৫. কূটদন্তসুত্তৰণ্ণনা
৩২৩. এৰং সোণদণ্ডসুত্তং সংৰণ্ণেত্ৰা ইদানি কূটদন্তসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৰণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং, সোণদণ্ড সুত্তস্সানন্তরং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স কূটদন্তসুত্তভাৰং ৰা পকাসেতুং ‘‘এৰং মে সুতং…পে… মগধেসূতি কূটদন্তসুত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘মগধা নাম জনপদিনো রাজকুমারা’’তিআদীসু অম্বট্ঠসুত্তে কোসলজনপদৰণ্ণনাযং অম্হেহি ৰুত্তনযো যথারহং নেতব্বো. অযং পনেত্থ ৰিসেসো – মগেন সদ্ধিং ধাৰন্তীতি মগধা, রাজকুমারা, মংসেসু ৰা গিজ্ঝন্তীতি মগধা নিরুত্তিনযেন. রুল়্হিতো, পচ্চযলোপতো চ তেসং নিৰাসভূতেপি জনপদে ৰুদ্ধি ন হোতীতি নেরুত্তিকা. জনপদনামেযেৰ বহুৰচনং, ন জনপদসদ্দে জাতিসদ্দত্তাতি ৰুত্তং ‘‘তস্মিং মগধেসু জনপদে’’তি. ইতো পরন্তি ‘‘মগধেসূ’’তি পদতো পরং ‘‘চারিকং চরমানো’’তিআদিৰচনং. পুরিমসুত্তদ্ৰযেতি অম্বট্ঠসোণদণ্ডসুত্তদ্ৰযে. ৰুত্তনযমেৰাতি যং তত্থ আগতসদিসং ইধাগতং, তং অত্থৰণ্ণনাতো ৰুত্তনযমেৰ, তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘তরুণো অম্বরুক্খো অম্বলট্ঠিকা’’তি ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২) ৰুত্তত্তা ‘‘অম্বলট্ঠিকা ব্রহ্মজালে ৰুত্তসদিসাৰা’’তি আহ.
যঞ্ঞাৰাটং সম্পাদেত্ৰা মহাযঞ্ঞং উদ্দিস্স সৰিঞ্ঞাণকানি, অৰিঞ্ঞাণকানি চ যঞ্ঞূপকরণানি উপট্ঠপিতানীতি অত্থং সন্ধায ‘‘মহাযঞ্ঞো উপক্খটো’’তি পাল়িযং ৰুত্তং, তং পনেতং উপকরণং তেসং তথা সজ্জনমেৰাতি দস্সেতি ‘‘সজ্জিতো’’তি ইমিনা. ৰচ্ছতরসতানীতি যুৰভাৰপ্পত্তানি বলৰৰচ্ছসতানি. ৰচ্ছানং ৰিসেসাতি হি ৰচ্ছতরা, তে পন ৰচ্ছা এৰ হোন্তি, ন দম্মা, ন চ বলীবদ্দাতি আহ ‘‘ৰচ্ছসতানী’’তি. অযং আচরিযমতি (দী. নি. টী. ১.৩২৩). তর-সদ্দো ৰা অনত্থকোতি ৰুত্তং ‘‘ৰচ্ছসতানী’’তি. এৰঞ্হি সব্বোপি ৰচ্ছপ্পভেদো সঙ্গহিতো হোতি. এতেতি উসভাদযো উরব্ভপরিযোসানা. অনেকেসন্তি অনেকজাতিকানং. মিগপক্খীনন্তি মহিংসরুরুপসদকুরুঙ্গগোকণ্ণমিগানঞ্চেৰ মোরকপিঞ্জরৰট্টকতিত্তির লাপাদিপক্খীনঞ্চ. সঙ্খ্যাৰসেন অনেকতং সত্তসতগ্গহণেন পরিচ্ছিন্দিতুং ‘‘সত্তসত্তসতানী’’তি ৰুত্তং, সত্তসতানি, সত্তসতানি চাতি অত্থো. থূণন্তি যঞ্ঞোপকরণানং মিগপক্খীনং বন্ধনত্থম্ভং. যূপোতিপি তস্স নামং. তেনাহ ‘‘যূপসঙ্খাত’’ন্তি.
৩২৮. ৰিধাতি ৰিপ্পটিসারৰিনোদনা. যো হি যঞ্ঞসঙ্খাতস্স পুঞ্ঞস্স উপক্কিলেসো, তস্স ৰিধমনতো নিৰারণতো নিরোধনতো ৰিধা ৰুচ্চন্তি ৰিপ্পটিসারৰিনোদনা, তা এৰ পুঞ্ঞাভিসন্দং অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা ঠপেন্তীতি ‘‘ঠপনা’’তি চ ৰুত্তা. অৰিপ্পটিসারতো এৰ হি উপরূপরি পুঞ্ঞাভিসন্দপ্পৰত্তীতি. ঠপনা চেতা যঞ্ঞস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন তীসু কালেসু পৰত্তিযা তিপ্পকারাতি আহ ‘‘তিট্ঠপন’’ন্তি. পরিক্খারসদ্দো চেত্থ পরিৰারপরিযাযো ‘‘পরিকরোন্তি যঞ্ঞং অভিসঙ্খরোন্তী’’তি কত্ৰা. তেনাহ ‘‘সোল়সপরিৰার’’ন্তি.
মহাৰিজিতরাজযঞ্ঞকথাৰণ্ণনা
৩৩৬. পুব্বে ভূতং ভূতপুব্বং যথা ‘‘দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি আহ ‘‘পুব্বচরিত’’ন্তি, অত্তনো পুরিমজাতিসম্ভূতং বোধিসম্ভারভূতং পুঞ্ঞচরিযন্তি অত্থো. তথা হি তস্স অনুগামিনিধিস্স থাৰরনিধিনা নিদস্সনং উপপন্নং হোতি. সদ্দৰিদূ পন ৰদন্তি ‘‘ভূতপুব্বন্তি ইদং কালসত্তমিযা নেপাতিকপদ’’ন্তি. অতীতকালেতি হি তেসং মতেন অত্থো. অস্সাতি অনেন. মহন্তং পথৰীমণ্ডলং ৰিজিতন্তি সম্বন্ধো. মহন্তং ৰা ৰিজিতং পথৰীমণ্ডলমস্স অত্থীতি অত্থো. ‘‘অন্তোরট্ঠেতি যস্স ৰিজিতে ৰিহরতি, তস্স রট্ঠে’’তিআদীসু ৰিয হি ৰিজিতসদ্দো রজ্জে পৰত্ততি, ইমিনা তস্স একরাজভাৰং দীপেতি, ন চক্কৰত্তিরাজভাৰং সত্তরতনসম্পন্নতাঅৰচনতো. পাল়িযং ন যেন কেনচি সন্তকমত্তেন অড্ঢতাতি দস্সেতুং ‘‘অড্ঢো’’তি ৰত্ৰা ‘‘মহদ্ধনো’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘যো কোচী’’তিআদি. অড্ঢতা হি নাম ৰিভৰসম্পন্নত্তা সা চ তং তদুপাদায ৰুচ্চতি. তথা মহদ্ধনতাপীতি তং থামপ্পত্তং উক্কংসগতং দস্সেতুং ‘‘অপরিমাণসঙ্খ্যেনা’’তি আহ. ভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ৰিসেসতো কামা ইধ ভোগা নামাতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চকামগুণৰসেনা’’তি ইমিনা. পিণ্ডপিণ্ডৰসেনাতি ভাজনালঙ্কারাদিৰিভাগং অহুত্ৰা কেৰলং খণ্ডখণ্ডৰসেন.
রূপং অপ্পেত্ৰা, অনপ্পেত্ৰা ৰা মাসপ্পমাণেন কতো মাসকো. আদিসদ্দেন থালকাদীনি সঙ্গণ্হাতি. অনেককোটিসঙ্খ্যেনাতি কহাপণানং কোটিসতাদিপ্পমাণং সন্ধায ৰুত্তং হেট্ঠিমন্তেন কোটিসতপ্পমাণেনেৰ খত্তিযমহাসালভাৰপ্পত্তিতো.
তুট্ঠীতি সুমনতা. উপকরণসদ্দো চেত্থ কারণপরিযাযো. কিং পন তন্তি আহ ‘‘নানাৰিধালঙ্কারসুৰণ্ণরজতভাজনাদিভেদ’’ন্তি. আদিসদ্দেন ৰত্থসেয্যাৰসথাদীনি সঙ্গয্হন্তি, সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাৰেল়ুরিযৰজিরপৰাল়ানি সত্ত রতনানীতি ৰদন্তি. যথাহু –
‘‘সুৰণ্ণং রজতং মুত্তা, মণিৰেল়ুরিযানি চ;
ৰজিরঞ্চ পৰাল়ন্তি, সত্তাহু রতনানিমে’’তি.
সালিৰীহিআদি সত্তধঞ্ঞং সানুলোমং পুব্বন্নং নাম পুরেক্খতং সস্সফলন্তি কত্ৰা. তব্বিপরিযাযতো মুগ্গমাসাদি তদৰসেসং অপরন্নং নাম. অপরন্নতো পুব্বে পৰত্তমন্নং পুব্বন্নং, ততো অপরস্মিং পৰত্তমন্নং অপরন্নং. ন্ন-কারস্স পন ণ্ণ-কারে কতে পুব্বণ্ণং, অপরণ্ণঞ্চাতি নেরুত্তিকা. পুব্বাপরভাৰো পনেতেসং আদিকপ্পে সম্ভৰাসম্ভৰৰসেন ৰেদিতব্বো. পুরিমং ‘‘অড্ঢো মহদ্ধনো পহূতজাতরূপরজতো’’তি ৰচনং দেৰসিকং পরিব্বযদানগহণাদিৰসেন, পরিৰত্তনধনধঞ্ঞৰসেন চ ৰুত্তং, ইদং পন ‘‘পহূতধনধঞ্ঞো’’তি ৰচনং নিধানগতধনৰসেন, সঙ্গহিতধঞ্ঞৰসেন চাতি ইমং ৰিসেসং সন্ধায অযং নযো দস্সিতো. ৰীসকহাপণম্বণাদিদেৰসিকৰল়ঞ্জনম্পি হি মহাসাললক্খণং.
ইদানি তব্বিপরীতৰসেন ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা দুতিযনযো আরদ্ধো. ইমিনা এৰ হি পুরিমৰচনং নিধানগতধনৰসেন, সঙ্গহিতধঞ্ঞৰসেন চ ৰুত্তন্তি অত্থতো সিদ্ধং হোতি. তত্থ ইদন্তি ‘‘পহূতধনধঞ্ঞো’’তি ৰচনং. অস্সাতি মহাৰিজিতরঞ্ঞো. দিৰসে দিৰসে পরিভুঞ্জিতব্বং দেৰসিকং, ভাৰনপুংসকমেতং. দাসকম্মকরপোরিসাদীনং ৰেত্তনানুপ্পদানং পরিব্বযদানং. ইণসোধনাদিৰসেন ধনধঞ্ঞানমাদানং গহণং. আদিসদ্দেন ইণদানাদীনং সঙ্গহো. পরিৰত্তনধনধঞ্ঞৰসেনাতি কযৰিক্কযকরণেন পরিৰত্তিতব্বানং ধনধঞ্ঞানং ৰসেন. কত্থচি পন সমুচ্চযৰিরহিতপাঠো দিস্সতি. তত্থ ‘‘পরিব্বযদানগ্গহণাদিৰসেনা’’তি ইদং পরিৰত্তনপদেন সম্বন্ধং কত্ৰা তাদিসেন ৰিধিনা ইতো চিতো চ পরিৰত্তেতব্বানং ধনধঞ্ঞানং ৰসেনাতি অত্থো ৰেদিতব্বো.
