৩. অম্বট্ঠসুত্তৰণ্ণনা
অদ্ধানগমনৰণ্ণনা
২৫৪. এৰং সামঞ্ঞফলসুত্তং সংৰণ্ণেত্ৰা ইদানি অম্বট্ঠসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৰণ্ণোকাসস্স পত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং, সামঞ্ঞফলসুত্তস্সানন্তরং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স অম্বট্ঠসুত্তভাৰং পকাসেতুং ‘‘এৰং মে সুতং…পে… কোসলেসূতি অম্বট্ঠসুত্ত’’ন্তি আহ. এৰমীদিসেসু. ইতিসদ্দো চেত্থ আদিঅত্থো, পদত্থৰিপল্লাসজোতকো পন ইতিসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো, আদিসদ্দলোপো ৰা এস, উপলক্খণনিদ্দেসো ৰা. অপুব্বপদৰণ্ণনা নাম হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স পদস্স অত্থৰিভজনা. ‘‘হিত্ৰা পুনপ্পুনাগত-মত্থং অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা) হি ৰুত্তং, ‘‘অনুপুব্বপদৰণ্ণনা’’তি কত্থচি পাঠো, সো অযুত্তোৰ টীকায অনুদ্ধটত্তা, তথা অসংৰণ্ণিতত্তা চ.
‘‘রাজকুমারা গোত্তৰসেন কোসলা নামা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৪) আচরিযেন ৰুত্তং. অক্খরচিন্তকা পন ৰদন্তি ‘‘কোসং লন্তি গণ্হন্তি, কুসলং ৰা পুচ্ছন্তীতি কোসলা’’তি. জনপদিনোতি জনপদৰন্তো, জনপদস্স ৰা ইস্সরা. ‘‘কোসলা নাম রাজকুমারা’’তি ৰুত্তেযেৰ সিদ্ধেপি ‘‘জনপদিনো’’তি ৰচনং সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু তংতংনামপঞ্ঞাতেসু তত্থ নিৰসন্তেসু জনপদিভাৰতো তেসমেৰ নিৰসনমুপাদায জনপদস্সাযং সমঞ্ঞাতি দস্সনত্থং. ‘‘তেসং নিৰাসো’’তি ইমিনা ‘‘কোসলানং নিৰাসা কোসলা’’তি তদ্ধিতং দস্সেতি. ‘‘একোপি জনপদো’’তি ইমিনা পন সদ্দতোযেৰেতং পুথুৰচনং, অত্থতো পনেস একো এৰাতি ৰিভাৰেতি. অপি-সদ্দো চেত্থ অনুগ্গহে, তেন কামং একোযেৰেস জনপদো, তথাপি ইমিনা কারণেন পুথুৰচনমুপপন্নন্তি অনুগ্গণ্হাতি. যদি একোৰ জনপদো, কথং তত্থ বহুৰচনন্তি আহ ‘‘রুল়্হিসদ্দেনা’’তিআদি, রুল়্হিসদ্দত্তা বহুৰচনমুপপন্নন্তি ৰুত্তং হোতি. নিস্সিতেসু পযুত্তস্স পুথুৰচনস্স, পুথুভাৰস্স ৰা নিস্সযে অভিনিরোপনা ইধ রুল়্হি, তেন ৰুত্তং আচরিযেন ইধ চেৰ অঞ্ঞত্থ চ মজ্ঝিমাগমটীকাদীসু ‘‘অক্খরচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৰিয ঈদিসলিঙ্গৰচনানি ইচ্ছন্তি, অযমেত্থ রুল়্হি যথা ‘অঞ্ঞত্থাপি কুরূসু ৰিহরতি, অঙ্গেসু ৰিহরতী’তি চা’’তি. কেচি পন কোসলনামাভিনিরোপনমিচ্ছন্তি, অযুত্তমেতং পুথুৰচনস্স অপ্পযুজ্জিতব্বত্তা. নামাভিনিরোপনায হি একৰচনম্পি ভৰতি যথা ‘‘সীহো গাযতী’’তি. তব্বিসেসিতেপি জনপদসদ্দে জাতিসদ্দত্তা একৰচনমেৰ. তেনাহ ‘‘তস্মিং কোসলেসু জনপদে’’তি, কোসলনামকে তস্মিং জনপদেতি অত্থো. অভূততো হি ৰোহারমত্তং রুল়্হি, ভূততোযেৰ অত্থো ৰিনিচ্ছিনিতব্বো. যথা হি –
‘‘সন্তি পুত্তা ৰিদেহানং, দীঘাৰু রট্ঠৰড্ঢনো;
তে রজ্জং কারযিস্সন্তি, মিথিলাযং পজাপতী’’তি. (জা. ২.২২.২৭৬) আদীসু –
তংপুত্তসঙ্খাতস্স একত্থস্স রুল়্হিৰসেন ‘‘পুত্তা’’তি বহুৰচনপযোগো, তথা ইধাপি তন্নিৰাসসঙ্খাতস্স একত্থস্স রুল়্হিৰসেন ‘‘কোসলেসূ’’তি বহুৰচনপযোগো হোতি. যথা চ ‘‘পাণং ন হঞ্ঞে, ন চ’দিন্নমাদিযে’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪২, ৪৩, ৪৫) জাতিৰসেন বহ্ৰত্থানমেকৰচনপযোগো, তথা ইধাপি জাতিৰসেন অৰযৰপ্পভেদেন বহ্ৰত্থস্স ‘‘জনপদে’’তি একৰচনপযোগো হোতি. ৰুত্তঞ্চ আচরিযেন মজ্ঝিমাগমটীকাযং ‘‘তব্বিসেসনেপি জনপদসদ্দে জাতিসদ্দে একৰচনমেৰ. তেনাহ ‘তস্মিং অঙ্গেসু জনপদে’তি’’.
এৰং রুল়্হিৰসেন বহুম্হি ৰিয ৰত্তব্বে বহুৰচনং দস্সেত্ৰা ইদানি বহ্ৰত্থৰসেন বহুম্পি এৰ ৰত্তব্বে বহুৰচনং দস্সেন্তো ‘‘পোরাণা পনাহূ’’তিআদিমাহ. পন-সদ্দো চেত্থ ৰিসেসত্থজোতনো, তেন পুথুঅত্থৰিসযতায এৰেতং পুথুৰচনং, ন রুল়্হিৰসেনাতি ৰক্খমানং ৰিসেসং জোতেতি. সো হি পদেসো তিযোজনসতপরিমাণতায বহুপ্পভেদোতি, ইমস্মিং পন নযে তেসু কোসলেসু জনপদেসূতি অত্থো ৰেদিতব্বো. মহাপনাদন্তি মহাপনাদজাতক (জা. ১.৩.৪০, ৪১, ৪২) সুরুচিজাতকেসু (জা. ১.১৪.১০২ আদযো) আগতং সুরুচিনো নাম ৰিদেহরঞ্ঞো পুত্তং মহাপনাদনামকং রাজকুমারং. নানানাটকানীতি ভণ্ডুকণ্ডপণ্ডুকণ্ডপমুখানি ছসতসহস্সানি নানাৰিধনাটকানি, কত্থচি পন আদিসদ্দোপি দিট্ঠো, সো জাতকট্ঠকথাযং ন দিস্সতি, যদি চ দিস্সতি, তেন নটলঙ্ঘকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সিতমত্তম্পীতি মিহিতমত্তম্পি. তস্স কির দিব্বনাটকানং অনন্তরভৰেযেৰ দিট্ঠত্তা মনুস্সনাটকানং নচ্চং অমনুঞ্ঞং অহোসি. নঙ্গলানিপি ছড্ডেত্ৰাতি কসিকম্মপ্পহানৰসেন নঙ্গলানি পহায, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং. ন হি কেৰলং কস্সকা এৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি উভযরট্ঠৰাসিনো মনুস্সা অত্তনো অত্তনো কিচ্চং পহায তস্মিং মঙ্গলট্ঠানে সন্নিপতিংসু. তদা কির মহাপনাদকুমারস্স পাসাদমঙ্গলং, ছত্তমঙ্গলং, আৰাহমঙ্গলন্তি তীণি মঙ্গলানি একতো অকংসু, কাসিৰিদেহরট্ঠৰাসিনোপি তত্থ সন্নিপতিত্ৰা অতিরেকসত্তৰস্সানি ছণমনুভৰিংসূতি, অধুনা পন ‘‘নঙ্গলাদীনী’’তি পাঠো দিস্সতি, সো ন পোরাণপাঠো টীকাযমনুদ্ধটত্তা.
মহাজনকাযে সন্নিপতিতেতি কেচি ‘‘পহংসনৰিধিং দস্সেত্ৰা রাজকুমারং হাসাপেস্সামা’’তি, কেচি ‘‘তং কীল়নং পস্সিস্সামা’’তি এৰং মহাজনসমূহে সন্নিপতিতে. অতুলম্বাভিরুহনদারুচিতকপৰেসনাদি নানাকীল়াযো দস্সেত্ৰা. সক্কপেসিতো কির দিব্বনাটকো রাজঙ্গণে আকাসে ঠত্ৰা উপড্ঢভাগং নাম দস্সেতি, একোৰ হত্থো, একো পাদো, একং অক্খি, একা দাঠা নচ্চতি চলতি, উপড্ঢং ফন্দতি, সেসং নিচ্চলমহোসি, তং দিস্ৰা মহাপনাদো থোকং হসিতমকাসি, ইমমত্থং সন্ধায ‘‘সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৰা হসাপেসী’’তি ৰুত্তং. সুহজ্জা নাম ৰিস্সাসিকা ‘‘সুট্ঠু হদযমেতেস’’ন্তি কত্ৰা. আদিসদ্দেন ঞাতকপরিজনাদীনং সঙ্গহো. তস্মাতি তথা ৰচনতো. তং কুসলন্তি ৰচনং উপাদাযাতি এত্থ ‘‘কচ্চি কুসলং? আম কুসল’’ন্তি ৰচনপটিৰচনৰসেন পৰত্তকুসলৰাদিতায তে মনুস্সা আদিতো ‘‘কুসলা’’তি সমঞ্ঞং লভিংসু, তেসং কুসলানং ইস্সরাতি রাজকুমারা কোসলা নাম জাতা, তেসং নিৰাসট্ঠানতায পন পদেসো কোসলাতি পুব্বে ৰুত্তনযমেৰ. তেনাহ ‘‘সো পদেসো কোসলাতি ৰুচ্চতী’’তি. এৰং মজ্ঝিমাগমটীকাযং আচরিযেনেৰ ৰুত্তং. তত্রাযমধিপ্পাযো সিযা – ‘‘সো পদেসো কোসলাতি ৰুচ্চতী’’তি সঞ্ঞীসঞ্ঞা যথাক্কমং একৰচনবহুৰচনৰসেন ৰুত্তত্তা পুরিমনযে ৰিয ইধাপি রুল়্হিৰসেনেৰ বহুৰচনং হোতি. রাজকুমারানং নামলাভহেতুমত্তঞ্হেত্থ ৰিসেসোতি. ইধ পন আচরিযেন এৰং ৰুত্তং সো পদেসোতি পদেসসামঞ্ঞতো ৰুত্তং, ৰচনৰিপল্লাসেন ৰা, তে পদেসাতি অত্থো. কোসলাতি ৰুচ্চতি কুসলা এৰ কোসলাতি কত্ৰা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৪) তত্রাযমধিপ্পাযো সিযা – সো পদেসোতি জাতিসদ্দৰসেন, ৰচনৰিপল্লাসেন ৰা ৰুত্তত্তা পুথুঅত্থৰিসযতায এৰ বহুৰচনং হোতি. পদেসস্স নামলাভহেতু হেত্থ ৰিসেসোতি. ‘‘কুসল’’ন্তি হি ৰচনমুপাদায রুল়্হিনামৰসেন ৰুত্তনযেন কোসলা যথা ‘‘যেৰাপনকং, নতুম্হাকৰগ্গো’’তি. অপিচ ৰচনপটিৰচনৰসেন ‘‘কুসল’’ন্তি ৰদন্তি এত্থাতি কোসলা. ৰিচিত্রা হি তদ্ধিতৰুত্তীতি. কুসলন্তি চ আরোগ্যং ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৫; জা. ২.২০.১২৯) ৰিয, কচ্চি তুম্হাকং আরোগ্যং হোতীতি অত্থো, ছেকং ৰা ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্স, সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ৰিয, কচ্চি তেসং নাটকানং ছেকতা হোতীতি অত্থো.
চরণং চারিকা, চরণং ৰা চারো, সো এৰ চারিকা, তযিদং মগ্গগমনমেৰ ইধাধিপ্পেতং, ন চুণ্ণিকগমনমত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘অদ্ধানগমন’’ন্তি ৰুত্তং, ভাৰনপুংসকঞ্চেতং, অদ্ধানগমনসঙ্খাতায চারিকায চরমানোতি ৰুত্তং হোতি, অভেদেপি ৰা ভেদৰোহারেন ৰুত্তং যথা ‘‘দিৰাৰিহারং নিসীদী’’তি, (ম. নি. ১.২৫৬) অদ্ধানগমনসঙ্খাতং চারিকং চরমানো, চরণং করোন্তোতি অত্থো. সব্বত্থকো হি করভূধাতূনমত্থোতি. ‘‘অদ্ধানমগ্গ’’ন্তিপি কত্থচি পাঠো, সো ন সুন্দরো. ন হি চারিকাসদ্দো মগ্গৰাচকোতি. ইদানি তং ৰিভাগেন দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতং নিযমেন্তো ‘‘চারিকা চ নামেসা’’তিআদিমাহ. সাৰকানম্পি রুল়্হিৰসেন চারিকায সম্ভৰতো ততো ৰিসেসেতি ‘‘ভগৰতো’’তি ইমিনা. তথা হি মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘চারিকং চরমানোতি এত্থ কিঞ্চাপি অযং চারিকা নাম মহাজনসঙ্গহত্থং বুদ্ধানংযেৰ লব্ভতি, বুদ্ধে উপাদায পন রুল়্হিসদ্দেন সাৰকানম্পি ৰুচ্চতি কিলঞ্জাদীহি কতবীজনীপি তালৰণ্টং ৰিযা’’তি. দূরেপীতি এত্থ পি-সদ্দেন, অপি-সদ্দেন ৰা নাতিদূরেপীতি সম্পিণ্ডনং তত্থাপি চারিকাসম্ভৰতো. বোধনেয্যপুগ্গলন্তি চতুসচ্চপটিৰেধৰসেন বোধনারহপুগ্গলং. সহসা গমনন্তি সীঘগমনং. ‘‘মহাকস্সপস্স পচ্চুগ্গমনাদীসূ’’তি ৰুত্তমেৰ সরূপতো দস্সেতি ‘‘ভগৰা হী’’তিআদিনা. পচ্চুগ্গচ্ছন্তোতি পটিমুখং গচ্ছন্তো, পচ্চুট্ঠহন্তোতি অত্থো. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘তিংসযোজন’’ন্তি পদমনুকড্ঢতি. পক্কুসাতি নাম গন্ধাররাজা. মহাকপ্পিনো নাম কুক্কুটৰতীরাজা. ধনিযো নাম কোরণ্ডসেট্ঠিপুত্তো গোপো.
এৰং ধম্মগরুতাকিত্তনমুখেন মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীনি (সং. নি. অট্ঠ. ২.১৫৪) একদেসেন দস্সেত্ৰা ইদানি ৰনৰাসিতিস্সসামণেরস্স ৰত্থুং ৰিত্থারেত্ৰা চারিকং দস্সেতুং ‘‘একদিৰস’’ন্তিআদি আরদ্ধং. কো পনেস তিস্সসামণেরো নাম? সাৰত্থিযং ধম্মসেনাপতিনো উপট্ঠাককুলে জাতো মহাপুঞ্ঞো ‘‘পিণ্ডপাতদাযকতিস্সো, কম্বলদাযকতিস্সো’’তি চ পুব্বে লদ্ধনামো পচ্ছা ‘‘ৰনৰাসিতিস্সো’’তি পাকটো খীণাসৰসামণেরো. ৰিত্থারো ধম্মপদে (ধ. প. অট্ঠ. ১.৭৪ ৰনৰাসীতিস্সসামণেরৰত্থু). আকাসগামীহি সদ্ধিং আকাসেনেৰ গন্তুকামো ভগৰা ‘‘ছল়ভিঞ্ঞানং আরোচেহী’’তি অৰোচ. তস্সাতি তিস্সসামণেরস্স. তন্তি ভগৰন্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন চীৰরং পারুপন্তং. নো থেরো নো ওরমত্তকো ৰতাতি সম্বন্ধো, গুণেন লামকপ্পমাণিকো নো হোতীতি অত্থো.
অত্তনো পত্তাসনেতি ভিক্খূনং আসনপরিযন্তে. তেসং গামিকানং দানপটিসংযুত্তং মঙ্গলং ৰত্ৰা. কস্মা পন সদেৰকস্স লোকস্স মগ্গদেসকোপি সমানো ভগৰা এৰমাহাতি চোদনং সোধেতুং ‘‘ভগৰা কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. মগ্গদেসকোতি নিব্বানমগ্গস্স, সুগতিমগ্গস্স ৰা দেসকো.
তাযাতি অরঞ্ঞসঞ্ঞায. সঙ্ঘকম্মৰসেন সিজ্ঝমানাপি উপসম্পদা সত্থু আণাৰসেন সিজ্ঝনতো ‘‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘অপরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সস্সেৰ তস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো সত্থা ‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’তি অৰোচা’’তি ৰদন্তি. ধম্মসেনাপতিনা উপজ্ঝাযেন উপসম্পাদেত্ৰা, ততোযেৰেস ধম্মসেনাপতিনো সদ্ধিৰিহারিকোতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তো. ধম্মপদট্ঠকথাযং পন ধম্মসেনাপতিআদিথেরানং চত্তালীসভিক্খুসহস্সপরিৰারানং অত্তনো অত্তনো পরিৰারেহি সদ্ধিং পচ্চেকং গমনং, ভগৰতো চ এককস্সেৰ গমনং খুদ্দকভাণকানং মতেন ৰুত্তং, ইধ, পন মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযঞ্চ (ম. নি. অট্ঠ. ২.৬৫) অঞ্ঞথা গমনং দীঘভাণকমজ্ঝিমভাণকানং মতেনাতি দট্ঠব্বং. অযন্তি মহাকস্সপাদীনমত্থায চারিকা. যং পন অনুগ্গণ্হন্তস্স ভগৰতো গমনং, অযং অতুরিতচারিকা নামাতি সম্বন্ধো.
ইমং পন চারিকন্তি অতুরিতচারিকং. মহামণ্ডলন্তি মজ্ঝিমদেসপরিযাপন্নেনেৰ বাহিরিমেন পমাণেন পরিচ্ছিন্নত্তা মহন্ততরং মণ্ডলং. মজ্ঝিমমণ্ডলন্তি ইতরেসং উভিন্নং ৰেমজ্ঝে পৰত্তং মণ্ডলং. অন্তোমণ্ডলন্তি ইতরেহি খুদ্দকং মণ্ডলং, ইতরেসং ৰা অন্তোগধত্তা অন্তিমং মণ্ডলং, অব্ভন্তরিমং মণ্ডলন্তি ৰুত্তং হোতি. কিং পনিমেসং পমাণন্তি আহ ‘‘কত্থা’’তিআদি. তত্থ নৰযোজনসতিকতা মজ্ঝিমদেসপরিযাপন্নৰসেনেৰ গহেতব্বা ততো পরং অতুরিতচারিকায অগমনতো. তদুত্তরি হি তুরিতচারিকায এৰ তথাগতো গচ্ছতি, ন অতুরিতচারিকায. পৰারেত্ৰাৰ চারিকাচরণং বুদ্ধাচিণ্ণন্তি ৰুত্তং ‘‘মহাপৰারণায পৰারেত্ৰা’’তিআদি. পাটিপদদিৰসেতি পঠমকত্তিকপুণ্ণমিযা অনন্তরে পাটিপদৰসে. সমন্তাতি গতগতট্ঠানস্স চতূসু পস্সেসু সমন্ততো. মহাজনকাযস্স সন্নিপতনতো পুরিমং পুরিমং আগতা নিমন্তেতুং লভন্তি. তথা সন্নিপতনমেৰ দস্সেতুং ‘‘ইতরেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. সমথৰিপস্সনা তরুণা হোন্তীতি এত্থ সমথস্স তরুণভাৰো উপচারসমাধিৰসেন, ৰিপস্সনায পন সঙ্খারপরিচ্ছেদঞাণং, কঙ্খাৰিতরণঞাণং, সম্মসনঞাণং, মগ্গামগ্গঞাণন্তি চতুন্নং ঞাণানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. তরুণৰিপস্সনাতি হি তেসং চতুন্নং ঞাণানমধিৰচনং. পৰারণাসঙ্গহং দত্ৰাতি অনুমতিদানৰসেন দত্ৰা. কত্তিকপুণ্ণমাযন্তি পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমিযং. ‘‘মিগসিরস্স পঠমপাটিপদদিৰসে’’তি ইদং মজ্ঝিমদেসৰোহারৰসেন মিগসিরমাসস্স পঠমং পাটিপদদিৰসং সন্ধায ৰুত্তং, এতরহি পৰত্তৰোহারৰসেন পন পচ্ছিমকত্তিকমাসস্স কাল়পক্খপাটিপদদিৰসো ৰেদিতব্বো.
