৪. সোণদণ্ডসুত্তৰণ্ণনা

৩০০. এৰং অম্বট্ঠসুত্তং সংৰণ্ণেত্ৰা ইদানি সোণদণ্ডসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৰণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং, অম্বট্ঠসুত্তস্সানন্তরং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স সোণদণ্ডসুত্তভাৰং ৰা পকাসেতুং ‘‘এৰং মে সুতং…পে… অঙ্গেসূতি সোণদণ্ডসুত্ত’’ন্তি আহ. সুন্দরভাৰেন সাতিসযানি অঙ্গানি এতেসমত্থীতি অঙ্গা. তদ্ধিতপচ্চযস্স অতিসযৰিসিট্ঠে অত্থিতাঅত্থে পৰত্তিতো, পধানতো রাজকুমারা, রুল়্হিৰসেন পন জনপদোতি ৰুত্তং ‘‘অঙ্গা নামা’’তিআদি. ইধাপি অধিপ্পেতা, ন অম্বট্ঠসুত্তে এৰ. ‘‘তদা কিরা’’তিআদি তস্সা চারিকায কারণৰচনং. আগমনে আদীনৰং দস্সেত্ৰা পটিক্খিপনৰসেন আগন্তুং ন দস্সন্তি, নানুজানিস্সন্তীতি অধিপ্পাযো.

নীলাসোককণিকারকোৰিল়ারকুন্দরাজরুক্খাদিসম্মিস্সতায তং চম্পকৰনং নীলাদিপঞ্চৰণ্ণকুসুমপটিমণ্ডিতং, ন চম্পকরুক্খানঞ্ঞেৰ নীলাদিপঞ্চৰণ্ণকুসুমতাযাতি ৰদন্তি, তথারূপায পন ধাতুযা চম্পকরুক্খাৰ নীলাদিপঞ্চৰণ্ণম্পি কুসুমং পুপ্ফন্তি. ইদানিপি হি কত্থচি দেসে দিস্সন্তি, এৰঞ্চ যথারুতম্পি অট্ঠকথাৰচনং উপপন্নং হোতি. কুসুমগন্ধসুগন্ধেতি ৰুত্তনযেন সম্মিস্সকানং, সুদ্ধচম্পকানং ৰা কুসুমানং গন্ধেহি সুগন্ধে. এৰং পন ৰদন্তো ন মাপনকালেযেৰ তস্মিং নগরে চম্পকরুক্খা উস্সন্না, অথ খো অপরভাগেপীতি দস্সেতি. মাপনকালে হি চম্পকরুক্খানমুস্সন্নতায তং নগরং ‘‘চম্পা’’তি নামং লভি. ইস্সরত্তাতি অধিপতিভাৰতো. সেনা এতস্স অত্থীতি সেনিকো, স্ৰেৰ সেনিযো. বহুভাৰৰিসিট্ঠা চেত্থ অত্থিতা তদ্ধিতপচ্চযেন জোতিতাতি ৰুত্তং ‘‘মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা’’তি. সারসুৰণ্ণসদিসতাযাতি উত্তমজাতিসুৰণ্ণসদিসতায. চূল়দুক্খক্খন্ধসুত্তট্ঠকথাযং পন এৰং ৰুত্তং ‘‘সেনিযো’’তি তস্স নামং, বিম্বীতি অত্তভাৰস্স নামং ৰুচ্চতি, সো তস্স সারভূতো দস্সনীযো পাসাদিকো অত্তভাৰসমিদ্ধিযা বিম্বিসারোতি ৰুচ্চতী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৮০).

৩০১-২. সংহতাতি সন্নিপতনৰসেন সঙ্ঘটিতা, সন্নিপতিতাতি ৰুত্তং হোতি. একেকিস্সায দিসাযাতি একেকায পদেসভূতায দিসায. পাল়িযং ব্রাহ্মণগহপতিকানমধিপ্পেতত্তা ‘‘সঙ্ঘিনো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সঙ্ঘী’’তি পুথুত্তে একৰচনং ৰুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘এতেস’’ন্তি ইমিনা. এৰং আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩০১, ৩০২) ৰুত্তং, সঙ্ঘীতি পন দীঘৰসেন বহুৰচনম্পি দিস্সতি. অগণাতি অসমূহভূতা অগণবন্ধা, ‘‘অগণনা’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো, সঙ্খ্যাত্থস্স অযুত্তত্তা. ন হি তেসং সঙ্খ্যা অত্থীতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – পুব্বে অন্তোনগরে অগণাপি পচ্ছা বহিনগরে গণং ভূতা পত্তাতি গণীভূতাতি. অভূততব্ভাৰে হি করাসভূযোগে অ-কারস্স ঈ-কারাদেসো, ঈপচ্চযো ৰা. রাজরাজঞ্ঞাদীনং দণ্ডধরো পুরিসোৰ ততো ততো খত্তিযানং তাযনতো রক্খণতো খত্তা নিরুত্তিনযেন. সো হি যত্থ তেহি পেসিতো, তত্থ তেসং দোসং পরিহরন্তো যুত্তপত্তৰসেন পুচ্ছিতমত্থং কথেতি. তেনাহ ‘‘পুচ্ছিতপঞ্হে ব্যাকরণসমত্থো’’তি. কুলাপদেসাদিনা মহতী মত্তা পমাণমেতস্সাতি মহামত্তো.

সোণদণ্ডগুণকথাৰণ্ণনা

৩০৩. একস্স রঞ্ঞো আণাপৰত্তিট্ঠানানি রজ্জানি নাম, ৰিসিট্ঠানি রজ্জানি ৰিরজ্জানি, তানেৰ ৰেরজ্জানি, নানাৰিধানি ৰেরজ্জানি তথা, তেসু জাতাতিআদিনা তিধা তদ্ধিতনিব্বচনং. ৰিচিত্রা হি তদ্ধিতৰুত্তীতি. যঞ্ঞানুভৰনত্থন্তি যস্স কস্সচি যঞ্ঞস্স অনুভৰনত্থং. তেতি নানাৰেরজ্জকা ব্রাহ্মণা. তস্সাতি সোণদণ্ডব্রাহ্মণস্স. উত্তমব্রাহ্মণোতি অভিজনসম্পত্তিযা, ৰিত্তসম্পত্তিযা, ৰিজ্জাসম্পত্তিযা চ উগ্গততরো, উল়ারো ৰা ব্রাহ্মণো. আৰট্টনীমাযা ৰুত্তাৰ. লাভমচ্ছেরেন নিপ্পীল়িততায অসন্নিপাতো ভৰিস্সতি.

অঙ্গেতি গমেতি অত্তনো ফলং ঞাপেতি, সযং ৰা অঙ্গীযতি গমীযতি ঞাযতীতি অঙ্গং, হেতু. তেনাহ ‘‘কারণেনা’’তি. লোকধম্মতানুস্সরণেন অপরানিপি কারণানি আহংসূতি দস্সেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তিআদিমাহ.

দ্ৰীহি পক্খেহীতি মাতুপক্খেন, পিতুপক্খেন চাতি দ্ৰীহি ঞাতিপক্খেহি. ‘‘উভতো সুজাতো’’তি হি এত্থকেযেৰ ৰুত্তে যেহি কেহিচি দ্ৰীহি ভাগেহি সুজাতত্তং ৰিজানেয্য, সুজাতসদ্দো চ ‘‘সুজাতো চারুদস্সনো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯) আরোহসম্পত্তিপরিযাযোপি হোতীতি জাতিৰসেনেৰ সুজাতত্তং ৰিভাৰেতুং ‘‘মাতিতো চ পিতিতো চা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ভোতো মাতা ব্রাহ্মণী’’তিআদি. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন, মাতুপক্খতো চ পিতুপক্খতো চ পচ্চেকং তিৰিধেন ঞাতিপরিৰট্টেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সংসুদ্ধগহণিকো’’তি ইমিনাপি ‘‘মাতিতো চ পিতিতো চা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং সমত্থেতীতি আহ ‘‘সংসুদ্ধা তে মাতুগহণী’’তি, সংসুদ্ধাৰ অনঞ্ঞপুরিসসাধারণাতি অত্থো. অনোরসপুত্তৰসেনাপি হি লোকে মাতাপিতুসমঞ্ঞা দিস্সতি, ইধ পনস্স ওরসপুত্তৰসেনেৰ ইচ্ছিতাতি দস্সেতুং ‘‘সংসুদ্ধগহণিকো’’তি ৰুত্তং. গব্ভং গণ্হাতি ধারেতীতি গহণী, ততিযাৰট্টসঙ্খাতো গব্ভাসযসঞ্ঞিতো মাতুকুচ্ছিপদেসো সমৰেপাকিনিযাতি সমৰিপাচনিযা. এত্থাতি মহাসুদস্সনসুত্তে. যথাভুত্তমাহারং ৰিপাচনৰসেন গণ্হাতি ন ছড্ডেতীতি গহণী, কম্মজতেজোধাতু, যা ‘‘উদরগ্গী’’তি লোকে পঞ্ঞাযতি.