কোট্ঠং ৰুচ্চতি ধঞ্ঞট্ঠপনট্ঠানং, তদেৰ অগারং তথা. তেনাহ ‘‘ধঞ্ঞেন পরিপুণ্ণকোট্ঠাগারো’’তি. এৰং সারগব্ভং কোসো, ধঞ্ঞট্ঠপনট্ঠানং কোট্ঠাগারন্তি দস্সেত্ৰা ইদানি ততো অঞ্ঞথাপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথা অসিনো তিক্খভাৰপরিহারতো পরিচ্ছদো ‘‘কোসো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং রঞ্ঞো তিক্খভাৰপরিহারকত্তা চতুরঙ্গিনী সেনা ‘‘কোসো’’তি আহ ‘‘চতুব্বিধো কোসো’’তিআদি. ‘‘দ্ৰাদসপুরিসো হত্থী’’তিআদিনা (পাচি. ৩১৪) ৰুত্তলক্খণেন চেত্থ হত্থিআদযো গহেতব্বা. ৰত্থকোট্ঠাগারগ্গহণেনেৰ সব্বস্সপি কুপ্পভণ্ডট্ঠপনট্ঠানস্স গহিতত্তা ‘‘কোট্ঠাগারং তিৰিধ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. জাতরূপরজততো হি অঞ্ঞং লোহঅযদারুৰিসাণৰত্থাদিকমসারদব্বং গোপেতব্বতো গ-কারস্স ক-কারং কত্ৰা কুপ্পং ৰুচ্চতি. জাতরূপরজতনিধানং ধনকোট্ঠাগারং. তত্থ তত্থ রতনং ৰিলোকেত্ৰা চরণং রতনৰিলোকনচারিকা. কামং তমত্থং রাজা জানাতি, ভণ্ডাগারিকেন পন কথাপেত্ৰা পরিসায নিস্সদ্দভাৰাপাদনত্থমেৰ এৰং পুচ্ছতি. তথা কথাপনে হি অসতি পরিসা সদ্দং করিস্সতি ‘‘কস্মা রাজা পরম্পরাগতং কুলধনং ৰিনাসেতী’’তি, ততো চ পকতিক্খোভো ভৰিস্সতি, সতি পন তথা কথাপনে ‘‘এতংকারণা তং ছড্ডেতী’’তি নিস্সদ্দভাৰমাপজ্জিস্সতি. ততো চ পকতিক্খোভো ন ভৰিস্সতি, তস্মা তথা পুচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং. মরণৰসন্তি মরণস্স, মরণসঙ্খাতং ৰা ৰিসযং.
৩৩৭. পাল়িযং ‘‘আমন্তেত্ৰা’’তি এতস্স মন্তিতুকামো হুত্ৰাতি অত্থং ৰিঞ্ঞাপেতুং ‘‘একেন পণ্ডিতেন সদ্ধিং মন্তেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ধাত্ৰত্থানুৰত্তকো হেত্থ উপসগ্গো, পকরণাধিগতো চ কত্থচি অত্থৰিসেসো যথা ‘‘সিক্খমানেন ভিক্খৰে ভিক্খুনা অঞ্ঞাতব্বং পরিপুচ্ছিতব্বং পরিপঞ্হিতব্ব’’ন্তি (পাচি. ৪৩৪). তথা হিস্স পদভাজনে ৰুত্তং ‘‘সিক্খমানেনাতি সিক্খিতুকামেন. অঞ্ঞাতব্বন্তি জানিতব্ব’’ন্তিআদি (পাচি. ৪৩৬). আমন্তেসীতি মন্তিতুকামোসি. জনপদস্স অনুপদ্দৰত্থং, যঞ্ঞস্স চ চিরানপ্পৰত্তনত্থং ব্রাহ্মণো চিন্তেসীতি আহ ‘‘অযং রাজা’’তিআদি. আহরন্তানং মনুস্সানং গেহানীতি সম্বন্ধো, অনাদরে ৰা এতং সামিৰচনং.
৩৩৮. সত্তানং হিতসুখস্স ৰিদূসনতো, অহিতদুক্খস্স চ আৰহনতো কণ্টকসদিসতায চোরা এৰ ইধ ‘‘কণ্টকা’’তি ৰুত্তং ‘‘চোরকণ্টকেহি সকণ্টকো’’তি. যথা গামৰাসীনং ঘাতকা গামঘাতকা অভেদৰসেন, উপচারেন চ নিস্সযনামস্স নিস্সিতেপি পৰত্তনতো, এৰং পন্থিকানং দুহনা বাধনা পন্থদুহা. ধম্মতো অপেতস্স অযুত্তস্স করণসীলো অধম্মকারী, যো ৰা অত্তনো ৰিজিতে জনপদাদীনং ততো ততো অনত্থতো তাযনেন খত্তিযেন কত্তব্বধম্মো, তস্স অকরণসীলোতি অত্থো. দস্সূতি চোরানমেতং অধিৰচনং. দংসেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি হি দস্সৰো নিগ্গহীতলোপেন, তে এৰ খীলসদিসত্তা খীলন্তি দস্সুখীলং. যথা হি খেত্তে খীলং কসনাদীনং সুখপ্পৰত্তিং, মূলসন্তানেন সস্সপরিবুদ্ধিঞ্চ ৰিবন্ধতি, এৰং দস্সৰোপি রজ্জে রাজাণায সুখপ্পৰত্তিং, মূলৰিরুল়্হিযা জনপদপরিবুদ্ধিঞ্চ ৰিবন্ধন্তী. পাণচাগং দস্সেতুং ‘‘মারণেনা’’তি ৰুত্তং, হিংসনং দস্সেতুং ‘‘কোট্টনেনা’’তি. ৰধসদ্দো হি হিংসনত্থোপি হোতি ‘‘ৰধতি ন রোদতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৮৮০) ৰিয, কপ্পরাদীহি পোথনেনাতি অত্থো. অদ্দু নাম দারুক্খন্ধেন কতো বন্ধনোপকরণৰিসেসো, তেন বন্ধনং তথা. আদিসদ্দেন রজ্জুবন্ধনসঙ্খলিকবন্ধনঘরবন্ধনাদীনি সঙ্গণ্হাতি. হা-ধাতুযা জানিপদনিপ্ফত্তিং দস্সেতি ‘‘হানিযা’’তি ইমিনা, সা চ ধনহাযনমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘সতং গণ্হথা’’তিআদি.
পঞ্চসিখমত্তং ঠপেত্ৰা মুণ্ডাপনং পঞ্চসিখমুণ্ডকরণং. তং ‘‘কাকপক্খকরণ’’ন্তিপি ৰোহরন্তি. সীসে ছকণোদকাৰসেচনং গোমযসিঞ্চনং. কুদণ্ডকো নাম চতুহত্থতো ঊনো রস্সদণ্ডকো, যো ‘‘গদ্দুলো’’তিপি ৰুচ্চতি, তেন বন্ধনং কুদণ্ডকবন্ধনং. আদিসদ্দেন খুরমুণ্ডং করিত্ৰা ভস্মপুটৰধনাদীনং সঙ্গহো. সম্মাসদ্দো ঞাযত্থোতি আহ ‘‘হেতুনা’’তিআদি, পরিযাযৰচনমেতং. ঊহনিস্সামীতি উদ্ধরিস্সামি, অপনেস্সামীতি অত্থো. পুব্বে তত্থ কতপরিচযতায উস্সাহং করোন্তি. ‘‘অনুপ্পদেতূ’’তি এতস্স অনু অনু পদেতূতি অত্থং সন্ধায ‘‘দিন্নে অপ্পহোন্তে’’তিআদি ৰুত্তং. কসিউপকরণভণ্ডং ফালপাজনযুগনঙ্গলাদি, ইমিনা পাল়িযং বীজভত্তমেৰ নিদস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি দস্সেতি. সক্খিকরণপণ্ণারোপননিবন্ধনং ৰড্ঢিযা সহ ৰা ৰিনা ৰা পুন গহেতুকামস্স দানে হোতি, ইধ পন তদুভযম্পি নত্থি পুন অগ্গহেতুকামত্তাতি ৰুত্তং ‘‘সক্খিং অকত্ৰা’’তিআদি. তেনাহ ‘‘মূলচ্ছেজ্জৰসেনা’’তি. সক্খিন্তি তদা পচ্চক্খকজনং. পণ্ণে অনারোপেত্ৰাতি তালাদিপণ্ণে যথাচিণ্ণং লিখনৰসেন অনারোপেত্ৰা. অঞ্ঞত্থ পণ্ণাকারেপি পাভতসদ্দো, ইধ পন ভণ্ডমূলেযেৰাতি আহ ‘‘ভণ্ডমূলস্সা’’তিআদি. ভণ্ডমূলঞ্হি পকারতো উদযভণ্ডানি আভরতি সংহরতি এতেনাতি পাভতং. উদযধনতো পগেৰ আভতং পাভতন্তি সদ্দৰিদূ, পণ্ণাকারো পন তং তদত্থং পত্থেন্তেহি আভরীযতেতি পাভতং. পত্থনত্থজোতকো হি অযং প-সদ্দো.
‘‘যথাহা’’তিআদিনা পাভতসদ্দস্স মূলভণ্ডত্থতং চূল়সেট্ঠিজাতকপাঠেন (জা. ১.১.৪) সাধেতি. তত্রাযমট্ঠকথা (জা. অট্ঠ. ১.১.৪) ‘‘অপ্পকেনপীতি থোকেনপি পরিত্তকেনপি. মেধাৰীতি পঞ্ঞৰা. পাভতেনাতি ভণ্ডমূলেন. ৰিচক্খণোতি ৰোহারকুসলো. সমুট্ঠাপেতি অত্তানন্তি মহন্তং ধনঞ্চ যসঞ্চ উপ্পাদেত্ৰা তত্থ অত্তানং সণ্ঠাপেতি পতিট্ঠাপেতি. যথা কিং? অণুং অগ্গিংৰ সন্ধমং, যথা পণ্ডিতপুরিসো পরিত্তং অগ্গিং অনুক্কমেন গোমযচুণ্ণাদীনি পক্খিপিত্ৰা মুখৰাতেন ধমন্তো সমুট্ঠাপেতি ৰড্ঢেতি মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং করোতি, এৰমেৰ পণ্ডিতো থোকম্পি পাভতং লভিত্ৰা নানাউপাযেহি পযোজেত্ৰা ধনঞ্চ যসঞ্চ ৰড্ঢেতি, ৰড্ঢেত্ৰা চ পন তত্থ অত্তানং পতিট্ঠাপেতি, তায এৰ ৰা পন ধনযসমহন্ততায অত্তানং সমুট্ঠাপেতি, অভিঞ্ঞাতং পাকটং করোতীতি অত্থো’’তি.
দিৰসে দিৰসে দাতব্বং দেৰসিকং. মাসে মাসে দাতব্বং মাসিকং. আদিসদ্দেন অনুপোসথিকাদীনি সঙ্গণ্হাতি. তস্স তস্স পুরিসস্স. কুসলানুরূপেন, কম্মানুরূপেন সূরভাৰানুরূপেনাতি দ্ৰন্দতো পরং সুয্যমানো অনুরূপসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ছেকভাৰানুরূপতা চেত্থ কুসলানুরূপং. কত্থচি কুলসদ্দো দিস্সতি, সো চ জাণুসোণিআদিকুলানমিৰ কুলানুরূপম্পি দাতব্বতো যুজ্জতেৰ. সেনাপচ্চাদি ঠানন্তরং, ইমিনা ভত্তৰেতনং নিদ্দিট্ঠমত্তন্তি দস্সেতি. সককম্মপসুতত্তা, অনুপদ্দৰত্তা চ ধনধঞ্ঞানং রাসিকো রাসিকারভূতো. খেমেন ঠিতাতি অনুপদ্দৰেন পৰত্তা. তেনাহ ‘‘অভযা’’তি, কুতোচিপি ভযরহিতাতি অত্থো. মোদা মোদমানাতি মোদায মোদমানা, সোমনস্সেনেৰ মোদমানা, ন সংসন্দনমত্তেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩৮১) হি মুদসদ্দো সংসন্দনেপি পৰত্ততি, অঞ্ঞে মোদা হুত্ৰা অপরেপি মোদমানা ৰিহরন্তীতি ৰা অত্থো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পমুদিতচিত্তাতি, অসঞ্ঞোগেপি ৰত্তিচ্ছাযেৰ ৰুদ্ধীতি দ্ৰিধা পাঠো ৰুত্তো. ইদ্ধফীতভাৰন্তি সমিদ্ধৰেপুল্লভাৰং.
চতুপরিক্খারৰণ্ণনা
৩৩৯. তস্মিং তস্মিং কিচ্চে অনুযন্তি অনুৰত্তন্তীতি অনুযন্তা. তেযেৰ আনুযন্তা যথা ‘‘অনুভাৰো এৰ আনুভাৰো’’তি, ‘‘আনুযুত্তা’’তিপি পাঠো, তস্মিং তস্মিং কিচ্চে অনুযুজ্জন্তীতি হি আনুযুত্তা ৰুত্তনযেন. অস্সাতি রঞ্ঞো. তেতি আনুযন্তখত্তিযাদযো. ‘‘অম্হে এত্থ বহি করোতী’’তি অত্তমনা ন ভৰিস্সন্তি. ‘‘নিবন্ধৰিপুলাযাগমো গামো নিগমো. ৰিৰড্ঢিতমহাআযো মহাগামো’’তি (দী. নি. টী. ১.৩৩৮) আচরিযেন ৰুত্তং. ‘‘অপাকারপরিক্খেপো সাপণো নিগমো, সপাকারাপণং নগরং, তং তব্বিপরীতো গামো’’তি (কঙ্খাৰিতরণী অভিনৰটীকাযং সঙ্ঘাদিসেসকণ্ডে কুলদূসকসিক্খাপদে পস্সিতব্বং) ৰিনযটীকাসু. গসন্তি মদন্তি এত্থাতি গামো, স্ৰেৰ পাকটো চে, নিগমো নাম অতিরেকো গামোতি কত্ৰা. ভুসত্থো হেত্থ নী-সদ্দো, সঞ্ঞাসদ্দত্তা চ রস্সোতি সদ্দৰিদূ. জনপদত্থো ৰুত্তোৰ. ‘‘সাম্যামচ্চো সখা কোসো, দুগ্গঞ্চ ৰিজিতং বল’’ন্তি ৰুত্তাসু সত্তসু রাজপকতীসু রঞ্ঞো তদৰসেসানং ছন্নং ৰসেন হিতসুখাতিৰুদ্ধি, তদেকদেসা চ আনুযন্তাদযোতি আহ ‘‘যং তুম্হাক’’ন্তিআদি.