অঞ্ঞেনপি কারণেনাতি ভিক্খূনং সমথৰিপস্সনাতরুণভাৰতো অঞ্ঞেনপি মজ্ঝিমমণ্ডলে ৰেনেয্যানং ঞাণপরিপাকাদিকারণেন. চতুমাসন্তি আসল়্হীপুণ্ণমিযা পাটিপদতো যাৰ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমী, তাৰ চতুমাসং. ‘‘সমন্তা যোজনসত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তনযেনেৰ. ৰসনং ৰস্সং, ৰসনকিরিযা, ৰুত্থং ৰসিতং ৰস্সমস্সাতি ৰুত্থৰস্সো, তস্স. তথাগতেন ৰিনেতব্বত্তা ‘‘ভগৰতো ৰেনেয্যসত্তা’’তি সামিনিদ্দেসো ৰুত্তো, কত্তুনিদ্দেসো ৰা এস. ৰেনেয্যসত্তাতি চ চরিতানুরূপং ৰিনেতব্বসত্তা. ইন্দ্রিযপরিপাকং আগমযমানোতি সদ্ধাদিইন্দ্রিযানং ৰিমুত্তিপরিপাচনভাৰেন পরিপক্কং পটিমানেন্তো. ফুস্সমাঘফগ্গুণচিত্তমাসানং অঞ্ঞতরমাসস্স পঠমদিৰসে নিক্খমনতো মাসনিযমো এত্থ ন কতোতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘একমাসং ৰা দ্ৰিতিচতুমাসং ৰা তত্থেৰ ৰসিত্ৰা’’তি. তত্থেৰাতি ৰস্সূপগমনট্ঠানে এৰ. ‘‘সত্তহি ৰা’’তিআদি ‘‘একমাসং ৰা’’তিআদিনা যথাক্কমং যোজেতব্বং – যদি অপরম্পি একমাসং তত্থেৰ ৰসতি, সত্তহি মাসেহি চারিকং পরিযোসাপেতি. যদি দ্ৰিমাসং ছহি, যদি তিমাসং পঞ্চহি, যদি চতুমাসং তত্থেৰ ৰসতি, চতূহি মাসেহি চারিকং পরিযোসাপেতীতি. কস্মা পন চারিকাগমনন্তি আসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘ইতী’’তিআদি ৰুত্তং. অতিরেকং জরাদুব্বলো বাল়্হজিণ্ণো. তে কদা পস্সিস্সন্তি, ন পস্সিস্সন্তি এৰ. লোকানুকম্পকাযাতি লোকানুকম্পকায এৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘ন চীৰরাদিহেতূ’’তি.
জঙ্ঘৰিহারৰসেনাতি জঙ্ঘাহি ৰিচরণৰসেন, জঙ্ঘাহি ৰিচরিত্ৰা তত্থ তত্থ কতিপাহং নিৰসনৰসেন ৰা. সব্বিরিযাপথসাধারণঞ্হি ৰিহারৰচনং. সরীরফাসুকত্থাযাতি একস্মিংযেৰ ঠানে নিবদ্ধৰাসৰসেন উস্সন্নধাতুকস্স সরীরস্স ৰিচরণেন ফাসুভাৰত্থায. অট্ঠুপ্পত্তিকালাভিকঙ্খনত্থাযাতি অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্ত (অ. নি. ৭.৭২) মঘদেৰজাতকাদি (জা. ১.১.৯) দেসনানং ৰিয ধম্মদেসনায অভিকঙ্খিতব্বঅট্ঠুপ্পত্তিকালত্থায, অট্ঠুপ্পত্তিকালস্স ৰা অভিকঙ্খনত্থায, অট্ঠুপ্পত্তিকালে ধম্মদেসনত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি. সিক্খাপদপঞ্ঞাপনত্থাযাতি সুরাপানসিক্খাপদাদি (পাচি. ৩২৭, ৩২৮, ৩২৯) পঞ্ঞাপনে ৰিয সিক্খাপদানং পঞ্ঞাপনত্থায. বোধনত্থাযাতি অঙ্গুলিমালাদযো (ম. নি. ২.৩৪৭) ৰিয বোধনেয্যসত্তে চতুসচ্চবোধনত্থায. মহতাতি মহতিযা. কঞ্চি, কতিপযে ৰা পুগ্গলে উদ্দিস্স চারিকা নিবদ্ধচারিকা. তদঞ্ঞা সম্বহুলে উদ্দিস্স গামনিগমনগরপটিপাটিযা চারিকা অনিবদ্ধচারিকা. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. যং চরতীতি কিরিযাপরামসনং.
‘‘এসা ইধ অধিপ্পেতা’’তি ৰুত্তমেৰ ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘তদা কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. দসসহস্সিলোকধাতুযাতি জাতিক্খেত্তভূতং দসসহস্সচক্কৰাল়ং সন্ধায ৰুত্তং. কস্মাতি চে? তত্থেৰ ভব্বসত্তানং সম্ভৰতো. তত্থ হি সত্তে ভব্বে পরিপক্কিন্দ্রিযে পস্সিতুং বুদ্ধঞাণং অভিনীহরিত্ৰা ঠিতো ভগৰা ঞাণজালং পত্থরতীতি ৰুচ্চতি, ইদঞ্চ দেৰব্রহ্মানং ৰসেন ৰুত্তং. মনুস্সা পন ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে, ইমস্মিংযেৰ চ সপরিৰারে জম্বুদীপে বোধনেয্যা হোন্তি. বোধনেয্যবন্ধৰেতি বোধনেয্যসত্তসঙ্খাতে ভগৰতো বন্ধৰে. গোত্তাদিসম্বন্ধা ৰিয হি সচ্চপটিৰেধসম্বন্ধা ৰেনেয্যা ভগৰতো বন্ধৰা নামাতি. গোচরভাৰূপগমনং সন্ধায ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠো’’তি ৰুত্তং. ভগৰা কির মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ‘‘যে সত্তা ভব্বা পরিপক্কঞাণা, তে ময্হং ঞাণস্স উপট্ঠহন্তূ’’তি চিত্তং অধিট্ঠায সমন্নাহরতি, তস্স সহসমন্নাহারা একো ৰা দ্ৰে ৰা সম্বহুলা ৰা তদা ৰিনযূপগা ৰেনেয্যা ঞাণস্স আপাথমাগচ্ছন্তি, অযমেত্থ বুদ্ধানুভাৰো. এৰমাপাথগতানং পন নেসং উপনিস্সযং পুব্বচরিযং, পুব্বহেতুং, সম্পতি ৰত্তমানঞ্চ পটিপত্তিং ওলোকেতি. ৰেনেয্যসত্তপরিগ্গণ্হনত্থঞ্হি সমন্নাহারে কতে পঠমং নেসং ৰেনেয্যভাৰেন উপট্ঠানং হোতি, অথ ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি সরণগমনাদিৰসেন কঞ্চি নিপ্ফত্তিং ৰীমংসমানো পুব্বূপনিস্সযাদীনি ওলোকেতি. তেনাহ ‘‘অথ ভগৰা’’তিআদি. সোতি অম্বট্ঠো. ৰাদপটিৰাদং কত্ৰাতি ‘‘এৰং নু তে অম্বট্ঠা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৬২) মযা ৰুত্তৰচনস্স ‘‘যে চ খো তে ভো গোতম মুণ্ডকা সমণকা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৬৩) পটিৰচনং দত্ৰা, অসব্ভিৰাক্যন্তি অসপ্পুরিসৰাচং, তিক্খত্তুং ইব্ভৰাদনিপাতনৰসেন নানপ্পকারং সাধুসভাৰায ৰাচায ৰত্তুমযুত্তং ৰাক্যং ৰক্খতীতি ৰুত্তং হোতি. নিব্বিসেৰনন্তি ৰিগততুদনং, মানদপ্পৰসেন অপগতপরিনিপ্ফন্দনন্তি অত্থো.
অৰসরিতব্বন্তি উপগন্তব্বং. তস্স গামস্স ইদং নামমত্তং, কিমেত্থ অত্থপরিযেসনাযাতি ৰুত্তং ‘‘ইজ্ঝানঙ্গলন্তিপি পাঠো’’তি. ‘‘যেন দিসাভাগেনা’’তি করণনিদ্দেসানুরূপং করণত্থে উপযোগৰচনন্তি দস্সেতি ‘‘তেন অৰসরী’’তি ইমিনা. ‘‘যস্মিং পদেসে’’তি পন ভুম্মনিদ্দেসানুরূপং ‘‘তং ৰা অৰসরী’’তি ৰুত্তং. তদুভযমেৰত্থং ৰিৰরতি ‘‘তেন দিসাভাগেনা’’তিআদিনা. গতোতি উপগতো, অগমাসীতি অত্থো. পুন গতোতি সম্পত্তো, সম্পাপুণীতি অত্থো. ‘‘ইচ্ছানঙ্গলে’’তি ইদং তদা ভগৰতো গোচরগামনিদস্সনং, সমীপত্থে চেতং ভুম্মং. ‘‘ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডে’’তি ইদং পন নিৰাসট্ঠানদস্সনং, নিপ্পরিযাযতো অধিকরণে চেতং ভুম্মন্তি তদুভযম্পি পদং ৰিসেসত্থদস্সনেন ৰিৰরন্তো ‘‘ইচ্ছানঙ্গলং উপনিস্সাযা’’তিআদিমাহ. ‘‘সীলখন্ধাৰার’’ন্তিআদি ৰুত্তনযেন ৰেনেয্যহিতসমপেক্খনৰসেনেৰ ভগৰতো ৰিহারদস্সনং. তত্থ ধম্মরাজস্স ভগৰতো সব্বসো অধম্মনিগ্গণ্হনপরা এৰ পটিপত্তি, সা চ সীলসমাধিপঞ্ঞাৰসেনাতি সীলাদিত্তযস্সেৰ গহণং. সীলখন্ধাৰারন্তি চক্কৰত্তিরঞ্ঞো দারুইট্ঠকাদিকতং খন্ধাৰারসদিসং সীলসঙ্খাতং খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা ৰিহরতীতি সম্বন্ধো. দারুক্খন্ধাদীহি আসমন্ততো ৰরন্তি পরিক্খিপন্তি এত্থাতি হি খন্ধাৰারো অ-কারস্স দীঘং কত্ৰা, রাজূনং অচিরনিৰাসট্ঠানং. তত্থ পন ভগৰতো অচিরনিৰসনকিরিযাসম্বন্ধমত্তেন ভযনিৰারণট্ঠেন তংসদিসতায সীলম্পি তথা ৰুচ্চতি. সমাধিকোন্তন্তি সম্মাসমাধিসঙ্খাতং মঙ্গলসত্তিং. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং জযমন্তপদং. পরিৰত্তযমানোতি পরিজপ্পমানো. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসর’’ন্তিপি পাঠো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৰজিরগ্গসরং অপরাপরং সম্পরিৰত্তমানোতি অত্থো. যথাভিরুচিতেন ৰিহারেনাতি সব্বৰিহারসাধারণদস্সনং, দিব্বৰিহারাদীসু যেন যেন অত্তনা অভিরুচিতেন ৰিহারেন ৰিহরতীতি অত্থো.
পোক্খরসাতিৰত্থুৰণ্ণনা
২৫৫. মন্তেতি ইরুৰেদাদিমন্তসত্থে. ইরুৰেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বট্ঠেন ‘‘মন্তা’’তি ৰুচ্চন্তি. অণ-সদ্দো সদ্দেতি আহ ‘‘সজ্ঝাযতী’’তি. লোকিযা পন ৰদন্তি ‘‘ব্রহ্মুনো অপচ্চং ব্রাহ্মণো, নাগমো, ণত্তং, দীঘাদী’’তি. কস্মা অযমেৰ ৰচনত্থো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ইদমেৰা’’তিআদি. অথ কেসং ইতরো ৰচনত্থোতি চোদনমপনেতি ‘‘অরিযা পনা’’তিআদিনা. অথ ৰা যং লোকিযা ৰদন্তি ‘‘ব্রহ্মুনা জাতো ব্রাহ্মণো’’তিআদিনিরুত্তিং, তং পটিক্খিপিতুং এৰং ৰুত্তং. ‘‘ইদমেৰা’’তি হি অৰধারণেন তং পটিক্খিপতি. ‘‘জাতিব্রাহ্মণান’’ন্তি পন ইমিনা সদ্দন্তরেন দস্সিতেসু জাতিব্রাহ্মণৰিসুদ্ধিব্রাহ্মণৰসেন দুৰিধেসু ব্রাহ্মণেসু ৰিসুদ্ধিব্রাহ্মণানং নিরুত্তিং দস্সেন্তো ‘‘অরিযা পনা’’তিআদিমাহ. বহন্তি পাপে বহি করোন্তীতি হি অরিযা ব্রাহ্মণা নিরুত্তিনযেন. ‘‘তস্স কির কাযো সেতপোক্খরসদিসো’’তি ইদমেৰস্স নামলাভহেতুদস্সনং, সেসং পন তপ্পসঙ্গেন যথাৰিজ্জমানৰিসেসদস্সনমেৰ. তেনাহ ‘‘ইতি নং পোক্খরসদিসত্তা পোক্খরসাতীতি সঞ্জানন্তী’’তি. পোক্খরেন সদিসো কাযো যস্সাতি হি পোক্খরসাতী নিরুত্তিনযেন. সাতসদ্দো ৰা সদিসত্থো, পোক্খরেন সাতো সদিসো কাযো তথা, সো যস্সাতি পোক্খরসাতী. সেতপোক্খরসদিসোতি সেতপদুমৰণ্ণো. দেৰনগরেতি আলকমন্দাদিদেৰপুরে. উস্সাপিতরজততোরণন্তি গম্ভীরনেমনিখাতং অচ্চুগ্গতং রজতমযং ইন্দখীলং. কাল়মেঘরাজীতি কদাচি দিস্সমানা কাল়অব্ভলেখা. রজতপনাল়িকাতি রজতমযতুম্বং. সুৰট্টিতাতি ৰট্টভাৰস্স যুত্তট্ঠানে সুট্ঠু ৰট্টুলা. কাল়ৰঙ্গতিলকাদীনমভাৰেন সুপরিসুদ্ধা.‘‘অরাজকে’’তিআদিনাপি সোভগ্গপ্পত্তভাৰমেৰ নিদস্সেতি.
ইদানি অপরম্পি তস্স নামলাভহেতুং দস্সেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চ ‘‘হিমৰন্তপদেসে মহাসরে পদুমগব্ভে নিব্বত্তী’’তি ইদমেৰস্স নামলাভহেতুদস্সনং. সেসং পন তপ্পসঙ্গেন তথাপৰত্তাকারদস্সনমেৰ. তেনাহ ‘‘ইতি নং পোক্খরে সযিতত্তা পোক্খরসাতীতি সঞ্জানন্তী’’তি. পোক্খরে কমলে সযতীতি হি পোক্খরসাতী, সাতং ৰা ৰুচ্চতি সমসণ্ঠানং, পোক্খরে জাতং সমসণ্ঠানং তথা, তমস্সত্থীতিপি পোক্খরসাতী. যং পন আচরিযেন ৰুত্তং ‘‘ইমস্স ব্রাহ্মণস্স কীদিসো পুব্বযোগো, যেন নং ভগৰা অনুগ্গণ্হিতুং তং ঠানং উপগতোতি আহা’’তি, (দী. নি. টী. ১.২৫৫) তদেতং ‘‘অযং পনা’’তিআদিৰচনং একদেসমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘সো ততো মনুস্সলোক’’ন্তিআদিৰচনতো দেৰলোকে নিব্বত্তীতি এত্থ অপরাপরং নিব্বত্তি এৰ ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. তথারূপেন কম্মেন নিব্বত্তিমেৰ সন্ধায ‘‘মাতুকুচ্ছিৰাসং জিগুচ্ছিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পদুমগব্ভে নিব্বত্তী’’তি ইমিনা সংসেদজোযেৰ হুত্ৰা নিব্বত্তীতি দস্সেতি. ন পুপ্ফতীতি ন ৰিকসতি. তেনাতি তাপসেন. নাল়তোতি পুপ্ফদণ্ডতো. সুৰণ্ণচুণ্ণেহি পিঞ্জরং হেমৰণ্ণো যস্সাতি সুৰণ্ণচুণ্ণপিঞ্জরো, তং, সুৰণ্ণচুণ্ণেহি ৰিকিণ্ণভাৰেন হেমৰণ্ণন্তি অত্থো. পিঞ্জরসদ্দো হি হেমৰণ্ণপরিযাযোতি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.২২) ৰুত্তং. এস নযো পদুমরেণুপিঞ্জরন্তি এত্থাপি. রজতবিম্বকন্তি রূপিযমযরূপকং. পটিজগ্গামীতি পোসেমি. পারন্তি পরিযোসানং, নিপ্ফত্তি ৰা ৰুচ্চতি নদীসমুদ্দাদীনং পরিযোসানভূতং পারং ৰিযাতি কত্ৰা. পটিসন্ধিপঞ্ঞাসঙ্খাতেন সভাৰঞাণেন পণ্ডিতো. ইতি কত্তব্বেসু, ৰেদেসু ৰা ৰিসারদপঞ্ঞাসঙ্খাতেন ৰেয্যত্তিযেন ব্যত্তো. অগ্গব্রাহ্মণোতি দিসাপামোক্খব্রাহ্মণো. সিপ্পন্তি ৰেদসিপ্পং তস্সেৰ পকরণাধিগতত্তা. ব্রহ্মদেয্যং অদাসীতি ৰক্খমাননযেন ব্রহ্মদেয্যং কত্ৰা অদাসি.
‘‘অজ্ঝাৰসতী’’তি এত্থ অধি-সদ্দো, আ-সদ্দো চ উপসগ্গমত্তং, ততো ‘‘উক্কট্ঠ’’ন্তি ইদং অজ্ঝাপুব্বৰসযোগে ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং. অধি-সদ্দো ৰা ইস্সরিযত্থো, আ-সদ্দো মরিযাদত্থো ততো ‘‘উক্কট্ঠ’’ন্তি ইদং কম্মপ্পৰচনীযযোগে ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি দস্সেতি ‘‘উক্কট্ঠনামকে’’তিআদিনা. তদেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তস্স নগরস্স সামিকো হুত্ৰা’’তি হি ‘‘অভিভৰিত্ৰা’’তি এতস্সত্থৰিৰরণং, তেনেতং দীপেতি ‘‘সামিভাৰো অভিভৰন’’ন্তি. ‘‘যায মরিযাদাযা’’তিআদি পন আ-সদ্দস্সত্থৰিৰরণং, তেনেতং দীপেতি ‘‘আসদ্দো মরিযাদত্থো, মরিযাদা চ নাম যায তত্থ ৰসিতব্বং, সাযেৰ অপরাধীনতা’’তি. যায মরিযাদাযাতি হি যায অপরাধীনতাসঙ্খাতায অনঞ্ঞসাধারণায অৰত্থাযাতি অত্থো. ‘‘উপসগ্গৰসেনা’’তিআদি পন ‘‘উক্কট্ঠনামকে’’তি এতস্সত্থৰিৰরণং, তেনেতং দীপেতি ‘‘সতিপি ভুম্মৰচনপ্পসঙ্গে ধাত্ৰত্থানুৰত্তকৰিসেসকভূতেহি দুৰিধেহিপি উপসগ্গেহি যুত্তত্তা উপযোগৰচনমেৰেত্থ ৰিহিত’’ন্তি. ‘‘তস্স কিরা’’তিআদি পন অত্থানুগতসমঞ্ঞাপরিদীপনং. ৰত্থু নাম নগরমাপনারহভূমিপ্পদেসো ‘‘আরামৰত্থু, ৰিহারৰত্থূ’’তিআদীসু ৰিয.
উক্কাতি দণ্ডদীপিকা. অগ্গহেসুন্তি ‘‘অজ্জ মঙ্গলদিৰসো, তস্মা সুনক্খত্তং, তত্থাপি অযং সুখণো মা অতিক্কমী’’তি রত্তিৰিভাযনং অনুরক্খন্তা, রত্তিযং আলোককরণত্থায উক্কা ঠপেত্ৰা উক্কাসু জলমানাসু নগরস্স ৰত্থুং অগ্গহেসুং, তেনেতং দীপেতি – উক্কাসু ঠিতাতি উক্কট্ঠা. মূলৰিভুজাদি আকতিগণপক্খেপেন, নিরুত্তিনযেন ৰা উক্কাসু ৰিজ্জোতযন্তীসু ঠিতাতি উক্কট্ঠা, তথা উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতা আসীতিপি উক্কট্ঠাতি. মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং পন এৰং ৰুত্তং ‘‘তঞ্চ নগরং ‘মঙ্গলদিৰসো সুখণো, সুনক্খত্তং মা অতিক্কমী’তি রত্তিম্পি উক্কাসু ঠিতাসু মাপিতত্তা উক্কট্ঠাতিপি ৰুচ্চতি, দণ্ডদীপিকাসু জালেত্ৰা ধারিযমানাসু মাপিতত্তাতি ৰুত্তং হোতী’’তি, (ম. নি. অট্ঠ. ১.মূলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা) তদপিমিনা সংসন্দতি চেৰ সমেতি চ নগরৰত্থুপরিগ্গহস্সপি নগরমাপনপরিযাপন্নত্তাতি দট্ঠব্বং. অপরে পন ভণন্তি ‘‘ভূমিভাগসম্পত্তিযা, উপকরণসম্পত্তিযা, মনুস্সসম্পত্তিযা চ তং নগরং উক্কট্ঠগুণযোগতো উক্কট্ঠাতি নামং লভতী’’তি. লোকিযা পন ৰদন্তি ‘‘উক্কা ধারীযতি এতস্স মাপিতকালেতি উক্কট্ঠা, ৰণ্ণৰিকারোয’’ন্তি, ইত্থিলিঙ্গৰসেন চাযং সমঞ্ঞা, তেনেৰিধ পযোগো দিস্সতি ‘‘যথা চ ভৰং গোতমো উক্কট্ঠায অঞ্ঞানি উপাসককুলানি উপসঙ্কমতী’’তি (দী. নি. ১.২৯৯) মূলপরিযাযসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.১) চ ‘‘একং সমযং ভগৰা উক্কট্ঠাযং ৰিহরতি সুভগৰনে সালরাজমূলে’’তিআদি. এৰমেত্থ হোতু উপসগ্গৰসেন উপযোগৰচনং, কথং পনেতং সেসপদেসু সিযাতি অনুযোগেনাহ ‘‘তস্স অনুপযোগত্তা সেসপদেসূ’’তি. তত্থ তস্সাতি উপসগ্গৰসেন উপযোগসঞ্ঞুত্তস্স ‘‘উক্কট্ঠ’’ন্তি পদস্স. অনুপযোগত্তাতি ৰিসেসনভাৰেন অনুপযুত্তত্তা. সেসপদেসূতি ‘‘সত্তুস্সদ’’ন্তিআদীসু সত্তসু পদেসু.