পিতুপিতাতি পিতুনো পিতা. পিতামহোতি আমহ-পচ্চযেন তদ্ধিতসিদ্ধি. ‘‘চতুযুগ’’ন্তিআদীসু ৰিয তং তদত্থে যুজ্জিতব্বতো কালৰিসেসো যুগং নাম. এতং যুগসদ্দেন আযুপ্পমাণৰচনং অভিলাপমত্তং লোকৰোহারৰচনমত্তমেৰ, অধিপ্পেতত্থতো পন পিতামহোযেৰ পিতামহযুগসদ্দেন ৰুত্তো তস্সেৰ পধানভাৰেন অধিপ্পেতত্তাতি অধিপ্পাযো. ততো উদ্ধন্তি পিতামহতো উপরি. তেনাহ ‘‘পুব্বপুরিসা’’তি, তদৰসেসা পুব্বকা ছ পুরিসাতি অত্থো. পুরিসগ্গহণঞ্চেত্থ উক্কট্ঠনিদ্দেসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. এৰঞ্হি ‘‘মাতিতো’’তি পাল়িৰচনং সমত্থিতং হোতি.

তত্রাযমট্ঠকথামুত্তকনযো – মাতা চ পিতা চ পিতরো, পিতূনং পিতরো পিতামহা, তেসং যুগো দ্ৰন্দো পিতামহযুগো, তস্মা, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা পিতামহদ্ৰন্দাতি অত্থো ৰেদিতব্বো, এৰঞ্চ পিতামহগ্গহণেনেৰ মাতামহোপি গহিতো. যুগসদ্দো চেত্থ একসেসো ‘‘যুগো চ যুগো চ যুগো’’তি, অতো তত্থ তত্থ ঞাতিপরিৰট্টে পিতামহদ্ৰন্দং গহিতং হোতীতি.

‘‘যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা’’তি ইদং কাকাপেক্খনমিৰ উভযত্থ সম্বন্ধগতন্তি আহ ‘‘এৰ’’ন্তিআদি. যাৰ সত্তমো পুরিসো, তাৰ অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেনাতি সম্বন্ধো. অক্খিত্তোতি অপ্পত্তখেপো. অনৰক্খিত্তোতি সদ্ধথালিপাকাদীসু ন ছড্ডিতো. ন উপকুট্ঠোতি ন উপক্কোসিতো. ‘‘জাতিৰাদেনা’’তি ইদং হেতুম্হি করণৰচনন্তি দস্সেতুং ‘‘কেন কারণেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইতিপীতি ইমিনাপি কারণেন. এত্থ চ ‘‘উভতো…পে… যুগা’’তি এতেন ব্রাহ্মণস্স যোনিদোসাভাৰো দস্সিতো সংসুদ্ধগহণিকভাৰকিত্তনতো, ‘‘অক্খিত্তো’’তি এতেন কিরিযাপরাধাভাৰো. কিরিযাপরাধেন হি সত্তা খেপং পাপুণন্তি. ‘‘অনুপকুট্ঠো’’তি এতেন অযুত্তসংসগ্গাভাৰো. অযুত্তসংসগ্গঞ্হি পটিচ্চ সত্তা অক্কোসং লভন্তীতি.

ইস্সরোতি আধিপতেয্যসংৰত্তনিযকম্মবলেন ঈসনসীলো, সা পনস্স ইস্সরতা ৰিভৰসম্পত্তিপচ্চযা পাকটা জাতা, তস্মা অড্ঢভাৰপরিযাযেন দস্সেন্তো ‘‘অড্ঢোতি ইস্সরো’’তি আহ. মহন্তং ধনমস্স ভূমিগতং, ৰেহাসগতঞ্চাতি মহদ্ধনো. তস্সাতি তস্স তস্স গুণস্স, অযমেৰ চ পাঠো অধুনা দিস্সতি. অগুণংযেৰ দস্সেমাতি অন্ৰযতো তস্স গুণং ৰত্ৰা ব্যতিরেকতো ভগৰতো অনুপসঙ্কমনকারণং অগুণমেৰ দস্সেম.

অধিকরূপোতি ৰিসিট্ঠরূপো উত্তমসরীরো. দস্সনং অরহতীতি দস্সনীযোতি আহ ‘‘দস্সনযোগ্গো’’তি. পসাদং আৰহতীতি পাসাদিকো. তেনাহ ‘‘পসাদজননতো’’তি. পোক্খরসদ্দো ইধ সুন্দরত্থে, সরীরত্থে চ নিরুল়্হো. ৰণ্ণস্সাতি ৰণ্ণধাতুযা. পকাসনিযেন পরিসুদ্ধনিমিত্তেন ৰণ্ণসদ্দস্স ৰণ্ণধাতুযং পৰত্তনতো তন্নিমিত্তমেৰ ৰণ্ণতা, সা চ ৰণ্ণনিস্সিতাতি অভেদৰসেন ৰুত্তং ‘‘উত্তমেন পরিসুদ্ধেন ৰণ্ণেনা’’তি. সরীরং পন সন্নিৰেসৰিসিট্ঠং করচরণগীৰাসীসাদিসমুদাযং, তঞ্চ অৰযৰভূতেন সণ্ঠাননিমিত্তেন গয্হতি, তস্মা তন্নিমিত্তমেৰ পোক্খরতাতি ৰুত্তং ‘‘সরীরসণ্ঠানসম্পত্তিযা’’তি, উত্তমায সরীরসণ্ঠানসম্পত্তিযাতিপি যোজেতব্বং. অত্থৰসা হি লিঙ্গৰিভত্তিৰিপরিণামো. সব্বেসু ৰণ্ণেসু সুৰণ্ণৰণ্ণোৰ উত্তমোতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধৰণ্ণেসুপি সেট্ঠেন সুৰণ্ণৰণ্ণেন সমন্নাগতো’’তি. তথা হি বুদ্ধা, চক্কৰত্তিনো চ সুৰণ্ণৰণ্ণাৰ হোন্তি. যস্মা পন ৰচ্ছসসদ্দো সরীরাভে পৰত্ততি, তস্মা ব্রহ্মৰচ্ছসীতি উত্তমসরীরাভো, সুৰণ্ণাভো ইচ্চেৰ অত্থো. ইমমেৰ হি অত্থং সন্ধায ‘‘মহাব্রহ্মুনো সরীরসদিসেনেৰ সরীরেন সমন্নাগতো’’তি ৰুত্তং, ন ব্রহ্মুজুগত্ততং. ওকাসোতি সব্বঙ্গপচ্চঙ্গট্ঠানং. আরোহপরিণাহসম্পত্তিযা, অৰযৰপারিপূরিযা চ দস্সনস্স ওকাসো ন খুদ্দকোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সব্বানেৰা’’তিআদি.

সীলন্তি যমনিযমলক্খণং সীলং, তং পনস্স রত্তঞ্ঞুতায ৰুদ্ধং ৰদ্ধিতন্তি ৰিসেসতো ‘‘ৰুদ্ধসীলী’’তি ৰুত্তং. ৰুদ্ধসীলেনাতি সব্বদা সম্মাযোগতো ৰুদ্ধেন ধুৰসীলেন. এৰঞ্চ কত্ৰা পদত্তযম্পেতং অধিপ্পেতত্থতো ৰিসিট্ঠং হোতি, সদ্দত্থমত্তং পন সন্ধায ‘‘ইদং ৰুদ্ধসীলীপদস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. পঞ্চসীলতো পরং তত্থ সীলস্স অভাৰতো, তেসমজাননতো চ ‘‘পঞ্চসীলমত্তমেৰা’’তি আহ.