তংতংকিচ্চেসু রঞ্ঞা অমা সহ ভৰন্তীতি অমচ্চা. ‘‘অমাৰাসী’’তিআদীসু ৰিয হি সমকিরিযায অমাতি অব্যযপদং, চ-পচ্চযেন তদ্ধিতসিদ্ধীতি নেরুত্তিকা. রজ্জকিচ্চৰোসাসনকালে পন তে রঞ্ঞা পিযা, সহপৰত্তনকা চ ভৰন্তীতি দস্সেতি ‘‘পিযসহাযকা’’তি ইমিনা. রঞ্ঞো পরিসতি ভৰা ‘‘পারিসজ্জা. কে পন তেতি ৰুত্তং ‘‘সেসা আণত্তিকারকা’’তি, যথাৰুত্তানুযুত্তখত্তিযাদীহি অৰসেসা রঞ্ঞো আণাকরাতি অত্থো. সতিপি দেয্যধম্মে আনুভাৰসম্পত্তিযা, পরিৰারসম্পত্তিযা চ অভাৰে তাদিসং দাতুং ন সক্কা. ৰুদ্ধকালে চ তাদিসানম্পি রাজূনং তদুভযং হাযতেৰ, দেয্যধম্মে পন অসতি পগেৰাতি দস্সেতুং ‘‘দেয্যধম্মস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. দেয্যধম্মস্মিং অসতি চ মহল্লককালে চ দাতুং ন সক্কাতি যোজনা. এতেনাতি যথাৰুত্তকারণদ্ৰযেন. অনুমতিযাতি অনুজাননেন. পক্খাতি সপক্খা যঞ্ঞস্স অঙ্গভূতা. যঞ্ঞং পরিকরোন্তীতি পরিক্খারা, সম্ভারা, তে চ তস্স যঞ্ঞস্স অঙ্গভূতত্তা পরিৰারা ৰিয হোন্তীতি আহ ‘‘পরিৰারা ভৰন্তী’’তি. ‘‘রথো’’তিআদিনা ইধানধিপ্পেতমত্থং নিসেধেতি.
‘‘রথো সেতপরিক্খারো, ঝানক্খো চক্কৰীরিযো;
উপেক্খা ধুরসমাধি, অনিচ্ছা পরিৰারণ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৪);
হি সংযুত্তমহাৰগ্গপাল়ি. তত্থ রথোতি ব্রহ্মযানসঞ্ঞিতো অট্ঠঙ্গিকমগ্গরথো. সেতপরিক্খারোতি চতুপারিসুদ্ধিসীলালঙ্কারো. ‘‘সীলপরিক্খারো’’তিপি পাঠো. ঝানক্খোতি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তানং পঞ্চন্নং ঝানঙ্গানং ৰসেন ঝানমযঅক্খো. চক্কৰীরিযোতি ৰীরিযচক্কো. উপেক্খা ধুরসমাধীতি উপেক্খা দ্ৰিন্নং ধুরানং সমতা. অনিচ্ছা পরিৰারণন্তি অলোভো সীহধম্মাদীনি ৰিয পরিৰারণং.
অট্ঠপরিক্খারৰণ্ণনা
৩৪০. উভতো সুজাতাদীহি ৰুচ্চমানেহি. যসসাতি পঞ্চৰিধেন আনুভাৰেন. তেনাহ ‘‘আণাঠপনসমত্থতাযা’’তি. ‘‘সদ্ধো’’তি এতস্স ‘‘দাতাদানস্স ফলং পচ্চনুভোতি পত্তিযাযতী’’তি অত্থং দস্সেতুং ‘‘দানস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. দানে সূরোতি দানসূরো, দেয্যধম্মে ঈসকম্পি সঙ্গং অকত্ৰা মুত্তচাগো, তব্ভাৰো পন কম্মস্সকতাঞাণস্স তিক্খৰিসদভাৰেন ৰেদিতব্বো. তস্স হি তিক্খৰিসদভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘সদ্দো’’তি ৰত্ৰা ‘‘দানসূরো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ন সদ্ধামত্তকেনা’’তিআদি. যস্স হি কম্মস্সকতা পচ্চক্খমিৰ উপট্ঠাতি, সো এৰং ৰুত্তো. যং দানং দেতীতি যং দেয্যধম্মং পরস্স দেতি. তস্স পতি হুত্ৰাতি তব্বিসযং লোভং সুট্ঠুমভিভৰন্তো তস্স অধিপতি হুত্ৰা দেতি. কারণোপচারৰচনঞ্হেতং. পরতোপি এসেৰ নযো. তব্বিসযেন লোভেন অনাকড্ঢনীযত্তা ন দাসো, ন সহাযো.
তদেৰত্থং ব্যতিরেকতো, অন্ৰযতো চ ৰিৰরিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ. ইধানধিপ্পেতস্স হি দাসাদিদ্ৰযস্স ব্যতিরেকতো দস্সনং. খাদনীযভোজনীযাদীসু মধুরস্সেৰ পণীতত্তা ‘‘মধুরং ভুঞ্জতী’’তি ৰুত্তং, নিদস্সনমত্তং ৰা এতং, পণীতং পরিভুঞ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. দাসো হুত্ৰা দেতি তণ্হায দাসব্যতং উপগতত্তা. সহাযো হুত্ৰা দেতি তস্স পিযভাৰানিস্সজ্জনতো. সামী হুত্ৰা দেতি তত্থ তণ্হাদাসব্যতো অত্তানং মোচেত্ৰা অভিভুয্য পৰত্তনতো. যং পনেতং আচরিযেন ৰুত্তং ‘‘সামিপরিভোগসদিসা’’তি, (দী. নি. টী. ১.৩৪০) তং তণ্হাদাসব্যমতিক্কন্ততাসামঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি খীণাসৰস্স পরিভোগো সামিপরিভোগো ৰিয খীণাসৰস্সেৰ দানং দানসামীতি অত্থো উপপন্নো হোতি, পচ্ছা ৰা পমাদলিখিতমেতং. তাদিসোতি দানসামিসভাৰো.
সমিতপাপসমণবাহিতপাপব্রাহ্মণা উক্কট্ঠনিদ্দেসেনেত্থ ৰুত্তা, পব্বজ্জামত্তসমণজাতিমত্তব্রাহ্মণা ৰা কপণাদিগ্গহণেন গহিতাতি ৰেদিতব্বং. দুগ্গতাতি দুক্করং জীৰিকমুপগতা কসিরৰুত্তিকা. তেনাহ ‘‘দলিদ্দমনুস্সা’’তি. পথাৰিনোতি মগ্গগামিনো. ৰণিব্বকাতি দাযকানং গুণকিত্তনৰসেন, কম্মফলকিত্তনমুখেন চ যাচনকা সেয্যথাপি নগ্গচরিযাদযোতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘যে ইট্ঠং দিন্ন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তদুভযেনেৰ হি দানস্স ৰণ্ণথোমনা সম্ভৰতি. যে ৰিচরন্তি, তে ৰণিব্বকা নামাতি যোজেতব্বং. পসতমত্তন্তি ৰীহিতণ্ডুলাদিৰসেন ৰুত্তং, সরাৰমত্তন্তি যাগুভত্তাদিৰসেন. ওপানং ৰুচ্চতি ওগাহেত্ৰা পাতব্বতো নদীতল়াকাদীনং সব্বসাধারণং তিত্থং, ওপানমিৰভূতোতি ওপানভূতো. তেনাহ ‘‘উদপানভূতো’’তিআদি. হুত্ৰাতি ভাৰতো. সুতমেৰ সুতজাতন্তি জাতসদ্দস্স অনত্থন্তরৰাচকত্তমাহ যথা ‘‘কোসজাত’’ন্তি.
অতীতাদিঅত্থচিন্তনসমত্থতা নাম তস্স রঞ্ঞো অনুমানৰসেন, ইতিকত্তব্বতাৰসেন চ ৰেদিতব্বা, ন বুদ্ধানং ৰিয তত্থ পচ্চক্খদস্সিতাযাতি দস্সেতুং ‘‘অতীতে’’তিআদি ৰুত্তং. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানিসংসচিন্তনঞ্চেত্থ পকরণাধিগতৰসেন ৰেদিতব্বং. পুঞ্ঞস্সাতি যঞ্ঞপুঞ্ঞস্স. দাযকচিত্তম্পীতি দাযকানং, দাযকং ৰা চিত্তম্পি, দাতুকম্যতাচিত্তম্পীতি ৰুত্তং হোতি. ইমেসু পন অট্ঠসু অঙ্গেসু অড্ঢতাদযো পঞ্চ যঞ্ঞস্স তাৰ পরিক্খারা হোন্তু তেহি ৰিনা তস্স অসিজ্ঝনতো, সুজাততা, পন সূরূপতা চ কথং যঞ্ঞস্স পরিক্খারো সিযা তদুভযেন ৰিনাপি তস্স সিজ্ঝনতোতি চোদনায সব্বেসম্পি অট্ঠন্নমঙ্গানং পরিক্খারভাৰং অন্ৰযতো, ব্যতিরেকতো চ দস্সেন্তো ‘‘এতে হি কিরা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ কেচি এৰং ৰদন্তি ‘‘যথা অড্ঢতাদযো পঞ্চ যঞ্ঞস্স একংসতোৰ অঙ্গানি, ন এৰং সুজাততা, সুরূপতা চ, তদুভযং পন অনেকংসতোৰ অঙ্গন্তি দীপেতুং অরুচিসূচকস্স কিরসদ্দস্স গহণং কত’’ন্তি. তে হি ‘‘অযং দুজ্জাতোতিআদিৰচনস্স অনেকংসিকতং মঞ্ঞমানা তথা ৰদন্তি, তযিদং অসারং. সব্বসাধারণৰসেন হেতং ব্যতিরেকতো যঞ্ঞস্স অঙ্গভাৰদস্সনং তত্থ সিযা কেসঞ্চি তথা পরিৰিতক্কো’’তি তস্সাপি অৰকাসাভাৰদস্সনত্থমেৰ এৰং ৰুত্তত্তা, তদুভযসাধারণৰসেনেৰ অনেকংসতো অঙ্গভাৰস্স অদস্সনতো চ. কিরসদ্দো পনেত্থ তদা ব্রাহ্মণস্স চিন্তিতাকারসূচনত্থো দট্ঠব্বো. এৰমনেন চিন্তেত্ৰা ‘‘ইমানিপি অট্ঠঙ্গানি তস্সেৰ যঞ্ঞস্স পরিক্খারা ভৰন্তীতি ৰুত্তানী’’তি কিরসদ্দেন তস্স চিন্তিতাকারো সূচিতো হোতি. এৰমাদীনীতি এত্থ আদিসদ্দেন ‘‘অযং ৰিরূপো কিত্তকং…পে… উপচ্ছিন্দিস্সতি, অযং দলিদ্দো, অপ্পেসক্খো, অস্সদ্ধো, অপ্পস্সুতো, ন অত্থঞ্ঞূ, ন মেধাৰী কিত্তকং…পে… উপচ্ছিন্দিস্সতী’’তি এতেসং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো.
চতুপরিক্খারাদিৰণ্ণনা
৩৪১. ‘‘সুজং পগ্গণ্হন্তান’’ন্তি এত্থ সোণদণ্ডসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩১১-৩১৩) ৰুত্তেসু দ্ৰীসু ৰিকপ্পেসু দুতিযৰিকপ্পং নিসেধেন্তো ‘‘মহাযাগ’’ন্তিআদিমাহ, তেন চ পুরোহিতস্স সযমেৰ কটচ্ছুগ্গহণজোতনেন এৰং সহত্থা সক্কচ্চং দানে যুত্তপযুত্ততা ইচ্ছিতব্বাতি দস্সেতি. এৰং দুজ্জাতস্সাতি এত্থাপি ‘‘সুজাততায অনেকংসতো অঙ্গভাৰদস্সনমেৰিদ’’ন্তি অগ্গহেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সব্বসাধারণৰসেনেৰ অত্থো গহেতব্বো. আদিসদ্দেন হি ‘‘এৰং অনজ্ঝাযকস্স…পে… দুস্সীলস্স…পে… দুপ্পঞ্ঞস্স সংৰিধানেন পৰত্তদানং কিত্তকং কালং পৰত্তিস্সতী’’তি এতেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্মাতি তদুভযকারণতো.