কিং নু খ্ৰাযং সদ্দপযোগো সদ্দলক্খণানুগতোতি চোদনমপনেতি ‘‘তত্থ…পে… পরিযেসিতব্ব’’ন্তি ইমিনা. তত্থাতি উপসগ্গৰসেন, অনুপযোগৰসেন চ উপযোগৰচনন্তি ৰুত্তে দুব্বিধেপি ৰিধানে. লক্খণন্তি গহণূপাযঞাযভূতং সদ্দলক্খণং, সুত্তং ৰা. পরিযেসিতব্বন্তি সদ্দসত্থেসু ৰিজ্জমানত্তা ঞাণেন গৰেসিতব্বং, গহেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. এতেন হি সদ্দলক্খণানুগতোৰাযং সদ্দপযোগোতি দস্সেতি, সদ্দৰিদূ চ ইচ্ছন্তি ‘‘উপঅনুঅধিআইচ্চাদিপুব্বৰসযোগে সত্তমিযত্থে উপযোগৰচনং পাপুণাতি, ৰিসেসিতব্বপদে চ যথাৰিধিমনুপযোগো ৰিসেসনপদানং সমানাধিকরণভূতান’’ন্তি. তত্র যদা অধি-সদ্দো, আ-সদ্দো চ উপসগ্গমত্তং, তদা ‘‘ততিযাসত্তমীনঞ্চা’’তি লক্খণেন অজ্ঝাপুব্বৰসযোগে উপযোগৰচনং. তথা হি ৰদন্তি ‘‘সত্তমিযত্থে কালদিসাসু উপান্ৰজ্ঝাৰসযোগে, অধিপুব্বসিঠাৰসানং পযোগে, তপ্পানচারেসু চ দুতিযা. কালে পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা, একং সমযং ভগৰা, কঞ্চি কালং পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, ইমং রত্তিং চত্তারো মহারাজানো. দিসাযং পুরিমং দিসং ধতরট্ঠো. উপাদিপুব্বৰসযোগে গামং উপৰসতি, গামং অনুৰসতি, গামং আৰসতি, অগারং অজ্ঝাৰসতি, অধিপুব্বসিঠাৰসানং পযোগে পথৰিং অধিসেস্সতি, গামং অধিতিট্ঠতি, গামং অজ্ঝাৰসতি. তপ্পানচারেসু নদিং পিৰতি, গামং চরতি ইচ্চাদীতি.
যদা পন অধি-সদ্দো ইস্সরিযত্থো, আ-সদ্দো চ মরিযাদত্থো, তদা ‘‘কম্মপ্পৰচনীযযুত্তে’’তি লক্খণেন কম্মপ্পৰচনীযযোগে উপযোগৰচনং. তথা হি ৰদন্তি ‘‘অনুআদযো উপসগ্গা, ধীআদযো নিপাতা চ কম্মপ্পৰচনীযসঞ্ঞা হোন্তি কিরিযাসঙ্খাতং কম্মং পৰচনীযং যেসং তে কম্মপ্পৰচনীযা’’তি. সেসপদানং পন যথাৰিধিমনুপযোগে কতরেন লক্খণেন উপযোগৰচনন্তি? যথাৰুত্তলক্খণেনেৰ. যজ্জেৰং তেসম্পি আধারভাৰতো নানাধারতা সিযাতি? ন, বহূনম্পি পদানং নগরৰসেন একত্থভাৰতো. সকত্থমত্তঞ্হি তেসং নানাকরণন্তি. অঞ্ঞে পন সদ্দৰিদূ এৰমিচ্ছন্তি ‘‘সমানাধিকরণপদানং পচ্চেকং কিরিযাসম্বন্ধনেন ৰিসেসিতব্বপদেন সমানৰচনতা যথা ‘কটং করোতি, ৰিপুলং, দস্সনীয’ন্তি এত্থ ‘কটং করোতি, ৰিপুলং করোতি, দস্সনীযং করোতী’তি পচ্চেকং কিরিযাসম্বন্ধনেন কম্মত্থেযেৰ দুতিযা’’তি, তদেতং ৰিচারেতব্বং ৰিসেসনপদানং সমানাধিকরণানং কিরিযাসম্বজ্ঝনাভাৰতো. যদা হি কিরিযাসম্বজ্ঝনং, তদা ৰিসেসনমেৰ ন হোতীতি.
উস্সদতা নামেত্থ বহুলতাতি ৰুত্তং ‘‘বহুজন’’ন্তি. তং পন বহুলতং দস্সেতি ‘‘আকিণ্ণমনুস্স’’ন্তিআদিনা. অরঞ্ঞাদীসু গহেত্ৰা পোসেতব্বা পোসাৰনিযা, এতেন তেসং ধম্মভাৰং দস্সেতি. আৰিজ্ঝিত্ৰাতি পরিক্খিপিত্ৰা. খণিত্ৰা কতা পোক্খরণী, আবন্ধিত্ৰা কতং তল়াকং. অচ্ছিন্নূদকট্ঠানেযেৰ জলজকুসুমানি জাতানীতি ৰুত্তং ‘‘উদকস্স নিচ্চভরিতানেৰা’’তি. উদকস্সাতি চ পূরণকিরিযাযোগে করণত্থে সামিৰচনং ‘‘মহন্তে মহন্তে সাণিপসিব্বকে কারাপেত্ৰা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স পূরাপেত্ৰা’’তিআদীসু (পারা. ৩৪) ৰিয. সহ ধঞ্ঞেনাতি সধঞ্ঞন্তি নগরসদ্দাপেক্খায নপুংসকলিঙ্গেন ৰুত্তং, যথাৰাক্যং ৰা উপযোগৰচনেন. এৰং সব্বত্থ. পুব্বণ্ণাপরণ্ণাদিভেদং বহুধঞ্ঞসন্নিচযন্তি এত্থ আদিসদ্দেন তদুভযৰিনিমুত্তং অলাবুকুম্ভণ্ডাদিসূপেয্যং সঙ্গণ্হাতি. তেনাযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি – নযিধ ধঞ্ঞসদ্দো সালিআদিধঞ্ঞৰিসেসৰাচকো, পোসনে সাধুত্তমত্তেন পন নিরৰসেসপুব্বণ্ণাপরণ্ণসূপেয্যৰাচকো, ৰিরূপেকসেসৰসেন ৰা পযুত্তোতি. এত্তাৰতাতি যথাৰুত্তপদত্তযেন. রাজলীলাযাতি রাজূনং ৰিলাসেন. সমিদ্ধিযা উপভোগপরিভোগসম্পুণ্ণভাৰেন সম্পত্তি সমিদ্ধিসম্পত্তি.
‘‘রাজভোগ্গ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘কেন দিন্ন’’ন্তি অৰস্সং পুচ্ছিতব্বতো এৰং ৰুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘কেনা’’তিআদিনা. রঞ্ঞা ৰিয ভুঞ্জিতব্বন্তি ৰা রাজভোগ্গন্তি অট্ঠকথাতো অপরো নযো. যাৰ পুত্তনত্তপনত্তপরম্পরা কুলসন্তকভাৰেন রাজতো লদ্ধত্তা ‘‘রঞ্ঞো দাযভূত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘ধম্মদাযাদা মে ভিক্খৰে ভৰথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) ৰিয চ দাযসদ্দো দাযজ্জপরিযাযোতি আহ ‘‘দাযজ্জন্তি অত্থো’’তি. কথং দিন্নত্তা ব্রহ্মদেয্যং নামাতি চোদনং পরিহরতি ‘‘ছত্তং উস্সাপেত্ৰা’’তিআদিনা. রাজনীহারেন পরিভুঞ্জিতব্বতো হি উদ্ধং পরিভোগলাভস্স ব্রহ্মদেয্যতা নাম নত্থি, ইদঞ্চ তথা দিন্নমেৰ, তস্মা ব্রহ্মদেয্যং নামাতি ৰুত্তং হোতি. ছেজ্জভেজ্জন্তি সরীরদণ্ডধনদণ্ডাদিভেদং দণ্ডমাহ. নদীতিত্থপব্বতাদীসূতি নদীতিত্থপব্বতপাদগামদ্ৰারঅটৰিমুখাদীসু. সেতচ্ছত্তগ্গহণেন সেসরাজককুধভণ্ডম্পি গহিতং তপ্পমুখত্তাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘রঞ্ঞা ভুঞ্জিতব্ব’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তে ইধাধিপ্পেতত্থো ন পাকটোতি হুত্ৰা-সদ্দগ্গহণং কতং. তঞ্হি সো রাজকুলতো অসমুদাগতোপি রাজা হুত্ৰা ভুঞ্জিতুং লভতীতি অযমিধাধিপ্পেতো অত্থো. দাতব্বন্তি দাযং, ‘‘রাজদায’’ন্তি ইমিনাৰ রঞ্ঞা দিন্নভাৰে সিদ্ধে ‘‘রঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন দিন্ন’’ন্তি পুন চ ৰচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘দাযকরাজদীপনত্থ’’ন্তিআদি. অসুকেন রঞ্ঞা দিন্নন্তি দাযকরাজস্স অদীপিতত্তা এৰং ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ পঠমনযে ‘‘রাজভোগ্গ’’ন্তি পদে পুচ্ছাসম্ভৰতো ইদং ৰুত্তং, দুতিযনযে পন ‘‘রাজদায’’ন্তি পদেতি অযম্পি ৰিসেসো দট্ঠব্বো. তত্থ অতিবহুলতায পুরতো ঠপনোকাসাভাৰতো পস্সেনপি ওদনসূপব্যঞ্জনাদি দীযতি এতস্সাতি পসেনদি, অলুত্তসমাসৰসেন. সো হি রাজা তণ্ডুলদোণস্স ওদনম্পি তদুপিযেন সূপব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. তথা হি নং ভুত্তপাতরাসকালে সত্থু সন্তিকমাগন্ত্ৰা ইতো চিতো চ সম্পরিৰত্তন্তং নিদ্দায অভিভুয্যমানং উজুকং নিসীদিতুমসক্কোন্তং ভগৰা –
‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চ,
নিদ্দাযিতা সম্পরিৰত্তসাযী;
মহাৰরাহোৰ নিৰাপৰুট্ঠো,
পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি. (ধ. প. ৩২৫; নেত্তি. ২৬, ৯০);
ইমায গাথায ওৰদি. ভাগিনেয্যঞ্চ সো সুদস্সনং নাম মাণৰং –
‘‘মনুজস্স সদা সতীমতো,
মত্তং জানতো লদ্ধভোজনে;
তনুকস্স ভৰন্তি ৰেদনা,
সণিকং জীরতি আযুপালয’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৪) –
ইমং গাথং ভগৰতো সন্তিকে উগ্গহাপেত্ৰা অত্তনো ভুঞ্জন্তস্স ওসানপিণ্ডকালে দেৰসিকং ভণাপেতি, সো অপরেন সমযেন তস্সা গাথায অত্থং সল্লক্খেত্ৰা পুনপ্পুনং ওসানপিণ্ডপরিহরণেন নাল়িকোদনমত্তায সণ্ঠহিত্ৰা তনুসরীরো বলৰা সুখপ্পত্তো অহোসীতি. উদানট্ঠকথাযং (উদা. অট্ঠ. ১২) পন এৰং ৰুত্তং ‘‘পচ্চামিত্তং পরসেনং জিনাতীতি পসেনদী’’তি. সদ্দৰিদূপি হি জ-কারস্স দ-কারে ইদমুদাহরন্তি. সো হি অত্তনো ভাগিনেয্যং অজাতসত্তুরাজানং, পঞ্চচোরসতাদীনি চ অৰরুদ্ধকানি জিনাতীতি. কোসলরট্ঠস্সাধিপতিভাৰতো কোসলো, তস্মা কোসলাধিপতিনা পসেনদি নামকেন রঞ্ঞা দিন্নন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. নিস্সট্ঠপরিচ্চত্ততাসঙ্খাতেন পুন অগ্গহেতব্বভাৰেনেৰ দিন্নত্তা ইধ ব্রহ্মদেয্যং নাম, ন তু পুরিমনযে ৰিয রাজসঙ্খেপেন পরিভুঞ্জিতব্বভাৰেন দিন্নত্তাতি আহ ‘‘যথা’’তিআদি. নিস্সট্ঠং হুত্ৰা, নিস্সট্ঠভাৰেন ৰা পরিচ্চত্তং নিস্সট্ঠপরিচ্চত্তং, মুত্তচাগৰসেন চজিতন্তি অত্থো.
সৰনং উপলব্ভোতি দস্সেতি ‘‘উপলভী’’তি ইমিনা, সো চাযমুপলব্ভো সৰনৰসেনেৰ জাননন্তি ৰুত্তং ‘‘সোতদ্ৰারসম্পত্তৰচননিগ্ঘোসানুসারেন অঞ্ঞাসী’’তি. সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেন জাননমেৰ হি ইধ সৰনং তেনেৰ ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো’’তিআদিনা ৰুত্তস্সত্থস্স অধিগতত্তা, ন পন সোতদ্ৰারৰীথিৰসেন সুতমত্তং তেন তদত্থস্স অনধিগতত্তা. অৰধারণফলত্তা সদ্দপযোগস্স সব্বম্পি ৰাক্যং অন্তোগধাৰধারণং. তস্মা তদত্থজোতকসদ্দেন ৰিনাপি অঞ্ঞত্থাপোহনৰসেন অস্সোসি এৰ, নাস্স কোচি সৰনন্তরাযো অহোসীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘পদপূরণমত্তে নিপাতো’’তি, অন্তোগধাৰধারণেপি চ সব্বস্মিং ৰাক্যে নীতত্থতো অৰধারণত্থং খো-সদ্দগ্গহণং ‘‘এৰা’’তি সামত্থিযা সাতিসযং এতদত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তাতি পঠমৰিকপ্পো ৰুত্তো, নীতত্থতো অৰধারণেন কো অত্থো একন্তিকো কতো, অৰধারিতো চাতি ৰুত্তং ‘‘তত্থা’’তিআদি. অথ পদপূরণমত্তেন খো-সদ্দেন কিং পযোজনন্তি চোদনমপনেতি ‘‘পদপূরণেনা’’তিআদিনা, অক্খরসমূহপদস্স, পদসমূহৰাক্যস্স চ সিলিট্ঠতাপযোজনমত্তমেৰাতি অত্থো. ‘‘অস্সোসী’’তি হিদং পদং খো-সদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতং মণ্ডিতং ৰিভূসিতং ৰিয হোন্তং পূরিতং নাম হোতি, তেন চ পুরিমপচ্ছিমপদানি সুখুচ্চারণৰসেন সিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতে, তস্মা পদপূরণমত্তম্পি পদব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাপযোজনন্তি ৰুত্তং হোতি. মত্তসদ্দো চেত্থ ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো, তেনস্স অনত্থন্তরদীপনতা দস্সিতা, এৰ-সদ্দেন পন পদব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতা.
‘‘সমণো খলূ’’তিআদি যথাসুতত্থনিদস্সনন্তি দস্সেতি ‘‘ইদানী’’তিআদিনা. সমিতপাপত্তাতি এত্থ অচ্চন্তং অনৰসেসতো সৰাসনং সমিতপাপত্তাতি অত্থো গহেতব্বো. এৰঞ্হি বাহিরকৰীতরাগসেক্খাসেক্খপাপসমনতো ভগৰতো পাপসমনং যথারহং ৰিসেসিতং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভগৰা চ অনুত্তরেন অরিযমগ্গেন সমিতপাপো’’তি. তদেৰত্থং নিদ্দেসপাঠেন সাধেতুং ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. অস্সাতি অনেন ভিক্খুনা, ভগৰতা ৰা. সমিতাতি সমাপিতা, সমভাৰং ৰা আপাদযিতা, অস্স ৰা সম্পদানভূতস্স সন্তা হোন্তীতি অত্থো. অত্থানুগতা চাযং ভগৰতি সমঞ্ঞাতি ৰুত্তং ‘‘ভগৰা চা’’তিআদি. তেনাতি তথা সমিতপাপত্তা. যথাভূতং পৰত্তো যথাভুচ্চং, তদেৰ গুণো, তেন অধিগতং তথা. ‘‘খলূ’’তি ইদং নেপাতিকং খলুপচ্ছাভত্তিকপদে (মি. প. ৪.১.৮) ৰিয, ন নামং, অনেকত্থত্তা চ নিপাতানং অনুস্সৰনত্থোৰ ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘অনুস্সৰনত্থে নিপাতো’’তি, পরম্পরসৰনঞ্চেত্থ অনুস্সৰনং. ব্রাহ্মণজাতিসমুদাগতন্তি ব্রাহ্মণজাতিযা আগতং, জাতিসিদ্ধন্তি ৰুত্তং হোতি. আলপনমত্তন্তি পিযালপনৰচনমত্তং, ন তদুত্তরি অত্থপরিদীপনং. পিযসমুদাহারা হেতে ‘‘ভো’’তি ৰা ‘‘আৰুসো’’তি ৰা ‘‘দেৰানং পিযা’’তি ৰা. ধম্মপদে ব্রাহ্মণৰত্থুপাঠেন, (ধ. প. ৩১৫ আদযো) সুত্তনিপাতে চ ৰাসেট্ঠসুত্তপদেন ব্রাহ্মণজাতিসমুদাগতালপনভাৰং সমত্থেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ.
তত্রাযমত্থো – সচে রাগাদিকিঞ্চনেহি সকিঞ্চনো অস্স, সো আমন্তনাদীসু ‘‘ভো ভো’’তি ৰদন্তো হুত্ৰা ৰিচরণতো ভোৰাদীযেৰ নাম হোতি, ন ব্রাহ্মণো. ‘‘অকিঞ্চনং অনাদানং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি (ধ. প. ৩৯৬, সু. নি. ৬২৫) সেসগাথাপদং. তত্থ রাগাদযো সত্তে কিঞ্চন্তি মদ্দন্তি পলিবুদ্ধন্তীতি কিঞ্চনানি. মনুস্সা কির গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তা ‘‘কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাল়কা’’তি ৰদন্তি, তস্মা কিঞ্চনসদ্দো মদ্দনত্থো ৰেদিতব্বো. যথাহ নিদ্দেসে ‘‘অকিঞ্চনন্তি রাগকিঞ্চনং, দোস, মোহ, মান, দিট্ঠি, কিলেসকিঞ্চনং, দুচ্চরিতকিঞ্চনং, যস্সেতে কিঞ্চনা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৰূপসন্তা পটিপ্পস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৰুচ্চতি অকিঞ্চনো’’তি (চূল়নি. ২৮, ৩২, ৬০, ৬৩). গোতমোতি গোত্তৰসেন পরিকিত্তনং, যং ‘‘আদিচ্চগোত্ত’’ন্তিপি লোকে ৰদন্তি, সক্যপুত্তোতি পন জাতিৰসেন সাকিযোতি চ তস্সেৰ ৰেৰচনং. ৰুত্তঞ্হেতং পব্বজ্জাসুত্তে –
‘‘আদিচ্চা নাম গোত্তেন, সাকিযা নাম জাতিযা;
তম্হা কুলা পব্বজিতোম্হি, ন কামে অভিপত্থয’’ন্তি. (সু. নি. ৪২৫);
তথা চাহ ‘‘গোতমোতি ভগৰন্তং গোত্তৰসেন পরিকিত্তেতী’’তিআদি. তত্থ গং তাযতীতি গোত্তং, ‘‘গোতমো’’তি পৰত্তমানং অভিধানং, বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৰিসযতায রক্খতীতি অত্থো. যথা হি বুদ্ধি আরম্মণভূতেন অত্থেন ৰিনা ন ৰত্ততি, এৰং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো গোত্তসঙ্খাতো অত্থো তানি রক্খতীতি ৰুচ্চতি, গো-সদ্দো চেত্থ অভিধানে, বুদ্ধিযঞ্চ ৰত্ততি. তথা হি ৰদন্তি –
‘‘গো গোণে চেন্দ্রিযে ভুম্যং, ৰচনে চেৰ বুদ্ধিযং;
আদিচ্চে রস্মিযঞ্চেৰ, পানীযেপি চ ৰত্ততে;
তেসু অত্থেসু গোণে থী, পুমা চ ইতরে পুমা’’তি.
