৰিয গচ্ছন্তীতি পিণ্ডদাযকা, দয-সদ্দো গতিযং, অয-সদ্দস্স ৰা দ-কারাগমেন নিপ্ফত্তি.
উগ্গতুগ্গতাতি সঙ্গামং পত্ৰা জৰপরক্কমাদিৰসেন অতিৰিয উগ্গতা. তদেৰাতি পরেহি ৰুত্তং তমেৰ সীসং ৰা আৰুধং ৰা. পক্খন্দন্তীতি ৰীরসূরভাৰেন অসজ্জমানা পরসেনমনুপৰিসন্তি. থামজৰবলপরক্কমাদিসম্পত্তিযা মহানাগসদিসতা. তেনাহ ‘‘হত্থিআদীসুপী’’তিআদি. একন্তসূরাতি একচরসূরা অন্তসদ্দস্স তব্ভাৰৰুত্তিতো, সূরভাৰেন একাকিনো হুত্ৰা যুজ্ঝনকাতি অত্থো. সজালিকাতি সৰম্মিকা. সন্নাহো কঙ্কটো ৰম্মং কৰচো উরচ্ছদো জালিকাতি হি অত্থতো একং. সচম্মিকাতি জালিকা ৰিয সরীরপরিত্তাণেন চম্মেন সচম্মিকা. চম্মকঞ্চুকন্তি চম্মমযকঞ্চুকং. পৰিসিত্ৰাতি তস্স অন্তো হুত্ৰা, পটিমুঞ্চিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. সরপরিত্তাণং চম্মন্তি চম্মপটিসিব্বিতং চেলকং, চম্মমযং ৰা ফলকং. বলৰসিনেহাতি সামিনি অতিসযপেমা. ঘরদাসযোধাতি অন্তোজাতদাসপরিযাপন্না যোধা, ‘‘ঘরদাসিকপুত্তা’’তিপি পাঠো, অন্তোজাতদাসীনং পুত্তাতি অত্থো.
আল়ারং ৰুচ্চতি মহানসং, তত্থ নিযুত্তা আল়ারিকা.পূৰিকাতি পূৰসম্পাদকা, যে পূৰমেৰ নানপ্পকারতো সম্পাদেত্ৰা ৰিক্কিণন্তা জীৰন্তি. কেসনখসণ্ঠপনাদিৰসেন মনুস্সানং অলঙ্কারৰিধিং কপ্পেন্তি সংৰিদহন্তীতি কপ্পকা. চুণ্ণৰিলেপনাদীহি মলহরণৰণ্ণসম্পাদনৰিধিনা ন্হাপেন্তি নহানং করোন্তীতি ন্হাপিকা. নৰন্তাদিৰিধিনা পৰত্তো গণনগন্থো অন্তরা ছিদ্দাভাৰেন অচ্ছিদ্দকোতি ৰুচ্চতি, তদেৰ পঠেন্তীতি অচ্ছিদ্দকপাঠকা. হত্থেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনং, গণনং ৰা হত্থমুদ্দা. অঙ্গুলিসঙ্কোচনঞ্হি মুদ্দাতি ৰুচ্চতি, তেন চ ৰিঞ্ঞাপনং, গণনং ৰা হোতি. হত্থসদ্দো চেত্থ তদেকদেসেসু অঙ্গুলীসু দট্ঠব্বো ‘‘ন ভুঞ্জমানো সব্বং হত্থং মুখে পক্খিপিস্সামী’’তিআদীসু (পাচি. ৬১৮) ৰিয, তমুপনিস্সায জীৰন্তীতি মুদ্দিকা. তেনাহ ‘‘হত্থমুদ্দাযা’’তিআদি.
অযকারো কম্মারকারকো. দন্তকারো ভমকারো. চিত্তকারো লেপচিত্তকারো. আদি-সদ্দেন কোট্টকলেখকৰিলীৰকারইট্ঠককারদারুকারাদীনং সঙ্গহো. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. করণনিপ্ফাদনৰসেন দস্সেত্ৰা. সন্দিট্ঠিকমেৰাতি অসম্পরাযিকতায সামং দট্ঠব্বং, সযমনুভৰিতব্বং অত্তপচ্চক্খন্তি অত্থো. উপজীৰন্তীতি উপনিস্সায জীৰন্তি. সুখিতন্তি সুখপ্পত্তং. থামবলূপেতভাৰোৰ পীণনন্তি আহ ‘‘পীণিতং থামবলূপেত’’ন্তি. উপরীতি দেৰলোকে. তথা উদ্ধন্তিপি. সো হি মনুস্সলোকতো উপরিমো. অগ্গং ৰিযাতি অগ্গং, ফলং. ‘‘কম্মস্স কতত্তা ফলস্স নিব্বত্তনতো তং কম্মস্স অগ্গিসিখা ৰিয হোতী’’তি আচরিযেন ৰুত্তং. অপিচ সগ্গন্তি উত্তমং, ফলং. সগ্গন্তি সুট্ঠু অগ্গং, রূপসদ্দাদিদসৰিধং অত্তনো ফলং নিপ্ফাদেতুং অরহতীতি অত্থো. সুঅগ্গিকাৰ নিরুত্তিনযেন সোৰগ্গিকা, দক্খিণাসদ্দাপেক্খায চ সব্বত্থ ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো. সুখোতি সুখূপাযো ইট্ঠো কন্তো. অগ্গেতি উল়ারে. অত্তনা পরিভুঞ্জিতব্বং বাহিরং রূপং, অত্তনো ৰণ্ণপোক্খরতা ৰণ্ণোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. দক্খন্তি ৰড্ঢন্তি এতাযাতি দক্খিণা, পরিচ্চাগমযং পুঞ্ঞন্তি আহ ‘‘দক্খিণং দান’’ন্তি.
মগ্গো সামঞ্ঞং সমিতপাপসঙ্খাতস্স সমণস্স ভাৰোতি কত্ৰা, তস্স ৰিপাকত্তা অরিযফলং সামঞ্ঞফলং.‘‘যথাহা’’তিআদিনা মহাৰগ্গসংযুত্তপাল়িৰসেন তদত্থং সাধেতি. তং এস রাজা ন জানাতি অরিযধম্মস্স অকোৰিদতায. যস্মা পনেস ‘‘দাসকস্সকাদিভূতানং পব্বজিতানং লোকতো অভিৰাদনাদিলাভো সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং নামা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো কোচি সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ঈদিসমত্থং জানন্তো’’তি ৰীমংসন্তো পূরণাদিকে পুচ্ছিত্ৰা তেসং কথায অনধিগতৰিত্তো ভগৰন্তম্পি এতমত্থং পুচ্ছি. তস্মা ৰুত্তং ‘‘দাসকস্সকোপমং সন্ধায পুচ্ছতী’’তি.
রাজামচ্চাতি রাজকুলসমুদাগতা অমচ্চা, অনুযুত্তকরাজানো চেৰ অমচ্চা চাতিপি অত্থো. কণ্হপক্খন্তি যথাপুচ্ছিতে অত্থে লব্ভমানদিট্ঠিগতূপসংহিতং সংকিলেসপক্খং. সুক্কপক্খন্তি তব্বিধুরং উপরি সুত্তাগতং ৰোদানপক্খং. সমণকোলাহলন্তি সমণকোতূহলং তং তং সমণৰাদানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধং. সমণভণ্ডনন্তি তেনেৰ ৰিরোধেন ‘‘এৰংৰাদীনং তেসং সমণব্রাহ্মণানং অযং দোসো, এৰংৰাদীনং তেসং অযং দোসো’’তি এৰং তং তং ৰাদস্স পরিভাসনং. ইস্সরানুৰত্তকো হি লোকোতি ধম্মতাদস্সনেন তদত্থসমত্থনং. অত্তনো দেসনাকোসল্লেন রঞ্ঞো ভারং করোন্তো, ন তদঞ্ঞেন পরৰম্ভনাদিকারণেন.
১৬৪. নু-সদ্দো ৰিয নো-সদ্দোপি পুচ্ছাযং নিপাতোতি আহ ‘‘অভিজানাসি নূ’’তি. অযঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো ন কেৰলং অভিজানাসিপদেনেৰ, অথ খো ‘‘পুচ্ছিতা’’তি পদেন চাতি সমুচ্চযত্থো. কথং যোজেতব্বোতি অনুযোগমপনেতি ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদিনা. পুচ্ছিতা নূতি পুব্বে পুচ্ছং কত্তা নু. নং পুট্ঠভাৰন্তি তাদিসং পুচ্ছিতভাৰং অভিজানাসি নু. ন তে সম্মুট্ঠন্তি তৰ ন পমুট্ঠং ৰতাতি অত্থো. অফাসুকভাৰোতি তথা ভাসনেন অসুখভাৰো. পণ্ডিতপতিরূপকানন্তি (সামং ৰিয অত্তনো সক্কারানং পণ্ডিতভাসানং) আমং ৰিয পক্কানং পণ্ডিতা ভাসানং. (দী. নি. টী. ১.১৬৩) পাল়িপদঅত্থব্যঞ্জনেসূতি পাল়িসঙ্খাতে পদে, তদত্থে তপ্পরিযাপন্নক্খরে চ, ৰাক্যপরিযাযো ৰা ব্যঞ্জনসদ্দো ‘‘অক্খরং পদং ব্যঞ্জন’’ন্তিআদীসু (নেত্তি. ২৮) ৰিয. ভগৰতো রূপং সভাৰো ৰিয রূপমস্সাতি ভগৰন্তরূপো, ভগৰা ৰিয একন্তপণ্ডিতোতি অত্থো.