তিস্সোৰিধাৰণ্ণনা
৩৪২. তিণ্ণং ঠানানন্তি দানস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানসঙ্খাতানং তিস্সন্নং ভূমীনং, অৰত্থানানন্তি অত্থো. চলন্তীতি কম্পন্তি পুরিমাকারেন ন তিট্ঠন্তি. করণত্থেতি ততিযাৰিভত্তিঅত্থে. করণীযসদ্দাপেক্খায হি কত্তরি এৰ এতং সামিৰচনং, ন করণে. যেভুয্যেন হি করণজোতকৰচনস্স অত্থভাৰতো অনুত্তকত্তাৰ করণত্থোতি ইধাধিপ্পেতো. পচ্ছানুতাপস্স অকরণূপাযং দস্সেতুং ‘‘পুব্ব…পে… পতিট্ঠপেতব্বা’’তি ৰুত্তং. তত্থ অচলাতি দল়্হা কেনচি অসংহীরা. পতিট্ঠপেতব্বাতি সুপ্পতিট্ঠিতা কাতব্বা. তথা পতিট্ঠাপনূপাযম্পি দস্সেন্তো ‘‘এৰঞ্হী’’তিআদিমাহ. তথা পতিট্ঠাপনেন হি যথা তং দানং সম্পতি যথাধিপ্পাযং নিপ্পজ্জতি, এৰং আযতিম্পি ৰিপুলফলতায মহপ্ফলং হোতি ৰিপ্পটিসারেন অনুপক্কিলিট্ঠভাৰতো. দ্ৰীসু ঠানেসূতি যজমানযিট্ঠট্ঠানেসু. ৰিপ্পটিসারো…পে… ন কত্তব্বোতি অত্থং সন্ধায ‘‘এসেৰ নযো’’তি ৰুত্তং. মুঞ্চচেতনাতি পরিচ্চাগচেতনা, তস্সা নিচ্চলভাৰো নাম মুত্তচাগতা পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন উল়ারভাৰো. পচ্ছাসমনুস্সরণচেতনাতি পরচেতনা, তস্সা পন নিচ্চলভাৰো ‘‘অহো মযা দানং দিন্নং সাধু সুট্ঠূ’’তি দানস্স সক্কচ্চং পচ্চৰেক্খণৰসেন ৰেদিতব্বো. তদুভযচেতনানং নিচ্চলকরণূপাযং ব্যতিরেকতো দস্সেতুং ‘‘তথা…পে… হোতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ তথা অকরোন্তস্সাতি মুঞ্চচেতনং, পচ্ছাসমনুস্সরণচেতনঞ্চ নিচ্চলমকরোন্তস্স, ৰিপ্পটিসারং, উপ্পাদেন্তস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘নাপি উল়ারেসু ভোগেসু চিত্তং নমতী’’তি ইদং পন পচ্ছাসমনুস্সরণচেতনায এৰ ব্যতিরেকতো নিচ্চলকরণূপাযদস্সনং. এৰঞ্হি যথানিদ্দিট্ঠনিদস্সনং উপপন্নং হোতি. তত্থ উল়ারেসু ভোগেসূতি খেত্তৰিসেসে পরিচ্চাগস্স কতত্তা লদ্ধেসুপি উল়ারেসু ভোগেসু. নাপি চিত্তং নমতি পচ্ছা ৰিপ্পটিসারেন উপক্কিলিট্ঠভাৰতো. যথা কথন্তি আহ ‘‘মহারোরুৰ’’ন্তিআদি. তস্স হি সেট্ঠিস্স গহপতিনো ৰত্থু কোসলসংযুত্তে, (সং. নি. ১.১৩১) ময্হকজাতকে (জা. অট্ঠ. ৩.৬.ময্হকজাতকৰণ্ণনা) চ আগতং. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘ভূতপুব্বং সো মহারাজ সেট্ঠি গহপতি তগরসিখিং নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধং পিণ্ডপাতেন পটিপাদেসি, ‘দেথ সমণস্স পিণ্ডপাত’ন্তি ৰত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি, দত্ৰা চ পন পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী অহোসি ‘‘ৰরমেতং পিণ্ডপাতং দাসা ৰা কম্মকরা ৰা ভুঞ্জেয্যু’’’ন্তিআদি.
সো কির অঞ্ঞেসুপি দিৰসেসু তং পচ্চেকবুদ্ধং পস্সতি, দাতুং পনস্স চিত্তং ন উপ্পজ্জতি, তস্মিং পন দিৰসে অযং পদুমৰতিযা দেৰিযা ততিযপুত্তো তগরসিখী পচ্চেকবুদ্ধো গন্ধমাদনপব্বতে ফলসমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেত্ৰা পুব্বণ্হসমযে ৰুট্ঠায অনোতত্তদহে মুখং ধোৰিত্ৰা মনোসিলাতলে নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ইদ্ধিযা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা নগরদ্ৰারে ওরুয্হ চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তমাদায নগরৰাসীনং ঘরদ্ৰারেসু সহস্সভণ্ডিকং ঠপেন্তো ৰিয পাসাদিকেহি অভিক্কমনাদীহি অনুপুব্বেন সেট্ঠিনো ঘরদ্ৰারং সম্পত্তো, তং দিৰসঞ্চ সেট্ঠি পাতোৰ উট্ঠায পণীতং ভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা ঘরদ্ৰারকোট্ঠকে আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা দন্তন্তরানি সোধেন্তো নিসিন্নো হোতি. সো পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা তং দিৰসং পাতোৰ ভুত্ৰা নিসিন্নত্তা দানচিত্তং উপ্পাদেত্ৰা ভরিযং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ইমস্স সমণস্স পিণ্ডপাতং দেহী’’তি ৰত্ৰা রাজুপট্ঠানত্থং পক্কামি. সেট্ঠিভরিযা সম্পজঞ্ঞজাতিকা চিন্তেসি ‘‘মযা এত্তকেন কালেন ইমস্স ‘দেথা’তি ৰচনং ন সুতপুব্বং, দাপেন্তোপি চ অজ্জ ন যস্স ৰা তস্স ৰা দাপেতি, ৰীতরাগদোসমোহস্স ৰন্তকিলেসস্স ওহিতভারস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স দাপেতি, যং ৰা তং ৰা অদত্ৰা পণীতং পিণ্ডপাতং দস্সামী’’তি ঘরা নিক্খম্ম পচ্চেকবুদ্ধং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা পত্তং আদায অন্তোনিৰেসনে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা সুপরিসুদ্ধেহি সালিতণ্ডুলেহি ভত্তং সম্পাদেত্ৰা তদনুরূপং খাদনীযং, ব্যঞ্জনং, সূপেয্যঞ্চ অভিসঙ্খরিত্ৰা পত্তং পূরেত্ৰা বহি গন্ধেহি অলঙ্করিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থেসু পতিট্ঠপেত্ৰা ৰন্দি. পচ্চেকবুদ্ধো ‘‘অঞ্ঞেসম্পি পচ্চেকবুদ্ধানং সঙ্গহং করিস্সামী’’তি অপরিভুঞ্জিত্ৰাৰ অনুমোদনং ৰত্ৰা পক্কামি. সোপি খো সেট্ঠি রাজুপট্ঠানং কত্ৰা আগচ্ছন্তো পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা আহ ‘‘মযং তুম্হাকং পিণ্ডপাতং দেথা’’তি ৰত্ৰা পক্কন্তা, অপি ৰো লদ্ধো পিণ্ডপাতো’’তি? আম, সেট্ঠি লদ্ধোতি. ‘‘পস্সামা’’তি গীৰং উক্খিপিত্ৰা ওলোকেসি, অথস্স পিণ্ডপাতগন্ধো উট্ঠহিত্ৰা নাসপুটং পহরি. সো চিত্তং সংযমেতুং অসক্কোন্তো পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী অহোসি, তস্স পন ৰিপ্পটিসারস্স উপ্পন্নাকারো ‘‘ৰরমেত’’ন্তিআদিনা পাল়িযং ৰুত্তোযেৰ. পিণ্ডপাতদানেন পনেস সত্তক্খত্তুং সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নো, সত্তক্খত্তুমেৰ চ সাৰত্থিযং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তো, অযঞ্চস্স সত্তমো ভৰো, পচ্ছা ৰিপ্পটিসারেন পন নাপি উল়ারেসু ভোগেসু চিত্তং নমতি. ৰুত্তঞ্হেতং সংযুত্তৰরলঞ্ছকে –
‘‘যং খো সো মহারাজ সেট্ঠি গহপতি দত্ৰা পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী অহোসি ‘ৰরমেতং পিণ্ডপাতং দাসা ৰা কম্মকরা ৰা ভুঞ্জেয্যু’ন্তি, তস্স কম্মস্স ৰিপাকেন নাস্সুল়ারায ভত্তভোগায চিত্তং নমতি, নাস্সুল়ারায ৰত্থভোগায, যানভোগায, নাস্সুল়ারানং পঞ্চন্নং কামগুণানং ভোগায চিত্তং নমতী’’তি (সং. নি. ১.১৩১).
ময্হকজাতকেপি ৰুত্তং –
‘‘ইতি মহারাজ আগন্তুকসেট্ঠি তগরসিখিপচ্চেকবুদ্ধস্স দিন্নপচ্চযেন বহুং ধনং লভি, দত্ৰা অপরচেতনং পণীতং কাতুং অসমত্থতায পণীতে ভোগে ভুঞ্জিতুং নাসক্খী’’তি (জা. অট্ঠ. ৩.৬.ময্হকজাতকৰণ্ণনা).
ভাতু পনেস একং পুত্তং (ধ. প. অট্ঠ. ২.৩৫৪) সাপতেয্যস্স কারণা জীৰিতং ৰোরোপেসি, তেন কম্মেন বহূনি ৰস্সানি নিরযে পচ্চিত্থ, সত্তক্খত্তুঞ্চ অপুত্তকো জাতো, ইদানিপি তেনেৰ কম্মেন মহারোরুৰং উপপন্নো. তেন ৰুত্তং ‘‘মহারোরুৰং উপপন্নস্স সেট্ঠিগহপতিনো ৰিযা’’তি, পুরিমপচ্ছিমচেতনাৰসেন চেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. একা হি চেতনা দ্ৰে পটিসন্ধিযো ন দেতীতি.
দসআকারৰণ্ণনা
৩৪৩. আকরোতি অত্তনো অনুরূপতায সমরিযাদপরিচ্ছেদং ফলং নিব্বত্তেতীতি আকারো, কারণন্তি আহ ‘‘দসহি কারণেহী’’তি. মরিযাদত্থো হেত্থ আ-সদ্দো. ন দুস্সীলেস্ৰেৰ, অথ খো সীলৰন্তেসুপি ৰিপ্পটিসারং উপ্পাদেস্সতি. তদুভযেপি ন উপ্পাদেতব্বোতি হি দস্সেতুং অপি-সদ্দেন, পি-সদ্দেন ৰা সম্পিণ্ডনং করোতি. পটিগ্গাহকতোৰ উপ্পজ্জতীতি বলৰতরং ৰিপ্পটিসারং সন্ধায ৰুত্তং, দুব্বলো পন দেয্যধম্মতো, পরিৰারজনতোপি উপ্পজ্জতেৰ. উপ্পজ্জিতুং যুত্তন্তি উপ্পজ্জনারহং. ৰিপ্পটিসারম্পি ৰিনোদেসীতি সম্বন্ধো. তেসংযেৰাতি পাণাতিপাতীনমেৰ. যজনং নামেত্থ দানমেৰাধিপ্পেতং, ন অগ্গিজুহনন্তি আহ ‘‘দেতু ভৰ’’ন্তি. ৰিস্সজ্জতূতি মুত্তচাগৰসেন চজতু. অব্ভন্তরন্তি অজ্ঝত্তং সকসন্তানে.
সোল়সাকারৰণ্ণনা
৩৪৪. অনুমতিপক্খাদযো এৰ হেট্ঠা যঞ্ঞস্স ৰত্থুং কত্ৰা ‘‘সোল়সপরিক্খারা’’তি ৰুত্তা, ইধ পন সন্দস্সনাদিৰসেন অনুমোদনায আরদ্ধত্তা ৰুত্তং ‘‘সোল়সহি আকারেহী’’তি. দস্সেত্ৰাতি অত্তনো দেসনানুভাৰেন পচ্চক্খমিৰ ফলং দস্সেত্ৰা, অনেকৰারং পন দস্সনতো ‘‘দস্সেত্ৰা দস্সেত্ৰা’’তি ব্যাপনৰচনং, তদেৰ আভুসো মেডনট্ঠেন আমেডিতৰচনন্তি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৪৪) ৰুত্তং. ‘‘সমাদপেত্ৰা সমাদপেত্ৰা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. তমত্থন্তি দানফলৰসেন কম্মফলসম্বন্ধমত্থং. সমাদপেত্ৰাতি সুতমত্তং অকত্ৰা যথা রাজা তমত্থং সম্মদেৰ আদিযতি চিত্তে করোন্তো সুগ্গহিতং কত্ৰা গণ্হাতি, তথা সক্কচ্চং আদাপেত্ৰা.