তত্থ ‘‘গোসু দুয্হমানাসু গতো, গোপঞ্চমো’’তিআদীসু গোসদ্দো গোণে ৰত্ততি. ‘‘গোচরো’’তিআদীসু ইন্দ্রিযে. ‘‘গোরক্খ’’ন্তিআদীসু ভূমিযং. তথা হি সুত্তনিপাতট্ঠকথায ৰাসেট্ঠসুত্তসংৰণ্ণনাযং ৰুত্তং ‘‘গোরক্খন্তি খেত্তরক্খং, কসিকম্মন্তি ৰুত্তং হোতি. পথৰী হি ‘গো’তি ৰুচ্চতি, তপ্পভেদো চ ‘‘খেত্ত’’ন্তি (সু. নি. অট্ঠ. ২.৬১৯-৬২৬). ‘‘গোত্তং নাম দ্ৰে গোত্তানি হীনঞ্চ গোত্তং, উক্কট্ঠঞ্চ গোত্ত’’ন্তিআদীসু (পাচি. ১৫) ৰচনে, বুদ্ধিযঞ্চ ৰত্ততি. ‘‘গোগোত্তং গোতমং নমে’’তি পোরাণকৰিরচনায আদিচ্চে, আদিচ্চবন্ধুং গোতমং সম্মাসম্বুদ্ধং নমামীতি হি অত্থো, ‘‘উণ্হগূ’’তিআদীসু রস্মিযং, উণ্হা গাৰো রস্মিযো এতস্সাতি হি উণ্হগু, সূরিযো. ‘‘গোসীতচন্দন’’ন্তিআদীসু (অ. নি. টী. ১.৪৯) পানীযে, গোসঙ্খাতং পানীযং ৰিয সীতং, তদেৰ চন্দনং তথা. তস্মিঞ্হি উদ্ধনতো উদ্ধরিতপক্কুথিততেলস্মিং পক্খিত্তে তঙ্খণঞ্ঞেৰ তং তেলং সীতলং হোতীতি. এতেসু পন অত্থেসু গোণে ৰত্তমানো গো-সদ্দো যথারহং ইত্থিলিঙ্গো চেৰ পুল্লিঙ্গো চ, সেসেসু পন পুল্লিঙ্গোযেৰ.
কিং পনেতং গোত্তং নামাতি? অঞ্ঞকুলপরম্পরায অসাধারণং তস্স কুলস্স আদিপুরিসসমুদাগতং তংকুলপরিযাপন্নসাধারণং সামঞ্ঞরূপন্তি দট্ঠব্বং. সাধারণমেৰ হি ইদং তংকুলপরিযাপন্নানং সাধারণতো চ সামঞ্ঞরূপং. তথা হি তংকুলে জাতা সুদ্ধোদনমহারাজাদযোপি ‘‘গোতমো’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি, তেনেৰ ভগৰা অত্তনো পিতরং সুদ্ধোদনমহারাজানং ‘‘অতিক্কন্তৰরা খো গোতম তথাগতা’’তি (মহাৰ. ১০৫) অৰোচ, ৰেস্সৰণোপি মহারাজা ভগৰন্তং ‘‘ৰিজ্জাচরণসম্পন্নং, বুদ্ধং ৰন্দাম গোতম’’ন্তি, (দী. নি. ৩.২৮৮) আযস্মাপি ৰঙ্গীসো আযস্মন্তং আনন্দং ‘‘সাধু নিব্বাপনং ব্রূহি, অনুকম্পায গোতমা’’তি (সং. নি. ১.২১২). ইধ পন ভগৰন্তমেৰ. তেনাহ ‘‘ভগৰন্তং গোত্তৰসেন পরিকিত্তেতী’’তি. তস্মাতি যথাৰুত্তমত্থত্তযং পচ্চামসতি. এত্থ চ ‘‘সমণো’’তি ইমিনা সরিক্খকজনেহি ভগৰতো বহুমতভাৰো দস্সিতো তব্বিসযসমিতপাপতাপরিকিত্তনতো, ‘‘গোতমো’’তি ইমিনা লোকিযজনেহি তব্বিসযউল়ারগোত্তসম্ভূততাপরিকিত্তনতো.
সক্যস্স সুদ্ধোদনমহারাজস্স পুত্তো সক্যপুত্তো, ইমিনা পন উচ্চাকুলপরিদীপনং উদিতোদিতৰিপুলখত্তিযকুলসম্ভূততাপরিকিত্তনতো. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহারাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উল়ারতমং সক্যরাজকুলং. যথাহ –
‘‘মহাসম্মতরাজস্স, ৰংসজো হি মহামুনি;
কপ্পাদিস্মিঞ্হি রাজাসি, মহাসম্মতনামকো’’তি. (মহাৰংসে দুতিযপরিচ্ছেদে পঠমগাথা);
কথং সদ্ধাপব্বজিতভাৰপরিদীপনন্তি আহ ‘‘কেনচী’’তিআদি. পরিজিযনং পরিহাযনং পারিজুঞ্ঞং, পরিজিরতীতি ৰা পরিজিণ্ণো, তস্স ভাৰো পারিজুঞ্ঞং, তেন. ঞাতিপারিজুঞ্ঞভোগপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পারিজুঞ্ঞেন পরিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো হুত্ৰা পব্বজিতোতি অত্থো. তদেৰ পরিযাযন্তরেন ৰিভাৰেতুং ‘‘অপরিক্খীণংযেৰ তং কুলং পহাযা’’তি ৰুত্তং. অপরিক্খীণন্তি হি ঞাতিপারিজুঞ্ঞভোগপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অপরিক্খযং. সদ্ধায পব্বজিতোতি সদ্ধায এৰ পব্বজিতো. এৰঞ্হি ‘‘কেনচী’’তিআদিনা নিৰত্তিতৰচনং সূপপন্নং হোতি. ননু চ ‘‘সক্যকুলা পব্বজিতো’’তি ইদং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৰপরিদীপনমেৰ সিযা তদত্থস্সেৰ ৰিঞ্ঞাযমানত্তা, ন সদ্ধাপব্বজিতভাৰপরিদীপনং তদত্থস্স অৰিঞ্ঞাযমানত্তাতি? ন খো পনেৰং দট্ঠব্বং মহন্তং ঞাতিপরিৰট্টং, মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায সদ্ধাপব্বজিতভাৰস্স অত্থতো সিদ্ধত্তা. তথা হি লোকনাথস্স অভিজাতিযং তস্স কুলস্স ন কিঞ্চি পারিজুঞ্ঞং, অথ খো ৰুড্ঢিযেৰ, ততো তস্স সমিদ্ধতমভাৰো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো হোতি, তস্মা ‘‘সক্যকুলা পব্বজিতো’’তি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে তথা সমিদ্ধতমং কুলং পহায সদ্ধাপব্বজিতভাৰো সিদ্ধোযেৰাতি, ইমং পরিহারং ‘‘কেনচি পারিজুঞ্ঞেনা’’তিআদিনা ৰিভাৰেতীতি দট্ঠব্বং. ততো পরন্তি ‘‘কোসলেসু চারিকং চরমানো’’তিআদিৰচনং.
‘‘সাধু ধম্মরুচি রাজা, সাধু পঞ্ঞাণৰা নরো;
সাধু মিত্তানমদুব্ভো, পাপস্সাকরণং সুখ’’ন্তি. আদীসু –
ৰিয সাধুসদ্দো ইধ সুন্দরত্থোতি আহ ‘‘সুন্দরং খো পনা’’তি. খোতি অৰধারণত্থে নিপাতো, পনাতি পক্খন্তরত্থে. এৰং সাত্থকতাৰিঞ্ঞাপনত্থঞ্হি সংৰণ্ণনাযমেতেসং গহণং. সুন্দরন্তি চ ভদ্দকং, ভদ্দকতা চ পস্সন্তানং হিতসুখাৰহভাৰেনাতি ৰুত্তং ‘‘অত্থাৰহং সুখাৰহ’’ন্তি. অত্থো চেত্থ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থৰসেন তিৰিধং হিতং সুখম্পি তথেৰ তিৰিধং সুখং.
তথারূপানন্তি তাদিসানং, অযং সদ্দতো অত্থো. অত্থমত্তং পন দস্সেতুং ‘‘এৰরূপান’’ন্তি ৰুত্তং. যাদিসেহি চ গুণেহি ভগৰা সমন্নাগতো চতুপ্পমাণিকস্স লোকস্স সব্বকালম্পি-অচ্চন্তায-সদ্ধায-পসাদনীযো তেসং যথাভূতসভাৰত্তা, তাদিসেহি গুণেহি সমন্নাগতভাৰং সন্ধায ‘‘তথারূপানং অরহত’’ন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যথারূপো’’তিআদিমাহ. লদ্ধসদ্ধানন্তি লদ্ধসদ্দহানং, পরজনস্স সদ্ধং পটিলভন্তানন্তি ৰুত্তং হোতি. লদ্ধসদ্দানন্তি ৰা পটিলদ্ধকিত্তিসদ্দানং, এতেন ‘‘অরহত’’ন্তি পদস্স অরহন্তানন্তি অত্থো, অরহন্তসমঞ্ঞায চ পাকটভাৰো দস্সিতো, অপিচ ‘‘যথারূপো সো ভৰং গোতমো’’তি ইমিনা ‘‘তথারূপান’’ন্তি পদস্স অনিযমৰসেন অত্থং দস্সেত্ৰা সরূপনিযমৰসেনপি দস্সেতুং ‘‘যথাভুচ্চগুণাধিগমেন লোকে অরহন্তোতি লদ্ধসদ্ধান’’ন্তি ৰুত্তং, ইদম্পি হি ‘‘তথারূপান’’ন্তি পদস্সেৰ অত্থদস্সনং, অযমেৰ চ নযো আচরিযেহি অধিপ্পেতো ইধ টীকাযং, (দী. নি. টী. ১.২৫৫) সারত্থদীপনিযঞ্চ তথেৰ ৰুত্তত্তা. ‘‘যথারূপা তে ভৰন্তো অরহন্তো’’তি অৰত্ৰা ‘‘যথারূপো সো ভৰং গোতমো’’তি ৰচনং ভগৰতিযেৰ গরুগারৰৰসেন ‘‘তথারূপানং অরহত’’ন্তি পুথুৰচননিদ্দিট্ঠভাৰৰিঞ্ঞাপনত্থং. অত্তনি, গরূসু চ হি বহুৰচনং ইচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ. ‘‘যথাভুচ্চ…পে… অরহত’’ন্তি ইমিনা চ ধম্মপ্পমাণানং, লূখপ্পমাণানঞ্চ সত্তানং ভগৰতো পসাদাৰহতং যথারুততো দস্সেতি অরহন্তভাৰস্স তেসঞ্ঞেৰ যথারহং ৰিসযত্তা, তংদস্সনেন পন ইতরেসম্পি রূপপ্পমাণঘোসপ্পমাণানং পসাদাৰহতা দস্সিতাযেৰ তদৰিনাভাৰতোতি দট্ঠব্বং.
পসাদসোম্মানীতি পসন্নানি, সীতলানি চ, পসাদৰসেন ৰা সীতলানি, অনেন পসন্নমনতং দস্সেতি. ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুত্তেপি তদুত্তরি কত্তব্বতাসম্ভৰতো অযং সম্ভাৰনত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতী’’তি. ইতরথা হি ‘‘দস্সনঞ্ঞেৰ সাধু, ন তদুত্তরি করণ’’ন্তি অনধিপ্পেতত্থো আপজ্জতি, সম্ভাৰনত্থো চেত্থ পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৰা লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ‘‘ব্রহ্মচরিযং পকাসেতী’’তি এত্থ ইতি-সদ্দো ‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি ইমিনা সম্বন্ধমুপগতো, তস্মা অযং ‘‘সাধু হোতী’’তি ইধ ইতি-সদ্দো ‘‘ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতী অম্বট্ঠং মাণৰং আমন্তেসী’’তি ইমিনা সম্বজ্ঝিতব্বো, ‘‘অজ্ঝাসযং কত্ৰা’’তি চ পাঠসেসো তদত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. যস্স হি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, সদ্দো ন পযুজ্জতি, সো ‘‘পাঠসেসো’’তি ৰুচ্চতি, ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এৰং অজ্ঝাসযং কত্ৰা’’তি. মূলপণ্ণাসকে চূল়সীহনাদসুত্তট্ঠকথায (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৪) আগতং কোসিযসকুণৰত্থু চেত্থ কথেতব্বং.
অম্বট্ঠমাণৰকথাৰণ্ণনা
২৫৬. ‘‘অজ্ঝাযকো’’তি ইদং পঠমপকতিযা গরহাৰচনমেৰ, দুতিযপকতিযা পসংসাৰচনং কত্ৰা ৰোহরন্তি যথা তং ‘‘পুরিসো নরো’’তি দস্সেতুং অগ্গঞ্ঞসুত্তপদ (দী. নি. ৩.১৩২) মুদাহটং. তত্থ ইমেতি ঝাযকনামেন সমঞ্ঞিতা জনা. ন ঝাযন্তীতি পণ্ণকুটীসু ঝানং ন অপ্পেন্তি ন নিপ্ফাদেন্তি, গামনিগমসামন্তং ওসরিত্ৰা ৰেদগন্থে করোন্তাৰ অচ্ছন্তীতি অত্থো. তং পনেতেসং ব্রাহ্মণঝাযকসঙ্খাতং পঠমদুতিযনামং উপাদায ততিযমেৰ জাতন্তি আহ ‘‘অজ্ঝাযকাত্ৰেৰ ততিযং অক্খরং উপনিব্বত্ত’’ন্তি, অক্খরন্তি চ নিরুত্তি সমঞ্ঞা. সা হি তস্মিংযেৰ নিরুল়্হভাৰেন অঞ্ঞত্থ অসঞ্চরণতো ‘‘অক্খর’’ন্তি ৰুচ্চতি. মন্তে পরিৰত্তেতীতি ৰেদে সজ্ঝাযতি, পরিযাপুণাতীতি অত্থো. ইধ হি অধিআপুব্বই-সদ্দৰসেন পদসন্ধি, ইতরত্থ পন ঝে-সদ্দৰসেন. মন্তে ধারেতীতি যথাঅধীতে মন্তে অসম্মূল়্হে কত্ৰা হদযে ঠপেতি.
আথব্বণৰেদো পরূপঘাতকরত্তা সাধূনমপরিভোগোতি কত্ৰা ‘‘ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদান’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ইচ্চন্তে থোমীযন্তে দেৰা এতাযাতি ইরু ইচ-ধাতুৰসেন চ-কারস্স র-কারং কত্ৰা, ইত্থিলিঙ্গোযং. যজ্জন্তে পুজ্জন্তে দেৰা অনেনাতি যজু পুন্নপুংসকলিঙ্গৰসেন. সোযন্তি অন্তং করোন্তি, সাযন্তি ৰা তনুং করোন্তি পাপমনেনাতি সামং সো-ধাতুপক্খে ও-কারস্স আ-কারং কত্ৰা. ৰিদন্তি ধম্মং, কম্মং ৰা এতেহীতি ৰেদা, তে এৰ মন্তা ‘‘সুগতিযোপি মুনন্তি, সুয্যন্তি চ এতেহী’’তি কত্ৰা. পহরণং সঙ্ঘট্টনং পহতং, ওট্ঠানং পহতং তথা, তস্স করণৰসেন, ওট্ঠানি চালেত্ৰা পগুণভাৰকরণৰসেন পারং গতো, ন অত্থৰিভাৰনৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি. পারগূতি চ নিচ্চসাপেক্খতায কিতন্তসমাসো.
‘‘সহ নিঘণ্টুনা’’তিআদিনা যথাৰাক্যং ৰিভত্যন্তৰসেন নিব্বচনদস্সনং. নিঘণ্টুরুক্খাদীনন্তি নিঘণ্টু নাম রুক্খৰিসেসো, তদাদিকানমত্থানন্তি অত্থো, এতেন নিঘণ্টুরুক্খপরিযাযং আদিং কত্ৰা তপ্পমুখেন সেসপরিযাযানং তত্থ দস্সিতত্তা সো গন্থো নিঘণ্টু নাম যথা তং ‘‘পারাজিককণ্ডো, কুসলত্তিকো’’তি অযমত্থো দস্সিতো ইমিনা যথারুতমেৰ তদত্থস্স অধিগতত্তা. আচরিযা পন এৰং ৰদন্তি ‘‘ৰচনীযৰাচকভাৰেন অত্থং, সদ্দঞ্চ নিখডতি ভিন্দতি ৰিভজ্জ দস্সেতীতি নিখণ্ডু, সো এৰ খ-কারস্স ঘ-কারং কত্ৰা ‘নিঘণ্ডূ’তি ৰুত্তো’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৬), তদেতং অট্ঠকথানযতো অঞ্ঞনযদস্সনন্তি গহেতব্বং. ইতরথা হি সো অট্ঠকথায ৰিরোধো সিযা, ৰিচারেতব্বমেতং. অক্খরচিন্তকা পন এৰমিচ্ছন্তি ‘‘তত্থ তত্থাগতানি নামানি নিস্সেসতো ঘটেন্তি রাসিং করোন্তি এত্থাতি নিঘণ্টু নিগ্গহিতাগমেনা’’তি. ৰেৰচনপ্পকাসকন্তি পরিযাযসদ্দদীপকং, একেকস্স অত্থস্স অনেকপরিযাযৰচনৰিভাৰকন্তি অত্থো. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অনেকেসম্পি অত্থানং একসদ্দৰচনীযতাৰিভাৰনৰসেনপি তস্স গন্থস্স পৰত্তত্তা. কো পনেসোতি? এতরহি নামলিঙ্গানুসাসনরতনমালাভিধানপ্পদীপিকাদি. ৰচীভেদাদিলক্খণা কিরিযা কপ্পীযতি এতেনাতি কিরিযাকপ্পো, তথেৰ ৰিৰিধং কপ্পীযতি এতেনাতি ৰিকপ্পো, কিরিযাকপ্পো চ সো ৰিকপ্পো চাতি কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো. সো হি ৰণ্ণপদসম্বন্ধপদত্থাদিৰিভাগতো বহুৰিকপ্পোতি কত্ৰা ‘‘কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো’’তি ৰুচ্চতি, সো চ গন্থৰিসেসোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘কৰীনং উপকারাৰহং সত্থ’’ন্তি, চতুন্নম্পি কৰীনং কৰিভাৰসম্পদাভোগসম্পদাদিপযোজনৰসেন উপকারাৰহো গন্থোতি অত্থো. কো পনেসোতি? কব্যবন্ধনৰিধিৰিধাযকো কব্যালঙ্কারগীতাসুবোধালঙ্কারাদি. ইদং পন মূলকিরিযাকপ্পগন্থং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি মহাৰিসযো সতসহস্সগাথাপরিমাণো, যং ‘‘নযচরিযাদিপকরণ’’ন্তিপি ৰদন্তি. ৰচনত্থতো পন কিটযতি গমেতি ঞাপেতি কিরিযাদিৰিভাগন্তি কেটুভং কিট-ধাতুতো অভপচ্চযৰসেন, অ-কারস্স চ উকারো. অথ ৰা কিরিযাদিৰিভাগং অনৰসেসপরিযাদানতো কিটেন্তো গমন্তো ওভেতি পূরেতীতি কেটুভং কিট-সদ্দূপপদউভধাতুৰসেন. অপিচ কিটন্তি গচ্ছন্তি কৰযো বন্ধেসু কোসল্লমেতেনাতি কেটুভং, পুরিমনযেনেৰেত্থ পদসিদ্ধি. ঠানকরণাদিৰিভাগতো, নিব্বচনৰিভাগতো চ অক্খরা পভেদীযন্তি এতেনাতি অক্খরপ্পভেদো, তং পন ছসু ৰেদঙ্গেসু পরিযাপন্নং পকরণদ্ৰযমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘সিক্খা চ নিরুত্তি চা’’তি. তত্থ সিক্খন্তি অক্খরসমযমেতাযাতি সিক্খা, অকারাদিৰণ্ণানং ঠানকরণপযতনপটিপাদকসত্থং. নিচ্ছযেন, নিস্সেসতো ৰা উত্তি নিরুত্তি, ৰণ্ণাগমৰণ্ণৰিপরিযাযাদিলক্খণং. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘ৰণ্ণাগমো ৰণ্ণৰিপরিযাযো,
দ্ৰে চাপরে ৰণ্ণৰিকারনাসা;
ধাতুস্স অত্থাতিসযেন যোগো,
তদুচ্চতে পঞ্চৰিধা নিরুত্তী’’তি. (পারা. অট্ঠ. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৪; মহানি. অট্ঠ. ১.৫০);
ইধ পন তব্বসেন অনেকধা নিব্বচনপরিদীপকং সত্থং উত্তরপদলোপেন ‘‘নিরুত্তী’’তি অধিপ্পেতং নিব্বচনৰিভাগতোপি অক্খরপভেদভাৰস্স আচরিযেহি (দী. নি. টী. ১.২৫৬) ৰুত্তত্তা, তমন্তরেন নিব্বচনৰিভাগস্স চ ব্যাকরণঙ্গেন সঙ্গহিতত্তা. ব্যাকরণং, নিরুত্তি চ হি পচ্চেকমেৰ ৰেদঙ্গং যথাহু –
‘‘কপ্পো ব্যাকরণং জোতি-সত্থং সিক্খা নিরুত্তি চ;
ছন্দোৰিচিতি চেতানি, ৰেদঙ্গানি ৰদন্তি ছা’’তি.