ৰাচায পরিমণ্ডলপদব্যঞ্জনতা এৰ সুন্দরভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘সুন্দরা পরিমণ্ডলপদব্যঞ্জনা’’তি. ঠানকরণসম্পত্তিযা, সিক্খাসম্পত্তিযা চ কস্সচিপি অনূনতায পরিমণ্ডলপদানি ব্যঞ্জনানি অক্খরানি এতিস্সাতি পরিমণ্ডলপদব্যঞ্জনা. অক্খরমেৰ হি তংতদত্থৰাচকভাৰেন পরিচ্ছিন্নং পদং. অথ ৰা পদমেৰ অত্থস্স ব্যঞ্জকত্তা ব্যঞ্জনং, সিথিলধনিতাদিঅক্খরপারিপূরিযা চ পদব্যঞ্জনস্স পরিমণ্ডলতা, পরিমণ্ডলং পদব্যঞ্জনমেতিস্সাতি তথা. অপিচ পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, নামাদি, যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, ৰাক্যং, তেসং পরিপুণ্ণতায পরিমণ্ডলপদব্যঞ্জনা. অত্থৰিঞ্ঞাপনে সাধনতায ৰাচাৰ করণং ৰাক্করণন্তি তুল্যাধিকরণতং দস্সেতুং ‘‘উদাহরণঘোসো’’তি ৰুত্তং, ৰচীভেদসদ্দোতি অত্থো. তস্স ব্রাহ্মণস্স, তেন ৰা ভাসিতব্বস্স অত্থস্স গুণপরিপুণ্ণভাৰেন পূরে গুণেহি পরিপুণ্ণভাৰে ভৰাতি পোরী. পুন পুরেতি রাজধানীমহানগরে. ভৰত্তাতি সংৰড্ঢত্তা. সুখুমালত্তনেনাতি সুখুমালভাৰেন, ইমিনা তস্সা ৰাচায মুদুসণ্হত্তমাহ. অপলিবুদ্ধাযাতি পিত্তসেম্হাদীহি অপরিযোনদ্ধায, হেতুগব্ভপদমেতং. ততো এৰ হি যথাৰুত্তদোসাভাৰোতি. ডংসেত্ৰা ৰিয একদেসকথনং সন্দিট্ঠং, সণিকং চিরাযিত্ৰা কথনং ৰিলম্বিতং, ‘‘সন্নিদ্ধৰিলম্বিতাদী’’তিপি পাঠো. সদ্দেন অজনকং ৰচিনং, মম্মকসঙ্খাতং ৰা একক্খরমেৰ দ্ৰত্তিক্খত্তুমুচ্চারণং সন্নিদ্ধং. আদিসদ্দেন দুক্খলিতানুকড্ঢিতাদীনি সঙ্গণ্হাতি. এল়াগল়েনাতি এল়াপগ্ঘরণেন. ‘‘এল়া গল়ন্তী’’তি ৰুত্তস্সেৰ দ্ৰিধা অত্থং দস্সেতুং ‘‘লালা ৰা পগ্ঘরন্তী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পস্সে’ল়মূগং উরগং দুজিৰ্হ’’ন্তিআদীসু (জা. ১.৭.৪৯) ৰিয হি এল়াসদ্দো লালায, খেল়ে চ পৰত্ততি. খেল়ফুসিতানীতি খেল়বিন্দূনি.

তত্রাযমট্ঠকথামুত্তকনযো – এলন্তি দোসো ৰুচ্চতি ‘‘যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৮, ১৯৪) ৰিয. দুপ্পঞ্ঞা চ সদোসমেৰ কথং কথেন্তা এলং পগ্ঘরাপেন্তি, তস্মা তেসং ৰাচা এলগল়া নাম হোতি, তব্বিপরীতাযাতি অত্থো. ‘‘আদিমজ্ঝপরিযোসানং পাকটং কত্ৰা’’তি ইমিনা তস্সা ৰাচায অত্থপারিপূরিং ৰদতি. ৰিঞ্ঞাপনসদ্দেন এতস্স সম্বন্ধো.

জরাজিণ্ণতায জিণ্ণোতি খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিভাৰমাপাদিতো. ৰুদ্ধিমরিযাদপ্পত্তোতি ৰুদ্ধিযা পরিচ্ছেদং পরিযন্তং পত্তো. জাতিমহল্লকতাযাতি উপপত্তিযা মহল্লকভাৰেন. তেনাহ ‘‘চিরকালপ্পসুতো’’তি. অদ্ধসদ্দো অদ্ধানপরিযাযো দীঘকালৰাচকো. কিত্তকো পন সোতি আহ ‘‘দ্ৰে তযো রাজপরিৰট্টে’’তি, দ্ৰিন্নং তিণ্ণং রাজূনং রজ্জপসাসনপটিপাটিযোতি অত্থো. ‘‘অদ্ধগতো’’তি ৰত্ৰাপি কতং ৰযোগহণং ওসানৰযাপেক্খন্তি ৰুত্তং ‘‘পচ্ছিমৰযং সম্পত্তো’’তি. পচ্ছিমো ততিযভাগোতি ৰস্সসতস্স তিধা কতেসু ভাগেসু ততিযো ওসানভাগো. পচ্চেকং তেত্তিংসৰস্সতো চ অধিকমাসপক্খাদিপি ৰিভজীযতি, তস্মা সত্তসট্ঠিমে ৰস্সে যথারহং লব্ভমানমাসপক্খদিৰসতো পট্ঠায পচ্ছিমৰযো ৰেদিতব্বো. আচরিযসারিপুত্তত্থেরেনপি হি ইমমেৰত্থং সন্ধায ‘‘সত্তসট্ঠিৰস্সতো পট্ঠায পচ্ছিমৰযো কোট্ঠাসো’’তি (সারত্থ. টী. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) ৰুত্তং. ইতরথা হি ‘‘পচ্ছিমৰযো নাম ৰস্সসতস্স পচ্ছিমো ততিযভাগো’’তি অট্ঠকথাৰচনেন ৰিরোধো ভৰেয্যাতি.

এৰং কেৰলজাতিৰসেন পঠমৰিকপ্পং ৰত্ৰা গুণমিস্সকৰসেনপি দুতিযৰিকপ্পং ৰদন্তেন ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ নাযং জিণ্ণতা ৰযোমত্তেন, অথ খো কুলপরিৰট্টেন পুরাণতাতি আহ ‘‘জিণ্ণোতি পোরাণো’’তিআদি. চিরকালপ্পৰত্তকুলন্ৰযোতি চিরকালং পৰত্তকুলপরিৰট্টো, তেনাস্স কুলৰসেন উদিতোদিতভাৰমাহ. ‘‘ৰযোঅনুপ্পত্তো’’তি ইমিনা জাতিৰুদ্ধিযা ৰক্খমানত্তা, গুণৰুদ্ধিযা চ ততো সাতিসযত্তা ‘‘ৰুদ্ধোতি সীলাচারাদিগুণৰুদ্ধিযা যুত্তো’’তি ৰুত্তং. ৰক্খমানং পতি পারিসেসগ্গহণঞ্হেতং. তথা জাতিমহল্লকতাযপি তেনেৰ পদেন ৰক্খমানত্তা, ৰিভৰমহত্ততায চ অনৰসেসিতত্তা ‘‘মহল্লকোতি ৰিভৰমহন্ততায সমন্নাগতো’’তি আহ. মগ্গপটিপন্নোতি ব্রাহ্মণানং যুত্তপটিপত্তিৰীথিং অৰোক্কম্ম চরণৰসেন উপগতোতি অত্থং দস্সেতি ‘‘ব্রাহ্মণান’’ন্তিআদিনা. জাতিৰুদ্ধভাৰমনুপ্পত্তো, তম্পি অন্তিমৰযং পচ্ছিমৰযমেৰ অনুপ্পত্তোতি সাধিপ্পাযযোজনা. ইমিনা হি পচ্ছিমৰযৰসেন জাতিৰুদ্ধভাৰং দস্সেতীতি.

বুদ্ধগুণকথাৰণ্ণনা

৩০৪. তাদিসেহি মহানুভাৰেহি সদ্ধিং যুগগ্গাহৰসেন ঠপনম্পি ন মাদিসানং পণ্ডিতজাতীনমনুচ্ছৰিকং, কুতো পন উক্কংসৰসেন ঠপনন্তি ইদং ব্রাহ্মণস্স ন যুত্তরূপন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন খো পন মেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যেপি গুণা অত্তনো গুণেহি সদিসা, তেপি গুণে উত্তরিতরেযেৰ মঞ্ঞমানো পকাসেতীতি সম্বন্ধো. সদিসাতি চ একদেসেন সদিসা. ন হি বুদ্ধানং গুণেহি সব্বথা সদিসা কেচিপি গুণা অঞ্ঞেসু লব্ভন্তি. ‘‘কো চাহ’’ন্তিআদি উত্তরিতরাকারদস্সনং. অহঞ্চ কীদিসো নাম হুত্ৰা সদিসো ভৰিস্সামি, সমণস্স…পে… গুণা চ কীদিসা নাম হুত্ৰা সদিসা ভৰিস্সন্তীতি সাধিপ্পাযযোজনা. কেচি নৰং পাঠং করোন্তি, অযমেৰ মূলপাঠো যথা তং অম্বট্ঠসুত্তে ‘‘কো চাহং ভো গোতম সাচরিযকো, কা চ অনুত্তরা ৰিজ্জাচরণসম্পদা’’তি. ইতরেতি অত্তনো গুণেহি অসদিসে গুণে, ‘‘পকাসেতী’’তি ইমিনাৰ সম্বন্ধো. একন্তেনেৰাতি সদিসগুণানং ৰিয পসঙ্গাভাৰেন.