পূরণকস্সপৰাদৰণ্ণনা
১৬৫. একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং, একং সমযমিচ্চেৰ অত্থো. সম্মোদেতি সম্মোদনং করোতীতি সম্মোদনীযং. অনীযসদ্দো হি বহুলা কত্ৰত্থাভিধাযকো যথা ‘‘নিয্যানিকা’’তি, (ধ. স. সুত্তন্তদুকমাতিকা ৯৭) সম্মোদনং ৰা জনেতীতি সম্মোদনিযং তদ্ধিতৰসেন. সরিতব্বন্তি সারণীযং, সরণস্স অনুচ্ছৰিকন্তি ৰা সারণিযং, এতমত্থং দস্সেতুং ‘‘সম্মোদজনকং সরিতব্বযুত্তক’’ন্তি ৰুত্তং, সরিতব্বযুত্তকন্তি চ সরণানুচ্ছৰিকন্তি অত্থো.
১৬৬. সহত্থাতি সহত্থেনেৰ, তেন সুদ্ধকত্তারং দস্সেতি, আণত্তিযাতি পন হেতুকত্তারং, নিস্সগ্গিযথাৰরাদযোপি ইধ সহত্থ করণেনেৰ সঙ্গহিতা. হত্থাদীনীতি হত্থপাদকণ্ণনাসাদীনি. পচনং দহনং ৰিবাধনন্তি আহ ‘‘দণ্ডেন উপ্পীল়েন্তস্সা’’তি. পপঞ্চসূদনিযং নাম মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং পন ‘‘পচতো’’তি এতস্স ‘‘তজ্জেন্তস্স ৰা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.৯৭) দুতিযোপি অত্থো ৰুত্তো, ইধ পন তজ্জনং, পরিভাসনঞ্চ দণ্ডেন সঙ্গহেত্ৰা ‘‘দণ্ডেন উপ্পীল়েন্তস্স ইচ্চেৰ ৰুত্ত’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.১৬৬) আচরিযেন ৰুত্তং, অধুনা পন পোত্থকেসু ‘‘তজ্জেন্তস্স ৰা’’তি পাঠোপি বহুসো দিস্সতি. সোকন্তি সোককারণং, সোচনন্তিপি যুজ্জতি কারণসম্পাদনেন ফলস্সপি কত্তব্বতো. পরেহীতি অত্তনো ৰচনকরেহি কম্মভূতেহি. ফন্দতোতি এত্থ পরস্স ফন্দনৰসেন সুদ্ধকত্তুত্থো ন লব্ভতি, অথ খো অত্তনো ফন্দনৰসেনেৰাতি আহ ‘‘পরং ফন্দন্তং ফন্দনকালে সযম্পি ফন্দতো’’তি, অত্তনা কতেন পরস্স ৰিবাধনপযোগেন সযম্পি ফন্দতোতি অত্থো. ‘‘অতিপাতাপযতো’’তি পদং সুদ্ধকত্তরি, হেতুকত্তরি চ পৰত্ততীতি দস্সেতি ‘‘হনন্তস্সাপি হনাপেন্তস্সাপী’’তি ইমিনা. সব্বত্থাতি ‘‘আদিযতো’’তিআদীসু. করণকারণৰসেনাতি সযংকারপরংকারৰসেন.
ঘরভিত্তিযা অন্তো চ বহি চ সন্ধি ঘরসন্ধি. কিঞ্চিপি অসেসেত্ৰা নিরৰসেসো লোপো ৰিলুম্পনং নিল্লোপোতি আহ ‘‘মহাৰিলোপ’’ন্তি. একাগারে নিযুত্তো ৰিলোপো একাগারিকো. তেনাহ ‘‘একমেৰা’’তিআদি. ‘‘পরিপন্থে তিট্ঠতো’’তি এত্থ অচ্ছিন্দনত্থমেৰ তিট্ঠতীতি অযমত্থো পকরণতো সিদ্ধোতি দস্সেতি ‘‘আগতাগতান’’ন্তিআদিনা. ‘‘পরিতো সব্বসো পন্থে হননং পরিপন্থো’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৬) অযমত্থোপি আচরিযেন ৰুত্তো. করোমীতি সঞ্ঞাযাতি সঞ্চেতনিকভাৰমাহ, তেনেতং দস্সেতি ‘‘সঞ্চিচ্চ করোতোপি ন করীযতি নাম, পগেৰ অসঞ্চিচ্চা’’তি. পাপং ন করীযতীতি পুব্বে অসতো উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা পাপং অকতমেৰ নাম. তেনাহ ‘‘নত্থি পাপ’’ন্তি.
যদি এৰং কথং সত্তা পাপে পৰত্তন্তীতি অত্তনো ৰাদে পরেহি আরোপিতং দোসমপনেতুকামো পূরণো ইমমত্থম্পি দস্সেতীতি আহ ‘‘সত্তা পনা’’তিআদি. সঞ্ঞামত্তমেতং ‘‘পাপং করোন্তী’’তি, পাপং পন নত্থেৰাতি ৰুত্তং হোতি. এৰং কিরস্স হোতি – ইমেসং সত্তানং হিংসাদিকিরিযা অত্তানং ন পাপুণাতি তস্স নিচ্চতায নিব্বিকারত্তা, সরীরং পন অচেতনং কট্ঠকলিঙ্গরূপমং, তস্মিং ৰিকোপিতেপি ন কিঞ্চি পাপন্তি. পরিযন্তো ৰুচ্চতি নেমি পরিযোসানে ঠিতত্তা. তেন ৰুত্তং আচরিযেন ‘‘নিসিতখুরমযনেমিনা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৬). দুতিযৰিকপ্পে চক্কপরিযোসানমেৰ পরিযন্তো, খুরেন সদিসো পরিযন্তো যস্সাতি খুরপরিযন্তো. খুরগ্গহণেন চেত্থ খুরধারা গহিতা তদৰরোধতো. পাল়িযং চক্কেনাতি চক্কাকারকতেন আৰুধৰিসেসেন. তং মংসখলকরণসঙ্খাতং নিদানং কারণং যস্সাতি ততোনিদানং, ‘‘পচ্চত্তৰচনস্স তোআদেসো, সমাসে চস্স লোপাভাৰো’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.২১) অট্ঠকথাসু ৰুত্তো. ‘‘পচ্চত্তত্থে নিস্সক্কৰচনম্পি যুজ্জতী’’তি (সারত্থ. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) আচরিযসারিপুত্তত্থেরো. ‘‘কারণত্থে নিপাতসমুদাযো’’তিপি অক্খরচিন্তকা.
গঙ্গায দক্খিণদিসা অপ্পতিরূপদেসো, উত্তরদিসা পন পতিরূপদেসোতি অধিপ্পাযেন ‘‘দক্খিণঞ্চে’’তিআদি ৰুত্তং, তঞ্চ দেসদিসাপদেসেন তন্নিৰাসিনো সন্ধাযাতি দস্সেতুং ‘‘দক্খিণতীরে’’তিআদিমাহ. হননদানকিরিযা হি তদাযত্তা. মহাযাগন্তি মহাৰিজিতরঞ্ঞো যঞ্ঞসদিসম্পি মহাযাগং. দমসদ্দো ইন্দ্রিযসংৰরস্স, উপোসথসীলস্স চ ৰাচকোতি আহ ‘‘ইন্দ্রিযদমেন উপোসথকম্মেনা’’তি. কেচি পন উপোসথকম্মেনা’তি ইদং ইন্দ্রিযদমস্স ৰিসেসনং, তস্মা ‘উপোসথকম্মভূতেন ইন্দ্রিযদমেনা’তি’’ অত্থং ৰদন্তি, তদযুত্তমেৰ তদুভযত্থৰাচকত্তা দমসদ্দস্স, অত্থদ্ৰযস্স চ ৰিসেসৰুত্তিতো. অধুনা হি কত্থচি পোত্থকে ৰা-সদ্দো, চ-সদ্দোপি দিস্সতি. সীলসংযমেনাতি তদঞ্ঞেন কাযিকৰাচসিকসংৰরেন. সচ্চৰচনেনাতি অমোসৰজ্জেন. তস্স ৰিসুং ৰচনং লোকে গরুতরপুঞ্ঞসম্মতভাৰতো. যথা হি পাপধম্মেসু মুসাৰাদো গরুতরো, এৰং পুঞ্ঞধম্মেসু অমোসৰজ্জো. তেনাহ ভগৰা ইতিৰুত্তকে –
‘‘একধম্মং অতীতস্স, মুসাৰাদিস্স জন্তুনো;
ৰিতিণ্ণপরলোকস্স, নত্থি পাপং অকারিয’’ন্তি. (ইতিৰু. ২৭);
পৰত্তীতি যো করোতি, তস্স সন্তানে ফলুপ্পাদপচ্চযভাৰেন উপ্পত্তি. এৰঞ্হি ‘‘নত্থি কম্মং, নত্থি কম্মফল’’ন্তি অকিরিযৰাদস্স পরিপুণ্ণতা. সতি হি কম্মফলে কম্মানমকিরিযভাৰো কথং ভৰিস্সতি. সব্বথাপীতি ‘‘করোতো’’তিআদিনা ৰুত্তেন সব্বপ্পকারেনপি.