তস্মা ব্যাকরণঙ্গেন অসঙ্করভূতমেৰ নিরুত্তিনযেন নিব্বচনমিধাধিপ্পেতং, ন ছসু ব্যঞ্জনপদেসু ৰিয তদুভযসাধারণনিব্বচনং ৰেদঙ্গৰিসযত্তাতি ৰেদিতব্বং. অযং পনেত্থ মহানিদ্দেসট্ঠকথায (মহানি. অট্ঠ. ৫০) আগতনিরুত্তিনযৰিনিচ্ছযো. তত্থ হি ‘‘নক্খত্তরাজারিৰ তারকান’’ন্তি (জা. ১.১.১১, ২৫) এত্থ র-কারাগমো ৰিয অৰিজ্জমানস্স অক্খরস্স আগমো ৰণ্ণাগমো নাম. হিংসনত্তা ‘‘হিংসো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সীহো’’তি পরিৰত্তনং ৰিয ৰিজ্জমানানমক্খরানং হেট্ঠুপরিযৰসেন পরিৰত্তনং ৰণ্ণৰিপরিযাযো নাম. ‘‘নৰছন্নকেদানি দিয্যতী’’তি (জা. ১.৬.৮৮) এত্থ অ-কারস্স এ-কারাপজ্জনং ৰিয অঞ্ঞক্খরস্স অঞ্ঞক্খরাপজ্জনং ৰণ্ণৰিকারো নাম. ‘‘জীৰনস্স মূতো জীৰনমূতো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘জীমূতো’’তি ৰ-কার ন-কারানং ৰিনাসো ৰিয ৰিজ্জমানক্খরানং ৰিনাসো ৰণ্ণৰিনাসো নাম. ‘‘ফরুসাহি ৰাচাহি পকুব্বমানো, আসজ্জ মং ত্ৰং ৰদসে কুমারা’’তি (জা. ১.১০.৮৫) এত্থ ‘‘পকুব্বমানো’’তি পদস্স অভিভৰমানোতি অত্থপটিপাদনং ৰিয তত্থ তত্থ যথাযোগং ৰিসেসত্থপটিপাদনং ধাতূনমত্থাতিসযেন যোগো নামাতি.
যথাৰুত্তপ্পভেদানং তিণ্ণং ৰেদানং অযং চতুত্থোযেৰ সিযা, অথ কেন সদ্ধিং পঞ্চমোতি আহ ‘‘আথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা’’তি. আথব্বণৰেদো নাম আথব্বণৰেদিকেহি ৰিহিতো পরূপঘাতকরো মন্তো, সো পন ইতিহাসপঞ্চমভাৰপ্পকাসনত্থং গণিততামত্তেন গহিতো, ন সরূপৰসেন, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘এতেস’’ন্তি পদস্স তেসং তিণ্ণং ৰেদানন্ত্ৰেৰ অত্থো গহেতব্বো. তঞ্হি ‘‘তিণ্ণং ৰেদান’’ন্তি এতস্স ৰিসেসনন্তি. ইতিহ অসাতি এৰং ইধ লোকে অহোসি ‘‘আসা’’তিপি কত্থচি পাঠো, সোযেৰত্থো. ইহ ঠানে ইতি এৰং, ইদং ৰা কম্মং, ৰত্থুং ৰা আস ইচ্ছাহীতিপি অত্থো. তস্স গন্থস্স মহাৰিসযতাদীপনত্থঞ্চেত্থ ৰিচ্ছাৰচনং, ইমিনা ‘‘ইতিহাসা’’তি ৰচনেন পটিসংযুত্তো ইতিহাসো তদ্ধিতৰসেনাতি অত্থং দস্সেতি. ইতিহ আস, ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো ইতিহাসো নিরুত্তিনযেনাতি অত্থদস্সনন্তিপি ৰদন্তি. অক্খরচিন্তকা পন এৰমিচ্ছন্তি ‘‘ইতিহ-সদ্দো পারম্পরিযোপদেসে একোৰ নিপাতো, অসতি ৰিজ্জতীতি অসো, ইতিহ অসো এতস্মিন্তি ইতিহাসো সমাসৰসেনা’’তি, তেসং মতে ‘‘ইতিহ অসা’’তি এত্থ এৰং পারম্পরিযোপদেসো অস ৰিজ্জমানো অহোসীতি অত্থো. ‘‘পুরাণকথাসঙ্খাতো’’তি ইমিনা তস্স গন্থৰিসেসভাৰমাহ, ভারতনামকানং দ্ৰেভাতিকরাজূনং যুদ্ধকথা, রামরঞ্ঞো সীতাহরণকথা, নরসীহরাজুপ্পত্তিকথাতি এৰমাদিপুরাণকথাসঙ্খাতো ভারতপুরাণরামপুরাণনরসীহপুরাণাদিগন্থো ইতিহাসো নামাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৰেদান’’ন্তি ইমিনা যথাৰাক্যং ‘‘তিণ্ণং ৰেদান’’ন্তি এত্থ ৰিসেসনভাৰং দস্সেতি.
পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, নামাখ্যাতোপসগ্গনিপাতাদিৰসেন অনেকৰিভাগং ৰিভত্তিযন্তপদং. তদপি ব্যাকরণে আগতমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘তদৰসেস’’ন্তি, পদতো অৰসেসং পকতিপচ্চযাদিসদ্দলক্খণভূতন্তি অত্থো. তং তং সদ্দং, তদত্থঞ্চ ব্যাকরোতি ব্যাচিক্খতি এতেনাতি ব্যাকরণং, ৰিসেসেন ৰা আকরীযন্তে পকতিপচ্চযাদযো অভিনিপ্ফাদীযন্তে এত্থ, অনেনাতি ৰা ব্যাকরণং, সাধুসদ্দানমন্ৰাখ্যাযকং মুদ্ধবোধব্যাকরণ সারস্সতব্যাকরণ পাণিনীব্যাকরণচন্দ্রব্যাকরণাদি অধুনাপি ৰিজ্জমানসত্থং. অধীযতীতি অজ্ঝাযতি. ৰেদেতীতি পরেসং ৰাচেতি. চ-সদ্দো অত্থদ্ৰযসমুচ্চিননত্থো, ৰিকপ্পনত্থো ৰা অত্থন্তরস্স ৰিকপ্পিতত্তা. ৰিচিত্রা হি তদ্ধিতৰুত্তি. পদকোতি ব্যাকরণেসু আগতপদকোসল্লং সন্ধায ৰুত্তং, ৰেয্যাকরণোতি তদৰসিট্ঠপকতিপচ্চযাদিসদ্দৰিধিকোসল্লন্তি ইমস্সত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনত্থং পদদ্ৰযস্স একতো অত্থৰচনং. এসা হি আচরিযানং পকতি, যদিদং যেন কেনচি পকারেন অত্থন্তরৰিঞ্ঞাপনং. অযং অট্ঠকথাতো অপরো নযো – তে এৰ ৰেদে পদসো কাযতীতি পদকোতি. তত্থ পদসোতি গজ্জবন্ধপজ্জবন্ধপদেন. কাযতীতি কথেতি যথা ‘‘জাতক’’ন্তি, ইমিনা ৰেদকারকসমত্থতং দস্সেতি. এৰঞ্হি ‘‘অজ্ঝাযকো’’তিআদীহি ইমস্স ৰিসেসো পাকটো হোতীতি.
আযতিং হিতং বালজনসঙ্খাতো লোকো ন যততি ন ঈহতি অনেনাতি লোকাযতং. তঞ্হি গন্থং নিস্সায সত্তা পুঞ্ঞকিরিযায চিত্তম্পি ন উপ্পাদেন্তি, লোকা ৰা বালজনা আযতন্তি উস্সহন্তি ৰাদস্সাদেন এত্থাতি লোকাযতং. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধং, সগ্গমোক্খৰিরুদ্ধং ৰা তনোন্তি এত্থাতি ৰিতণ্ডো ড-পচ্চযৰসেন, ন-কারস্স চ ণ-কারং কত্ৰা, ৰিরুদ্ধেন ৰাদদণ্ডেন তাল়েন্তি ৰাদিনো এত্থাতি ৰিতণ্ডো তডি-ধাতুৰসেন, নিগ্গহীতাগমঞ্চ কত্ৰা. অদেসম্পি যং নিস্সায ৰাদীনং ৰাদো পৰত্তো, তং তেসং দেসতোপি উপচারৰসেন ৰুচ্চতি যথা ‘‘চক্খুং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতী’’তি, (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৩; ৰিভ. ২০৪) ৰিসেসেন ৰা পণ্ডিতানং মনং তডেন্তি চালেন্তি এতেনাতি ৰিতণ্ডো, তং ৰদন্তি, সো ৰাদো ৰা এতেসন্তি ৰিতণ্ডৰাদা, তেসং সত্থং তথা. লক্খণদীপকসত্থং উত্তরপদলোপেন, তদ্ধিতৰসেন ৰা লক্খণন্তি দস্সেতি ‘‘লক্খণদীপক’’ন্তিআদিনা. লক্খীযতি বুদ্ধভাৰাদি অনেনাতি লক্খণং, নিগ্রোধবিম্বতাদি. তেনাহ ‘‘যেসং ৰসেনা’’তিআদি. দ্ৰাদসসহস্সগন্থপমাণন্তি এত্থ ভাণৰারপ্পমাণাদীসু ৰিয বাত্তিংসক্খরগন্থোৰ অধিপ্পেতো. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘অট্ঠক্খরা একপদং, একা গাথা চতুপ্পদং;
গাথা চেকা মতো গন্থো, গন্থো বাত্তিংসতক্খরো’’তি.
দ্ৰাদসহি গুণিতসহস্সবাত্তিংসক্খরগন্থপ্পমাণন্তি অত্থো. যত্থাতি যস্মিং লক্খণসত্থে, আধারে চেতং ভুম্মং যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি. সোল়স চ সহস্সঞ্চ সোল়সসহস্সং, সোল়সাধিকসহস্সগাথাপরিমাণাতি অত্থো. এৰঞ্হি আধারাধেয্যৰচনং সূপপন্নং হোতীতি. পধানৰসেন বুদ্ধানং লক্খণদীপনতো বুদ্ধমন্তা নাম. পচ্চেকবুদ্ধাদীনম্পি হি লক্খণং তত্থ দীপিতমেৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘যেসং ৰসেনা’’তিআদি.
‘‘অনূনো পরিপূরকারী’’তি অত্থমত্তদস্সনং, সদ্দতো পন অধিগতমত্থং দস্সেতুং ‘‘অৰযো ন হোতী’’তি ৰুত্তং. কো পনেস অৰযোতি অনুযোগমপনেতি ‘‘অৰযো নামা’’তিআদিনা. অযমেত্তাধিপ্পাযো – যো তানি সন্ধারেতুং সক্কোতি, সো ‘‘ৰযো’’তি ৰুচ্চতি. যো পন ন সক্কোতি, সো অৰযো নাম. যো চ অৰযো ন হোতি, সো ‘‘দ্ৰে পটিসেধা পকতিযত্থগমকা’’তি ঞাযেন ৰযো এৰাতি. ৰযতীতি হি ৰযো, আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু কত্থচিপি অপরিকিলমন্তো অৰিত্থাযন্তো তে গন্থে সন্তানে পণেতি ব্যৰহরতীতি অত্থো. অযং পন ৰিনযট্ঠকথানযো (পারা. ৮৪) – অনৰযোতি অনু অৰযো, সন্ধিৰসেন উ-কারলোপো, অনু অনু অৰযো অনূনো, পরিপুণ্ণসিপ্পোতি অত্থো. ৰযোতি হি হানি ‘‘আযৰযো’’তিআদীসু ৰিয, নত্থি এতস্স যথাৰুত্তগন্থেসু ৰযো ঊনতাতি অৰযো, অনু অনু অৰযো অনৰযোতি.
‘‘অনুঞ্ঞাতো’’তি পদস্স কম্মসাধনৰসেন, ‘‘পটিঞ্ঞাতো’’তি পদস্স চ কত্তুসাধনৰসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘আচরিযেনা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি অম্বট্ঠস্স. পাল়িযং ‘‘যমহং জানামি, তং ত্ৰং জানাসী’’তি ইদং অনুজাননাকারদস্সনং, ‘‘যং ত্ৰং জানাসি, তমহং জানামী’’তি ইদং পন পটিজাননাকারদস্সনন্তি দস্সেতি ‘‘যং অহ’’ন্তিআদিনা. ‘‘আম আচরিযা’’তি হি যথাগতং পটিজাননৰচনমেৰ অত্থৰসেন ৰুত্তং. যন্তি তেৰিজ্জকং পাৰচনং. তস্সাতি আচরিযস্স. পটিৰচনদানমেৰ পটিঞ্ঞা তথা, তায সযমেৰ পটিঞ্ঞাতোতি অত্থো. ‘‘সকে’’তিআদি অনুজাননপটিজাননাধিকারদস্সনং. অদেসস্সপি দেসমিৰ কপ্পনামত্তেনাতি ৰুত্তং ‘‘কতরস্মি’’ন্তিআদি. সস্স অত্তনো সন্তকং সকং. আচরিযানং পরম্পরতো, পরম্পরভূতেহি ৰা আচরিযেহি আগতং আচরিযকং. তিস্সো ৰিজ্জা, তাসং সমূহো তেৰিজ্জকং, ৰেদত্তযং. পধানং ৰচনং, পকট্ঠানং ৰা অট্ঠকাদীনং ৰচনং পাৰচনং.
২৫৭. ইদানি যেনাধিপ্পাযেন ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতী অম্বট্ঠং মাণৰং আমন্তেত্ৰা ‘‘অযং তাতা’’তিআদিৰচনমব্র্ৰি, তদধিপ্পাযং ৰিভাৰেন্তো ‘‘এস কিরা’’তিআদিমাহ. তত্থ উগ্গতস্সাতি পুব্বে পাকটস্স কিত্তিমতো পোরাণজনস্স. বহূ জনাতি পূরণকস্সপাদযো সন্ধায ৰুত্তং. একচ্চন্তি খত্তিযাদিজাতিমন্তং, লোকসম্মতং ৰা জনং. গরূতি ভারিযং, অত্তানং ততো মোচেত্ৰা অপগমনমত্তম্পি দুক্করং হোতি, পগেৰ তদুত্তরি করণন্তি ৰুত্তং হোতি. অনত্থো নাম তথাপগমনাদিনা নিন্দাব্যারোসউপারম্ভাদি.
‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি এত্থ অভিসদ্দযোগেন ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থৰসেনেৰ ‘‘গোতম’’ন্তি উপযোগৰচনং. ‘‘তং ভৰন্তং, তথা সন্তংযেৰা’’তি পদেসুপি তস্স অনুপযোগত্তা তদত্থৰসেনেৰাতি দস্সেতি ‘‘তস্স ভোতো’’তিআদিনা. তেনাহ ‘‘ইধাপী’’তিআদি. তথা সতোযেৰাতি যেনাকারেন অরহতাদিনা সদ্দো অব্ভুগ্গতো, তেনাকারেন সন্তস্স ভূতস্স এৰ তস্স ভৰতো গোতমস্স সদ্দো যদি ৰা অব্ভুগ্গতোতি অত্থো. অপিচ তং ভৰন্তং গোতমং তথা সন্তংযেৰাতি একস্সপি অত্থস্স দ্ৰিক্খত্তুং সম্বন্ধভাৰেন ৰচনং সামঞ্ঞৰিসিট্ঠতাপরিকপ্পনেন অত্থৰিসেসৰিঞ্ঞাপনত্থং, তস্মা ‘‘তস্স ভোতো গোতমস্সা’’তি সামঞ্ঞসম্বন্ধভাৰেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘তথা সতোযেৰা’’তি ৰিসেসসম্বন্ধভাৰেন যোজেতব্বং. যদি-সদ্দো চেত্থ সংসযত্থো দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং সংসযিতব্বত্তা. ৰা-সদ্দো চ ৰিকপ্পনত্থো তেসু একস্স ৰিকপ্পেতব্বত্তা. সদ্দৰিদূ পন এৰং ৰদন্তি – ‘‘ইমস্স ৰচনং সচ্চং ৰা যদি ৰা মুসা’’তিআদীসু ৰিয যদি-সদ্দো ৰা-সদ্দো চ উভোপি ৰিকপ্পত্থাযেৰ. যদি-সদ্দোপি হি ‘‘যং যদেৰ পরিসং উপসঙ্কমতি যদি খত্তিযপরিসং যদি ব্রাহ্মণপরিস’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৪) ৰা-সদ্দত্থো দিস্সতি. ‘‘অপ্পং ৰস্সসতং আযু, ইদানেতরহি ৰিজ্জতী’’তিআদীসু ৰিয চ ইধ সমানত্থসদ্দপযোগোতি. পাল়িযং ‘‘যদি ৰা নো তথা’’তি ইদম্পি ‘‘সন্তংযেৰ সদ্দো অব্ভুগ্গতো’’তি ইমিনা সম্বজ্ঝিত্ৰা যথাৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. ননু ‘‘গোতম’’ন্তি পদেযেৰ উপযোগৰচনং সিযা, ন এত্থাতি চোদনায ‘‘ইধাপী’’তিআদি ৰুত্তং, তস্স অনুপযোগত্তা, ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা সম্বন্ধৰিসেসভাৰেন যোজেতব্বত্তা ৰা ইধাপি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থৰসেনেৰ উপযোগৰচনং নামাতি ৰুত্তং হোতি. ইত্থম্ভূতাখ্যানং অত্থো যস্স তথা, অভিসদ্দো, ইত্থম্ভূতাখ্যানমেৰ ৰা অত্থো তথা, সোযেৰত্থো. যদগ্গেন হি সদ্দযোগো হোতি, তদগ্গেন অত্থযোগোপীতি.
২৫৮. ভোতি অত্তনো আচরিযং আলপতি. যথা-সদ্দং সাত্থকং কত্ৰা সহ পাঠসেসেন যোজেতুং ‘‘যথা সক্কা’’তিআদি ৰুত্তং. সোতি ভগৰা. পুরিমনযে আকারত্থজোতনযথা-সদ্দযোগ্যতো কথন্তি পুচ্ছামত্তং, ইধ পন তদযোগ্যতো ‘‘আকারপুচ্ছা’’তি ৰুত্তং. বাহিরকসমযে আচরিযম্হি উপজ্ঝাযসমুদাচারোতি আহ ‘‘অথ নং উপজ্ঝাযো’’তি, উপজ্ঝাযসঞ্ঞিতো আচরিযব্রাহ্মণোতি অত্থো.
কামঞ্চ মন্তো, ব্রহ্মং, কপ্পোতি তিব্বিধো ৰেদো, তথাপি অট্ঠকাদি ৰুত্তং পধানভূতং মূলং মন্তো, তদত্থৰিৰরণমত্থং ব্রহ্মং, তত্থ ৰুত্তনযেন যঞ্ঞকিরিযাৰিধানং কপ্পোতি মন্তস্সেৰ পধানভাৰতো, ইতরেসঞ্চ তন্নিস্সযেনেৰ জাতত্তা মন্তগ্গহণেন ব্রহ্মকপ্পানম্পি গহণং সিদ্ধমেৰাতি দস্সেতি ‘‘তীসু ৰেদেসূ’’তি ইমিনা. মন্তোতি হি অট্ঠকাদীহি ইসীহি ৰুত্তমূলৰেদস্সেৰ নামং, ৰেদোতি সব্বস্স, তস্মা ‘‘ৰেদেসূ’’তি ৰুত্তে সব্বেসম্পি গহণং সিজ্ঝতীতি ৰেদিতব্বং. লক্খণানীতি লক্খণদীপকানি মন্তপদানি. পজ্জগজ্জবন্ধপৰেসনৰসেন পক্খিপিত্ৰা. ব্রাহ্মণৰেসেনেৰাতি ৰেদৰাচকব্রাহ্মণলিঙ্গেনেৰ. ৰেদেতি মহাপুরিসলক্খণমন্তে. মহেসক্খা সত্তাতি মহাপুঞ্ঞৰন্তো পণ্ডিতসত্তা. জানিস্সন্তি ইতি মনসি কত্ৰা ৰাচেন্তীতি সম্বন্ধো. তেনাতি তথা ৰাচনতো. পুব্বেতি ‘‘তথাগতো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৰত্তব্বকালতো পভুতি তথাগতস্স ধরমানকালে. অজ্ঝাযিতব্বৰাচেতব্বভাৰেন আগচ্ছন্তি পাকটা ভৰন্তি. একগাথাদ্ৰিগাথাদিৰসেন অনুক্কমেন অন্তরধাযন্তি. ন কেৰলং লক্খণমন্তাযেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি ৰেদা ব্রাহ্মণানং অঞ্ঞাণভাৰেন অনুক্কমেন অন্তরধাযন্তি এৰাতি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.২৫৮) ৰুত্তং.