‘‘ৰিপ্পটিসারৰিনোদনেনা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং. লোভদোসমোহইস্সামচ্ছরিযমানাদযোপি হি দানচিত্তস্স উপক্কিলেসা, তেসং ৰিনোদনেনপি তং ৰোদাপিতং সমুত্তেজিতং নাম হোতি তিক্খৰিসদভাৰাপত্তিতো, আসন্নতরভাৰতো পন ৰিপ্পটিসারৰিনোদনমেৰ গহিতং. পৰত্তিতে হি দানে তস্স সম্ভৰোতি. যাথাৰতো ৰিজ্জমানেহি গুণেহি হট্ঠপহট্ঠভাৰাপাদনং সম্পহংসনন্তি আহ ‘‘সুন্দর’’ন্তিআদি. ধম্মতোতি সচ্চতো. তদত্থমেৰ দস্সেতুং ‘‘ধম্মেন সমেন কারণেনা’’তি ৰুত্তং. সচ্চঞ্হি ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মং, উপসমচরিযভাৰতো সমং, যুত্তভাৰেন কারণন্তি চ ৰুচ্চতি.
৩৪৫. তস্মিং যঞ্ঞে রুক্খতিণচ্ছেদোপি নাম নাহোসি, কুতো পাণৰধোতি পাণৰধাভাৰস্সেৰ দল়্হীকরণত্থং, সব্বসো ৰিপরীতগ্গাহেহি অৰিদূসিততাদস্সনত্থঞ্চ পাল়িযং ‘‘নেৰ গাৰো হঞ্ঞিংসূ’’তিআদীনি ৰত্ৰাপি ‘‘ন রুক্খা ছিজ্জিংসূ’’তিআদি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যে যূপনামকে’’তিআদিমাহ. বরিহিসত্থাযাতি পরিচ্ছেদত্থায. ৰনমালাসঙ্খেপেনাতি ৰনপুপ্ফেহি গন্ধিতমালানিযামেন. এৰং আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৪৫) ৰুত্তং, ৰনপন্তিআকারেনাতি অত্থো. ভূমিযং ৰা পত্থরন্তীতি ৰেদিভূমিং পরিক্খিপন্তা তত্থ তত্থ পত্থরন্তি. মন্তাদিনা হি পরিসঙ্খতা ভূমি ৰিন্দতি অস্স লাভসক্কারেতি কত্ৰা ‘‘ৰেদী’’তি ৰুচ্চতি. তেপি রুক্খা তেপি দব্বাতি সম্বন্ধো, কম্মকত্তা চেতং দ্ৰযং, অভিহিতকম্মং ৰা. ৰত্তিচ্ছায হি যথাসত্তিং কারকা ভৰন্তি. ৰুত্তনযেন পাণৰধাভাৰস্স দল়্হীকরণত্থং, ৰিপরীতগ্গাহেন অৰিদূসিতভাৰদস্সনত্থঞ্চেতন্তি দস্সেতি কিং পনা’’তিআদিনা. অন্তোগেহদাসো অন্তোজাতো. আদিসদ্দেন ধনক্কীতকরমরানীতসামংদাসব্যূপগতানং সঙ্গহো. পুব্বমেৰাতি ভতিকরণতো পগেৰ. ধনং গহেত্ৰাতি দিৰসে দিৰসে যথাকম্মং গহেত্ৰা. ভত্তৰেতনন্তি দেৰসিকং ভত্তঞ্চেৰ মাসিকাদিপরিব্বযঞ্চ. ৰুত্তোৰাযমত্থো. তজ্জিতাতি সন্তজ্জিতা. পরিকম্মানীতি সব্বভাগিযানি কম্মানি, উচ্চাৰচানি কম্মানীতি অত্থো. পিযসমুদাচারেনেৰাতি ইট্ঠৰচনেনেৰ. যথানামৰসেনেৰাতি পাকটনামানুরূপেনেৰ. সপ্পিতেলনৰনীতদধিমধুফাণিতেন চেৰাতি এত্থ চ-সদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন পণীতপণীতানং নানপ্পকারানং খাদনীযভোজনীযাদীনঞ্চেৰ ৰত্থযানমালাগন্ধৰিলেপনসেয্যাৰসথাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো, তেনাহ ‘‘পণীতেহি সপ্পিতেলাদিসম্মিস্সেহেৰা’’তিআদি. তস্স তস্স কালস্স অনুরূপেহি যাগু…পে… পানকাদীহীতি সম্বন্ধো. সপ্পিআদীনন্তি সপ্পিআদীহি.
৩৪৬. পটিসামেতব্বতো, অত্তনো অত্তনো সন্তকভাৰতো চ সং নাম ধনং ৰুচ্চতি, তস্স পতীতি সপতি নিগ্গহিতলোপেন, ধনৰা, দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকহিতাৰহত্তা তস্স হিতন্তি সাপতেয্যং, তদেৰ ধনং. তেনাহ ‘‘পহূতং ধন’’ন্তি. অক্খযধম্মমেৰাতি অখযসভাৰমেৰ. গামভাগেনাতি সংকিত্তনৰসেন গামে ৰা গহেতব্বভাগেন, এৰং আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৪৬) ৰুত্তং, পচ্চেকং সভাগগামকোট্ঠাসেনাতিপি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
৩৪৭. যঞ্ঞাৰাটোতি খণিতাৰাটস্স অস্সমেধাদিযঞ্ঞযজনট্ঠানস্সেতং অধিৰচনং, তব্বোহারেন পন ইধ দানসালায এৰ, তায চ পুরত্থিমনগরদ্ৰারে কতায পুরত্থিমভাগে এৰাতি অত্থং দস্সেতি ‘‘পুরত্থিমতো নগরদ্ৰারে’’তিআদিনা. তং পন ঠানং রঞ্ঞো দানসালায নাতিদূরে এৰাতি আহ ‘‘যথা’’তিআদি. যতো তত্থ পাতরাসং ভুঞ্জিত্ৰা অকিলন্তরূপাযেৰ সাযন্হে রঞ্ঞো দানসালং সম্পাপুণন্তি. ‘‘দক্খিণেন যঞ্ঞাৰাটস্সা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. যাগুং পিৰিত্ৰাতি হি যাগুসীসেন পাতরাসভোজনমাহ.
৩৪৮. মধুরন্তি সাদুরসং. উপরি ৰত্তব্বমত্থন্তি ‘‘অপিচ মে ভো এৰং হোতী’’তিআদিনা ৰুচ্চমানমত্থং. পরিহারেনাতি ভগৰন্তং গরুং কত্ৰা অগারৰপরিহারেন, উজুকভাৰাপনযনেন ৰা, উজুকৰুত্তিং পরিহরিত্ৰা ৰঙ্কৰুত্তিযাৰ যথাচিন্তিতমত্থং পুচ্ছন্তো এৰমাহাতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘উজুকমেৰ পুচ্ছযমানো অগারৰো ৰিয হোতী’’তি.
নিচ্চদানঅনুকুলযঞ্ঞৰণ্ণনা
৩৪৯. উট্ঠাযাতি দানে উট্ঠানৰীরিযমাহ, সমুট্ঠাযাতি তস্স সাতচ্চকিরিযং. কসিৰাণিজ্জাদিকম্মানি অকরোন্তো দলিদ্দিযাদিঅনত্থাপত্তিযা নস্সিস্সতীতি অধিপ্পাযো. অপ্পসম্ভারতরো চেৰ মহপ্ফলতরো চাতি সঙ্খেপতো অট্ঠকথাযং ৰুত্তো পাল়িযং পন ‘‘অপ্পত্থতরো চ অপ্পসমারম্ভতরো চ মহপ্ফলতরো চ মহানিসংসতরো চা’’তি পাঠো. তত্থ অপ্পসম্ভারতরোতি অতিৰিয পরিত্তসম্ভারো, অসমারব্ভিযসম্ভারো. অপ্পত্থতরোতি পন অতিৰিয অপ্পকিচ্চো, অত্থো চেত্থ কিচ্চং, ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা ‘‘অপ্পট্ঠতরো’’তিপি পাঠো. সম্মা আরভীযতি যঞ্ঞো এতেনাতি সমারম্ভো, সম্ভারসম্ভরণৰসেন পৰত্তসত্তপীল়া, অপ্পো সমারম্ভো এতস্সাতি তথা, অযং পনাতিসযেনাতি অপ্পসমারম্ভতরো. ৰিপাকসঞ্ঞিতং মহন্তং সদিসং ফলমেতস্সাতি মহপ্ফলো, অযং পনাতিসযেনাতি মহপ্ফলতরো. উদযসঞ্ঞিতং মহন্তং নিস্সন্দাদিফলমেতস্সাতি মহানিসংসো, অযং পনাতিসযেনাতি মহানিসংসতরো.ধুৰদানানীতি ধুৰানি থিরানি অৰিচ্ছিন্নানি কত্ৰা দাতব্বদানানি. নিচ্চভত্তানীতি এত্থ ভত্তসীসেন চতুপচ্চযগ্গহণং. অনুকুলযঞ্ঞানীতি অনুকুলং কুলানুক্কমং উপাদায দাতব্বদানানি. তেনাহ ‘‘অম্হাক’’ন্তিআদি. যানি পৰত্তেতব্বানি, তানি অনুকুলযঞ্ঞানি নামাতি যোজেতব্বং. নিবদ্ধদানানীতি নিবন্ধেত্ৰা নিযমেত্ৰা পৰেণীৰসেন পৰত্তিতদানানি.
হত্থিদন্তেন কতা দন্তমযসলাকা, যত্থ দাযকানং নামং অঙ্কন্তি, ইমিনা তং নিচ্চভত্তং সলাকদানৰসেনাতি দস্সেতি. তং কুলন্তি অনাথপিণ্ডিককুলং. দালিদ্দিযেনাতি দলিদ্দভাৰেন. ‘‘একসলাকতো উদ্ধং দাতুং নাসক্খী’’তি ইমিনা একেনপি সলাকদানেন নিবদ্ধদানং উপচ্ছিন্দিতুমদত্ৰা অনুরক্খণমাহ. রঞ্ঞোতি সেতৰাহনরঞ্ঞো.
আদীনি ৰত্ৰাতি এত্থ আদিসদ্দেন ‘‘কস্মা সেনো ৰিয মংসপেসিং পক্খন্দিত্ৰা গণ্হাসী’’তি এৰমাদীনং সমসমদানে উস্সুক্কনৰচনানং সঙ্গহো. গলগ্গাহাতি গলগ্গহণা. ‘‘কম্মচ্ছেদৰসেনা’’তি ইমিনা অত্তনো অত্তনো কম্মোকাসাদানম্পি পীল়াযেৰাতি দস্সেতি. সমারম্ভসদ্দো চেত্থ পীল়নত্থোতি আহ ‘‘পীল়াসঙ্খাতো সমারম্ভো’’তি. পুব্বচেতনামুঞ্চচেতনাঅপরচেতনাসম্পত্তিযা দাযকৰসেন তীণি অঙ্গানি, ৰীতরাগতাৰীতদোসতাৰীতমোহতাপটিপত্তিযা দক্খিণেয্যৰসেন চ তীণীতি এৰং ছল়ঙ্গসমন্নাগতা হোতি দক্খিণা, ছল়ঙ্গুত্তরে নন্দমাতাসুত্তঞ্চ (অ. নি. ৬.৩৭) তস্সত্থস্স সাধকং. অপরাপরং উপ্পজ্জনকচেতনাৰসেন মহানদী ৰিয, মহোঘো ৰিয চ ইতো চিতো চ অভিসন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্তিতো পুঞ্ঞমেৰ পুঞ্ঞাভিসন্দো. তথাৰিধন্তি পমাণস্স কাতুং অসুকরত্তমাহ. কারণমহত্তেন ফলমহত্তম্পি ৰেদিতব্বং উপরি নজ্জা ৰুট্ঠিযা মহোঘো ৰিযাতি ৰুত্তং ‘‘তস্মা’’তিআদি.
৩৫০. নৰনৰোতি সব্বদা অভিনৰো, দিৰসে দিৰসে দাযকস্স ব্যাপারাপজ্জনতো কিচ্চপরিযোসানং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘একেনা’’তিআদি. যথারদ্ধস্স আৰাসস্স কতিপযেনাপি কালেন পরিসমাপেতব্বতো কিচ্চপরিযোসানং অত্থীতি আহ ‘‘পণ্ণসাল’’ন্তিআদি. মহাৰিহারেপি কিচ্চপরিযোসানস্স অত্থিতাউপাযং দস্সেতুং ‘‘একৰারং ধনপরিচ্চাগং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং. সুত্তন্তপরিযাযেনাতি সব্বাসৰসুত্তন্তাদিপাল়িনযেন. নৰানিসংসাতি সীতপটিঘাতাদযো পটিসল্লানারামপরিযোসানা যথাপচ্চৰেক্খণং গণিতা নৰ উদযা, অপ্পমত্ততায চেতে ৰুত্তা.