লবুজন্তি লিকুচং. পাপপুঞ্ঞানং কিরিযমেৰ পটিক্খিপতি, ন রঞ্ঞা পুট্ঠং সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং ব্যাকরোতীতি অধিপ্পাযো. ইদঞ্হি অৰধারণং ৰিপাকপটিক্খেপনিৰত্তনত্থং. যো হি কম্মং পটিক্খিপতি, তেন অত্থতো ৰিপাকোপি পটিক্খিত্তোযেৰ নাম হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘কম্মং পটিবাহন্তেনাপী’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২).
পটিরাজূহি অনভিভৰনীযভাৰেন ৰিসেসতো জিতন্তি ৰিজিতং, একস্স রঞ্ঞো আণাপৰত্তিদেসো. ‘‘মা ময্হং ৰিজিতে ৰসথা’’তি অপসাদনা পব্বজিতস্স পব্বাজনসঙ্খাতা ৰিহেঠনাযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ৰিহেঠেতব্ব’’ন্তি. তেন ৰুত্তস্স অত্থস্স ‘‘এৰমেত’’ন্তি উপধারণং সল্লক্খণং উগ্গণ্হনং, তদমিনা পটিক্খিপতীতি আহ ‘‘সারতো অগ্গণ্হন্তো’’তি. তস্স পন অত্থস্স অদ্ধনিযভাৰাপাদনৰসেন চিত্তেন সন্ধারণং নিক্কুজ্জনং, তদমিনা পটিক্খিপতীতি দস্সেতি ‘‘সারৰসেনেৰ…পে… অট্ঠপেন্তো’’তি ইমিনা. সারৰসেনেৰাতি উত্তমৰসেনেৰ, অৰিতথত্তা ৰা পরেহি অনুচ্চালিতো থিরভূতো অত্থো অফেগ্গুভাৰেন সারোতি ৰুচ্চতি, তংৰসেনেৰাতি অত্থো. নিস্সরণন্তি ৰট্টতো নিয্যানং. পরমত্থোতি অৰিপরীতত্থো, উত্তমস্স ৰা ঞাণস্সারম্মণভূতো অত্থো. ব্যঞ্জনং পন তেন উগ্গহিতঞ্চেৰ নিক্কুজ্জিতঞ্চ তথাযেৰ ভগৰতো সন্তিকে ভাসিতত্তা.
মক্খলিগোসালৰাদৰণ্ণনা
১৬৮. উভযেনাতি হেতুপচ্চযপটিসেধৰচনেন. ‘‘ৰিজ্জমানমেৰা’’তি ইমিনা সভাৰতো ৰিজ্জমানস্সেৰ পটিক্খিপনে তস্স অঞ্ঞাণমেৰ কারণন্তি দস্সেতি. সংকিলেসপচ্চযন্তি সংকিলিস্সনস্স মলীনস্স কারণং. ৰিসুদ্ধিপচ্চযন্তি সংকিলেসতো ৰিসুদ্ধিযা ৰোদানস্স পচ্চযং. অত্তকারেতি পচ্চত্তৰচনস্স এ-কারৰসেন পদসিদ্ধি যথা ‘‘ৰনপ্পগুম্বে যথা ফুসিতগ্গে’’তি, (খু. পা. ১৩; সু. নি. ২৩৬) পচ্চত্তত্থে ৰা ভুম্মৰচনং যথা ‘‘ইদম্পিস্স হোতি সীলস্মি’’ন্তি (দী. নি. ১.১৯৪), তদেৰত্থং দস্সেতি ‘‘অত্তকারো’’তি ইমিনা. সো চ তেন তেন সত্তেন অত্তনা কাতব্বকম্মং, অত্তনা নিপ্ফাদেতব্বপযোগো ৰা. তেনাহ ‘‘যেনা’’তিআদি. সব্বঞ্ঞুতন্তি সম্মাসম্বোধিং. তন্তি অত্তনা কতকম্মং. দুতিযপদেনাতি ‘‘নত্থি পরকারে’’তি পদেন. পরকারো চ নাম পরস্স ৰাহসা ইজ্ঝনকপযোগো. তেন ৰুত্তং ‘‘যং পরকার’’ন্তিআদি. ওৰাদানুসাসনিন্তি ওৰাদভূতমনুসাসনিং, পঠমং ৰা ওৰাদো, পচ্ছা অনুসাসনী. ‘‘পরকার’’ন্তি পদস্স উপলক্খণৰসেন অত্থদস্সনঞ্চেতং, লোকুত্তরধম্মে পরকারাৰস্সযো নত্থীতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা মহাসত্ত’’ন্তি. অত্থেৰেস লোকিযধম্মে যথা তং অম্হাকং বোধিসত্তস্স আল়ারুদকে নিস্সায পঞ্চাভিঞ্ঞালোকিযসমাপত্তিলাভো, তঞ্চ পচ্ছিমভৰিকমহাসত্তং সন্ধায ৰুত্তং, পচ্চেকবোধিসত্তস্সপি এত্থেৰ সঙ্গহো তেসম্পি তদভাৰতো. মনুস্সসোভগ্যতন্তি মনুস্সেসু সুভগভাৰং. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন কম্মৰাদস্স, কিরিযৰাদস্স চ পটিক্খিপনেন. জিনচক্কেতি ‘‘অত্থি ভিক্খৰে কম্মং কণ্হং কণ্হৰিপাক’’ন্তিআদি (অ. নি. ৪.২৩২) নযপ্পৰত্তে কম্মানং, কম্মফলানঞ্চ অত্থিতাপরিদীপনে বুদ্ধসাসনে. পচ্চনীককথনং পহারদানসদিসন্তি ‘‘পহারং দেতি নামা’’তি.
যথাৰুত্তঅত্তকারপরকারাভাৰতো এৰ সত্তানং পচ্চত্তপুরিসকারো নাম কোচি নত্থীতি সন্ধায ‘‘নত্থিপুরিসকারে’’তি তস্স পটিক্খিপনং দস্সেতুং ‘‘যেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘দেৰত্তম্পী’’তিআদিনা, ‘‘মনুস্সসোভগ্যত’’ন্তিআদিনা চ ৰুত্তপ্পকারা. ‘‘বলে পতিট্ঠিতা’’তি ৰত্ৰা ৰীরিযমেৰিধ বলন্তি দস্সেতুং ‘‘ৰীরিযং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং. সত্তানঞ্হি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিক নিব্বানসম্পত্তিআৰহং ৰীরিযবলং নত্থীতি সো পটিক্খিপতি, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং ৰোদানিযবলস্স পটিক্খিপনং সংকিলেসিকস্সাপি বলস্স তেন পটিক্খিপনতো. যদি ৰীরিযাদীনি পুরিসকারৰেৰচনানি, অথ কস্মা তেসং ৰিসুং গহণন্তি আহ ‘‘ইদং নো ৰীরিযেনা’’তিআদি. ইদং নো ৰীরিযেনাতি ইদং ফলং অম্হাকং ৰীরিযেন পৰত্তং. পৰত্তৰচনপটিক্খেপকরণৰসেনাতি অঞ্ঞেসং পৰত্তৰোহারৰচনস্স পটিক্খেপকরণৰসেন. ৰীরিযথামপরক্কমসম্বন্ধনেন পৰত্তবলৰাদীনং ৰাদস্স পটিক্খেপকরণৰসেন ‘‘নত্থি বল’’ন্তি পদমিৰ সব্বানিপেতানি তেন আদীযন্তীতি অধিপ্পাযো. তঞ্চ ৰচনীযত্থতো ৰুত্তং, ৰচনত্থতো পন তস্সা তস্সা কিরিযায উস্সন্নট্ঠেন বলং. সূরৰীরভাৰাৰহট্ঠেন ৰীরিযং. তদেৰ দল়্হভাৰতো, পোরিসধুরং ৰহন্তেন পৰত্তেতব্বতো চ পুরিসথামো. পরং পরং ঠানং অক্কমনৰসেন পৰত্তিযা পুরিসপরক্কমোতি ৰেদিতব্বং.
রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায সত্তা. অস্সসনপস্সসনৰসেন পৰত্তিযা পাণনতো পাণাতি ইমিনা অত্থেন সমানেপি পদদ্ৰযে একিন্দ্রিযাদিৰসেন পাণে ৰিভজিত্ৰা সত্ততো ৰিসেসং কত্ৰা এস ৰদতীতি আহ ‘‘একিন্দ্রিযো’’তিআদি. ভৰন্তীতি ভূতাতি সত্তপাণপরিযাযেপি সতি অণ্ডকোসাদীসু সম্ভৰনট্ঠেন ততো ৰিসেসাৰ, তেন ৰুত্তাতি দস্সেতি ‘‘অণ্ড…পে… ৰদতী’’তি ইমিনা. ৰত্থিকোসো গব্ভাসযো. জীৰনতো পাণং ধারেন্তো ৰিয ৰড্ঢনতো জীৰা. তেনাহ ‘‘সালিযৰা’’তিআদি. আদিসদ্দেন ৰিরুল়্হধম্মা তিণরুক্খা গহিতা. নত্থি এতেসং সংকিলেসৰিসুদ্ধীসু ৰসো সামত্থিযন্তি অৰসা. তথা অবলা অৰীরিযা. তেনাহ ‘‘তেস’’ন্তিআদি. নিযতাতি নিযমনা, অছেজ্জসুত্তাৰুতস্স অভেজ্জমণিনো ৰিয নিযতপ্পৰত্তিতায গতিজাতিবন্ধাপৰগ্গৰসেন নিযামোতি অত্থো. তত্থ তত্থাতি তাসু তাসু জাতীসু. ছন্নং অভিজাতীনং সম্বন্ধীভূতানং গমনং সমৰাযেন সমাগমো. সম্বন্ধীনিরপেক্খোপি ভাৰসদ্দো সম্বন্ধীসহিতো ৰিয পকতিযত্থৰাচকোতি আহ ‘‘সভাৰোযেৰা’’তি, যথা কণ্টকস্স তিক্খতা, কপিত্থফলাদীনং পরিমণ্ডলতা, মিগপক্খীনং ৰিচিত্তাকারতা চ, এৰং সব্বস্সাপি লোকস্স হেতুপচ্চযমন্তরেন তথা তথা পরিণামো অকুত্তিমো সভাৰোযেৰাতি অত্থো. তেন ৰুত্তং ‘‘যেনা’’তিআদি. পরিণমনং নানপ্পকারতাপত্তি. যেনাতি সত্তপাণাদিনা. যথা ভৰিতব্বং, তথেৰাতি সম্বন্ধো.
ছল়ভিজাতিযো পরতো ৰিত্থারীযিস্সন্তি. ‘‘সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৰেদেন্তী’’তি ৰদন্তো মক্খলি অদুক্খমসুখভূমিং সব্বেন সব্বং ন জানাতীতি ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞা অদুক্খমসুখভূমি নত্থীতি দস্সেতী’’তি. অযং ‘‘সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৰেদেন্তী’’তি ৰচনং করণভাৰেন গহেত্ৰা ৰুত্তা আচরিযস্স মতি. পোত্থকেসু পন ‘‘অঞ্ঞা সুখদুক্খভূমি নত্থীতি দস্সেতী’’তি অযমেৰ পাঠো দিট্ঠো, ন ‘‘অদুক্খমসুখভূমী’’তি. এৰং সতি ‘‘ছস্ৰেৰাভিজাতীসূ’’তি ৰচনং অধিকরণভাৰেন গহেত্ৰা ছসু এৰ অভিজাতীসু সুখদুক্খপটিসংৰেদনং, ন তেহি অঞ্ঞত্থ, তাযেৰ সুখদুক্খভূমি, ন তদঞ্ঞাতি দস্সেতীতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অযমেৰ চ যুত্ততরো পটিক্খেপিতব্বস্স অত্থস্স ভূমিৰসেন ৰুত্তত্তা. যদি হি ‘‘সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৰেদেন্তী’’তি ৰচনেন পটিক্খেপিতব্বস্স দস্সনং সিযা, অথ ‘‘অঞ্ঞা অদুক্খমসুখা নত্থী’’তি দস্সেয্য, ন ‘‘অদুক্খমসুখভূমী’’তি দস্সনহেতুৰচনস্স ভূমিঅত্থাভাৰতো. দস্সেতি চেতং তাসং ভূমিযা অভাৰমেৰ, তেন ৰিঞ্ঞাযতি অযং পাঠো, অযঞ্চত্থো যুত্ততরোতি.
পমুখযোনীনন্তি মনুস্সেসু খত্তিযব্রাহ্মণাদিৰসেন, তিরচ্ছানাদীসু সীহব্যগ্ঘাদিৰসেন পধানযোনীনং, পধানতা চেত্থ উত্তমতা. তেনাহ ‘‘উত্তমযোনীন’’ন্তি. সট্ঠি সতানীতি ছ সহস্সানি. ‘‘পঞ্চ চ কম্মুনো সতানী’’তি পদস্স অত্থদস্সনং ‘‘পঞ্চ কম্মসতানি চা’’তি. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা ‘‘কেৰলং তক্কমত্তকেন নিরত্থকং দিট্ঠিং দীপেতী’’তি ইমমেৰত্থমতিদিসতি. এত্থ চ ‘‘তক্কমত্তকেনা’’তি ৰদন্তো যস্মা তক্কিকা অৰস্সযভূততথত্থগ্গহণঅঙ্কুসনযমন্তরেন নিরঙ্কুসতায পরিকপ্পনস্স যং কিঞ্চি অত্তনা পরিকপ্পিতং সারতো মঞ্ঞমানা তথেৰ অভিনিৰিস্স তত্থ চ দিট্ঠিগাহং গণ্হন্তি, তস্মা ন তেসং দিট্ঠিৰত্থুস্মিং ৰিঞ্ঞূহি ৰিচারণা কাতব্বাতি ইমমধিপ্পাযং ৰিভাৰেতি. কেচীতি উত্তরৰিহারৰাসিনো. পঞ্চিন্দ্রিযৰসেনাতি চক্খাদিপঞ্চিন্দ্রিযৰসেন. তে হি ‘‘চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযসঙ্খাতানি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি ‘পঞ্চ কম্মানী’তি তিত্থিযা পঞ্ঞপেন্তী’’তি ৰদন্তি ‘‘কাযৰচীমনোকম্মানি চ ‘তীণি কম্মানী’তি’’. কম্মন্তি লদ্ধীতি তদুভযং ওল়ারিকত্তা পরিপুণ্ণকম্মন্তি লদ্ধি. মনোকম্মং অনোল়ারিকত্তা উপড্ঢকম্মন্তি লদ্ধীতি যোজনা. ‘‘দ্ৰাসট্ঠি পটিপদা’’তি ৰত্তব্বে সভাৰনিরুত্তিং অজানন্তো ‘‘দ্ৰট্ঠিপটিপদা’’তি ৰদতীতি আহ ‘‘দ্ৰাসট্ঠি পটিপদা’’তি. সদ্দরচকা পন ‘‘দ্ৰাসট্ঠিযা সলোপো, অত্তমা’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তমেৰ সভাৰনিরুত্তিযা যোগতো অসিদ্ধত্তা. যদি হি সা যোগেন সিদ্ধা অস্স, এৰং সভাৰনিরুত্তিযেৰ সিযা, তথা চ সতি আচরিযানং মতেন ৰিরুজ্ঝতীতি ৰদন্তি. ‘‘চুল্লাসীতি সহস্সানী’’তিআদিকা পন অঞ্ঞত্র দিট্ঠপযোগা সভাৰনিরুত্তিযেৰ. দিস্সতি হি ৰিসুদ্ধিমগ্গাদীসু –
‘‘চুল্লাসীতি সহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মরূ;
ন ত্ৰেৰ তেপি তিট্ঠন্তি, দ্ৰীহি চিত্তেহি সমোহিতা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৭১৫; মহানি. ১০, ৩৯);
একস্মিং কপ্পেতি চতুন্নমসঙ্খ্যেয্যকপ্পানং অঞ্ঞতরভূতে একস্মিং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পে. তত্থাপি চ ৰিৰট্টট্ঠাযীসঞ্ঞিতং একমেৰ সন্ধায ‘‘দ্ৰট্ঠন্তরকপ্পা’’তি ৰুত্তং. ন হি সো অস্সুতসাসনধম্মো ইতরে জানাতি বাহিরকানমৰিসযত্তা, অজানন্তো এৰমাহাতি অত্থো.