বুদ্ধভাৰপত্থনা পণিধি, পারমীসম্ভরণং সমাদানং, কম্মস্সকতাদিপঞ্ঞা ঞাণং. ‘‘পণিধিমহতো সমাদানমহতোতিআদিনা পচ্চেকং মহন্তসদ্দো যোজেতব্বো’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৮) আচরিযেন ৰুত্তং. এৰঞ্চ সতি করুণা আদি যেসং সদ্ধাসীলাদীনং তে করুণাদযো, তে এৰ গুণা করুণাদিগুণা, পণিধি চ সমাদানঞ্চ ঞাণঞ্চ করুণাদিগুণা চ, তেহি মহন্তো পণিধিসমাদানঞাণকরুণাদিগুণমহন্তোতি নিব্বচনং কাতব্বং. এৰঞ্হি দ্ৰন্দতোপরত্তা মহন্তসদ্দো পচ্চেকং যোজীযতীতি. অপিচ পণিধি চ সমাদানঞ্চ ঞাণঞ্চ করুণা চ, তমাদি যেসং তে তথা, তেযেৰ গুণা, তেহি মহন্তোতি নিব্বচনেনপি অত্থো সূপপন্নো হোতি, পণিধিমহন্ততাদি চস্স বুদ্ধৰংস (বু. ৰং. ৯ আদযো) চরিযাপিটকাদি (চরিযা. ১ আদযো) ৰসেন ৰেদিতব্বো. মহাপদানসুত্তট্ঠকথাযং পন ‘‘মহাপুরিসস্সাতি জাতিগোত্তকুলপদেসাদিৰসেন মহন্তস্স পুরিসস্সা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩) ৰুত্তং. তত্থ ‘‘খত্তিযো, ব্রাহ্মণো’’তি এৰমাদি জাতি. ‘‘কোণ্ডঞ্ঞো, গোতমো’’তি এৰমাদি গোত্তং. ‘‘পোণিকা, চিক্খল্লিকা, সাকিযা, কোলিযা’’তি এৰমাদি কুলপদেসো, তদেতং সব্বম্পি ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. এৰঞ্হি সতি ‘‘দ্ৰেযেৰ গতিযো ভৰন্তী’’তি উভিন্নং সাধারণৰচনং সমত্থিতং হোতীতি.
নিট্ঠাতি নিপ্ফত্তিযো সিদ্ধিযো. নন্ৰাযং গতি-সদ্দো অনেকত্থো, কস্মা নিট্ঠাযমেৰ ৰুত্তোতি আহ‘‘কামঞ্চায’’ন্তিআদি. ভৰভেদেতি নিরযাদিভৰৰিসেসে. সো হি সুচরিতদুচ্চরিতকম্মেন সত্তেহি উপপজ্জনৰসেন গন্তব্বাতি গতি. গচ্ছতি পৰত্ততি এত্থাতি গতি, নিৰাসট্ঠানং. গমতি যথাসভাৰং জানাতীতি গতি. পঞ্ঞা, গমনং ব্যাপনং গতি, ৰিস্সটভাৰো, সো পন ইতো চ এত্তো চ ব্যাপেত্ৰা ঠিততাৰ. গমনং নিপ্ফত্তনং গতি, নিট্ঠা, অজ্ঝাসযপটিসরণত্থাপি নিদস্সননযেন গহিতা. তথা হেস ‘‘ইমেসং খো অহং ভিক্খূনং সীলৰন্তানং কল্যাণধম্মানং নেৰ জানামি আগতিং ৰা গতিং ৰা’’তি (ম. নি. ১.৫০৮) এত্থ অজ্ঝাসযে ৰত্ততি, ‘‘নিব্বানং অরহতো গতী’’তি (পরি. ৩৩৯) এত্থ পটিসরণে, পরাযণে অপস্সযেতি অত্থো. গচ্ছতি যথারুচি পৰত্ততীতি গতি, অজ্ঝাসযো. গচ্ছতি অৰচরতি, অৰচরণৰসেন ৰা পৰত্ততি এত্থাতি গতি, পটিসরণং. সব্বসঙ্খতৰিসঞ্ঞুত্তস্স হি অরহতো নিব্বানমেৰ পটিসরণং, ইধ পন নিট্ঠাযং ৰত্ততীতি ৰেদিতব্বো তদঞ্ঞেসমৰিসযত্তা.
ননু দ্ৰিন্নং নিপ্ফত্তীনং নিমিত্তভূতানি লক্খণানি ৰিসদিসানেৰ, অথ কস্মা ‘‘যেহি সমন্নাগতস্সা’’তিআদিনা তেসং সদিসভাৰো ৰুত্তোতি চোদনালেসং দস্সেত্ৰা সোধেন্তো ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদিমাহ. সমানেপি নিগ্রোধবিম্বতাদিলক্খণভাৰে অত্থেৰ কোচি নেসং ৰিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘ন তেহেৰ বুদ্ধো হোতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘যথা হি বুদ্ধানং লক্খণানি সুৰিসদানি, সুপরিব্যত্তানি, পরিপুণ্ণানি চ হোন্তি, ন এৰং চক্কৰত্তীন’’ন্তি অযং পন ৰিসেসো আচরিযধম্মপালত্থেরেন (দী. নি. টী. ১.২৫৮) পকাসিতো. জাযন্তি ভিন্নেসুপি অত্থেসু অভিন্নধীসদ্দা এতাযাতি জাতি, লক্খণভাৰমত্তং. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘সবলাদীসু ভিন্নেসু, যায ৰত্তন্তুভিন্নধী;
সদ্দা সা জাতিরেসা চ, মালাসুত্তমিৰন্ৰিতা’’তি.
তস্মা লক্খণতামত্তেন সমানভাৰতো ৰিসদিসানিপি তানিযেৰ চক্কৰত্তিনিপ্ফত্তিনিমিত্তভূতানি লক্খণানি সদিসানি ৰিয কত্ৰা তানি বুদ্ধনিপ্ফত্তিনিমিত্তভূতানি লক্খণানি নামাতি ইদং ৰচনং ৰুচ্চতীতি অত্থো. অধিআপুব্বৰসযোগে ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘অগারে ৰসতী’’তি চতূহি অচ্ছরিযধম্মেহীতি অভিরূপতা, দীঘাযুকতা, অপ্পাবাধতা, ব্রাহ্মণগহপতিকানং পিযমনাপতাতি ইমেহি চতূহি অচ্ছরিযসভাৰভূতাহি ইদ্ধীহি. যথাহ –
‘‘রাজা আনন্দ, মহাসুদস্সনো চতূহি ইদ্ধীহি সমন্নাগতো অহোসি. কতমাহি চতূহি ইদ্ধীহি? ইধানন্দ, রাজা মহাসুদস্সনো অভিরূপো অহোসি দস্সনীযো পাসাদিকো’’তিআদি (দী. নি. ২.২৫২).
চেতিযজাতকে (জা. অট্ঠ. ৩.৮.৪৪) আগতনযং গহেত্ৰাপি এৰং ৰদন্তি ‘‘সরীরতো চন্দনগন্ধো ৰাযতি, অযং একা ইদ্ধি. মুখতো উপ্পলগন্ধো ৰাযতি, অযং দুতিযা. চত্তারো দেৰপুত্তা চতূসু দিসাসু সব্বকালং খগ্গহত্থা আরক্খং গণ্হন্তি, অযং ততিযা. আকাসেন ৰিচরতি, অযং চতুত্থী’’তি. অনাগতৰংসসংৰণ্ণনাযং পন ‘‘অভিরূপভাৰো একা ইদ্ধি, সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতভাৰো দুতিযা, যাৰতাযুকম্পি সকললোকস্স দস্সনাতিত্তিকভাৰো ততিযা, আকাসচারিভাৰো চতুত্থী’’তি ৰুত্তং. তত্থ সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতভাৰোতি সমৰিপাচনিযা কম্মজতেজোধাতুযা সম্পন্নতা. যস্স হি ভুত্তমত্তোৰ আহারো জীরতি, যস্স ৰা পন পুটভত্তং ৰিয তথেৰ তিট্ঠতি, উভোপেতে ন সমৰেপাকিনিযা সমন্নাগতা. যস্স পন পুন ভত্তকালে ভত্তচ্ছন্দো উপ্পজ্জতেৰ, অযং সমৰেপাকিনিযা সমন্নাগতো নাম, তথারূপতাতি অত্থো. সঙ্গহৰত্থূহীতি দানং, পিযৰচনং, অত্থচরিযা, সমানত্ততাতি ইমেহি সঙ্গহোপাযেহি. যথাহ –
‘‘দানঞ্চ পেয্যৰজ্জঞ্চ, অত্থচরিযা চ যা ইধ;
সমানত্ততা চ ধম্মেসু, তত্থ তত্থ যথারহং;
এতে খো সঙ্গহা লোকে, রথস্সাণীৰ যাযতো.
এতে চ সঙ্গহা নাস্সু, ন মাতা পুত্তকারণা;
লভেথ মানং পূজং ৰা, পিতা ৰা পুত্তকারণা.
যস্মা চ সঙ্গহা এতে, সমপেক্খন্তি পণ্ডিতা;
তস্মা মহত্তং পপ্পোন্তি, পাসংসা চ ভৰন্তি তে’’তি. (দী. নি. ৩.২৭৩);
রঞ্জনতোতি পীতিসোমনস্সৰসেন রঞ্জনতো, ন রাগৰসেন, পীতিসোমনস্সানং জননতোতি ৰুত্তং হোতি. চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি রঞ্জনট্ঠেন রাজাতি পন সব্বেসং রাজূনং সমঞ্ঞা তথা অকরোন্তানম্পি ৰিলীৰবীজনাদীসু তালৰণ্টৰোহারো ৰিয রুল়্হিৰসেন পৰত্তিতো, তস্মা ‘‘অচ্ছরিযধম্মেহী’’তি অসাধারণনিব্বচনং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
সদ্দসামত্থিযতো অনেকধা চক্কৰত্তীসদ্দস্স ৰচনত্থং দস্সেন্তো পধানভূতং ৰচনত্থং পঠমং দস্সেতুং ‘‘চক্করতন’’ন্তিআদিমাহ. ইদমেৰ হি পধানং চক্করতনস্স পৰত্তনমন্তরেন চক্কৰত্তিভাৰানাপত্তিতো. তথা হি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং ‘‘কিত্তাৰতা চক্কৰত্তী হোতীতি? একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলমত্তম্পি চক্করতনে আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পৰত্তে’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৪৩; ম. নি. অট্ঠ. ৩.২৫৬). যস্মা পন রাজা চক্কৰত্তী একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা ৰামহত্থেন হত্থিসোণ্ডসদিসপনাল়িং সুৰণ্ণভিঙ্কারং উক্খিপিত্ৰা দক্খিণহত্থেন চক্করতনং উদকেন অব্ভুক্কিরিত্ৰা ‘‘পৰত্ততু ভৰং চক্করতনং, অভিৰিজিনাতু ভৰং চক্করতন’’ন্তি (দী. নি. ২.২৪৪) ৰচনেন চক্করতনং ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পৰত্তেসি, তস্মা তাদিসং পৰত্তাপনং সন্ধায ‘‘চক্করতনং ৰত্তেতী’’তি ৰুত্তং. যথাহ ‘‘অথ খো আনন্দ রাজা মহাসুদস্সনো উট্ঠাযাসনা…পে… চক্করতনং অব্ভুক্কিরি ‘পৰত্ততু ভৰং চক্করতন’ন্তি’’আদি (দী. নি. ২.২৪৪). ন কেৰলঞ্চ চক্কসদ্দো চক্করতনেযেৰ ৰত্ততি অথ খো সম্পত্তিচক্কাদীসুপি, তস্মা তংতদত্থৰাচকসদ্দসামত্থিযতোপি ৰচনত্থং দস্সেতি ‘‘সম্পত্তিচক্কেহী’’তিআদিনা. তত্থ সম্পত্তিচক্কেহীতি –
‘‘পতিরূপে ৰসে দেসে, অরিযমিত্তকরো সিযা;
সম্মাপণিধিসম্পন্নো, পুব্বে পুঞ্ঞকতো নরো;
ধঞ্ঞং ধনং যসো কিত্তি, সুখঞ্চেতংধিৰত্ততী’’তি. (অ. নি. ৪.৩১) –
ৰুত্তেহি পতিরূপদেসৰাসাদিসম্পত্তিচক্কেহি. ৰত্ততীতি পৰত্ততি সম্পজ্জতি, উপরূপরি কুসলধম্মং ৰা পটিপজ্জতি. তেহীতি সম্পত্তিচক্কেহি. পরন্তি সত্তনিকাযং, যথা সযংসদ্দো সুদ্ধকত্তুত্থস্স জোতকো, তথা পরংসদ্দোপি হেতুকত্তুত্থস্সাতি ৰেদিতব্বং. ৰত্তেতীতি পৰত্তেতি সম্পাদেতি, উপরূপরি কুসলধম্মং ৰা পটিপজ্জাপেতি. যথাহ –
‘‘রাজা মহাসুদস্সনো এৰমাহ ‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং ন আদাতব্বং, কামেসু মিচ্ছা ন চরিতব্বা, মুসা ন ভণিতব্বা, মজ্জং ন পাতব্বং, যথাভুত্তঞ্চ ভুঞ্জথা’তি. যে খো পনানন্দ পুরত্থিমায দিসায পটিরাজানো, তে রঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স অনুযন্তা অহেসু’’ন্তিআদি (দী. নি. ২.২৪৪).
ইরিযাপথচক্কানন্তি ইরিযাপথভূতানং চক্কানং. ইরিযাপথোপি হি ‘‘চক্ক’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২৯, ১০৯). যথাহ –
‘‘রথঙ্গে লক্খণে ধম্মো-রচক্কেস্ৰিরিযাপথে;
চক্কং সম্পত্তিযং চক্ক-রতনে মণ্ডলে বলে;
কুলালভণ্ডে আণায-মাযুধে দানরাসিসূ’’তি.
ৰত্তোতি পৰত্তনং উপ্পজ্জনং, ইমিনাৰ ইরিযাপথচক্কং ৰত্তেতি পরহিতায উপ্পাদেতীতি নিব্বচনম্পি দস্সেতি অত্থতো সমানত্তা. তথা চাহ –
‘‘অথ খো তং আনন্দ চক্করতনং পুরত্থিমং দিসং পৰত্তি, অন্ৰদেৰ রাজা মহাসুদস্সনো সদ্ধিং চতুরঙ্গিনিযা সেনায. যস্মিং খো পনানন্দ, পদেসে চক্করতনং পতিট্ঠাসি, তত্থ রাজা মহাসুদস্সনো ৰাসং উপগচ্ছি সদ্ধিং চতুরঙ্গিনিযা সেনাযা’’তিআদি (দী. নি. ২.২৪৪).
অযং অট্ঠকথাতো অপরো নযো – অপ্পটিহতং আণাসঙ্খাতং চক্কং ৰত্তেতীতি চক্কৰত্তী. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘পঞ্চহি ভিক্খৰে ধম্মেহি সমন্নাগতো রাজা চক্কৰত্তী ধম্মেনেৰ চক্কং ৰত্তেতি, তং হোতি চক্কং অপ্পটিৰত্তিযং কেনচি মনুস্সভূতেন পচ্চত্থিকেন পাণিনা. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ ভিক্খৰে রাজা চক্কৰত্তী অত্থঞ্ঞূ চ হোতি, ধম্মঞ্ঞূ চ মত্তঞ্ঞূ, চ কালঞ্ঞূ চ পরিসঞ্ঞূ চ. ইমেহি খো…পে… পাণিনা’’তিআদি (অ. নি. ৫.১৩১).
খত্তিযমণ্ডলাদিসঞ্ঞিতং চক্কং সমূহং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতি অনুৰত্তেতীতিপি চক্কৰত্তী. ৰুত্তঞ্হি ‘‘যে খো পনানন্দ পুরত্থিমায দিসায পটিরাজানো, তে রঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স অনুযন্তা অহেসু’’ন্তিআদি (দী. নি. ২.২৪৪). চক্কলক্খণং ৰত্ততি এতস্সাতিপি চক্কৰত্তী. তেনাহ ‘‘ইমস্স দেৰ কুমারস্স হেট্ঠা পাদতলেসু চক্কানি জাতানি সহস্সারানি সনেমিকানি সনাভিকানি সব্বাকারপরিপূরানী’’তিআদি (দী. নি. ২.৩৫). চক্কং মহন্তং কাযবলং ৰত্ততি এতস্সাতিপি চক্কৰত্তী. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অযঞ্হি দেৰ কুমারো সত্তুস্সদো…পে… অযঞ্হি দেৰ কুমারো সীহপুব্বদ্ধকাযো’’তিআদি (দী. নি. ২.৩৫). তেন হিস্স লক্খণেন মহব্বলভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি. চক্কং দসৰিধং, দ্ৰাদসৰিধং ৰা ৰত্তধম্মং ৰত্ততি পটিপজ্জতীতি চক্কৰত্তী. তেন ৰুত্তং ‘‘ন হি তে তাত দিব্বং চক্করতনং পেত্তিকং দাযজ্জং, ইঙ্ঘ ত্ৰং তাত অরিযে চক্কৰত্তিৰত্তে ৰত্তাহী’’তিআদি (দী. নি. ৩.৮৩). চক্কং মহন্তং দানং ৰত্তেতি পৰত্তেতীতিপি চক্কৰত্তী. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘পট্ঠপেসি খো আনন্দ রাজা মহাসুদস্সনো তাসং পোক্খরণীনং তীরে এৰরূপং দানং অন্নং অন্নত্থিকস্স, পানং পানত্থিকস্স, ৰত্থং ৰত্থত্থিকস্স, যানং যানত্থিকস্স, সযনং সযনত্থিকস্স, ইত্থিং ইত্থিত্থিকস্স, হিরঞ্ঞং হিরঞ্ঞত্থিকস্স, সুৰণ্ণং সুৰণ্ণত্থিকস্সা’’তিআদি (দী. নি. ২.২৫৪).
রাজাতি সামঞ্ঞং তদঞ্ঞসাধারণতো. চক্কৰত্তীতি ৰিসেসং অনঞ্ঞসাধারণতো. ধম্মসদ্দো ঞাযে, সমো এৰ চ ঞাযো নামাতি আহ ‘‘ঞাযেন সমেনা’’তি. ৰত্ততি উপ্পজ্জতি, পটিপজ্জতীতি ৰা অত্থো. ‘‘ইদং নাম চরতী’’তি অৰুত্তেপি সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স পযুজ্জিতব্বত্তা ‘‘সদত্থপরত্থে’’তি যোজীযতি. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতা ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. যস্মা চক্কৰত্তিরাজা ধম্মেনেৰ রজ্জমধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন পরূপঘাতাদিনা. তস্মা ৰুত্তং ‘‘ধম্মেন রজ্জং লভিত্ৰা’’তিআদি, ধম্মেনাতি চ ঞাযেন, কুসলধম্মেন ৰা. রঞ্ঞো ভাৰো রজ্জং, ইস্সরিযং.
পরেসং হিতোপাযভূতং ধম্মং করোতি, চরতীতি ৰা ধম্মিকো. অত্তনো হিতোপাযভূতস্স ধম্মস্স কারকো, চরকো ৰা রাজাতি ধম্মরাজাতি ইমং সৰিসেসং অত্থং দস্সেতি ‘‘পরহিতধম্মকরণেন ৰা’’তিআদিনা. অযং পন মহাপদানট্ঠকথানযো – দসৰিধে কুসলধম্মে, অগতিরহিতে ৰা রাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো; তেনেৰ ধম্মেন লোকং রঞ্জেতীতি ধম্মরাজা. পরিযাযৰচনমেৰ হি ইদং পদদ্ৰযন্তি. আচরিযেন পন এৰং ৰুত্তং ‘‘চক্কৰত্তিৰত্তসঙ্খাতং ধম্মং চরতি, চক্কৰত্তিৰত্তসঙ্খাতো ৰা ধম্মো এতস্স, এতস্মিং ৰা অত্থীতি ধম্মিকো, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মো চ সো রঞ্জনট্ঠেন রাজা চাতি ধম্মরাজা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৮). ‘‘রাজা হোতি চক্কৰত্তী’’তি ৰচনতো ‘‘চাতুরন্তো’’তি ইদং চতুদীপিস্সরতং ৰিভাৰেতীতি আহ ‘‘চাতুরন্তাযা’’তিআদি. চত্তারো সমুদ্দা অন্তা পরিযোসানা এতিস্সাতি চাতুরন্তা, পথৰী. সা হি চতূসু দিসাসু পুরত্থিমসমুদ্দাদিচতুসমুদ্দপরিযোসানত্তা এৰং ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চতুসমুদ্দ অন্তাযা’’তি, সা পন অৰযৰভূতেহি চতুব্বিধেহি দীপেহি ৰিভূসিতা একলোকধাতুপরিযাপন্না পথৰীযেৰাতি দস্সেতি ‘‘চতুব্বিধদীপৰিভূসিতায পথৰিযা’’তি ইমিনা. যথাহ –
‘‘যাৰতা চন্দিমসূরিযা, পরিহরন্তি দিসা ভন্তি ৰিরোচনা;
সব্বেৰ দাসা মন্ধাতু, যে চ পাণা পথৰিস্সিতা’’তি.