এৰং নিযামেন্তো সোণদণ্ডো ইদং অত্থজাতং দীপেতি. যথা হীতি এত্থ হি-সদ্দো কারণে. তেনাহ ‘‘তস্মা মযমেৰ অরহামা’’তি. গোপদকন্তি গাৰিযা খুরট্ঠানে ঠিতউদকং. গুণেতি সদিসগুণেপি, পগেৰ অসদিসগুণে.

সট্ঠিকুলসতসহস্সন্তি সট্ঠিসহস্সাধিকং কুলসতসহস্সং. ধম্মপদট্ঠকথাদীসু (ধ. প. অট্ঠ. ১৬) পন কত্থচি ভগৰতো অসীতিকুলসহস্সতাৰচনং একেকপক্খমেৰ সন্ধাযাতি ৰেদিতব্বং.

সুধামট্ঠপোক্খরণিযোতি সুধায পরিকম্মকতা পোক্খরণিযো. সত্তরতনানন্তি সত্তহি রতনেহি. পূরযোগে হি করণত্থে বহুলং ছট্ঠীৰচনং. পাসাদনিযূহাদযোতি উপরিপাসাদে ঠিততুলাসীসাদযো. ‘‘সত্তরতনান’’ন্তি অধিকারো, অভেদেপি ভেদৰোহারো এস. কুলপরিযাযেনাতি সুদ্ধোদনমহারাজস্স অসম্ভিন্নখত্তিযকুলানুক্কমেন. তেসুপীতি চতূসু নিধীসুপি. গহিতং গহিতং ঠানং পূরতিযেৰ ধনেন পাকতিকমেৰ হোতি, ন ঊনং.

ভদ্দকেনাতি সুন্দরেন. পচ্ছিমৰযে ৰুত্তনযেন পঠমৰযো ৰেদিতব্বো. মাতাপিতূনং অনিচ্ছায পব্বজ্জাৰ অনাদরো তেন যুত্তে অত্থে সামিৰচনন্তি ৰুত্তং হোতি. এতেসন্তি মাতাপিতূনং. কন্দিত্ৰাতি ‘‘কহং পিযপুত্তকা’’তিআদিনা পরিদেৰিত্ৰা.

অপরিমাণোযেৰাতি ‘‘এত্তকো এসো’’তি কেনচি পরিচ্ছিন্দিতুমসক্কুণেয্যতায অপরিচ্ছিন্নোযেৰ. দ্ৰে ৰেল়ূ অধোকটিমত্তকমেৰ হোন্তীতি আহ ‘‘দ্ৰিন্নং ৰেল়ূনং উপরি কটিমত্তমেৰা’’তি. পারমিতানুভাৰেন ব্রাহ্মণস্স এৰ পঞ্ঞাযতি, ভগৰা পন তদা পকতিপ্পমাণোৰাতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্ঞাযমানো’’তি ৰুত্তমিৰ দিস্সতি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. ‘‘ন হী’’তিআদিনা পারমিতাবলেনেৰ এৰং অপরিমাণতা, ন ইদ্ধিবলেনাতি দস্সেতী’’তি ৰদন্তি. অতুলোতি অসদিসো. ‘‘ধম্মপদে গাথমাহা’’তি কত্থচি পাঠো অযুত্তোৰ. ন হি ধম্মপদে অযং গাথা দিস্সতি. সুধাপিণ্ডিযত্থেরাপদানাদীসু (অপ. ১.১০.সুধাপিণ্ডিযত্থেরাপদান) পনাযং গাথা আগতা, সা চ খো অঞ্ঞৰত্থুস্মিং এৰ, ন ইমস্মিং ৰত্থুম্হি, তস্মা পাল়িৰসেন সঙ্গীতিমনারুল়্হা পকিণ্ণকদেসনাযেৰাযং গাথাতি দট্ঠব্বং.

তত্থ তে তাদিসেতি পরিযাযৰচনমেতং ‘‘অপ্পং ৰস্সসতং আযু, ইদানেতরহি ৰিজ্জতী’’তিআদীসু (বু. ৰং. ২৭.২১) ৰিয, ‘‘এতাদিসে’’তিপি পঠন্তি, তদসুন্দরং অপদানাদীসু তথা অদিস্সনতো. কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতে কুতোচিপি অভযে তে তাদিসে পূজযতো এত্থ ইদং পুঞ্ঞং কেনচি মহানুভাৰেন অপি সঙ্খাতুং ন সক্কাতি অত্থো.

বাহন্তরন্তি দ্ৰিন্নং বাহূনমন্তরং. দ্ৰাদস যোজনসতানীতি দ্ৰাদসাধিকানি যোজনসতানি. বহলন্তরেনাতি সমন্তা সরীরপরিণাহপ্পমাণেন. পুথুলতোতি ৰিত্থারতো. অঙ্গুলিপব্বানীতি একেকানি অঙ্গুলিপব্বানি. ভমুকন্তরন্তি দ্ৰিন্নং ভমুকানমন্তরং. মুখং ৰিত্থারতো দ্ৰিযোজনসতং পরিমণ্ডলতো ৰিসুং ৰুত্তত্তা. ‘‘এদিসো ভগৰা’’তি যা পরেহি ৰুত্তা কথা, তস্সা অনুরূপন্তি যথাকথং, ইমিনা অঞ্ঞেহি ৰুত্তং ভগৰতো ৰণ্ণকথং সুত্ৰা ওলোকেতুকামতায আগতোতি দস্সেতি, যথাকথন্তি ৰা কীদিসং. ‘‘যথাকথং পন তুম্হে ভিক্খৰে সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা ফাসুকং ৰস্সং ৰসিত্থা’’তিআদীসু (পারা. ১৯৪) ৰিয হি পুচ্ছাযং এস নিপাতসমুদাযো, একো ৰা নিপাতো.

গন্ধকুটিপরিৰেণেতি গন্ধকুটিযা পরিৰেণে, গন্ধকুটিতো বহি পরিৰেণব্ভন্তরেতি অত্থো. তত্থাতি মঞ্চকে. ‘‘সীহসেয্যং কপ্পেসী’’তি যথা রাহু অসুরিন্দো আযামতো, ৰিত্থারতো, উব্বেধতো চ ভগৰতো রূপকাযস্স পরিচ্ছেদং গহেতুং ন সক্কোতি, তথা রূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোন্তো সীহসেয্যং কপ্পেসী’’তি (দী. নি. টী. ১.৩০৪) এৰং আচরিযেন ৰুত্তং, ‘‘তদেতং ‘ন মযা অসুরিন্দ অধোমুখেন পারমিযো পূরিতা, উদ্ধগ্গমেৰ কত্ৰা দানং দিন্ন’’ন্তি অট্ঠকথাৰচনেন অচ্চন্তমেৰ ৰিরুদ্ধং হোতি. এতঞ্হি গন্ধকুটিদ্ৰারৰিৰরণাদীসু ৰিয পারমিতানুভাৰসিদ্ধিদস্সনং, অঞ্ঞথা তদেৰ ৰচনং ৰত্তব্বং ভৰেয্যা’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিত্ৰা সম্পটিচ্ছিতব্বং. অধোমুখেনাতি ওসক্কিতৰীরিযতং সন্ধায ৰুত্তং, উদ্ধগ্গমেৰাতি অনোসক্কিতৰীরিযতং, উব্ভকোটিকং কত্ৰাতি অত্থো. তদা রাহু উপাসকভাৰং পটিৰেদেসীতি আহ ‘‘তং দিৰস’’ন্তিআদি.

কিলেসেহি আরকত্তা অরিযং নিরুত্তিনযেন, অতোযেৰ উত্তমতা পরিসুদ্ধতাতি ৰুত্তং ‘‘উত্তমং পরিসুদ্ধ’’ন্তি. অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং, ন সুখৰিপাকট্ঠেন তস্স অরহতমসম্ভৰতো. কুসলসীলেনাতি অনৰজ্জেনেৰ ৰিদ্ধস্তসৰাসনকিলেসেন সীলেন. এৰঞ্চ কত্ৰা পদচতুক্কম্পেতং অধিপ্পেতত্থতো ৰিসিট্ঠং হোতি, সদ্দত্থমত্তং পন সন্ধায ‘‘ইদমস্স ৰেৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.