উরব্ভে হনন্তি, হন্ত্ৰা ৰা জীৰিতং কপ্পেন্তীতি ওরব্ভিকা. এস নযো সাকুণিকাদীসুপি. লুদ্দাতি ৰুত্তাৰসেসকা যে কেচি চাতুপ্পদজীৰিকা নেসাদা. মাগৰিকপদস্মিঞ্হি রোহিতাদিমিগজাতিযেৰ গহিতা. বন্ধনাগারে নিযোজেন্তীতি বন্ধনাগারিকা. কুরূরকম্মন্তাতি দারুণকম্মন্তা. অযং সব্বোপি কণ্হকম্মপসুততায কণ্হাভিজাতীতি ৰদতি কণ্হস্স ধম্মস্স অভিজাতি অব্ভুপ্পত্তি যস্সাতি কত্ৰা. ভিক্খূতি বুদ্ধসাসনে ভিক্খূ. কণ্টকেতি ছন্দরাগে. সঞ্ঞোগৰসেন তেসং পক্খিপনং. কণ্টকসদিসছন্দরাগেন সঞ্ঞুত্তা ভুঞ্জন্তীতি হি অধিপ্পাযেন ‘‘কণ্টকে পক্খিপিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. কস্মাতি চে? যস্মা ‘‘তে পণীতপণীতে পচ্চযে পটিসেৰন্তী’’তি তস্স মিচ্ছাগাহো, তস্মা ঞাযলদ্ধেপি পচ্চযে ভুঞ্জমানা আজীৰকসমযস্স ৰিলোমগাহিতায পচ্চযেসু কণ্টকে পক্খিপিত্ৰা খাদন্তি নামাতি ৰদতি কণ্টকৰুত্তিকাতি কণ্টকেন যথাৰুত্তেন সহ জীৰিকা. অযঞ্হিস্স পাল়িযেৰাতি অযং মক্খলিস্স ৰাদদীপনা অত্তনা রচিতা পাল়িযেৰাতি যথাৰুত্তমত্থং সমত্থেতি. কণ্টকৰুত্তিকা এৰ নাম একে অপরে পব্বজিতা বাহিরকা সন্তি, তে নীলাভিজাতীতি ৰদতীতি অত্থো. তে হি সৰিসেসং অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা. তথা হি তে কণ্টকে ৰত্তন্তা ৰিয ভৰন্তীতি কণ্টকৰুত্তিকাতি ৰুত্তা. নীলস্স ধম্মস্স অভিজাতি যস্সাতি নীলাভিজাতি. এৰমিতরেসুপি.
অম্হাকং সঞ্ঞোজনগণ্ঠো নত্থীতি ৰাদিনো বাহিরকপব্বজিতা নিগণ্ঠা. একমেৰ সাটকং পরিদহন্তা একসাটকা. কণ্হতো পরিসুদ্ধো নীলো, ততো পন লোহিতোতিআদিনা যথাক্কমং তস্স পরিসুদ্ধং ৰাদং দস্সেতুং ‘‘ইমে কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. পণ্ডরতরাতি ভুঞ্জননহানপটিক্খেপাদিৰতসমাযোগেন পরিসুদ্ধতরা কণ্হনীলমুপাদায লোহিতস্সাপি পরিসুদ্ধভাৰেন ৰত্তব্বতো. ওদাতৰসনাতি ওদাতৰত্থপরিদহনা. অচেলকসাৰকাতি আজীৰকসাৰকভূতা. তে কির আজীৰকলদ্ধিযা ৰিসুদ্ধচিত্ততায নিগণ্ঠেহিপি পণ্ডরতরা হলিদ্দাভানম্পি পুরিমে উপাদায পরিসুদ্ধভাৰপ্পত্তিতো. ‘‘এৰ’’ন্তিআদিনা তস্স ছন্দাগমনং দস্সেতি. নন্দাদীনং সাৰকভূতা পব্বজিতা আজীৰকা. তথা আজীৰকিনিযো. নন্দাদযো কির তথারূপং আজীৰকপটিপত্তিং উক্কংসং পাপেত্ৰা ঠিতা, তস্মা নিগণ্ঠেহি আজীৰকসাৰকেহি পব্বজিতেহি পণ্ডরতরা ৰুত্তা পরমসুক্কাভিজাতীতি অযং তস্স লদ্ধি.
পুরিসভূমিযোতি পধাননিদ্দেসো. ইত্থীনম্পি হেতা ভূমিযো এস ইচ্ছতেৰ. সত্ত দিৰসেতি অচ্চন্তসঞ্ঞোগৰচনং, এত্তকম্পি মন্দা মোমূহাতি. সম্বাধট্ঠানতোতি মাতুকুচ্ছিং সন্ধাযাহ. রোদন্তি চেৰ ৰিরৰন্তি চ তমনুস্সরিত্ৰা. খেদনং, কীল়নঞ্চ খিড্ডাসদ্দেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা খিড্ডাভূমি ৰুত্তা. পদস্স নিক্খিপনং পদনিক্খিপনং. যদা তথা পদং নিক্খিপিতুং সমত্থো, তদা পদৰীমংসভূমি নামাতি ভাৰো. ৰতাৰতস্স জাননকালে. ভিক্খু চ পন্নকোতিআদিপি তেসং বাহিরকানং পাল়িযেৰ. তত্থ পন্নকোতি ভিক্খায ৰিচরণকো, তেসং ৰা পটিপত্তিযা পটিপন্নকো. জিনোতি জিণ্ণো জরাৰসেন হীনধাতুকো, অত্তনো ৰা পটিপত্তিযা পটিপক্খং জিনিত্ৰা ঠিতো. সো কির তথাভূতো ধম্মম্পি কস্সচি ন কথেসি. তেনাহ ‘‘ন কিঞ্চি আহা’’তি. ওট্ঠৰদনাদিৰিপ্পকারে কতেপি খমনৰসেন ন কিঞ্চি কথেতীতিপি ৰদন্তি. অলাভিন্তি ‘‘সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতী’’তিআদিনা নযেন মহাসীহনাদসুত্তে (দী. নি. ১.৩৯৪; ম. নি. ১.১৫৫) ৰুত্তঅলাভহেতুসমাযোগেন অলাভিং. ততোযেৰ জিঘচ্ছাদুব্বলপরেততায সযনপরাযনট্ঠেন সমণং পন্নভূমীতি ৰদতি.
আজীৰৰুত্তিসতানীতি সত্তানমাজীৰভূতানি জীৰিকাৰুত্তিসতানি. ‘‘পরিব্বাজকসতানী’’তি ৰুচ্চমানেপি চেস সভাৰলিঙ্গমজানন্তো ‘‘পরিব্বাজকসতে’’তি ৰদতি. এৰমঞ্ঞেসুপি. তেনাহ ‘‘পরিব্বাজকপব্বজ্জাসতানী’’তি. নাগভৰনং নাগমণ্ডলং যথা ‘‘মহিংসকমণ্ডল’’ন্তি. পরমাণুআদি রজো. পসুগ্গহণেন এল়কজাতি গহিতা. মিগগ্গহণেন রুরুগৰযাদি মিগজাতি. গণ্ঠিম্হীতি ফল়ুম্হি, পব্বেতি অত্থো. চাতুমহারাজিকাদিব্রহ্মকাযিকাদিৰসেন, তেসঞ্চ অন্তরভেদৰসেন বহূ দেৰা. তত্থ চাতুমহারাজিকানং একচ্চঅন্তরভেদো মহাসমযসুত্তেন (দী. নি. ২.৩৩১) দীপেতব্বো. ‘‘সো পনা’’তিআদিনা অজানন্তো পনেস বহূ দেৰেপি সত্ত এৰ ৰদতীতি তস্স অপ্পমাণতং দস্সেতি. মনুস্সাপি অনন্তাতি দীপদেসকুলৰংসাজীৰাদিৰিভাগৰসেন. পিসাচা এৰ পেসাচা, তে অপরপেতাদিৰসেন মহন্তমহন্তা, বহুতরাতি অত্থো. বাহিরকসমযে পন ‘‘ছদ্দন্তদহমন্দাকিনিযো কুৰাল়িযমুচলিন্দনামেন ৰোহরিতা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৮) আচরিযেন ৰুত্তং.
গণ্ঠিকাতি পব্বগণ্ঠিকা. পব্বগণ্ঠিম্হি হি পৰুটসদ্দো. মহাপপাতাতি মহাতটা. পারিসেসনযেন খুদ্দকপপাতসতানি. এৰং সুপিনেসুপি. ‘‘মহাকপ্পিনো’’তি ইদং ‘‘মহাকপ্পান’’ন্তি অত্থতো ৰেদিতব্বং. সদ্দতো পনেস অজানন্তো এৰং ৰদতীতি ন ৰিচারণক্খমং. তথা ‘‘চুল্লাসীতি সতসহস্সানী’’তি ইদম্পি. সো হি ‘‘চতুরাসীতি সতসহস্সানী’’তি ৰত্তুমসক্কোন্তো এৰং ৰদতি. সদ্দরচকা পন ‘‘চতুরাসীতিযা তুলোপো, চস্স চু, রস্স লো, দ্ৰিত্তঞ্চা’’তি ৰদন্তি. এত্তকা মহাসরাতি এতপ্পমাণৰতা মহাসরতো, সত্তমহাসরতোতি ৰুত্তং হোতি. কিরাতি তস্স ৰাদানুস্সৰনে নিপাতো. পণ্ডিতোপি…পে… ন গচ্ছতি, কস্মা? সত্তানং সংসরণকালস্স নিযতভাৰতো.