এত্থ চ ‘‘চতুদীপৰিভূসিতাযা’’তি অৰত্ৰা চতুব্বিধদীপৰিভূসিতাযাতি ৰিধসদ্দগ্গহণং পচ্চেকং পঞ্চসতপরিত্তদীপানম্পি মহাদীপেযেৰ সঙ্গহণত্থং সদ্দাতিরিত্তেন অত্থাতিরিত্তস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা, কোট্ঠাসৰাচকেন ৰা ৰিধসদ্দেন সমানভাগানং গহিতত্তাতি দট্ঠব্বং. কোপাদিপচ্চত্থিকেতি এত্থ আদিসদ্দেন কামমোহমানমদাদিকে সঙ্গণ্হাতি. ৰিজেতীতি তংকালাপেক্খায ৰত্তমানৰচনং, ৰিজিতৰাতি অত্থো. সদ্দৰিদূ হি অতীতে তাৰীসদ্দমিচ্ছন্তি. ‘‘সব্বরাজানো ৰিজেতী’’তি ৰদন্তো কামং চক্কৰত্তিনো কেনচি যুদ্ধং নাম নত্থি, যুদ্ধেন পন সাধেতব্বস্স ৰিজযস্স সিদ্ধিযা ‘‘ৰিজিতসঙ্গামো’’ ত্ৰেৰ ৰুত্তোতি দস্সেতি.
থাৰরস্স ধুৰস্স ভাৰো থাৰরিযং, যথা জনপদে থাৰরিযং পত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘ন সক্কা কেনচী’’তিআদি ৰুত্তং, ইমিনা কেনচি অকম্পিযট্ঠেন জনপদে থাৰরিযপ্পত্তোতি তপ্পুরিসসমাসং দস্সেতি, ইতরেন চ দল়্হভত্তিভাৰতো জনপদো থাৰরিযপ্পত্তো এতস্মিন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসং. তম্হীতি অস্মিং রাজিনি. যথা জনপদো তস্মিং থাৰরিযং পত্তো, তদাৰিকরোন্তো ‘‘অনুযুত্তো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুযুত্তোতি নিচ্চপযুত্তো. সকম্মনিরতোতি চক্কৰত্তিনো রজ্জকম্মে সদা পৰত্তো. অচলো অসম্পৰেধীতি পরিযাযৰচনমেতং, চোরানং ৰা ৰিলোপনমত্তেন অচলো, দামরিকত্তেন অসম্পৰেধী. চোরেহি ৰা অচলো, পটিরাজূহি অসম্পৰেধী. অনতিমুদুভাৰেন ৰা অচলো, অনতিচণ্ডভাৰেন অসম্পৰেধী. তথা হি অতিচণ্ডস্স রঞ্ঞো বলিখণ্ডাদীহি লোকং পীল়যতো মনুস্সা মজ্ঝিমজনপদং ছড্ডেত্ৰা পব্বতসমুদ্দতীরাদীনি নিস্সায পচ্চন্তে ৰাসং কপ্পেন্তি, অতিমুদুকস্স চ রঞ্ঞো চোরসাহসিকজনৰিলোপপীল়িতা মনুস্সা পচ্চন্তং পহায জনপদমজ্ঝে ৰাসং কপ্পেন্তি, ইতি এৰরূপে রাজিনি জনপদো থাৰরভাৰং ন পাপুণাতি. এতস্মিং পন তদুভযৰিরহিতে সুৰণ্ণতুলা ৰিয সমভাৰপ্পত্তে রাজিনি রজ্জং কারযমানে জনপদো পাসাণপিট্ঠিযং ঠপেত্ৰা অযোপট্টেন পরিক্খিত্তো ৰিয অচলো অসম্পৰেধী থাৰরিযপ্পত্তোতি.
সেয্যথিদন্তি একোৰ নিপাতো, ‘‘সো কতমো, তং কতমং, সা কতমা’’তিআদিনা যথারহং লিঙ্গৰিভত্তিৰচনৰসেন পযোজিযমানোৰ হোতি, ইধ তানি কতমানীতি পযুত্তোতি আহ ‘‘তস্স চেতানী’’তিআদি. চচতি চক্কৰত্তিনো যথারুচি আকাসাদিগমনায পরিব্ভমতীতি চক্কং. চক্করতনঞ্হি অন্তোসমুট্ঠিতৰাযোধাতুৰসেন রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ পৰত্ততি, ন চন্দসূরিযৰিমানাদি ৰিয বহিসমুট্ঠিতৰাযোধাতুৰসেনাতি ৰিমানট্ঠকথাযং (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ১.পঠমপীঠৰিমানৰণ্ণনা) ৰুত্তং. রতিজননট্ঠেনাতি পীতিসোমনস্সুপ্পাদনট্ঠেন. তঞ্হি পস্সন্তস্স, সুণন্তস্স চ অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযধম্মত্তা. ৰচনত্থতো পন রমেতি রতিং করোতীতি রতনং, রমনং ৰা রতং, তং নেতীতি রতনং, রতং ৰা জনেতীতি রতনং জ-কারলোপৰসেনাতিপি নেরুত্তিকা. সব্বত্থাতি হত্থিরতনাদীসু.
চিত্তীকতভাৰাদিনাপি চক্কস্স রতনট্ঠো ৰেদিতব্বো, সো পন রতিজননট্ঠেনেৰ একসঙ্গহতায ৰিসুং ন গহিতো. কস্মা একসঙ্গহোতি চে? চিত্তীকতাদিভাৰস্সপি রতিনিমিত্তত্তা. অথ ৰা গন্থব্যাসং পরিহরিতুকামেন চিত্তীকতাদিভাৰো ন গহিতোতি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞাসু পন অট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩.যানীধাতিগাথাৰণ্ণনা; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ১৫৬) এৰং ৰুত্তং –
‘‘রতিজননট্ঠেন রতনং. অপিচ –
চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতি.
‘‘চক্করতনস্স চ নিব্বত্তকালতো পট্ঠায অঞ্ঞং দেৰট্ঠানং নাম ন হোতি, সব্বেপি গন্ধপুপ্ফাদীহি তস্সেৰ পূজঞ্চ অভিৰাদনাদীনি চ করোন্তীতি চিত্তীকতট্ঠেন রতনং. চক্করতনস্স চ এত্তকং নাম ধনং অগ্ঘতীতি অগ্ঘো নত্থি, ইতি মহগ্ঘট্ঠেনপি রতনং. চক্করতনঞ্চ অঞ্ঞেহি লোকে ৰিজ্জমানরতনেহি অসদিসন্তি অতুলট্ঠেন রতনং. যস্মা পন যস্মিং কপ্পে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, তস্মিংযেৰ চক্কৰত্তিনো উপ্পজ্জন্তি, বুদ্ধা চ কদাচি করহচি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা দুল্লভদস্সনট্ঠেনপি রতনং. তদেতং জাতিরূপকুলইস্সরিযাদীহি অনোমস্স উল়ারসত্তস্সেৰ উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞস্সাতি অনোমসত্তপরিভোগট্ঠেনপি রতনং. যথা চ চক্করতনং, এৰং সেসানিপী’’তি.
তত্রাযং তট্টীকায, অঞ্ঞত্থ চ ৰুত্তনযেন অত্থৰিভাৰনা – ইদঞ্হি ‘‘চিত্তীকত’’ন্তিআদিৰচনং নিব্বচনত্থৰসেন ৰুত্তং ন হোতি, অথ কিন্তি চে? লোকে ‘‘রতন’’ন্তি সম্মতস্স ৰত্থুনো গরুকাতব্বভাৰেন ৰুত্তং. সরূপতো পনেতং লোকিযমহাজনেন সম্মতং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিকং, চক্কৰত্তিরঞ্ঞো উপ্পন্নং চক্করতনাদিকং, কতঞ্ঞুকতৰেদিপুগ্গলাদিকং, সব্বুক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন বুদ্ধাদিসরণত্তযঞ্চ দট্ঠব্বং. ‘‘অহো মনোহর’’ন্তি চিত্তে কত্তব্বতায চিত্তীকতং, স্ৰাযং চিত্তীকারো তস্স পূজনীযতাযাতি কত্ৰা পূজনীযন্তি অত্থং ৰদন্তি. কেচি পন ‘‘ৰিচিত্রকতট্ঠেন চিত্তীকত’’ন্তি ভণন্তি, তং ন গহেতব্বং ইধ চিত্তসদ্দস্স হদযৰাচকত্তা ‘‘চিত্তীকত্ৰা সুণাথ মে’’তি (বু. ৰং. ১.৮০) আহচ্চভাসিতপাল়িযং ৰিয. তথা চাহু ‘‘যথারহমিৰণ্ণাগমো ভূকরেসূ’’তি. ‘‘পস্স চিত্তীকতং রূপং, মণিনা কুণ্ডলেন চা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩০২) পন পুব্বে অৰিচিত্রং ইদানি ৰিচিত্রং কতন্তি চিত্তীকতন্তি অত্থো গহেতব্বো তত্থ চিত্তসদ্দস্স ৰিচিত্রৰাচকত্তা. মহন্তং ৰিপুলং অপরিমিতং অগ্ঘতীতি মহগ্ঘং. নত্থি এতস্স তুলা উপমা, তুলং ৰা সদিসন্তি অতুলং. কদাচিদেৰ উপ্পজ্জনতো দুক্খেন লদ্ধব্বদস্সনত্তা দুল্লভদস্সনং. অনোমেহি উল়ারগুণেহেৰ সত্তেহি পরিভুঞ্জিতব্বতো অনোমসত্তপরিভোগং.
ইদানি নেসং চিত্তীকতাদিঅত্থানং সৰিসেসং চক্করতনে লব্ভমানতং দস্সেত্ৰা ইতরেসুপি তে অতিদিসিতুং ‘‘যথা চ চক্করতন’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অঞ্ঞং দেৰট্ঠানং নাম ন হোতি রঞ্ঞো অনঞ্ঞসাধারণিস্সরিযাদিসম্পত্তিপটিলাভহেতুতো, অঞ্ঞেসং সত্তানং যথিচ্ছিতত্থপটিলাভহেতুতো চ. অগ্ঘো নত্থি অতিৰিয উল়ারসমুজ্জলরতনত্তা, অচ্ছরিযব্ভুতধম্মতায চ. যদগ্গেন চ মহগ্ঘং, তদগ্গেন অতুলং. সত্তানং পাপজিগুচ্ছনেন ৰিগতকাল়কো পুঞ্ঞপসুততায মণ্ডভূতো যাদিসো কালো বুদ্ধুপ্পাদারহো, তাদিসে এৰ চক্কৰত্তীনম্পি সম্ভৰোতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. কদাচি করহচীতি পরিযাযৰচনং, ‘‘কদাচী’’তি ৰা যথাৰুত্তকালং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘করহচী’’তি জম্বুসিরিদীপসঙ্খাতং দেসং. তেনাহ –
‘‘কালং দীপঞ্চ দেসঞ্চ, কুলং মাতরমেৰ চ;
ইমে পঞ্চ ৰিলোকেত্ৰা, উপ্পজ্জতি মহাযসো’’তি. (ধ. প. অট্ঠ. ১.১.১০);
উপমাৰসেন চেতং ৰুত্তং. উপমোপমেয্যানঞ্চ ন অচ্চন্তমেৰ সদিসতা, তস্মা যথা বুদ্ধা কদাচি করহচি উপ্পজ্জন্তি, ন তথা চক্কৰত্তিনো, চক্কৰত্তিনো পন অনেকদাপি বুদ্ধুপ্পাদকপ্পে উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো গহেতব্বো. এৰং সন্তেপি চক্কৰত্তিৰত্তপূরণস্স দুক্করভাৰতো দুল্লভুপ্পাদোযেৰাতি ইমিনা দুল্লভুপ্পাদতাসামঞ্ঞেন তেসং দুল্লভদস্সনতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. কামং চক্করতনানুভাৰেন সমিজ্ঝমানো গুণো চক্কৰত্তিপরিৰারজনসাধারণো, তথাপি চক্কৰত্তী এৰ নং সামিভাৰেন ৰিসৰিতায পরিভুঞ্জতীতি ৰত্তব্বতং অরহতি তদত্থমেৰ উপ্পজ্জনতোতি দস্সেন্তো ‘‘তদেত’’ন্তিআদিমাহ. যথাৰুত্তানং পঞ্চন্নং, ছন্নম্পি ৰা অত্থানং সেসরতনেসুপি লব্ভনতো ‘‘এৰং সেসানিপী’’তি ৰুত্তং.
ইমেহি পন রতনেহি রাজা চক্কৰত্তী কিমত্থং পচ্চনুভোতি, ননু ৰিনাপি তেসু কেনচি রঞ্ঞা চক্কৰত্তিনা ভৰিতব্বন্তি চোদনায তস্স তেহি হথারহমত্থপচ্চনুভৰনদস্সনেন কেনচিপি অৰিনাভাৰিতং ৰিভাৰেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি আরদ্ধং. অজিতং পুরত্থিমাদিদিসায খত্তিযমণ্ডলং জিনাতি মহেসক্খতাসংৰত্তনিযকম্মনিস্সন্দভাৰতো. যথাসুখং অনুৰিচরতি হত্থিরতনং, অস্সরতনঞ্চ অভিরুহিত্ৰা তেসং আনুভাৰেন অন্তোপাতরাসংযেৰ সমুদ্দপরিযন্তং পথৰিং অনুপরিযাযিত্ৰা রাজধানিযা এৰ পচ্চাগমনতো. পরিণাযকরতনেন ৰিজিতমনুরক্খতি তত্থ তত্থ কত্তব্বকিচ্চসংৰিদহনতো. অৰসেসেহি মণিরতনইত্থিরতনগহপতিরতনেহি উপভুঞ্জনেন পৰত্তং উপভোগসুখং অনুভৰতি যথারহং তেহি তথানুভৰনসিদ্ধিতো. সো হি মণিরতনেন যোজনপ্পমাণে পদেসে অন্ধকারং ৰিধমেত্ৰা আলোকদস্সনাদিনা সুখমনুভৰতি, ইত্থিরতনেন অতিক্কন্তমানুসকরূপদস্সনাদিৰসেন, গহপতিরতনেন ইচ্ছিতিচ্ছিতমণিকনকরজতাদিধনপটিলাভৰসেন সুখমনুভৰতি.
ইদানি সত্তিযা, সত্তিফলেন চ যথাৰুত্তমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘পঠমেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তিৰিধা হি সত্তিযো ‘‘সক্কোন্তি সমত্থেন্তি রাজানো এতাযা’’তি কত্ৰা. যথাহু –
‘‘পভাৰুস্সাহমন্তানং, ৰসা তিস্সো হি সত্তিযো;
পভাৰো দণ্ডজো তেজো, পতাপো তু চ কোসজো.
মন্তো চ মন্তনং সো তু, চতুক্কণ্ণো দ্ৰিগোচরো;
তিগোচরো তু ছক্কণ্ণো, রহস্সং গুয্হমুচ্চতে’’তি.
তত্থ ৰীরিযবলং উস্সাহসত্তি. পঠমেন চস্স চক্করতনেন তদনুযোগো পরিপুণ্ণো হোতি. কস্মাতি চে? তেন উস্সাহসত্তিযা পৰত্তেতব্বস্স অপ্পটিহতাণাচক্কভাৰস্স সিদ্ধিতো. পঞ্ঞাবলং মন্তসত্তি. পচ্ছিমেন চস্স পরিণাযকরতনেন তদনুযোগো. কস্মাতি চে? তস্স সব্বরাজকিচ্চেসু কুসলভাৰেন মন্তসত্তিযা ৰিয অৰিরজ্ঝনপযোগত্তা. দমনেন, ধনেন চ পভুত্তং পভূসত্তি. হত্থিঅস্সগহপতিরতনেহি চস্স তদনুযোগো পরিপুণ্ণো হোতি. কস্মাতি চে? হত্থিঅস্সরতনানং মহানুভাৰতায, গহপতিরতনতো পটিলদ্ধকোসসম্পত্তিযা চ পভাৰসত্তিযা ৰিয পভাৰসমিদ্ধিসিদ্ধিতো. ইত্থিমণিরতনেহি তিৰিধসত্তিযোগফলং পরিপুণ্ণং হোতীতি সম্বন্ধো, যথাৰুত্তাহি তিৰিধাহি সত্তীহি পযুজ্জনতো যং ফলং লদ্ধব্বং. তং সব্বং তেহি পরিপুণ্ণং হোতীতি অত্থো. কস্মাতি চে? তেহেৰ উপভোগসুখস্স সিজ্ঝনতো.
দুৰিধসুখৰসেনপি যথাৰুত্তমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘সো ইত্থিমণিরতনেহী’’তিআদি কথিতং. ভোগসুখন্তি সমীপে কত্ৰা পরিভোগৰসেন পৰত্তসুখং. সেসেহীতি তদৰসেসেহি চক্কাদিপঞ্চরতনেহি. অপচ্চত্থিকতাৰসেন পৰত্তসুখং ইস্সরিযসুখং. ইদানি তেসং সম্পন্নহেতুৰসেনপি কেনচি অৰিনাভাৰিতমেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘ৰিসেসতো’’তিআদিমাহ. অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেনাতি অদোসসঙ্খাতেন কুসলমূলেন সহজাতাদিপচ্চযৰসেন উপ্পাদিতকম্মস্স আনুভাৰেন সম্পজ্জন্তি সোম্মতররতনজাতিকত্তা. কম্মফলঞ্হি যেভুয্যেন কম্মসরিক্খকং. মজ্ঝিমানি মণিইত্থিগহপতিরতনানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন সম্পজ্জন্তি উল়ারধনস্স, উল়ারধনপটিলাভকারণস্স চ পরিচ্চাগসম্পদাহেতুকত্তা. পচ্ছিমং পরিণাযকরতনং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন সম্পজ্জতি মহাপঞ্ঞেনেৰ চক্কৰত্তিরাজকিচ্চস্স পরিনেতব্বত্তা, মহাপঞ্ঞভাৰস্স চ অমোহকুসলমূলজনিতকম্মনিস্সন্দভাৰতো. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তেতি মহাৰগ্গে দুতিযে বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তে (সং. নি. ৫.২২৩). রতনসুত্তস্সাতি তত্থ পঞ্চমৰগ্গে সঙ্গীতস্স দুতিযস্স রতনসুত্তস্স (সং. নি. ৫.২২৩). উপদেসো নাম সৰিসেসং সত্তন্নং রতনানং ৰিচারণৰসেন পৰত্তো নযো.
সরণতো পটিপক্খৰিধমনতো সূরা সত্তিৰন্তো, নিব্ভযাৰহাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অভীরুকজাতিকা’’তি. অসুরে ৰিজিনিত্ৰা ঠিতত্তা সক্কো দেৰানমিন্দো ধীরো নাম, তস্স সেনঙ্গভাৰতো দেৰপুত্তো ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৰুচ্চতি, ধীরস্স অঙ্গং, তস্স রূপমিৰ রূপং যেসং তে ধীরঙ্গরূপা, তেন ৰুত্তং ‘‘দেৰপুত্তসদিসকাযা’’তি. একেতি সারসমাসনামকা আচরিযা, তদক্খমন্তো আহ ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদি. সভাৰোতি সভাৰভূতো অত্থো. উত্তমসূরাতি উত্তমযোধা. সূরসদ্দো হি ইধ যোধত্থো. এৰঞ্হি পুরিমনযতো ইমস্স ৰিসেসতা হোতি, ‘‘উত্তমত্থো সূরসদ্দো’’তিপি ৰদন্তি, ‘‘উত্তমা সূরা ৰুচ্চন্তী’’তিপি হি পাঠো দিস্সতি. ৰীরানন্তি ৰীরিযৰন্তানং. অঙ্গন্তি কারণং ‘‘অঙ্গীযতি ঞাযতি ফলমেতেনা’’তি কত্ৰা. যেন ৰীরিযেন ‘‘ধীরা’’তি ৰুচ্চন্তি, তদেৰ ধীরঙ্গং নামাতি আহ ‘‘ৰীরিযন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি. রূপন্তি সরীরং. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযমযসরীরা ৰিযা’’তি. ৰীরিযমেৰ ৰীরিযমযং যথা ‘‘দানময’’ন্তি, (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৰু. ৬০; নেত্তি. ৩৪) তস্মা ৰীরিযসঙ্খাতসরীরা ৰিযাতি অত্থো. ৰীরিযং পন ন একন্তরূপন্তি ৰিয-সদ্দগ্গহণং কতং. অপিচ ধীরঙ্গেন নিব্বত্তং ধীরঙ্গন্তি অত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰীরিযমযসরীরা ৰিযা’’তি ৰুত্তং, এৰম্পি ৰীরিযতো রূপং ন একন্তং নিব্বত্তন্তি ৰিয-সদ্দেন দস্সেতি. অথ ৰা রূপং সরীরভূতং ধীরঙ্গং ৰীরিযমেতেসন্তি যোজেতব্বং, তথাপি ৰীরিযং নাম কিঞ্চি সৰিগ্গহং ন হোতীতি দীপেতি ‘‘ৰীরিযমযসরীরা ৰিযা’’তি ইমিনা, ইধাপি মযসদ্দো সকত্থেযেৰ দট্ঠব্বো, তস্মা সৰিগ্গহৰীরিযসদিসাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – সৰিগ্গহং চে ৰীরিযং নাম সিযা, তে চস্স পুত্তা তংসদিসাযেৰ ভৰেয্যুন্তি অযমেৰ চত্থো আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.২৫৮) অনুমতো. মহাপদানট্ঠকথাযং পন এৰং ৰুত্তং ‘‘ধীরঙ্গং রূপমেতেসন্তি ধীরঙ্গরূপা, ৰীরিযজাতিকা ৰীরিযসভাৰা ৰীরিযমযা অকিলাসুনো অহেসুং, দিৰসম্পি যুজ্ঝন্তা ন কিলমন্তীতি ৰুত্তং হোতী’’তি, (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৪) তদেতং রূপসদ্দস্স সভাৰত্থতং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইধ চেৰ অঞ্ঞত্থ কত্থচি ‘‘ধিতঙ্গরূপা’’তি পাঠো দিস্সতি. ৰীরিযত্থোপি হি ধিতিসদ্দো হোতি ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৰত্ততী’’তিআদীসু (জা. ১.১.৫৭) ধিতিসদ্দো ৰিয. কত্থচি পন ‘‘ৰীরঙ্গ’’ন্তি পাঠোৰ দিট্ঠো. যথা রুচ্চতি, তথা গহেতব্বং.