কত্থচি চতুরাসীতিপাণসহস্সানি, কত্থচি অপরিমাণাপি দেৰমনুস্সাতি অত্থং সন্ধায ‘‘ভগৰতো একেকায ধম্মদেসনাযা’’তিআদিমাহ. মহাসমযসুত্ত (দী. নি. ২.৩৩১ আদযো) মঙ্গলসুত্ত- (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) দেসনাদীসু হি চতুৰীসতিযা ঠানেসু অসঙ্খ্যেয্যা অপরিমেয্যা দেৰমনুস্সা মগ্গফলামতং পিৰিংসু. কোটিসতসহস্সাদিপরিমাণেনপি বহূ এৰ, নিদস্সনৰসেন পনেৰং ৰুত্তং. তস্মা অনুত্তরসিক্খাপকভাৰেন ভগৰা বহূনং আচরিযো, তেসং আচরিযভূতানং সাৰকানমাচরিযভাৰেন সাৰকৰেনেয্যানং পাচরিযো. ভগৰতা হি দিন্ননযে ঠত্ৰা সাৰকা ৰেনেয্যং ৰিনেন্তি, তস্মা ভগৰাৰ তেসং পধানো আচরিযোতি.

ৰদন্তস্সাধিপ্পেতোৰ অত্থো পমাণং, ন লক্খণহারাদিৰিসযোতি আহ ‘‘ব্রাহ্মণো পনা’’তিআদি. ‘‘ইমস্স ৰা পূতিকাযস্সা’’তি পাঠাৰসানে পেয্যালং কত্ৰা ‘‘কেলনা পটিকেলনা’’তি ৰুত্তং. অযঞ্হি খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গপাল়ি (ৰিভ. ৮৫৪) ‘‘বাহিরানং ৰা পরিক্খারানং মণ্ডনা’’তিআদি পেয্যালৰসেন গয্হতি. তত্থ ইমস্স ৰা পূতিকাযস্সাতি ইমস্স ৰা মনুস্সসরীরস্স. যথা হি তদহুজাতোপি সিঙ্গালো ‘‘জরসিঙ্গালো’’ ত্ৰেৰ, ঊরুপ্পমাণাপি চ গলোচিলতা ‘‘পূতিলতা’’ ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি, এৰং সুৰণ্ণৰণ্ণোপি মনুস্সসরীরো ‘‘পূতিকাযো’’ ত্ৰেৰ, তস্স মণ্ডনাতি অত্থো. কেলনাতি কীল়না. ‘‘কেলাযনা’’তিপি পঠন্তি. পটিকেলনাতি পটিকীল়না. চপলস্স ভাৰো চাপল্যং, চাপল্লং ৰা, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ৰস্সসতিকোপি সমানো তদহুজাতদারকো ৰিয হোতি, তস্সেদমধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং.

অপাপে পুরে করোতি, ন ৰা পাপং পুরে করোতীতি অপাপপুরেক্খারোতি যুত্তাযুত্তসমাসেন দুৰিধমত্থং দস্সেতুং ‘‘অপাপে নৰলোকুত্তরধম্মে’’তিআদি ৰুত্তং. অপাপেতি চ পাপপটিপক্খে, পাপৰিরহিতে ৰা. ব্রহ্মনি সেট্ঠে ভগৰতি ভৰা তস্স ধম্মদেসনাৰসেন অরিযায জাতিযা জাতত্তা, ব্রহ্মুনো ৰা ভগৰতো অপচ্চং গরুকরণাদিনা, যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিযা চ, ব্রহ্মং ৰা সেট্ঠং অরিযমগ্গং জানাতীতি ব্রহ্মঞ্ঞা, অরিযসাৰকসঙ্খাতা পজা. তেনাহ ‘‘সারিপুত্তমোগ্গল্লানা’’তিআদি. ব্রাহ্মণপজাযাতি বহিতপাপপজায. ‘‘অপাপপুরেক্খারো’’তি এত্থ ‘‘পুরেক্খারো’’তি পদমধিকারোতি দস্সেতি ‘‘এতিস্সায চ পজায পুরেক্খারো’’তি ইমিনা. চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো ‘‘ন কেৰলং অপাপপুরেক্খারো এৰ, অথ খো ব্রহ্মঞ্ঞায চ পজায সম্বন্ধভূতায পুরেক্খারো’’তি. ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি অধিপ্পাযমত্তদস্সনং. ‘‘অপাপপুরেক্খারো’’তি ইদং ‘‘ব্রহ্মঞ্ঞায পজাযা’’তি ইমিনাৰ সম্বন্ধিতব্বং, ন চ পচ্চেকমত্থদীপকং, পকতিব্রাহ্মণজাতিৰসেনপি চেতস্স অত্থো ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. অযুত্তসমাসো চাযং. পাপন্তি পাপকম্মং, অহিতং দুক্খন্তি অত্থো. তস্স সম্বন্ধিপেক্খত্তা কস্সা অপাপপুরেক্খারোতি পুচ্ছায এৰমাহাতি দস্সেতুং ‘‘কস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অত্তনা’’তিআদি তদত্থৰিৰরণং. ব্রাহ্মণপজাযাতি ব্রাহ্মণজাতিপজায.

রঞ্জন্তি অট্টং ভজন্তি রাজানো এতেনাতি রট্ঠং, একস্স রঞ্ঞো রজ্জভূতকাসিকোসলাদিমহাজনপদা. জনা পজ্জন্তি সুখজীৰিকং পাপুণন্তি এত্থাতি জনপদো, একস্স রঞ্ঞো রজ্জে একেককোট্ঠাসভূতা উত্তরপথদক্খিণপথাদিখুদ্দকজনপদা. তত্থাতি তথা আগতেসু. পুচ্ছাযাতি অত্তনা অভিসঙ্খতায পুচ্ছায. ৰিস্সজ্জনাসম্পটিচ্ছনেতি ৰিস্সজ্জনায অত্তনো ঞাণেন সম্পটিগ্গহণে. কেসঞ্চি উপনিস্সযসম্পত্তিং, ঞাণপরিপাকং, চিত্তাচারঞ্চ ঞত্ৰা ভগৰাৰ পুচ্ছায উস্সাহং জনেত্ৰা ৰিস্সজ্জেতীতি অধিপ্পাযো.

‘‘তত্থ কতমং সাখল্য’’ন্তিআদি নিক্খেপকণ্ডপাল়ি (ধ. স. ১৩৫০). অদ্ধানদরথন্তি দীঘমগ্গাগমনপরিস্সমং. অস্সাতি ভগৰতো, মুখপদুমন্তি সম্বন্ধো. বালাতপসম্ফস্সনেনেৰাতি অভিনৰুগ্গতসূরিযরংসিসম্ফস্সনেন ইৰ. তথা হি সূরিযো ‘‘পদ্মবন্ধূ’’তি লোকে পাকটো, চন্দো পন ‘‘কুমুদবন্ধূ’’তি. পুণ্ণচন্দস্স সিরিযা সমানা সিরী এতস্সাতি পুণ্ণচন্দসস্সিরিকং. কথং নিক্কুজ্জিতসদিসতাতি আহ ‘‘সম্পত্তাযা’’তিআদি. এত্থ পন ‘‘এহি স্ৰাগতৰাদী’’তি ইমিনা সুখসম্ভাসপুব্বকং পিযৰাদিতং দস্সেতি, ‘‘সখিলো’’তি ইমিনা সণ্হৰাচতং, ‘‘সম্মোদকো’’তি ইমিনা পটিসন্ধারকুসলতং, ‘‘অব্ভাকুটিকো’’তি ইমিনা সব্বত্থেৰ ৰিপ্পসন্নমুখতং, ‘‘উত্তানমুখো’’তি ইমিনা সুখসল্লাপতং, ‘‘পুব্বভাসী’’তি ইমিনা ধম্মানুগ্গহস্স ওকাসকরণেন হিতজ্ঝাসযতং দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং.

যত্থ কিরাতি এত্থ কির-সদ্দো অরুচিসূচনে –

‘‘খণৰত্থুপরিত্তত্তা, আপাথং ন ৰজন্তি যে;

তে ধম্মারম্মণা নাম, যে’সং রূপাদযো কিরা’’তি. –

আদীসু (অভিধম্মাৰতার-অট্ঠকথাযং আরম্মণৰিভাগে ছট্ঠঅনুচ্ছেদে – ৭৭) ৰিয, তেন ভগৰতা অধিৰুত্থপদেসে ন দেৰতানুভাৰেন মনুস্সানং অনুপদ্দৰতা, অথ খো বুদ্ধানুভাৰেনাতি দস্সেতি. বুদ্ধানুভাৰেনেৰ হি তা আরক্খং গণ্হন্তি. পংসুপিসাচকাদযোতি পংসুনিস্সিতপিসাচকাদযো. আদিসদ্দেন ভূতরক্খসাদীনং গহণং. ইদানি বুদ্ধানুভাৰমেৰ পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং.