‘‘অচেলকৰতেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা যেন কেনচী’’তি ৰুত্তমতিদিসতি ‘‘তাদিসেনেৰা’’তি ইমিনা. তপোকম্মেনাতি তপকরণেন. এত্থাপি ‘‘তাদিসেনেৰা’’তি অধিকারো. যো…পে… ৰিসুজ্ঝতি, সো অপরিপক্কং কম্মং পরিপাচেতি নামাতি যোজনা. অন্তরাতি চতুরাসীতিমহাকপ্পসতসহস্সানমব্ভন্তরে. ফুস্স ফুস্সাতি পত্ৰা পত্ৰা. ৰুত্তপরিমাণং কালন্তি চতুরাসীতিমহাকপ্পসতসহস্সপমাণং কালং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অপরিপক্কং সংসরণনিমিত্তং কম্মং সীলাদিনা সীঘংযেৰ ৰিসুদ্ধপ্পত্তিযা পরিপাচেতি নাম. পরিপক্কং কম্মং ফুস্স ফুস্স কালেন পরিপক্কভাৰানাপাদনেন ব্যন্তিং ৰিগমনং করোতি নামাতি. দোণেনাতি পরিমিননদোণতুম্বেন. রূপকৰসেনত্থো লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘মিতং ৰিযা’’তি. ন হাপনৰড্ঢনং পণ্ডিতবালৰসেনাতি দস্সেতি ‘‘ন সংসারো’’তিআদিনা. ৰড্ঢনং উক্কংসো. হাপনং অৰকংসো.
কতসুত্তগুল়েতি কতসুত্তৰট্টিযং. পলেতীতি পরেতি যথা ‘‘অভিসম্পরাযো’’তি, (মহানি. ৬৯; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৪) র-কারস্স পন ল-কারং কত্ৰা এৰং ৰুত্তং যথা ‘‘পলিবুদ্ধো’’তি (চূল়নি. ১৫; মি. প. ৩.৬). সো চ চুরাদিগণৰসেন গতিযন্তি ৰুত্তং ‘‘গচ্ছতী’’তি. ইমায উপমায চেস সত্তানং সংসারো অনুক্কমেন খীযতেৰ, ন ৰড্ঢতি পরিচ্ছিন্নরূপত্তাতি ইমমত্থং ৰিভাৰেতীতি আহ ‘‘সুত্তে খীণে’’তিআদি. তত্থেৰাতি খীযনট্ঠানেযেৰ.
অজিতকেসকম্বলৰাদৰণ্ণনা
১৭১. দিন্নন্তি দেয্যধম্মসীসেন দানচেতনাযেৰ ৰুত্তা. তংমুখেন চ ফলন্তি দস্সেতি ‘‘দিন্নস্স ফলাভাৰ’’ন্তি ইমিনা. দিন্নঞ্হি মুখ্যতো অন্নাদিৰত্থু, তং কথমেস পটিক্খিপিস্সতি. এস নযো যিট্ঠং হুতন্তি এত্থাপি. সব্বসাধারণং মহাদানং মহাযাগো. পাহুনভাৰেন কত্তব্বসক্কারো পাহুনকসক্কারো. ফলন্তি আনিসংসফলং, নিস্সন্দফলঞ্চ. ৰিপাকোতি সদিসফলং. চতুরঙ্গসমন্নাগতে দানে ঠানন্তরাদিপত্তি ৰিয হি আনিসংসো, সঙ্খব্রাহ্মণস্স দানে (জা. ১.১০.৩৯) তাণলাভমত্তং ৰিয নিস্সন্দো, পটিসন্ধিসঙ্খাতং সদিসফলং ৰিপাকো. অযং লোকো, পরলোকোতি চ কম্মুনা লদ্ধব্বো ৰুত্তো ফলাভাৰমেৰ সন্ধায পটিক্খিপনতো. পচ্চক্খদিট্ঠো হি লোকো কথং তেন পটিক্খিত্তো সিযা. ‘‘সব্বে তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জন্তী’’তি ইমিনা কারণমাহ, যত্থ যত্থ ভৰযোনিআদীসু ঠিতা ইমে সত্তা, তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জন্তি, নিরুদযৰিনাসৰসেন ৰিনস্সন্তীতি অত্থো. তেসূতি মাতাপিতূসু. ফলাভাৰৰসেনেৰ ৰদতি, ন মাতাপিতূনং, নাপি তেসু ইদানি করিযমানসক্কারাসক্কারানমভাৰৰসেন তেসং লোকে পচ্চক্খত্তা. পুব্বুল়স্স ৰিয ইমেসং সত্তানং উপ্পাদো নাম কেৰলো, ন চৰিত্ৰা আগমনপুব্বকো অত্থীতি দস্সনত্থং ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘চৰিত্ৰা উপপজ্জনকা সত্তা নাম নত্থী’’তি. সমণেন নাম যাথাৰতো জানন্তেন কস্সচি অকথেত্ৰা সঞ্ঞতেন ভৰিতব্বং, অঞ্ঞথা অহোপুরিসিকা নাম সিযা. কিঞ্হি পরো পরস্স করিস্সতি, তথা চ অত্তনো সম্পাদনস্স কস্সচি অৰস্সযো এৰ ন সিযা তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জনতোতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যে ইমঞ্চ…পে… পৰেদেন্তী’’তি আহ. অযং অট্ঠকথাৰসেসকো অত্থো.
চতূসু মহাভূতেসু নিযুত্তো চাতুমহাভূতিকো, অত্থমত্ততো পন দস্সেতুং ‘‘চতুমহাভূতমযো’’তি ৰুত্তং. যথা হি মত্তিকায নিব্বত্তং ভাজনং মত্তিকামযং, এৰমযম্পি চতূহি মহাভূতেহি নিব্বত্তো চতুমহাভূতমযোতি ৰুচ্চতি. অজ্ঝত্তিকপথৰীধাতূতি সত্তসন্তানগতা পথৰীধাতু. বাহিরপথৰীধাতুন্তি বহিদ্ধা মহাপথৰিং, তেন পথৰীযেৰ কাযোতি দস্সেতি. অনুগচ্ছতীতি অনুবন্ধতি. উভযেনাপীতি পদদ্ৰযেনপি. উপেতি উপগচ্ছতীতি বাহিরপথৰিকাযতো তদেকদেসভূতা পথৰী আগন্ত্ৰা অজ্ঝত্তিকভাৰপ্পত্তি হুত্ৰা সত্তভাৰেন সণ্ঠিতা, সা চ মহাপথৰী ঘটাদিগতপথৰী ৰিয ইদানি তমেৰ বাহিরং পথৰিকাযং সমুদাযভূতং পুন উপেতি উপগচ্ছতি, সব্বসো তেন বাহিরপথৰিকাযেন নিব্বিসেসতং একীভাৰমেৰ গচ্ছতীতি অত্থো. আপাদীসুপি এসেৰ নযোতি এত্থ পজ্জুন্নেন মহাসমুদ্দতো গহিতআপো ৰিয ৰস্সোদকভাৰেন পুনপি মহাসমুদ্দং, সূরিযরংসিতো গহিতইন্দগ্গিসঙ্খাততেজো ৰিয পুনপি সূরিযরংসিং, মহাৰাযুক্খন্ধতো নিগ্গতমহাৰাতো ৰিয পুনপি মহাৰাযুক্খন্ধং উপেতি উপগচ্ছতীতি পরিকপ্পনামত্তেন দিট্ঠিগতিকস্স অধিপ্পাযো.
মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানীতি মনমেৰ ছট্ঠং যেসং চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযানং, তানি ইন্দ্রিযানি. আকাসং পক্খন্দন্তি তেসং ৰিসযভাৰাতি ৰদন্তি. ৰিসযীগহণেন হি ৰিসযাপি গহিতা এৰ হোন্তি. কথং গণিতা মঞ্চপঞ্চমাতি আহ ‘‘মঞ্চো চেৰ…পে… অত্থো’’তি. আল়াহনং সুসানন্তি অত্থতো একং. গুণাগুণপদানীতি গুণদোসকোট্ঠাসানি. সরীরমেৰ ৰা পদানি তংতংকিরিযায পজ্জিতব্বতো. পারাৰতপক্খিৰণ্ণানীতি পারাৰতস্স নাম পক্খিনো ৰণ্ণানি. ‘‘পারাৰতপক্খৰণ্ণানী’’তি পাঠো, পারাৰতসকুণস্স পত্তৰণ্ণানীতি অত্থো. ভস্মন্তাতি ছারিকাপরিযন্তা. তেনাহ ‘‘ছারিকাৰসানমেৰা’’তি. আহুতিসদ্দেনেত্থ ‘‘দিন্নং যিট্ঠং হুত’’ন্তি ৰুত্তপ্পকারং দানং সব্বম্পি গহিতন্তি দস্সেতি ‘‘পাহুনকসক্কারাদিভেদং দিন্নদান’’ন্তি ইমিনা, ৰিরূপেকসেসনিদ্দেসো ৰা এস. অত্থোতি অধিপ্পাযতো অত্থো সদ্দতো তস্স অনধিগমিতত্তা. এৰমীদিসেসু. দব্বন্তি মুয্হন্তীতি দত্তূ, বালপুগ্গলা, তেহি দত্তূহি. কিং ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘বালা দেন্তী’’তিআদি. পাল়িযং ‘‘লোকো অত্থী’’তি মতি যেসং তে অত্থিকা, ‘‘অত্থী’’তি চেদং নেপাতিকপদং, তেসং ৰাদো অত্থিকৰাদো, তং অত্থিকৰাদং.