ননু চ রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পটিসেনা নাম নত্থি, য’মস্স পুত্তা পমদ্দেয্যুং, অথ কস্মা ‘‘পরসেনপ্পমদ্দনা’’তি ৰুত্তন্তি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সচে’’তিআদিমাহ, পরসেনা হোতু ৰা, মা ৰা, ‘‘সচে পন ভৰেয্যা’’তি পরিকপ্পনামত্তেন তেসং এৰমানুভাৰতং দস্সেতুং তথা ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো, ‘‘পরসেনপ্পমদ্দনা’’তি ৰুত্তেপি পরসেনং পমদ্দিতুং সমত্থাতি অত্থো গহেতব্বো পকরণতোপি অত্থন্তরস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা, যথা ‘‘সিক্খমানেন ভিক্খৰে ভিক্খুনা অঞ্ঞাতব্বং পরিপুচ্ছিতব্বং পরিপঞ্হিতব্ব’’ন্তি (পাচি. ৪৩৪) এতস্স পদভাজনীযে (পাচি. ৪৩৬) ‘‘সিক্খিতুকামেনা’’তি অত্থগ্গহণন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তং পরিমদ্দিতুং সমত্থা’’তি ৰুত্তং. ন হি তে পরসেনং পমদ্দন্তা তিট্ঠন্তি, অথ খো পমদ্দনসমত্থা এৰ হোন্তি. এৰমঞ্ঞত্রপি যথারহং. পরসেনং পমদ্দনায সমত্থেন্তীতি পরসেনপ্পমদ্দনাতি অত্থং দস্সেতীতিপি ৰদন্তি.
পুব্বে কতূপচিতস্স এতরহি ৰিপচ্চমানকস্স পুঞ্ঞধম্মস্স চিরতরং ৰিপচ্চিতুং পচ্চযভূতং চক্কৰত্তিৰত্তসমুদাগতং পযোগসম্পত্তিসঙ্খাতং ধম্মং দস্সেতুং ‘‘ধম্মেনা’’তি পদস্স ‘‘পাণো ন হন্তব্বোতিআদিনা পঞ্চসীলধম্মেনা’’তি অত্থমাহ. অযঞ্হি অত্থো ‘‘যে খো পনানন্দ পুরত্থিমায দিসায পটিরাজানো, তে রাজানং মহাসুদস্সনং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমাহংসু ‘এহি খো মহারাজ, স্ৰাগতং তে মহারাজ, সকং তে মহারাজ, অনুসাস মহারাজা’তি. রাজা মহাসুদস্সনো এৰমাহ ‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং ন আদাতব্বং, কামেসু মিচ্ছা ন চরিতব্বা, মুসা ন ভণিতব্বা, মজ্জং ন পাতব্বং, যথাভুত্তঞ্চ ভুঞ্জথা’তি. যে খো পনানন্দ পুরত্থিমায দিসায পটিরাজানো, তে রঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স অনুযন্তা অহেসু’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ২.২৪৪) আগতং রঞ্ঞো ওৰাদধম্মং সন্ধায ৰুত্তো. এৰঞ্হি ‘‘অদণ্ডেন অসত্থেনা’’তি ইদম্পি ৰিসেসনৰচনং সুসমত্থিতং হোতি. অঞ্ঞাসুপি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ২২৬; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.২২৩) অযমেৰত্থো ৰুত্তো.
মহাপদানট্ঠকথাযং পন ‘‘অদণ্ডেনাতি যে কতাপরাধে সত্তে সতম্পি সহস্সম্পি গণ্হন্তি, তে ধনদণ্ডেন রজ্জং কারেন্তি নাম, যে ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসন্তি, তে সত্থদণ্ডেন. অযং পন দুৰিধম্পি দণ্ডং পহায অদণ্ডেন অজ্ঝাৰসতি. অসত্থেনাতি যে একতোধারাদিনা সত্থেন পরং ৰিহেসন্তি, তে সত্থেন রজ্জং কারেন্তি নাম. অযং পন সত্থেন খুদ্দকমক্খিকাযপি পিৰনমত্তং লোহিতং কস্সচি অনুপ্পাদেত্ৰা ধম্মেনেৰ, ‘এহি খো মহারাজা’তি এৰং পটিরাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৰুত্তপ্পকারং পথৰিং অভিৰিজিনিত্ৰা অজ্ঝাৰসতি অভিভৰিত্ৰা সামী হুত্ৰা ৰসতীতি অত্থো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৪) ৰুত্তং, তদেতং ‘‘ধম্মেনা’’তি পদস্স ‘‘পুব্বে কতূপচিতেন এতরহি ৰিপচ্চমানকেন যেন কেনচি পুঞ্ঞধম্মেনা’’তি অত্থং সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰ হি ‘‘ধম্মেন পটিরাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৰুত্তপ্পকারং পথৰিং অভিৰিজিনিত্ৰা অজ্ঝাৰসতী’’তি. আচরিযেনপি (দী. নি. টী. ১.২৫৮) ৰুত্তং ধম্মেনাতি কতূপচিতেন অত্তনো পুঞ্ঞধম্মেন. তেন হি সঞ্চোদিতা পথৰিযং সব্বরাজানো পচ্চুগ্গন্ত্ৰা ‘‘স্ৰাগতং তে মহারাজা’’তিআদীনি ৰত্ৰা অত্তনো রজ্জং রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স নিয্যাতেন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘সো ইমং পথৰিং সাগরপরিযন্তং অদণ্ডেন অসত্থেন ধম্মেন অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসতী’’তি, তেনপি যথাৰুত্তমেৰত্থং দস্সেতি, তস্মা উভযথাপি এত্থ অত্থো যুত্তো এৰাতি দট্ঠব্বং. চক্কৰত্তিৰত্তপূরণাদিপযোগসম্পত্তিমন্তরেন হি পুব্বে কতূপচিতকম্মেনেৰ এৰমজ্ঝাৰসনং ন সম্ভৰতি, তথা পুব্বে কতূপচিতকম্মমন্তরেন চক্কৰত্তিৰত্তপূরণাদিপযোগসম্পত্তিযা এৰাতি.
এৰং একং নিপ্ফত্তিং কথেত্ৰা দুতিযং নিপ্ফত্তিং কথেতুং যদেতং ‘‘সচে খো পনা’’তিআদিৰচনং ৰুত্তং, তত্থ অনুত্তানমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অরহং…পে… ৰিৰট্টচ্ছদোতি এত্থা’’তিআদিমাহ. যস্মা রাগাদযো সত্ত পাপধম্মা লোকে উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জমানা চ তে সত্তসন্তানং ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা কুসলপ্পৰত্তিং নিৰারেন্তি, তস্মা তে ইধ ছদসদ্দেন ৰুত্তাতি দস্সেতি ‘‘রাগদোসা’’তিআদিনা. দুচ্চরিতন্তি মিচ্ছাদিট্ঠিতো অঞ্ঞেন মনোদুচ্চরিতেন সহ তীণি দুচ্চরিতানি, মিচ্ছাদিট্ঠি পন ৰিসেসেন সত্তানং ছদনতো, পরমসাৰজ্জত্তা চ ৰিসুং গহিতা. ৰুত্তঞ্চ ‘‘সব্বে তে ইমেহেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা ৰত্থূহি অন্তোজালীকতা, এত্থ সিতাৰ উম্মুজ্জমানা উম্মুজ্জন্তী’’তিআদি (দী. নি. ১.১৪৬). তথা মুয্হনট্ঠেন মোহো, অৰিদিতকরণট্ঠেন অৰিজ্জাতি পৰত্তিআকারভেদেন অঞ্ঞাণমেৰ দ্ৰিধা ৰুত্তং. তথা হিস্স দ্ৰিধাপি ছদনত্থো কথিতো ‘‘অন্ধতমং তদা হোতি, যং মোহো সহতে নর’’ন্তি, (মহানি. ৫, ১৫৬, ১৯৫) ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো, ৰেৰিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি (সু. নি. ১০৩৯; চূল়নি. পারাযনৰগ্গ.২) চ. এৰং রাগদোসাদীনম্পি ছদনত্থো ৰত্তব্বো. মহাপদানট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩) পন রাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসতণ্হাৰসেন সত্ত পাপধম্মা গহিতা. তত্র রঞ্জনট্ঠেন রাগো, তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হাতি পৰত্তিআকারভেদেন লোভো এৰ দ্ৰিধা ৰুত্তো. তথা হিস্স দ্ৰিধাপি ছদনত্থো একন্তিকোৰ. যথাহ ‘‘অন্ধতমং তদা হোতি, যং রাগো সহতে নর’’ন্তি, ‘‘কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতা’’তি (উদা. ৯৪) চ, কিলেসগ্গহণেন চ ৰুত্তাৰসিট্ঠা ৰিচিকিচ্ছাদযো ৰুত্তা.
সত্তহি পটিচ্ছন্নেতি হেতুগব্ভৰচনং, সত্তহি পাপধম্মেহি পটিচ্ছন্নত্তা কিলেসৰসেন অন্ধকারে লোকেতি অত্থো. তং ছদনন্তি সত্তপাপধম্মসঙ্খাতং ছদনং. ৰিৰট্টেত্ৰাতি ৰিৰট্টং কত্ৰা ৰিগমেত্ৰা. তদেৰ পরিযাযন্তরেন ৰুত্তং ‘‘সমন্ততো সঞ্জাতালোকো হুত্ৰা’’তি. কিলেসছদনৰিগমো এৰ হি আলোকো, এতেন ৰিৰট্টযিতব্বো ৰিগমেতব্বোতি ৰিৰট্টো, ছাদেতি পটিচ্ছাদেতীতি ছদো, ৰিৰট্টো ছদো অনেনাতি ৰিৰট্টচ্ছদা,ৰিৰট্টচ্ছদো ৰাতি অত্থং দস্সেতি. অযঞ্হি ৰিৰট্টচ্ছদসদ্দো দল়্হধম্মপচ্চক্খধম্মসদ্দাদযো ৰিয পুল্লিঙ্গৰসেন আকারন্তো, ওকারন্তো চ হোতি. তথা হি মহাপদানট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘রাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসতণ্হাসঙ্খাতং ছদনং আৰরণং ৰিৰটং ৰিদ্ধংসিতং ৰিৰটকং এতেনাতি ৰিৰটচ্ছদো, ‘ৰিৰট্টচ্ছদা’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো’’তি, (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩) তস্সা লীনত্থপ্পকাসনিযম্পি ৰুত্তং ‘‘ৰিৰট্টচ্ছদাতি ওকারস্স আকারং কত্ৰা নিদ্দেসো’’তি. সদ্দৰিদূ পন ‘‘আধন্ৰাদিতোতি লক্খণেন সমাসন্তগতেহি ধনুসদ্দাদীহি ক্ৰচি আপচ্চযো’’তি ৰত্ৰা ‘‘কণ্ডিৰধন্ৰা, পচ্চক্খধম্মা, ৰিৰট্টচ্ছদা’’তি পযোগমুদাহরন্তি.
কস্মা পদত্তযমেতং ৰুত্তন্তি অনুযোগং হেতালঙ্কারনযেন পরিহরন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ, তত্থাতি চ তীসু পদেসূতি অত্থো. পূজাৰিসেসং পটিগ্গণ্হিতুং অরহতীতি অরহন্তি অত্থেন পূজারহতা ৰুত্তা. যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধো, তস্মা পূজারহতাতি তস্সা পূজারহতায হেতু ৰুত্তো. সৰাসনসব্বকিলেসপ্পহানপুব্বকত্তা বুদ্ধভাৰস্স বুদ্ধত্তহেতুভূতা ৰিৰট্টচ্ছদতা ৰুত্তা. কম্মাদিৰসেন তিৰিধং ৰট্টঞ্চ রাগাদিৰসেন সত্তৰিধো ছদো চ ৰট্টচ্ছদা, ৰট্টচ্ছদেহি ৰিগতো, ৰিগতা ৰা ৰট্টচ্ছদা যস্সাতি ৰিৰট্টচ্ছদো,ৰিৰট্টচ্ছদা ৰা, দ্ৰন্দপুব্বগো পন ৰি-সদ্দো উভযত্থ যোজেতব্বোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰিৰট্টো চ ৰিচ্ছদো চা’’তি ৰুত্তং. এৰম্পি ৰদন্তি ‘‘ৰিৰট্টো চ সো ৰিচ্ছদো চাতি ৰিৰট্টচ্ছদো, উত্তরপদে পুব্বপদলোপোতি অত্থং দস্সেতী’’তি. ‘‘অরহং ৰট্টাভাৰেনা’’তি ইদং কিলেসেহি আরকত্তা, কিলেসারীনং সংসারচক্কস্সারানঞ্চ হতত্তা, পাপকরণে চ রহাভাৰাতি অত্থং সন্ধায ৰুত্তং. ইদঞ্হি ফলেন হেতানুমানদস্সনং – যথা তং ধূমেন অগ্গিস্স, উদকোঘেন উপরি ৰুট্ঠিযা, এতেন চ অত্থেন অরহভাৰো হেতু, ৰট্টাভাৰো ফলন্তি অযং আচরিযমতি. ‘‘পচ্চযাদীনং, পূজাৰিসেসস্স চ অরহত্তা’’তি পন হেতুনা ফলানুমানদস্সনম্পি সিযা যথা তং অগ্গিনা ধূমস্স, উপরি ৰুট্ঠিযা উদকোঘস্স. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৰেনা’’তি ইদং পন হেতুনা ফলানুমানদস্সনং সৰাসনসব্বকিলেসচ্ছদনাভাৰপুব্বকত্তা সম্মাসম্বুদ্ধভাৰস্স. অরহত্তমগ্গেন হি ৰিচ্ছদতা, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সম্মাসম্বুদ্ধভাৰো. ‘‘ৰিৰট্টো চ ৰিচ্ছদো চা’’তি ইদং হেতুদ্ৰযং. কামঞ্চ আচরিযমতিযা ফলেন হেতুঅনুমানদস্সনে ৰিৰট্টতা ফলমেৰ হোতি, হেতুঅনুমানদস্সনস্স, পন তথাঞাণস্স চ হেতুভাৰতো হেতুযেৰ নামাতি ৰেদিতব্বং.
এৰং পদত্তযৰচনে হেতালঙ্কারনযেন পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি চতুৰেসারজ্জৰসেনপি দস্সেন্তো ‘‘দুতিযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ দুতিযেন ৰেসারজ্জেনাতি ‘‘চত্তারিমানি ভিক্খৰে তথাগতস্স ৰেসারজ্জানি, যেহি ৰেসারজ্জেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০) ভগৰতা ৰুত্তক্কমেন দুতিযভূতেন ‘‘খীণাসৰস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৰা অপরিক্খীণা’তি, তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং ভিক্খৰে ন সমনুপস্সামি, এতমহং ভিক্খৰে নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামী’’তি পরিদীপিতেন ৰেসারজ্জেন. পুরিমসিদ্ধীতি পুরিমস্স ‘‘অরহ’’ন্তি পদস্স অত্থসিদ্ধি অরহত্তসিদ্ধি, দুতিযৰেসারজ্জস্স তদত্থভাৰতো তেন ৰেসারজ্জেন তদত্থসিদ্ধীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘খীণাসৰস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৰা অপরিক্খীণা’ তি’’আদিনা ৰুত্তমেৰ হি দুতিযৰেসারজ্জং ‘‘কিলেসেহি আরকত্তা’’তিআদিনা ৰুত্তো ‘‘অরহ’’ন্তি পদস্স অত্থোতি. ততো চ ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘যথা দুতিযেন ৰেসারজ্জেন পুরিমসিদ্ধি, এৰং পুরিমেনপি অত্থেন দুতিযৰেসারজ্জসিদ্ধী’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ইমিনা নযেন চতুৰেসারজ্জৰসেন পদত্তযৰচনে পযোজনদস্সনং উপপন্নং হোতি. ইতরথা হি কিঞ্চিপযোজনাভাৰতো ইদংযেৰ ৰচনং ইধ অৰত্তব্বং সিযাতি. এস নযো সেসেসুপি.
পঠমেনাতি ৰুত্তনযেন পঠমভূতেন ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তত্র…পে… ৰিহরামী’’তি পরিদীপিতেন ৰেসারজ্জেন. দুতিযসিদ্ধীতি দুতিযস্স ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পদস্স অত্থসিদ্ধি বুদ্ধত্তসিদ্ধি তস্স তদত্থভাৰতো. ততিযচতুত্থেহীতি ৰুত্তনযেনেৰ ততিযচতুত্থভূতেহি ‘‘যে খো পন তে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযাতি, তত্র…পে… ৰিহরামী’’তি চ ‘‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি, তত্র…পে… ৰিহরামী’’তি (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০) চ পরিদীপিতেহি ৰেসারজ্জেহি. ততিযসিদ্ধীতি ততিযস্স ‘‘ৰিৰট্টচ্ছদা’’তি পদস্স অত্থসিদ্ধি ৰিৰট্টচ্ছদত্থসিদ্ধি তেহি তস্স পাকটভাৰতোতি অত্থো. ‘‘যাথাৰতো অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মাপদেসেন হি সত্থু ৰিৰট্টচ্ছদভাৰো লোকে পাকটো অহোসী’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৮) আচরিযেন ৰুত্তং, ৰিৰট্টচ্ছদভাৰেনেৰ অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মদেসনাসিদ্ধিতো ‘‘ততিযেন ততিযচতুত্থসিদ্ধী’’তিপি ৰত্তুং যুজ্জতি.
এৰং পদত্তযৰচনে চতুৰেসারজ্জৰসেন পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি চক্খুত্তযৰসেনপি দস্সেন্তো ‘‘পুরিমঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ চ-সদ্দো উপন্যাসত্থো. পুরিমং ‘‘অরহ’’ন্তি পদং ভগৰতো হেট্ঠিমমগ্গফলত্তযঞাণসঙ্খাতং ধম্মচক্খুং সাধেতি কিলেসারীনং, সংসারচক্কস্স অরানঞ্চ হতভাৰদীপনতো. দুতিযং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পদং আসযানুসযইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণসঙ্খাতং বুদ্ধচক্খুং সাধেতি সম্মাসম্বুদ্ধস্সেৰ তংসম্ভৰতো. তদেতঞ্হি ঞাণদ্ৰযং সাৰকপচ্চেকবুদ্ধানং ন সম্ভৰতি. ততিযং ‘‘ৰিৰট্টচ্ছদা’’তি পদং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং সমন্তচক্খুং সাধেতি সৰাসনসব্বকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি হি ৰত্ৰা ‘‘ৰিৰট্টচ্ছদা’’তি ৰচনং সম্মাসম্বুদ্ধভাৰায সৰাসনসব্বকিলেসপ্পহানং ৰিভাৰেতীতি. ‘‘অহং খো পন তাত অম্বট্ঠ মন্তানং দাতা’’তি ইদং অপ্পধানং, ‘‘ত্ৰং মন্তানং পটিগ্গহেতা’’তি ইদমেৰ পধানং সমুত্তেজনাৰচনন্তি সন্ধায ‘‘ত্ৰং মন্তানং পটিগ্গহেতাতি ইমিনা’স্স মন্তেসু সূরভাৰং জনেতী’’তি ৰুত্তং, লক্খণৰিভাৰনে ৰিসদঞাণতাসঙ্খাতং সূরভাৰং জনেতীতি অত্থো.
২৫৯. এৰং ভোতি এত্থ এৰং-সদ্দো ৰচনসম্পটিচ্ছনে নিপাতো, ৰচনসম্পটিচ্ছনঞ্চেত্থ তথা মযং তং ভৰন্তং গোতমং ৰেদিস্সাম, ত্ৰং মন্তানং পটিগ্গহেতাতি চ এৰং পৰত্তস্স পোক্খরসাতিনো ৰচনস্স সম্পটিগ্গহো. ‘‘তস্সত্থো’’তিআদিনাপি হি তদেৰত্থং দস্সেতি. তথা চ ৰুত্তং ‘‘ব্রাহ্মণস্স পোক্খরসাতিস্স পটিস্সুত্ৰা’’তি, তং পনেস আচরিযস্স সমুত্তেজনায লক্খণেসু ৰিগতসম্মোহভাৰেন বুদ্ধমন্তে সম্পস্সমানত্তা ৰদতীতি দস্সেন্তো ‘‘সোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘তাযাতি তায যথাৰুত্তায সমুত্তেজনাযা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৯) আচরিযেন ৰুত্তং, অধুনা পন পোত্থকেসু ‘‘তায আচরিযকথাযা’’তি পাঠো দিস্সতি. অত্থতো চেস অৰিরুদ্ধোযেৰ. মন্তেসু সতিসমুপ্পাদিকা হি কথা সমুত্তেজনাতি.
অযানভূমিন্তি যানস্স অভূমিং, যানেন যাতুমসক্কুণেয্যট্ঠানভূতং, দ্ৰারকোট্ঠকসমীপং গন্ত্ৰাতি অত্থো.