যস্মা পন আৰাসং দেন্তেন নাম সব্বম্পি পচ্চযজাতং দিন্নমেৰ হোতি. যথাহ সংযুত্তাগমৰরলঞ্ছকে ‘‘সো চ সব্বদদো হোতি যো দদাতি উপস্সয’’ন্তি (সং. নি. ১.৪২), সদা পুঞ্ঞপৰড্ঢনূপাযঞ্চ এতং. ৰুত্তঞ্হি তত্থেৰ ‘‘যে দদন্তি উপস্সযং, তেসং দিৰা চ রত্তো চ, সদা পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ১.৪৭) তথা হি দ্ৰে তযো গামে পিণ্ডায চরিত্ৰা কিঞ্চি অলদ্ধা আগতস্সাপি ছাযূদকসম্পন্নং আরামং পৰিসিত্ৰা নহাযিত্ৰা পতিস্সযে মুহুত্তং নিপজ্জিত্ৰা উট্ঠায নিসিন্নস্স কাযে বলং আহরিত্ৰা পক্খিত্তং ৰিয হোতি. বহি ৰিচরন্তস্স চ কাযে ৰণ্ণধাতু ৰাতাতপেহি কিলমতি, পতিস্সযং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায মুহুত্তং নিপন্নস্স ৰিসভাগসন্ততি ৰূপসম্মতি, সভাগসন্ততি পতিট্ঠাতি, ৰণ্ণধাতু আহরিত্ৰা পক্খিত্তা ৰিয হোতি. বহি ৰিচরন্তস্স চ পাদে কণ্টকো ৰিজ্ঝতি, খাণু পহরতি, সরীসপাদিপরিস্সযা চেৰ চোরভযঞ্চ উপ্পজ্জতি, পতিস্সযং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায নিপন্নস্স সব্বে তে পরিস্সযা ন হোন্তি, সজ্ঝাযন্তস্স ধম্মপীতিসুখং, কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তস্স উপসমসুখঞ্চ উপ্পজ্জতি বহিদ্ধা ৰিক্খেপাভাৰতো. বহি ৰিচরন্তস্স চ কাযে সেদা মুচ্চন্তি অক্খীনি ফন্দন্তি, সেনাসনং পৰিসনক্খণে মঞ্চপীঠাদীনি ন পঞ্ঞাযন্তি, মুহুত্তং নিপন্নস্স পন অক্খিপসাদো আহরিত্ৰা পক্খিত্তো ৰিয হোতি, দ্ৰারৰাতপানমঞ্চপীঠাদীনি পঞ্ঞাযন্তি. এতস্মিঞ্চ আৰাসে ৰসন্তং দিস্ৰা মনুস্সা চতূহি পচ্চযেহি সক্কচ্চং উপট্ঠহন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘আৰাসং দেন্তেন…পে… হোতী’’তি ‘‘সদা পুঞ্ঞপৰড্ঢনূপাযঞ্চ এত’’ন্তি চ, তস্মা এতে যথাৰুত্তা সব্বেপি আনিসংসা ৰেদিতব্বা.
খন্ধকপরিযাযেনাতি সেনাসনক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ২৯৪) আগতৰিনযপাল়িনযেন. তত্থ হি আগতা –
‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তি, ততো ৰাল়মিগানি চ;
সরীসপে চ মকসে, সিসিরে চাপি ৰুট্ঠিযো.
ততো ৰাতাতপো ঘোরো, সঞ্জাতো পটিহঞ্ঞতি;
লেণত্থঞ্চ সুখত্থঞ্চ, ঝাযিতুঞ্চ ৰিপস্সিতুং.
ৰিহারদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৰণ্ণিতং;
তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো.
ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে;
তেসং অন্নঞ্চ পানঞ্চ, ৰত্থসেনাসনানি চ.
দদেয্য উজুভূতেসু, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি, সব্বদুক্খপনূদনং;
যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞায, পরিনিব্বাতি অনাসৰো’’তি. –
রাজগহসেট্ঠাদীনং ৰিহারদানেন অনুমোদনাগাথাযো পেয্যালৰসেন দস্সিতা. তত্থ সীতং উণ্হন্তি উতুৰিসভাগৰসেন ৰুত্তং. সিসিরে চাপি ৰুট্ঠিযোতি এত্থ সিসিরোতি সম্ফুসিতকৰাতো ৰুচ্চতি. ৰুট্ঠিযোতি উজুকমেঘৰুট্ঠিযো এৰ. এতানি সব্বানি ‘‘পটিহন্তী’’তি ইমিনাৰ পদেন যোজেতব্বানি.
পটিহঞ্ঞতীতি ৰিহারেন পটিহঞ্ঞতি. লেণত্থন্তি নিলীযনত্থং. সুখত্থন্তি সীতাদিপরিস্সযাভাৰেন সুখৰিহারত্থং. ‘‘ঝাযিতুঞ্চ ৰিপস্সিতু’’ন্তি ইদম্পি পদদ্ৰযং ‘‘সুখত্থঞ্চা’’তি ইমিনাৰ পদেন যোজেতব্বং. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি – সুখত্থঞ্চ ৰিহারদানং, কতমসুখত্থং? ঝাযিতুং, ৰিপস্সিতুঞ্চ যং সুখং তদত্থং. অথ ৰা পরপদেনপি যোজেতব্বং – ঝাযিতুঞ্চ ৰিপস্সিতুঞ্চ ৰিহারদানং, ‘‘ইধ ঝাযিস্সতি ৰিপস্সিস্সতী’’তি দদতো ৰিহারদানং সঙ্ঘস্স অগ্গং বুদ্ধেন ৰণ্ণিতং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সো চ সব্বদদো হোতি, যো দদাতি উপস্সয’’ন্তি (সং. নি. ১.৪২).
যস্মা চ অগ্গং ৰণ্ণিতং, তস্মা হি পণ্ডিতো পোসোতি গাথা. ৰাসযেত্থ বহুস্সুতেতি এত্থ ৰিহারে পরিযত্তিবহুস্সুতে চ পটিৰেধবহুস্সুতে চ ৰাসেয্য. তেসং অন্নঞ্চাতি যং তেসং অনুচ্ছৰিকং অন্নঞ্চ পানঞ্চ ৰত্থানি চ মঞ্চপীঠাদিসেনাসনানি চ, তং সব্বং তেসু উজুভূতেসু অকুটিলচিত্তেসু. দদেয্যাতি নিদহেয্য. তঞ্চ খো ৰিপ্পসন্নেন চেতসা, ন চিত্তপ্পসাদং ৰিরাধেত্ৰা. এৰং ৰিপ্পসন্নচিত্তস্স হি তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি…পে… পরিনিব্বাতি অনাসৰোতি অযমেত্থ অট্ঠকথানযো.
অযং পন আচরিযধম্মপালত্থেরেন (দী. নি. টী. ১.৩৫০) চেৰ আচরিযসারিপুত্তত্থেরেন (সারত্থ. টী. ৩.২৯৫) চ সংৰণ্ণিতো টীকানযো – সীতন্তি অজ্ঝত্তং ধাতুক্খোভৰসেন ৰা বহিদ্ধা উতুৰিপরিণামৰসেন ৰা উপ্পজ্জনকসীতং. উণ্হন্তি অগ্গিসন্তাপং, তস্স ৰনডাহাদীসু সম্ভৰো দট্ঠব্বো. পটিহন্তীতি পটিবাধতি যথা তদুভযৰসেন কাযচিত্তানং বাধনং ন হোতি, এৰং করোতি. সীতুণ্হব্ভাহতে হি সরীরে ৰিক্খিত্তচিত্তো ভিক্খু যোনিসো পদহিতুং ন সক্কোতি, ৰাল়মিগানীতি সীহব্যগ্ঘাদিচণ্ডমিগে. গুত্তসেনাসনঞ্হি আরঞ্ঞকম্পি পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং পিধায নিসিন্নস্স তে পরিস্সযা ন হোন্তি. সরীসপেতি যে কেচি সরন্তে গচ্ছন্তে দীঘজাতিকে সপ্পাদিকে. মকসেতি নিদস্সনমত্তমেতং, টংসাদীনম্পি এতেনেৰ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সিসিরেতি সিসিরকালৰসেন, সত্তাহৰদ্দলিকাদিৰসেন চ উপ্পন্নে সিসিরসম্ফস্সে. ৰুট্ঠিযোতি যদা তদা উপ্পন্না ৰস্সৰুট্ঠিযো পটিহন্তীতি যোজনা.
ৰাতাতপো ঘোরোতি রুক্খগচ্ছাদীনং উম্মূলভঞ্জনাদিৰসেন পৰত্তিযা ঘোরো সরজঅরজাদিভেদো ৰাতো চেৰ গিম্হপরিল়াহসমযেসু উপ্পত্তিযা ঘোরো সূরিযাতপো চ পটিহঞ্ঞতি পটিবাহীযতি. লেণত্থন্তি নানারম্মণতো চিত্তং নিৰত্তেত্ৰা পটিসল্লানারামত্থং. সুখত্থন্তি ৰুত্তপরিস্সযাভাৰেন ফাসুৰিহারত্থং. ঝাযিতুন্তি অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু যত্থ কত্থচি চিত্তং উপনিবন্ধিত্ৰা উপনিজ্ঝাযিতুং. ৰিপস্সিতুন্তি অনিচ্চাদিতো সঙ্খারে সম্মসিতুং.
ৰিহারেতি পতিস্সযে. কারযেতি কারাপেয্য. রম্মেতি মনোরমে নিৰাসসুখে. ৰাসযেত্থ বহুস্সুতেতি কারেত্ৰা পন এত্থ ৰিহারে বহুস্সুতে সীলৰন্তে কল্যাণধম্মে নিৰাসেয্য, তে নিৰাসেন্তো পন তেসং বহুস্সুতানং যথা পচ্চযেহি কিলমথো ন হোতি, এৰং অন্নঞ্চ পানঞ্চ ৰত্থসেনাসনানি চ দদেয্য উজুভূতেসু অজ্ঝাসযসম্পন্নেসু কম্মকম্মফলানং, রতনত্তযগুণানঞ্চ সদ্দহনেন ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.
ইদানি গহট্ঠপব্বজিতানং অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারিতং দস্সেতুং ‘‘তে তস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ তেতি বহুস্সুতা. তস্সাতি উপাসকস্স. ধম্মং দেসেন্তীতি সকলৰট্টদুক্খপনূদনং সদ্ধম্মং দেসেন্তি. যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞাযাতি সো উপাসকো যং সদ্ধম্মং ইমস্মিং সাসনে সম্মাপটিপজ্জনেন জানিত্ৰা অগ্গমগ্গাধিগমনেন অনাসৰো হুত্ৰা পরিনিব্বাতি একাদসগ্গিৰূপসমেন সীতি ভৰতীতি.
সীতপটিঘাতাদিকা ৰিপস্সনাৰসানা তেরস, অন্নাদিলাভো, ধম্মস্সৰনং, ধম্মাৰবোধো, পরিনিব্বানন্তি এৰমেত্থ সত্তরস আনিসংসা ৰুত্তা.
পটিগ্গহণকানং ৰিহারৰসেন উপ্পন্নফলানুরূপম্পি দাযকানং ৰিহারদানফলং ৰেদিতব্বং. যেভুয্যেন হি কম্মসরিক্খকফলং লভন্তীতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ‘‘সঙ্ঘস্স পন পরিচ্চত্তত্তা’’তি ইমিনা সঙ্ঘিকৰিহারমেৰ পধানৰসেন ৰদতি, সঙ্ঘিকৰিহারো নামেস চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স কতৰিহারো, যং সন্ধায পদভাজনিযং ৰুত্তং ‘‘সঙ্ঘিকো নাম ৰিহারো সঙ্ঘস্স দিন্নো হোতি পরিচ্চত্তো’’তি. যত্থ হি চেতিযং পতিট্ঠিতং হোতি, ধম্মস্সৰনং করীযতি, চতূহি দিসাহি ভিক্খূ আগন্ত্ৰা অপ্পটিপুচ্ছিত্ৰাযেৰ পাদে ধোৰিত্ৰা কুঞ্চিকায দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা সেনাসনং পটিজগ্গিত্ৰা যথাফাসুকং গচ্ছন্তি, সো অন্তমসো চতুরতনিকাপি পণ্ণসালা হোতু, চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স কতৰিহারোত্ৰেৰ ৰুচ্চতি.