তত্থাতি তেসু যথাৰুত্তেসু তীসু মিচ্ছাৰাদীসু. কম্মং পটিবাহতি অকিরিযৰাদিভাৰতো. ৰিপাকং পটিবাহতি সব্বেন সব্বং আযতিং উপপত্তিযা পটিক্খিপনতো. ৰিপাকন্তি চ আনিসংসনিস্সন্দসদিসফলৰসেন তিৰিধম্পি ৰিপাকং. উভযং পটিবাহতি সব্বসো হেতুপটিসেধনেনেৰ ফলস্সাপি পটিসেধিতত্তা. উভযন্তি চ কম্মং ৰিপাকম্পি. সো হি ‘‘অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি, ৰিসুজ্ঝন্তি চা’’তি ৰদন্তো কম্মস্স ৰিয ৰিপাকস্সাপি সংকিলেসৰিসুদ্ধীনং পচ্চযত্তাভাৰজোতনতো তদুভযং পটিবাহতি নাম. ৰিপাকো পটিবাহিতো হোতি অসতি কম্মস্মিং ৰিপাকাভাৰতো. কম্মং পটিবাহিতং হোতি অসতি ৰিপাকে কম্মস্স নিরত্থকতাপত্তিতো. ইতীতি ৰুত্তত্থনিদস্সনং. অত্থতোতি সরূপতো, ৰিসুং ৰিসুং তংতংদিট্ঠিদীপকভাৰেন পাল়িযং আগতাপি তদুভযপটিবাহকাৰাতি অত্থো. পচ্চেকং তিৰিধদিট্ঠিকা এৰ তে উভযপটিবাহকত্তা. ‘‘উভযপ্পটিবাহকা’’তি হি হেতুৰচনং হেতুগব্ভত্তা তস্স ৰিসেসনস্স. অহেতুকৰাদা চেৰাতিআদি পটিঞ্ঞাৰচনং তপ্ফলভাৰেন নিচ্ছিতত্তা. তস্মা ৰিপাকপটিবাহকত্তা নত্থিকৰাদা, কম্মপটিবাহকত্তা অকিরিযৰাদা, তদুভযপটিবাহকত্তা অহেতুকৰাদাতি যথালাভং হেতুফলতাসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. যো হি ৰিপাকপটিবাহনেন নত্থিকদিট্ঠিকো উচ্ছেদৰাদী, সো অত্থতো কম্মপটিবাহনেন অকিরিযদিট্ঠিকো, উভযপটিবাহনেন অহেতুকদিট্ঠিকো চ হোতি. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
‘‘যে ৰা পনা’’তিআদিনা তেসমনুদিট্ঠিকানং নিযামোক্কন্তিৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো. তত্থ তেসন্তি পূরণাদীনং. সজ্ঝাযন্তীতি তং দিট্ঠিদীপকং গন্থং যথা তথা তেহি কতং উগ্গহেত্ৰা পঠন্তি. ৰীমংসন্তীতি তস্স অত্থং ৰিচারেন্তি. ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৰীমংসনাকারদস্সনং. ‘‘করোতো…পে… উচ্ছিজ্জতী’’তি এৰং ৰীমংসন্তানং তেসন্তি সম্বন্ধো. তস্মিং আরম্মণেতি যথাপরিকপ্পিতে কম্মফলাভাৰাদিকে ‘‘করোতো ন করীযতি পাপ’’ন্তিআদি নযপ্পৰত্তায মিচ্ছাদস্সনসঙ্খাতায লদ্ধিযা আরম্মণে. মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতীতি মিচ্ছাসতিসঙ্খাতা লদ্ধিসহগতা তণ্হা সন্তিট্ঠতি. ‘‘করোতো ন করীযতি পাপ’’ন্তিআদিৰসেন হি অনুস্সৰূপলদ্ধে অত্থে তদাকারপরিৰিতক্কনেহি সৰিগ্গহে ৰিয সরূপতো চিত্তস্স পচ্চুপট্ঠিতে চিরকালপরিচযেন ‘‘এৰমেত’’ন্তি নিজ্ঝানক্খমভাৰূপগমনে, নিজ্ঝানক্খন্তিযা চ তথা তথা গহিতে পুনপ্পুনং তথেৰ আসেৰন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স মিচ্ছাৰিতক্কেন সমানীযমানা মিচ্ছাৰাযামুপত্থম্ভিতা অতংসভাৰম্পি ‘‘তংসভাৰ’’ন্তি গণ্হন্তী মিচ্ছালদ্ধিসহগতা তণ্হা মুসা ৰিতথং সরণতো পৰত্তনতো মিচ্ছাসতীতি ৰুচ্চতি. চতুরঙ্গুত্তরটীকাযম্পি (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.৩০) চেস অত্থো ৰুত্তোযেৰ. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো ৰিয হি মিচ্ছাসতি নাম পাটিযেক্কো কোচি ধম্মো নত্থি, তণ্হাসীসেন গহিতানং চতুন্নম্পি অকুসলক্খন্ধানমেতং অধিৰচনন্তি মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযম্পি সল্লেখসুত্তৰণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৩) ৰুত্তং.
চিত্তং একগ্গং হোতীতি যথাসকং ৰিতক্কাদিপচ্চযলাভেন তস্মিং আরম্মণে অৰট্ঠিততায অনেকগ্গতং পহায একগ্গং অপ্পিতং ৰিয হোতি, চিত্তসীসেন চেত্থ মিচ্ছাসমাধি এৰ ৰুত্তো. সো হি পচ্চযৰিসেসেহি লদ্ধভাৰনাবলো ঈদিসে ঠানে সমাধানপতিরূপককিচ্চকরোযেৰ হোতি ৰালৰিজ্ঝনাদীসু ৰিযাতি দট্ঠব্বং. জৰনানি জৰন্তীতি অনেকক্খত্তুং তেনাকারেন পুব্বভাগিযেসু জৰনৰারেসু পৰত্তেসু সন্নিট্ঠানভূতে সব্বপচ্ছিমে জৰনৰারে সত্ত জৰনানি জৰন্তি. ‘‘পঠমজৰনে সতেকিচ্ছা হোন্তি, তথা দুতিযাদীসূ’’তি ইদং ধম্মসভাৰদস্সনমেৰ, ন পন তস্মিং খণে তেসং তিকিচ্ছা কেনচি সক্কা কাতুন্তি দস্সনং তেস্ৰেৰ ঠত্ৰা সত্তমজৰনস্স অৰস্সমুপ্পজ্জমানস্স নিৰত্তিতুং অসক্কুণেয্যত্তা, এৰং লহুপরিৰত্তে চ চিত্তৰারে ওৰাদানুসাসন ৰসেন তিকিচ্ছায অসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছা অনিৰত্তিনো’’তি. অরিট্ঠকণ্টকসদিসাতি অরিট্ঠভিক্খুকণ্টকসামণেরসদিসা, তে ৰিয অতেকিচ্ছা অনিৰত্তিনো মিচ্ছাদিট্ঠিগতিকাযেৰ জাতাতি ৰুত্তং হোতি.
তত্থাতি তেসু তীসু মিচ্ছাদস্সনেসু. কোচি একং দস্সনং ওক্কমতীতি যস্স একস্মিংযেৰ অভিনিৰেসো, আসেৰনা চ পৰত্তা, সো একমেৰ দস্সনং ওক্কমতি. কোচি দ্ৰে, কোচি তীণিপীতি যস্স দ্ৰীসু, তীসুপি ৰা অভিনিৰেসো, আসেৰনা চ পৰত্তা, সো দ্ৰে, তীণিপি ওক্কমতি, এতেন পন ৰচনেন যা পুব্বে ‘‘ইতি সব্বেপেতে অত্থতো উভযপ্পটিবাহকা’’তিআদিনা উভযপ্পটিবাহকতামুখেন দীপিতা অত্থতো সিদ্ধা সব্বদিট্ঠিকতা, সা পুব্বভাগিযা. যা পন মিচ্ছত্তনিযামোক্কন্তিভূতা, সা যথাসকং পচ্চযসমুদাগমসিদ্ধিতো ভিন্নারম্মণানং ৰিয ৰিসেসাধিগমানং একজ্ঝং অনুপ্পত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্বোকিণ্ণা এৰাতি দস্সেতি. ‘‘একস্মিং ওক্কন্তেপী’’তিআদিনা তিস্সন্নম্পি দিট্ঠীনং সমানসামত্থিযতং, সমানফলতঞ্চ ৰিভাৰেতি. সগ্গাৰরণাদিনা হেতা সমানসামত্থিযা চেৰ সমানফলা চ, তস্মা তিস্সোপি চেতা একস্স উপ্পন্নাপি অব্বোকিণ্ণা এৰ, একায ৰিপাকে দিন্নে ইতরা তস্সা অনুবলপ্পদাযিকাযোতি দট্ঠব্বং. ‘‘পত্তো সগ্গমগ্গাৰরণঞ্চেৰা’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘অভব্বো’’তিআদিনা তদেৰত্থং আৰিকরোতি. মোক্খমগ্গাৰরণন্তি নিব্বানপথভূতস্স অরিযমগ্গস্স নিৰারণং. পগেৰাতি পটিক্খেপত্থে নিপাতো, মোক্খসঙ্খাতং পন নিব্বানং গন্তুং কা নাম কথাতি অত্থো. অপিচ পগেৰাতি পা এৰ, পঠমতরমেৰ মোক্খং গন্তুমভব্বো, মোক্খগমনতোপি দূরতরমেৰাতি ৰুত্তং হোতি. এৰমঞ্ঞত্থাপি যথারহং.