অনুসাসিতব্বো সঙ্ঘো নাম সব্বোপি ৰেনেয্যজনসমূহো. সযং উপ্পাদিতো সঙ্ঘো নাম নিব্বত্তিতঅরিযপুগ্গলসমূহো. ‘‘তাদিসো’’তি ইমিনা ‘‘সযং ৰা উপ্পাদিতো’’তি ৰুত্তৰিকপ্পো এৰ পচ্চামট্ঠো অনন্তরস্স ৰিধি পটিসেধোৰাতি কত্ৰা, তস্মা ‘‘পুরিমপদস্সেৰ ৰা’’তি ৰিকপ্পন্তরগহণন্তি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩০৪) ৰুত্তং. তত্রাযমধিপ্পাযো – কামং ‘‘গণী’’তি ইদং ‘‘সঙ্ঘী’’তি পদস্সেৰ ৰেৰচনং, অত্থমত্তং পন দস্সেতুং যথাৰুত্তৰিকপ্পদ্ৰযে দুতিযৰিকপ্পমেৰ পচ্চামসিত্ৰা ‘‘তাদিসোৰস্স গণো অত্থী’’তি ৰুত্তত্তা অৰসিট্ঠস্সপি পঠমৰিকপ্পস্স সঙ্গহণত্থং ‘‘পুরিমপদস্সেৰ ৰা ৰেৰচনমেত’’ন্তি ৰুত্তন্তি. এৰম্পি ৰদন্তি – ধম্মসেনাপতিত্থেরাদীনং পচ্চেকগণীনং গণং, সুত্তন্তিকাদিগণং ৰা সন্ধায ‘‘তাদিসো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাপি হি সব্বোৰ ভিক্খুগণো অনুসাসিতব্বো নাম, নিব্বত্তিতঅরিযগণো পন সযং উপ্পাদিতো নাম, তস্মা ‘‘তাদিসো’’তি ইমিনা ৰিকপ্পদ্ৰযস্সাপি পচ্চামসনং উপপন্নং হোতি. এৰং পদদ্ৰযস্স ৰিসেসত্থতং দস্সেত্ৰা সব্বথা সমানত্থতং দস্সেতুং ‘‘পুরিমপদস্সেৰা’’তিআদি ৰুত্তন্তি. পূরণমক্খলিআদীনং বহূনং তিত্থকরানং, নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. অচেলকাদিমত্তকেনপি কারণেনাতি নিচ্চোল়তাদিমত্তকেনপি অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠতাদিসমারোপনলক্খণেন কারণেন.

নৰকাতি অভিনৰা. পাহুনকাতি পহেণকং পটিগ্গণ্হিতুমনুচ্ছৰিকা, এতেন দুৰিধেসু আগন্তুকেসু পুরেতরমাগতৰসেন ইধ অতিথিনো, ন ভোজনৰেলাযমাগতৰসেন অব্ভাগতাতি দস্সেতি. পরিযাপুণামীতি পরিচ্ছিন্দিতুং জানামি, ধাত্ৰত্থমত্তং পন দস্সেতুং ‘‘জানামী’’তি ৰুত্তং.

কপ্পম্পীতি আযুকপ্পম্পি, ভণেয্য চেতি সম্বন্ধো. চিরং চিরকালে কপ্পো খীযেথ, দীঘমন্তরে দীঘকালন্তরেপি তথাগতস্স ৰণ্ণো ন খীযেথাতি যোজনা. ‘‘চির’’ন্তি চেত্থ ৰত্তব্বেপি ছন্দহানিভযা রস্সত্থং নিগ্গহিতলোপো, অতিদীঘকালং ৰা সন্ধায ‘‘চিরদীঘমন্তরে’’তি ৰুত্তং, উভযত্থ সম্বন্ধিতব্বমেতং, কিরিযারহাদিযোগে ৰিয চ অন্তরযোগে অধিকক্খরপাদো অনুপৰজ্জো, অযঞ্চ গাথা অভূতপরিকপ্পনাৰসেন অট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; বু. ৰং. অট্ঠ. ৪.৪; চরিযা. অট্ঠ. নিদানকথা, পকিণ্ণককথা; অপ. অট্ঠ. ২.৭.২০) ৰুত্তা তথা ভাসমানস্স অভাৰতো.

৩০৫. নন্তি আচরিযং. অলং-সদ্দো ইধ অরহত্থো ‘‘অলমেৰ নিব্বিন্দিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১৩৪, ১৪৩) ৰিযাতি আহ ‘‘যুত্তমেৰা’’তি. পুটেন নেত্ৰা অসিতব্বতো পরিভুঞ্জিতব্বতো পুটোসং ৰুচ্চতি পাথেয্যং. ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং দস্সেতি ‘‘তং গহেত্ৰা’’তি ইমিনা. পাল়িযং পুটংসেনপি কুলপুত্তেনাতি সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘তেন পুটংসেনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘অংসেনা’’তিআদি অধিপ্পাযমত্তদস্সনং, ৰহন্তেন কুলপুত্তেন উপসঙ্কমিতুং অলমেৰাতি অত্থো.

সোণদণ্ডপরিৰিতক্কৰণ্ণনা

৩০৬-৭. ন ইধ তিরো-সদ্দো ‘‘তিরোকুড্ডে ৰা তিরোপাকারে ৰা ছড্ডেয্য ৰা ছড্ডাপেয্য ৰা’’তিআদীসু (পাচি. ৮২৫) ৰিয বহিঅত্থোতি আহ ‘‘অন্তোৰনসণ্ডে গতস্সা’’তি. তত্থ ৰিহারোপি ৰনসণ্ডপরিযাপন্নোতি দস্সেতি ‘‘ৰিহারব্ভন্তরং পৰিট্ঠস্সা’’তি ইমিনা. এতে অঞ্জলিং পণামেত্ৰা নিসিন্না মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন উভতোপক্খিকা, ‘‘ইতরে পন সম্মাদিট্ঠিৰসেন একতোপক্খিকা’’তি অত্থতো আপন্নো হোতি. দলিদ্দত্তা, ঞাতিপারিজুঞ্ঞাদিনা জিণ্ণত্তা চ নামগোত্তৰসেন অপাকটা হুত্ৰা পাকটা ভৰিতুকামা এৰমকংসূতি অধিপ্পাযো. কেরাটিকাতি সঠা. তত্থাতি দ্ৰীসু জনেসু. ততোতি ৰিস্সাসতো, দানতো ৰা.

ব্রাহ্মণপঞ্ঞত্তিৰণ্ণনা

৩০৯. অনোনতকাযৰসেন থদ্ধগত্তো, ন মানৰসেন. তেন পাল়িযং ৰক্খতি ‘‘অব্ভুন্নামেত্ৰা’’তি. চেতোৰিতক্কং সন্ধায চিত্তসীসেন ‘‘চিত্তং অঞ্ঞাসী’’তি ৰুত্তং. ৰিঘাতন্তি চিত্তদুক্খং.