৩৫১. লোভং নিগ্গণ্হিতুং অসক্কোন্তস্স দুপ্পরিচ্চজা. ‘‘একভিক্খুস্স ৰা’তিআদি উপাসকানং তথা সমাদানে আচিণ্ণং, দল়্হতরং সমাদানঞ্চ দস্সেতুং ৰুত্তং, সরণং পন তেসং সামং সমাদিন্নম্পি সমাদিন্নমেৰ হোতী’’তি ৰদন্তি. সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা সন্তিকেতি যোজনা. তত্থাতি যথাগহিতে সরণে, ‘‘তস্সা’’তিপি পাঠো, যথাগহিতসরণস্সাতি অত্থো. নত্থি পুনপ্পুনং কত্তব্বতাতি ৰিঞ্ঞূজাতিকে সন্ধায ৰুত্তং. ৰিঞ্ঞূজাতিকানমেৰ হি সরণাদিঅত্থকোসল্লানং সুৰণ্ণঘটে সীহৰসা ৰিয অকুপ্পং সরণগমনং তিট্ঠতি. ‘‘জীৰিতপরিচ্চাগমযং পুঞ্ঞ’’ন্তি চ ইদং ‘‘সচে ত্ৰং যথাগহিতং সরণং ন ভিন্দিস্সতি, এৰাহং তং মারেমী’’তি কামং কোচি তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেয্য, তথাপি ‘‘নেৰাহং বুদ্ধং ‘ন বুদ্ধো’তি, ধম্মং ‘ন ধম্মো’তি, সঙ্ঘং ‘ন সঙ্ঘো’তি ৰদামী’’তি দল়্হতরং কত্ৰা গহিতসরণস্স ৰসেন ৰুত্তং. ‘‘সগ্গসম্পত্তিং দেতী’’তি নিদস্সনমত্তমেতং. ফলানিসংসানি পনস্স সরণগমনৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫০ সরণগমনকথা) ৰুত্তানেৰ.
৩৫২. ৰক্খমাননযেন ৰেরহেতুতায ৰেরং ৰুচ্চতি পাণাতিপাতাদিপাপধম্মো, তং মণতি ‘‘মযি ইধ ঠিতায কথমাগচ্ছসী’’তি তজ্জেন্তী ৰিয নিৰারেতীতি ৰেরমণী, ততো ৰা পাপধম্মতো ৰিরমতি এতাযাতি ‘‘ৰিরমণী’’তি ৰত্তব্বে নিরুত্তিনযেন ই-কারস্স এ-কারং কত্ৰা ‘‘ৰেরমণী’’তি ৰুত্তং. খুদ্দকপাঠট্ঠকথাযং পনাহ ‘‘ৰেরমণিসিক্খাপদং, ৰিরমণিসিক্খাপদন্তি দ্ৰিধাসজ্ঝাযং করোন্তী’’তি (খু. পা. অট্ঠ. সাধারণৰিভাৰনা) কুসলচিত্তসম্পযুত্তাৰেত্থ ৰিরতি অধিপ্পেতা, ন ফলসম্পযুত্তা যঞ্ঞাধিকরণতো. অসমাদিন্নসীলস্স সম্পত্ততো যথূপট্ঠিতৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুতো ৰিরতি সম্পত্তৰিরতি. সমাদানৰসেন উপ্পন্না ৰিরতি সমাদানৰিরতি. সেতু ৰুচ্চতি অরিযমগ্গো, তপ্পরিযাপন্না হুত্ৰা পাপধম্মানং সমুচ্ছেদৰসেন ঘাতনপ্পৰত্তা ৰিরতি সেতুঘাতৰিরতি. অঞ্ঞত্র ‘‘সমুচ্ছেদৰিরতী’’তিপি ৰুত্তা. ইদানি তা সরূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. জাতি…পে… দীনীতি অপদিসিতব্বজাতিগোত্তকুলাদীনি. আদিসদ্দেন ৰযবাহুসচ্চাদীনং সঙ্গহো. পরিহরতীতি অৰীতিক্কমৰসেন পরিৰজ্জেতি, সীহল়দীপে চক্কনউপাসকস্স ৰিয সম্পত্তৰিরতি ৰেদিতব্বা.
‘‘পাণং ন হনামী’’তিআদীসু আদযত্থেন ইতি-সদ্দেন, ৰিকপ্পত্থেন ৰা-সদ্দেন ৰা ‘‘অদিন্নং নাদিযামি, অদিন্নাদানা ৰিরমামি, ৰেরমণিং সমাদিযামী’’তি এৰমাদীনং পচ্চেকমত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সিক্খাপদ’’ মিচ্চেৰ অৰত্ৰা ‘‘সিক্খাপদানী’’তি ৰুত্তং. পাণাতিপাতা ৰেরমণিন্তি সম্বন্ধো. সমাদিযামীতি সম্মা আদিযামি, অৰীতিক্কমাধিপ্পাযেন, অখণ্ডা’ ছিদ্দা’ কম্মাসা’ সবলকারিতায চ গণ্হামীতি ৰুত্তং হোতি. উত্তরৰড্ঢমানপব্বতৰাসিউপাসকস্স (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৯ কুসলকম্মপথৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১০৯-১১১; ধ. স. অট্ঠ. কুসলকম্মপথৰণ্ণনা) ৰিয সমাদানৰিরতি ৰেদিতব্বা.
মগ্গসম্পযুত্তাতি সম্মাদিট্ঠিযাদিমগ্গসম্পযুত্তা. ইদানি তত্থা তত্থাগতেসু ধম্মতো, কোট্ঠাসতো, আরম্মণতো, ৰেদনাতো, মূলতো, আদানতো, ভেদতোতিআদিনা অনেকধা ৰিনিচ্ছযেসু সঙ্খেপেনেৰ আরম্মণতো ৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. পুরিমা দ্ৰেতি সম্পত্তসমাদানৰিরতিযো. ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযাদিৰত্থূ’’তি পরমত্থতো পাণো ৰুত্তো, পঞ্ঞত্তিতো পন ‘‘সত্তাদিৰত্থূ’’তি ৰত্তব্বং, এৰঞ্হি ‘‘সত্তেযেৰ আরভিত্ৰা পাণাতিপাতা, অব্রহ্মচরিযা চ ৰিরমতী’’তি (খু. পা. অট্ঠ. একতানানতাদিৰিনিচ্ছয) খুদ্দকাগমট্ঠকথাৰচনেন সংসন্দতি সমেতীতি. আদিসদ্দেন চেত্থ সত্তসঙ্খারৰসেন অদিন্নৰত্থু, তথা ফোট্ঠব্বৰত্থু, ৰিতথৰত্থু, সঙ্খারৰসেনেৰ সুরামেরযৰত্থূতি এতেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তন্তীতি যথাৰুত্তং ৰীতিক্কমৰত্থুং আলম্বিত্ৰা ৰীতিক্কমনচেতনাসঙ্খাতৰিরমিতব্বৰত্থুতো ৰিরমণৰসেন পৰত্তন্তি. পচ্ছিমাতি সেতুঘাতৰিরতি. নিব্বানারম্মণাৰ তথাপি কিচ্চসাধনতো. ইমিনা পন তত্থেৰ আগতেসু তীসু আচরিযৰাদেসু দ্ৰে পটিবাহিত্ৰা একস্সেৰানুজাননং ৰেদিতব্বং.
‘‘সম্পত্তৰিরতি, হি সমাদানৰিরতি চ যদেৰ পজহতি, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলমেৰারম্মণং কত্ৰা পৰত্ততী’’তি কেচি ৰদন্তি. ‘‘সমাদানৰিরতি যতো ৰিরমতি, তং অত্তনো ৰা পরেসং ৰা পাণাতিপাতাদিঅকুসলমেৰালম্বণং কত্ৰা পৰত্ততি. সম্পত্তৰিরতি পন যতো ৰিরমতি, তেসং পাণাতিপাতাদীনং আলম্বণানেৰ আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততী’’তি অপরে. ‘‘দ্ৰযম্পি চেতং যতো পাণাতিপাতাদিঅকুসলতো ৰিরমতি, তেসমারম্মণভূতং ৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুমেৰালম্বণং কত্ৰা পৰত্ততি. পুরিমপুরিমপদত্থঞ্হি ৰীতিক্কমৰত্থুমালম্বণং কত্ৰা পচ্ছিমপচ্ছিমপদত্থতো ৰিরমিতব্বৰত্থুতো ৰিরমতী’’তি অঞ্ঞে. পঠমৰাদো চেত্থ অযুত্তোযেৰ. কস্মা? তস্স অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলস্স পচ্চুপ্পন্নাভাৰতো, অবহিদ্ধাভাৰতো চ. সিক্খাপদৰিভঙ্গে হি পঞ্চন্নং সিক্খাপদানং পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা, বহিদ্ধারম্মণতা চ ৰুত্তা. তথা দুতিযৰাদোপি অযুত্তোযেৰ. কস্মা? পুরিমৰাদেন সম্মিস্সত্তা, পরেসং পাণাতিপাতাদিঅকুসলারম্মণভাৰে চ অনেকন্তি কত্তা, দ্ৰিন্নং আলম্বণপ্পভেদৰচনতো চ. ততিযৰাদো পন যুত্তো সব্বভাণকানমভিমতো, তস্মা তদেৰ অনুজানাতীতি দট্ঠব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘তীসু আচরিযৰাদেসু দ্ৰে পটিবাহিত্ৰা একস্সেৰানুজাননং ৰেদিতব্ব’’ন্তি.
এত্থাহ – যজ্জেতং ৰিরতিদ্ৰযং জীৰিতিন্দ্রিযাদিৰীতিক্কমিতব্বৰত্থুমেৰালম্বণং কত্ৰা পৰত্তেয্য, এৰং সতি অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং করেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যাতি অয’মনধিপ্পেতো অত্থো আপজ্জতীতি? ৰুচ্চতে – ন হি কিচ্চসাধনৰসেন পৰত্তেন্তো ‘‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং করোতী’’তি ৰা ‘‘যঞ্চ পজহতি, তং ন জানাতী’’তি ৰা ৰুচ্চতি. যথা পন অরিযমগ্গো নিব্বানারম্মণোৰ কিলেসে পজহতি, এৰং জীৰিতিন্দ্রিযাদিৰত্থারম্মণম্পেতং ৰিরতিদ্ৰযং পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহতি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘আরভিত্ৰান অমতং, জহন্তো সব্বপাপকে;
নিদস্সনঞ্চেত্থ ভৰে, মগ্গট্ঠোরিযপুগ্গলো’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. একতানানতাৰিনিচ্ছয);
ইদানি সঙ্খেপেনেৰ আদানতো, ভেদতো ৰা ৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘এত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সীলং সমাদিযামী’’তিআদিনা একতো একজ্ঝং গণ্হাতি. এৰম্পি হি কিচ্চৰসেন এতাসং পঞ্চৰিধতা ৰিঞ্ঞাযতি. সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি একজ্ঝং সমাদিন্নত্তা. ন হি তদা পঞ্চঙ্গিকত্তং সীলস্স সম্পজ্জতি. যং তু ৰীতিক্কন্তং, তেনেৰ কম্মবদ্ধো. ‘‘পাণাতিপাতা ৰেরমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তিআদিনা একেকং ৰিসুং ৰিসুং গণ্হাতি. ‘‘ৰেরমণিসিক্খাপদ’’ন্তি চ ইদং সমাসভাৰেন খুদ্দকপাঠট্ঠকথাযং (খু. পা. অট্ঠ. সাধারণৰিভাৰনা) ৰুত্তং, পাল়িপোত্থকেসু পন ‘‘ৰেরমণি’’ন্তি নিগ্গহিতন্তমেৰ ব্যাসভাৰেন দিস্সতি. গহট্ঠৰসেন চেতং ৰুত্তং. সামণেরানং পন যথা তথা ৰা সমাদানে একস্মিং ভিন্নে সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি পারাজিকাপত্তিতো. ইতি একজ্ঝং, পচ্চেকঞ্চ সমাদানে ৰিসেসো ইধ ৰুত্তো, খুদ্দকাগমট্ঠকথাযং পন ‘‘একজ্ঝং সমাদিযতো একাযেৰ ৰিরতি একাৰ চেতনা হোতি, কিচ্চৰসেন পনেতাসং পঞ্চৰিধত্তং ৰিঞ্ঞাযতি. পচ্চেকং সমাদিযতো পন পঞ্চেৰ ৰিরতিযো, পঞ্চ চ চেতনা হোন্তী’’তি (খু. পা. অট্ঠ. একতানানতাদিৰিনিচ্ছয) অযং ৰিসেসো ৰুত্তো. ভেদেপি ‘‘যথা তথা ৰা সমাদিযন্তু, সামণেরানং একস্মিং ভিন্নে সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি. পারাজিকট্ঠানিযানি হি তানি তেসং. যং তু ৰীতিক্কন্তং হোতি, তেনেৰ কম্মবদ্ধো. গহট্ঠানং পন একস্মিং ভিন্নে একমেৰ ভিন্নং হোতি, যতো তেসং তংসমাদানেনেৰ পুন পঞ্চঙ্গিকত্তং সীলস্স সম্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. যথাৰুত্তোপি দীঘভাণকানং ৰাদো অপরেৰাদো নাম তত্থ কতো.