‘‘ৰট্টখাণু নামেস সত্তো’’তি ইদং ৰচনং নেয্যত্থমেৰ, ন নীতত্থং. তথা হি ৰুত্তং পপঞ্চসূদনিযং নাম মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং ‘‘কিং পনেস একস্মিংযেৰ অত্তভাৰে নিযতো হোতি, উদাহু অঞ্ঞস্মিম্পীতি? একস্মিংযেৰ নিযতো, আসেৰনৰসেন পন ভৰন্তরেপি তং তং দিট্ঠিং রোচেতিযেৰা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.১০৩). অকুসলঞ্হি নামেতং অবলং দুব্বলং, ন কুসলং ৰিয সবলং মহাবলং, তস্মা ‘‘একস্মিংযেৰ অত্তভাৰে নিযতো’’তি তত্থ ৰুত্তং. অঞ্ঞথা সম্মত্তনিযামো ৰিয মিচ্ছত্তনিযামোপি অচ্চন্তিকো সিযা, ন চ অচ্চন্তিকো. যদেৰং ৰট্টখাণুজোতনা কথং যুজ্জেয্যাতি আহ ‘‘আসেৰনৰসেনা’’তিআদি, তস্মা যথা সত্তঙ্গুত্তরপাল়িযং ‘‘সকিং নিমুগ্গোপি নিমুগ্গো এৰ বালো’’তি [অ. নি. ৭.১৫ (অত্থতো সমানং)] ৰুত্তং, এৰং ৰট্টখাণুজোতনাপি ৰুত্তা. যাদিসে হি পচ্চযে পটিচ্চ অযং তং তং দস্সনং ওক্কন্তো, পুন কদাচি তপ্পটিপক্খে পচ্চযে পটিচ্চ ততো সীসুক্খিপনমস্স ন হোতীতি ন ৰত্তব্বং. তস্মা তত্থ, (ম. নি. অট্ঠ. ৩.১০২) ইধ চ অট্ঠকথাযং ‘‘এৰরূপস্স হি যেভুয্যেন ভৰতো ৰুট্ঠানং নাম নত্থী’’তি যেভুয্যগ্গহণং কতং, ইতি আসেৰনৰসেন ভৰন্তরেপি তংতংদিট্ঠিযা রোচনতো যেভুয্যেনস্স ভৰতো ৰুট্ঠানং নত্থীতি কত্ৰা ৰট্টখাণুকো নামেস জাতো, ন পন মিচ্ছত্তনিযামস্স অচ্চন্তিকতাযাতি নীহরিত্ৰা ঞাতব্বত্থতায নেয্যত্থমিদং, ন নীতত্থন্তি ৰেদিতব্বং. যং সন্ধায অভিধম্মেপি ‘‘অরহা, যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তি, তে রূপক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানন্তি, ৰেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিস্সন্তী’’তিআদি (যম. ১.খন্ধযমক ২১০) ৰুত্তং. পথৰিগোপকোতি যথাৰুত্তকারণেন পথৰিপালকো. তদত্থং সমত্থেতুং ‘‘যেভুয্যেনা’’তিআদি ৰুত্তং.
এৰং মিচ্ছাদিট্ঠিযা পরমসাৰজ্জানুসারেন সোতূনং সতিমুপ্পাদেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা এৰং সংসারখাণুভাৰস্সাপি পচ্চযো অপণ্ণকজাতো, তস্মা পরিৰজ্জেয্যাতি সম্বন্ধো. অকল্যাণজনন্তি কল্যাণধম্মৰিরহিতজনং অসাধুজনং. আসীৰিসন্তি আসুমাগতহলাহলং. ভূতিকামোতি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থানং ৰসেন অত্তনো গুণেহি ৰুড্ঢিকামো. ৰিচক্খণোতি পঞ্ঞাচক্খুনা ৰিৰিধত্থস্স পস্সকো, ধীরোতি অত্থো.
পকুধকচ্চাযনৰাদৰণ্ণনা
১৭৪. ‘‘অকটা’’তি এত্থ ত-কারস্স ট-কারাদেসোতি আহ ‘‘অকতা’’তি, সমেন, ৰিসমেন ৰা কেনচিপি হেতুনা অকতা, ন ৰিহিতাতি অত্থো. তথা অকটৰিধাতি এত্থাপি. নত্থি কতৰিধো করণৰিধি এতেসন্তি অকটৰিধা. পদদ্ৰযেনাপি লোকে কেনচি হেতুপচ্চযেন নেসং অনিব্বত্তভাৰং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘এৰং করোহী’’তিআদি. ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতাতি কস্সচি ইদ্ধিমতো চেতোৰসিপ্পত্তস্স পুগ্গলস্স, দেৰস্স, ইস্সরাদিনো চ ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতা. অনিম্মাপিতাতি কস্সচি অনিম্মাপিতা. কামং সদ্দতো যুত্তং, অত্থতো চ পুরিমেন সমানং, তথাপি পাল়িযমট্ঠকথাযঞ্চ অনাগতমেৰ অগহেতব্বভাৰে কারণন্তি দস্সেতি ‘‘তং নেৰ পাল়িয’’ন্তিআদিনা.
ব্রহ্মজালসুত্তসংৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০) ৰুত্তত্থমেৰ. ইদমেত্থ যোজনামত্তং – ৰঞ্ঝাতি হি ৰঞ্ঝপসুৰঞ্ঝতালাদযো ৰিয অফলা কস্সচি অজনকা, তেন পথৰিকাযাদীনং রূপাদিজনকভাৰং পটিক্খিপতি. রূপসদ্দাদযো হি পথৰিকাযাদীহি অপ্পটিবদ্ধৰুত্তিকাতি তস্স লদ্ধি. পব্বতস্স কূটমিৰ ঠিতাতি কূটট্ঠা, যথা পব্বতকূটং কেনচি অনিব্বত্তিতং কস্সচি চ অনিব্বত্তকং, এৰমেতেপি সত্তকাযাতি অধিপ্পাযো. যমিদং ‘‘বীজতো অঙ্কুরাদি জাযতী’’তি ৰুচ্চতি, তং ৰিজ্জমানমেৰ ততো নিক্খমতি, ন অৰিজ্জমানং, ইতরথা অঞ্ঞতোপি অঞ্ঞস্স উপলদ্ধি সিযা, এৰমেতেপি সত্তকাযা, তস্মা এসিকট্ঠাযিট্ঠিতাতি. ঠিতত্তাতি নিব্বিকারভাৰেন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা. ন চলন্তীতি ন ৰিকারমাপজ্জন্তি. ৰিকারাভাৰতো হি তেসং সত্তন্নং কাযানং এসিকট্ঠাযিট্ঠিততা, অনিঞ্জনঞ্চ অত্তনো পকতিযা অৰট্ঠানমেৰ. তেনাহ ‘‘ন ৰিপরিণমন্তী’’তি. পকতিন্তি সভাৰং. অৰিপরিণামধম্মত্তা এৰ ন অঞ্ঞমঞ্ঞং উপহনন্তি. সতি হি ৰিকারমাপাদেতব্বভাৰে উপঘাতকতা সিযা, তথা অনুগ্গহেতব্বভাৰে সতি অনুগ্গাহকতাপীতি তদভাৰং দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘নাল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পথৰীযেৰ কাযেকদেসত্তা পথৰিকাযো যথা ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি, পথৰিসমূহো ৰা কাযসদ্দস্স সমূহৰাচকত্তা যথা ‘‘হত্থিকাযো’’তি. জীৰসত্তমানং কাযানং নিচ্চতায নিব্বিকারভাৰতো ন হন্তব্বতা, ন ঘাতেতব্বতা চ, তস্মা নেৰ কোচি হন্তা, ঘাতেতা ৰা অত্থীতি দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘সত্তন্নং ত্ৰেৰ কাযান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যদি কোচি হন্তা নত্থি, কথং তেসং সত্থপ্পহারোতি তত্থ চোদনাযাহ ‘‘যথা’’তিআদি. তত্থ সত্তন্নং ত্ৰেৰাতি সত্তন্নমেৰ. ইতিসদ্দো হেত্থ নিপাতমত্তং. পহতন্তি পহরিতং. একতোধারাদিকং সত্থং. অন্তরেনেৰ পৰিসতি, ন তেসু. ইদং ৰুত্তং হোতি – কেৰলং ‘‘অহং ইমং জীৰিতা ৰোরোপেমী’’তি তেসং তথা সঞ্ঞামত্তমেৰ, হননঘাতনাদি পন পরমত্থতো নত্থেৰ কাযানং অৰিকোপনীযভাৰতোতি.