৩১১. সকসমযেতি ব্রাহ্মণলদ্ধিযং. মীযমানোতি মরিযমানো. দিট্ঠিসঞ্জাননেনেৰাতি অত্তনো লদ্ধিসঞ্জাননেনেৰ. সুজন্তি হোমদব্বিং, নিব্বচনং ৰুত্তমেৰ. গণ্হন্তেসূতি জুহনত্থং গণ্হনকেসু, ইরুৰিজ্জেসূতি অত্থো. ইরুৰেদৰসেন হোমকরণতো হি যঞ্ঞযজকা ‘‘ইরুৰিজ্জা’’তি ৰুচ্চন্তি. পঠমো ৰাতি তত্থ সন্নিপতিতেসু সুজাকিরিযাযং সব্বপধানো ৰা. দুতিযো ৰাতি তদনন্তরিকো ৰা. ‘‘সুজ’’ন্তি ইদং করণত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘সুজাযা’’তি. অগ্গিহুত্তমুখতায যঞ্ঞস্স যঞ্ঞে দিয্যমানং সুজামুখেন দিয্যতি. ৰুত্তঞ্চ ‘‘অগ্গিহুত্তমুখা যঞ্ঞা, সাৰিত্তী ছন্দসো মুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.৪০০). তস্মা ‘‘দিয্যমান’’ন্তি অযং পাঠসেসো ৰিঞ্ঞাযতীতি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩১১) ৰুত্তং. অপিচ সুজায দিয্যমানং সুজন্তি তদ্ধিতৰসেন অত্থং দস্সেতুং এৰমাহ. পোরাণাতি অট্ঠকথাচরিযা. পুরিমৰাদে চেত্থ দানৰসেন পঠমো ৰা দুতিযো ৰা, পচ্ছিমৰাদে আদানৰসেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ৰিসেসতোতি ৰিজ্জাচরণৰিসেসতো, ন ব্রাহ্মণেহি ইচ্ছিতৰিজ্জাচরণমত্ততো. উত্তমব্রাহ্মণস্সাতি অনুত্তরদক্খিণেয্যতায উক্কট্ঠব্রাহ্মণস্স. যথাধিপ্পেতস্স হি ৰিজ্জাচরণৰিসেসদীপকস্স ‘‘কতমং পন তং ব্রাহ্মণসীলং, কতমা সা পঞ্ঞা’’তিআদিৰচনস্স ওকাসকরণত্থমেৰ ‘‘ইমেসং পন ব্রাহ্মণ পঞ্চন্নং অঙ্গান’’ন্তিআদিৰচনং ভগৰা অৰোচ, তস্মা পধানৰচনানুরূপমনুসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘ভগৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

৩১৩. অপৰদতীতি ৰণ্ণাদীনি অপনেত্ৰা ৰদতি, অত্থমত্তং পন দস্সেতুং ‘‘পটিক্খিপতী’’তি ৰুত্তং. ইদন্তি ‘‘মা ভৰং সোণদণ্ডো এৰং অৰচা’’তিআদিৰচনং. ব্রাহ্মণসমযন্তি ব্রাহ্মণসিদ্ধন্তং. মা ভিন্দীতি মা ৰিনাসেসি.

৩১৬. সমোযেৰ হুত্ৰা সমোতি সমসমো, সব্বথা সমোতি অত্থো. পরিযাযদ্ৰযঞ্হি অতিসযত্থদীপকং যথা ‘‘দুক্খদুক্খং, রূপরূপ’’ন্তি. একদেসমত্ততো পন অঙ্গকেন মাণৰেন তেসং সমভাৰতো তং নিৰত্তেন্তো ‘‘ঠপেত্ৰা একদেসমত্ত’’ন্তিআদিমাহ. কুলকোটিপরিদীপনন্তি কুলস্স আদিপরিদীপনং. যস্মা অত্তনো ভগিনিযা…পে… ন জানিস্সতি, তস্মা ন তস্স মাতাপিতুমত্তং সন্ধায ৰদতি, কুলকোটিপরিদীপনং পন সন্ধায ৰদতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্থভঞ্জনক’’ন্তি ইমিনা কম্মপথপত্তং ৰদতি. গুণেতি যথাৰুত্তে পঞ্চসীলে. অথাপি সিযাতি যদিপি তুম্হাকং এৰং পরিৰিতক্কো সিযা, ভিন্নসীলস্সাপি পুন পকতিসীলে ঠিতস্স ব্রাহ্মণভাৰং ৰণ্ণাদযো সাধেন্তীতি এৰং সিযাতি অত্থো. ‘‘সাধেতী’’তি পাঠে ‘‘ৰণ্ণো’’তি কত্তা আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩১৬) অজ্ঝাহটো, নিদস্সনঞ্চেতং. মন্তজাতীসুপি হি এসেৰ নযো. সীলমেৰাতি পুন পকতিভূতং সীলমেৰ ব্রাহ্মণভাৰং সাধেস্সতি, কস্মাতি চে ‘‘তস্মিং হি…পে… ৰণ্ণাদযো’’তি. তত্থ সম্মোহমত্তং ৰণ্ণাদযোতি ৰণ্ণমন্তজাতিযো ব্রাহ্মণভাৰস্স অঙ্গন্তি সম্মোহমত্তমেতং, অসমৰেক্খিত্ৰা কথিতমিদং.

সীলপঞ্ঞাকথাৰণ্ণনা

৩১৭. কথিতো ব্রাহ্মণেন পঞ্হোতি ‘‘সীলৰা চ হোতী’’তিআদিনা দ্ৰিন্নমেৰ অঙ্গানং ৰসেন যথাপুচ্ছিতো পঞ্হো যাথাৰতো ৰিস্সজ্জিতো. এত্থাতি যথাৰিস্সজ্জিতে অত্থে, অঙ্গদ্ৰযে ৰা. তস্সাতি সোণদণ্ডস্স. যদি একমঙ্গং ঠপেয্য, অথ পতিট্ঠাতুং ন সক্কুণেয্য. যদি পন ন ঠপেয্য, অথ সক্কুণেয্য, কিং পনেস তথা সক্খিস্সতি নু খো, নোতি ৰীমংসনত্থমেৰ এৰমাহ, ন তু একস্স অঙ্গস্স ঠপনীযত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তথা চাহ ‘‘এৰমেতং ব্রাহ্মণা’’তিআদি. ধোৰিতত্তাৰ পরিসুজ্ঝনন্তি আহ ‘‘সীলপরিসুদ্ধা’’তি, সীলসম্পত্তিযা সব্বসো সুদ্ধা অনুপক্কিলিট্ঠাতি অত্থো. কুতো দুস্সীলে পঞ্ঞা অসমাহিতত্তা তস্স. কুতো ৰা পঞ্ঞারহিতে জল়ে এল়মূগে সীলং সীলৰিভাগস্স, সীলপরিসোধনূপাযস্স চ অজাননতো. এল়া মুখে গল়তি যস্সাতি এল়মূগো খ-কারস্স গ-কারং কত্ৰা, এলমুখো, এলমূকো ৰা. ইতি বহুধা পাঠোতি ভযভেরৰসুত্তট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৪৮) ৰুত্তো. পকট্ঠং উক্কট্ঠং ঞাণং পঞ্ঞাণন্তি কত্ৰা পাকতিকং ঞাণং নিৰত্তেতুং ‘‘পঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিপস্সনাদিঞাণঞ্হি ইধাধিপ্পেতং, তদেতং পকারেহি জাননতো পঞ্ঞাৰাতি আহ ‘‘পঞ্ঞাযেৰা’’তি.

চতুপারিসুদ্ধিসীলেন ধোতাতি সমাধিপদট্ঠানেন চতুপারিসুদ্ধিসীলেন সকলসংকিলেসমলৰিসুদ্ধিযা ধোৰিতা ৰিসুদ্ধা. তেনাহ ‘‘কথং পনা’’তিআদি. তত্থ ধোৰতীতি সুজ্ঝতি. সট্ঠিঅসীতিৰস্সানীতি সট্ঠিৰস্সানি ৰা অসীতিৰস্সানি ৰা. মরণকালেপি, পগেৰ অঞ্ঞস্মিং কালে. মহাসট্ঠিৰস্সত্থেরো ৰিযাতি সট্ঠিৰস্সমহাথেরো ৰিয. ৰেদনাপরিগ্গহমত্তম্পীতি এত্থ ৰেদনাপরিগ্গহো নাম যথাউপ্পন্নং ৰেদনং সভাৰসরসতো উপধারেত্ৰা পুন পদট্ঠানতো ‘‘অযং ৰেদনা ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, সো চ ফস্সো অনিচ্চো দুক্খো ৰিপরিণামধম্মো’’তি লক্খণত্তযং আরোপেত্ৰা পৰত্তিতৰিপস্সনা. এৰং পস্সন্তেন হি সুখেন সক্কা সা ৰেদনা অধিৰাসেতুং ‘‘ৰেদনা এৰ ৰেদযতী’’তি. ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি যথাউপ্পন্নং দুক্খৰেদনং অনুৰত্তিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা ৰীথিপটিপন্নায ৰিপস্সনায তং ৰিনোদেত্ৰা. সংসুমারপতিতেনাতি কুম্ভীলেন ৰিয ভূমিযং উরেন নিপজ্জমানেন. ‘‘নাহ’’ন্তিআদিং তথা সীলরক্খণমেৰ দুক্করন্তি কত্ৰা ৰদতি. সীলে পতিট্ঠিতস্স হি অরহত্তং হত্থগতংযেৰ. যথাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠায…পে… ৰিজটযে জট’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.৯) চতূসু পুগ্গলেসু উগ্ঘাটিতঞ্ঞুনো এৰাযং ৰিসযোতি আহ ‘‘উগ্ঘাটিতঞ্ঞুতাযা’’তি. পঞ্ঞায সীলং ধোৰিত্ৰাতি সীলং আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু অখণ্ডাদিভাৰাপাদনেন পঞ্ঞায সুৰিসোধিতং কত্ৰা. সন্ততিমহামত্তৰত্থু ধম্মপদে (ধ. প. অট্ঠ. ২.সন্তিমহামত্তৰত্থু).

৩১৮. ‘‘কস্মা আহা’’তি উপরিদেসনায কারণং পুচ্ছতি. লজ্জা নাম ‘‘সীলস্স চ জাতিযা চ গুণদোসপ্পকাসনেন সমণেন গোতমেন পুচ্ছিতপঞ্হং ৰিস্সজ্জেসী’’তি পরিসায পঞ্ঞাততা, সা তথা ৰিস্সজ্জিতুমসমত্থতায ভিজ্জিস্সতীতি অত্থো, পঠমং অলজ্জমানোপি ইদানি লজ্জিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি. পরমন্তি পমাণং. ‘‘এত্তকপরমা ময’’ন্তি পদানং তুল্যাধিকরণতং দস্সেতুং ‘‘তে ময’’ন্তি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সীলপঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰচনমেৰ অম্হাকং পরমং, তদত্থভূতানি পঞ্চসীলানি, ৰেদত্তযৰিভাৰনং পঞ্ঞঞ্চ লক্খণাদিতো নিদ্ধারেত্ৰা জাননং নত্থি, কেৰলং তত্থ ৰচীপরমাৰ মযন্তি. অযং পনেত্থ অট্ঠকথামুত্তকনযো – এত্তকপরমাতি এত্তকউক্কংসকোটিকা, পঠমং পঞ্হাৰিস্সজ্জনাৰ অম্হাকং উক্কংসকোটীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মযা সকসমযৰসেন পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো’’তি. পরন্তি অতিরেকং. ভাসিতস্সাতি ৰচনস্স সদ্দস্স.

অযং পন ৰিসেসোতি সীলনিদ্দেসে নিয্যাতনমত্তং অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সীলমিচ্চেৰ নিয্যাতিত’’ন্তি. সামঞ্ঞফলসুত্তে (দী. নি. ১.১৫০) হি সীলং নিয্যাতেত্ৰাপি পুন সামঞ্ঞফলমিচ্চেৰ নিয্যাতিতং. সব্বেসম্পি মহগ্গতচিত্তানং ঞাণসম্পযুত্তত্তা, ঝানানঞ্চ তং সম্পযোগতো ‘‘অত্থতো পঞ্ঞাসম্পদা’’তি ৰুত্তং. পঞ্ঞানিদ্দেসে হি ঝানপঞ্ঞং অধিট্ঠানং কত্ৰা পঠমং ৰিপস্সনাপঞ্ঞা নিয্যাতিতা. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনাপঞ্ঞাযা’’তিআদি.

সোণদণ্ডউপাসকত্তপটিৰেদনাকথাৰণ্ণনা

৩২১. দহরো যুৰাতি এত্থ দহরৰচনেন পঠমযোব্বনভাৰং দস্সেতি. পঠমযোব্বনকালগতো হি ‘‘দহরো’’তি ৰুচ্চতি. পুত্তস্স পুত্তো নত্তা নাম. নপ্পহোতীতি ন সম্পজ্জতি, পুত্তনত্তপ্পমাণোপি ন হোতীতি অত্থো. ‘‘আসনা মে তং ৰুট্ঠান’’ন্তি এতস্স অত্থাপত্তিং দস্সেতুং ‘‘মম অগারৰেনা’’তিআদি ৰুত্তং. এতন্তি অঞ্জলিপগ্গহণং. অযঞ্হি যথা তথা অত্তনো মহাজনস্স সম্ভাৰনং উপ্পাদেত্ৰা কোহঞ্ঞেন পরে ৰিম্হাপেত্ৰা লাভুপ্পাদনং নিজিগীসন্তো ৰিচরতি, তস্মাস্স অতিৰিয কুহকভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা কিরা’’তিআদিং ৰদতি. অগারৰং নাম নত্থীতি অগারৰৰচনং নাম নত্থি, নাযং ভগৰতি অগারৰেন ‘‘অহঞ্চেৰ খো পনা’’তিআদিমাহ, অথ খো অত্তনো লাভপরিহানিভযেনেৰাতি ৰুত্তং হোতি.

৩২২. তঙ্খণানুরূপাযাতি যাদিসী তদা তস্স অজ্ঝাসযপ্পৰত্তি, তদনুরূপাযাতি মজ্ঝেপদলোপেন অত্থো. তদা তস্স ৰিৰট্টসন্নিস্সিতস্স তাদিসস্স ঞাণপরিপাকস্স অভাৰতো কেৰলং অব্ভুদযসন্নিস্সিতো এৰ অত্থো দস্সিতোতি আহ ‘‘দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকং অত্থং সন্দস্সেত্ৰা’’তি, পচ্চক্খতো ৰিভাৰেত্ৰাতি অত্থো. কুসলে ধম্মেতি তেভূমকে কুসলধম্মে, অযমেত্থ নিপ্পরিযাযতো অত্থো. পরিযাযতো পন ‘‘চতুভূমকে’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি লোকুত্তরকুসলস্সপি আযতিং লব্ভমানত্তা. তথা হি ৰক্খতি ‘‘আযতিং নিব্বানত্থায, ৰাসনাভাগিযায ৰা’’তি. তত্থাতি কুসলে ধম্মে যথাসমাদপিতে. নন্তি সোণদণ্ডব্রাহ্মণং. সমুত্তেজেত্ৰাতি সম্মদেৰ উপরূপরি নিসানেত্ৰা পুঞ্ঞকিরিযায তিক্খৰিসদভাৰমাপাদেত্ৰা. তং পন অত্থতো তত্থ উস্সাহজননমেৰ হোতীতি আহ ‘‘সউস্সাহং কত্ৰা’’তি. তায চ সউস্সাহতাযাতি এৰং পুঞ্ঞকিরিযায সউস্সাহতা নিযমতো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থসম্পাদনীতি যথাৰুত্তায সউস্সাহতায চ সম্পহংসেত্ৰাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞেহি চ ৰিজ্জমানগুণেহীতি এৰরূপা তে গুণসমঙ্গিতা চ একন্তেন দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থনিপ্ফাদনীতি তস্মিং ৰিজ্জমানেহি, অঞ্ঞেহি চ গুণেহি সম্পহংসেত্ৰা সম্মদেৰ হট্ঠতুট্ঠভাৰমাপাদেত্ৰাতি অত্থো.

যদি ভগৰা ধম্মরতনৰস্সং ৰস্সি, অথ কস্মা সো ৰিসেসং নাধিগচ্ছীতি চোদনং সোধেতুং ‘‘ব্রাহ্মণো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. কুহকতাযাতি ৰুত্তনযেন কোহঞ্ঞকত্তা, ইমিনা পযোগসম্পত্তিঅভাৰং দস্সেতি. যজ্জেৰং কস্মা ভগৰা তস্স তথা ধম্মরতনৰস্সং ৰস্সীতি পটিচোদনম্পি সোধেন্তো ‘‘কেৰলমস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ কেৰলন্তি নিব্বেধাসেক্খভাগিযেন অসম্মিস্সং. নিব্বানত্থাযাতি নিব্বানাধিগমত্থায, পরিনিব্বানত্থায ৰা. আযতিং ৰিসেসাধিগমনূপাযভূতা পুঞ্ঞকিরিযাসু পরিচযসঙ্খাতা ৰাসনা এৰ ভাগো, তস্মিং উপাযভাৰেন পৰত্তাতি ৰাসনাভাগিযা. ন হি ভগৰতো নিরত্থকা চতুপ্পদিকগাথামত্তাপি ধম্মদেসনা অত্থি. তেনাহ ‘‘সব্বা পুরিমপচ্ছিমকথা’’তি. আদিতো চেত্থ পভুতি যাৰ ব্রাহ্মণস্স ৰিস্সজ্জনাপরিযোসানং, তাৰ পুরিমকথা, ভগৰতো পন সীলপঞ্ঞাৰিস্সজ্জনা পচ্ছিমকথা. ব্রাহ্মণেন ৰুত্তাপি হি বুদ্ধগুণাদিপটিসঞ্ঞুত্তা কথা আযতিং নিব্বানত্থায ৰাসনাভাগিযা এৰাতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পরমসুখুমগম্ভীরদুরনুবোধত্থপরিদীপনায সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননায সাধুৰিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা সোণদণ্ডসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.

সোণদণ্ডসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.