সেতুঘাতৰিরতিযা পন ভেদো নাম নত্থি পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন অকুপ্পসভাৰত্তা. তদেৰত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ভৰন্তরেপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ভৰন্তরেপী’’তি ইমিনা অত্তনো অরিযভাৰং অজানন্তোপীতি অত্থং ৰিঞ্ঞাপেতি. জীৰিতহেতুপি, পগেৰ অঞ্ঞহেতু. ‘‘নেৰ পাণং হনতি, ন সুরং পিৰতী’’তি ইদং মজ্ঝেপেয্যালনিদ্দিট্ঠং, মিগপদৰল়ঞ্জননযেন ৰা ৰুত্তং. সুরন্তি চ নিদস্সনমত্তং. সব্বম্পি হি সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানানুযোগং ন করোতি. ‘‘মজ্জন্তি তদেৰ উভযং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি সুরাসৰৰিনিমুত্তং মদনীয’’ন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১১৩৪) সংযুত্তমহাৰগ্গট্ঠকথাযং ৰুত্তং. খুদ্দকপাঠট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তদুভযমেৰ মদনীযট্ঠেন মজ্জং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অত্থি মদনীযং, যেন পীতেন মত্তো হোতি পমত্তো, ইদং ৰুচ্চতি মজ্জ’’ন্তি (খু. পা. অট্ঠ. পুরিমপঞ্চসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘সচে পিস্সা’’তিআদিনা তত্থেৰ ৰিসেসদস্সনং, অজানন্তস্সপি খীরমেৰ মুখং পৰিসতি,ন সুরা, পগেৰ জানন্তস্স. কোঞ্চসকুণানন্তি কুন্তসকুণানং. সচেপি মুখে খীরমিস্সকে উদকে পক্খিপন্তীতি যোজেতব্বং. ‘‘ন চেত্থ উপমোপমেয্যানং সম্বদ্ধতা সিযা কোঞ্চসকুণানং যোনিসিদ্ধত্তা’’তি কোচি ৰদেয্যাতি আহ ‘‘ইদ’’ন্তিআদি. যোনিসিদ্ধন্তি মনুস্সতিরচ্ছানানং উদ্ধং তিরিযমেৰ দীঘতা ৰিয, বকানং মেঘসদ্দেন, কুক্কুটীনং ৰাতেন গব্ভগ্গহণং ৰিয চ জাতিসিদ্ধং, ইতি কোচি ৰদেয্য চেতি অত্থো. ‘‘চেৰা’’তিপি পাঠং ৰত্ৰা সমুচ্চযত্থমিচ্ছন্তি কেচি. ধম্মতাসিদ্ধন্তি বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু সীলং ৰিয, ৰিজাতে তস্সা দিৰঙ্গমনং ৰিয চ সভাৰেন সিদ্ধং, মগ্গধম্মতায ৰা অরিযমগ্গানুভাৰেন সিদ্ধন্তি ৰেদিতব্বন্তি ৰিস্সজ্জেয্যাতি অত্থো.
দিট্ঠিজুকরণং নাম ভারিযং দুক্করং, তস্মা সরণগমনং সিক্খাপদসমাদানতো মহট্ঠতরমেৰ, ন অপ্পট্ঠতরন্তি অধিপ্পাযো. এতন্তি সিক্খাপদং. যথা ৰা তথা ৰা গণ্হন্তস্সাপীতি আদরং গারৰমকত্ৰা সমাদিযন্তস্সাপি. সাধুকং গণ্হন্তস্সাপীতি সক্কচ্চং সীলানি সমাদিযন্তস্সাপি অপ্পট্ঠতরমেৰ, অপ্পসমারম্ভতরঞ্চ, ন দিগুণং উস্সাহো করণীযোতি ৰুত্তং হোতি. সীলং ইধ অভযদানতায দানং, অনৰসেসং ৰা সত্তনিকাযং দযতি রক্খতীতি দানং. অযমেত্থ অট্ঠকথামুত্তকনযো – সরণং উপগতেন কাযৰাচাচিত্তেহি সক্কচ্চং ৰত্থুত্তযপূজা কাতব্বা, তত্থ চ সংকিলেসো সাধুকং পরিহরিতব্বো, সিক্খাপদানি পন সমাদানমত্তং, সম্পত্তৰত্থুতো ৰিরমণমত্তঞ্চাতি সরণগমনতো সীলস্স অপ্পট্ঠতরতা, অপ্পসমারম্ভতরতা চ ৰেদিতব্বা. সব্বেসং সত্তানং জীৰিতদানাদিনা দণ্ডনিধানতো, সকললোকিযলোকুত্তর গুণাধিট্ঠানতো চস্স মহপ্ফলতরতা, মহানিসংসতরতা চ দট্ঠব্বাতি.
তমত্থং পাল়িযা সাধেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অগ্গানী’’তি ঞাতত্তা অগ্গঞ্ঞানি. চিররত্ততায ঞাতত্তা রত্তঞ্ঞানি. ‘‘অরিযানং সাধূনং ৰংসানী’’তি ঞাতত্তা ৰংসঞ্ঞানি. পুরিমকানং আদিপুরিসানং এতানীতি পোরাণানি. সব্বসো কেনচিপি পকারেন সাধূহি ন কিণ্ণানি ন ছড্ডিতানীতি অসংকিণ্ণানি. অযঞ্চ নযো নেসং যথা অতীতে, এৰং এতরহি, অনাগতে চাতি আহ ‘‘অসংকিণ্ণপুব্বানী’’তিআদি. অতীতে হি কালে অসংকিণ্ণভাৰস্স ‘‘অসংকিণ্ণপুব্বানী’’তি নিদস্সনং, পচ্চুপ্পন্নে ‘‘ন সঙ্কিযন্তী’’তি, অনাগতে ‘‘ন সঙ্কিযিস্সন্তী’’তি. অতোযেৰ অপ্পটিকুট্ঠানি ন পটিক্খিত্তানি. ন হি কদাচিপি ৰিঞ্ঞূ সমণব্রাহ্মণা হিংসাদিপাপধম্মং অনুজানন্তি. অপরিমাণানং সত্তানং অভযং দেতীতি সব্বেসু ভূতেসু নিহিতদণ্ডত্তা সকলস্সপি সত্তনিকাযস্স ভযাভাৰং দেতি. ন হি অরিযসাৰকতো কস্সচি ভযং হোতি. অৰেরন্তি ৰেরাভাৰং. অব্যাপজ্ঝন্তি নিদ্দুক্খতং. ‘‘অপরিমাণানং সত্তানং অভযং দত্ৰা’’তিআদি আনিসংসদস্সনং, হেতুম্পি চেত্থ ত্ৰা-সদ্দো যথা ‘‘মাতরং সরিত্ৰা রোদতী’’তি.
যং কিঞ্চি চজনলক্খণং, সব্বং তং যঞ্ঞোতি আহ ‘‘ইদঞ্চ পনা’’তিআদি. ন নু চ পঞ্চসীলং সব্বকালিকং. অবুদ্ধুপ্পাদকালেপি হি ৰিঞ্ঞূ তং সমাদিযন্তি, ন চ একন্ততো ৰিমুত্তাযতনং বাহিরকানম্পি সমাদিন্নত্তা. সরণগমনং পন বুদ্ধুপ্পাদহেতুকং, একন্ততো চ ৰিমুত্তাযতনং, কথং তত্থ সরণগমনতো পঞ্চসীলস্স মহপ্ফলতাতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. জেট্ঠকন্তি মহপ্ফলভাৰেন উত্তমং. ‘‘সরণগমনেযেৰ পতিট্ঠাযা’’তি ইমিনা তস্স সীলস্স সরণগমনেন অভিসঙ্খতত্তা ততো মহপ্ফলতং, তথা অনভিসঙ্খতস্স চ সীলস্স অপ্পফলতং দস্সেতি.
৩৫৩. ঈদিসমেৰাতি এৰং সংকিলেসপটিপক্খমেৰ হুত্ৰা. ননু চ পঠমজ্ঝানাদিযঞ্ঞাযেৰ দেসেতব্বা, কস্মা বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায দেসনমারভতীতি অনুযোগং পরিহরিতুং ‘‘তিৰিধ…পে… দস্সেতুকামো’’তি ৰুত্তং. তিৰিধসীলপারিপূরিযং ঠিতস্স হি নেসং যঞ্ঞানং অপ্পট্ঠতরতা, মহপ্ফলতরতা চ হোতি, তস্মা তং দস্সেতুকামত্তা বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায দেসনং আরভতীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. হেট্ঠা ৰুত্তেহি গুণেহীতি এত্থ ‘‘সো তং ধম্মং সুত্ৰা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৯১) হেট্ঠা ৰুত্তা সরণগমনং, সীলসম্পদা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতাতি এৰমাদযো গুণা ৰেদিতব্বা. পঠমং ঝানং নিব্বত্তেন্তো ন কিলমতীতি যোজনা. তানীতি পঠমজ্ঝানাদীনি. ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তিআদিনা পাল়িযং পণীতানমেৰ ঝানানং উক্কট্ঠনিদ্দেসো কতোতি মন্তৰা ‘‘একং কপ্পং, অট্ঠ কপ্পে’’তিআদি ৰুত্তং, মহাকপ্পৰসেন চেত্থ অত্থো. হীনং পন পঠমং ঝানং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স ততিযভাগং আযুং দেতি. মজ্ঝিমং উপড্ঢকপ্পং. হীনং দুতিযং ঝানং দ্ৰে কপ্পানি, মজ্ঝিমং চত্তারীতিআদিনা অত্থো নেতব্বো. অপিচ যস্মা পণীতানিযেৰেত্থ ঝানানি অধিপ্পেতানি মহপ্ফলতরভাৰদস্সনপরত্তা দেসনায, তস্মা ‘‘পঠমং ঝানং একং কপ্প’’ন্তিআদিনা পণীতানেৰ ঝানানি নিদ্দিট্ঠানীতি দট্ঠব্বং.
তদেৰাতি চতুত্থজ্ঝানমেৰ. চতুক্কনযেন হি দেসনা আগতা. যদি এৰং কথং আরুপ্পতাতি আহ ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিৰসেন ভাৰিত’’ন্তি, তথা ভাৰিতত্তা চতুত্থজ্ঝানমেৰ আরুপ্পং হুত্ৰা ৰীসতিকপ্পসহস্সাদীনি আযুং দেতীতি অধিপ্পাযো. অযং আচরিযস্স মতি. অথ ৰা তদেৰাতি আরুপ্পসঙ্খাতং চতুত্থজ্ঝানমেৰ, তং পন কস্মা ৰীসতিকপ্পসহস্সাদীনি আযুং দেতীতি ৰুত্তং ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিৰসেন ভাৰিত’’ন্তি, তথা ভাৰিতত্তা এৰং দেতীতি অধিপ্পাযো. অপরো নযো ‘‘তদেৰা’’তি ৰুত্তে রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানমেৰাতি অত্থো আপজ্জেয্যাতি তং নিৰত্তেতুং ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিৰসেন ভাৰিত’’ন্তি আহ, তথা ভাৰিতং অঙ্গসমতায চতুত্থজ্ঝানসঙ্খাতং আরুপ্পজ্ঝানমেৰাধিপ্পেতন্তি ৰুত্তং হোতি.
সম্মদেৰ নিচ্চসঞ্ঞাদিপটিপক্খৰিধমনৰসেন পৰত্তমানা পুব্বভাগিযে এৰ বোধিপক্খিযধম্মে সমানেন্তী ৰিপস্সনা ৰিপস্সকপুগ্গলস্স অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং সমাৰহতীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিপস্সনাসুখসদিসস্স পন সুখস্স অভাৰা মহপ্ফল’’ন্তি. যথাহ ধম্মরাজা ধম্মপদে –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);
যস্মা পনাযং দেসনা ইমিনা অনুক্কমেন ইমানি ঞাণানি নিব্বত্তেন্তস্স ৰসেন পৰত্তিতা, তস্মা ‘‘ৰিপস্সনাঞাণে পতিট্ঠাযা’’তিআদিনা হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং উপরিমস্স উপরিমস্স পতিট্ঠাভূতং কত্ৰা ৰুত্তং. সমানরূপনিম্মানং নাম মনোমযিদ্ধিযা অঞ্ঞেহি অসাধারণকিচ্চন্তি আহ ‘‘অত্তনো…পে… মহপ্ফলা’’তি. হত্থিঅস্সাদিৰিৰিধরূপকরণং ৰিকুব্বনং, তস্স দস্সনসমত্থতায. ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং নাম পুরিমজাতীসু ইচ্ছিতিচ্ছিতো খন্ধপদেসো. অরহত্তমগ্গেনেৰ মগ্গসুখং নিট্ঠিতন্তি ৰুত্তং ‘‘অতি…পে… মহপ্ফল’’ন্তি. সমাপেন্তোতি পরিযোসাপেন্তো.
কূটদন্তউপাসকত্তপটিৰেদনাদিকথাৰণ্ণনা
৩৫৪-৮. ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতমা’’তিআদি দেসনায পসাদৰচনং, ‘‘এসাহং ভৰন্ত’’ন্তিআদি পন সরণগমনৰচনন্তি তদুভযসম্বন্ধং দস্সেন্তো ‘‘দেসনাযা’’তিআদিমাহ. তনূতি মন্দো কাযিকচেতসিকসুখসমুপব্যূহতো. সব্বে তে পাণযোতি ‘‘সত্ত চ উসভসতানী’’তিআদিনা ৰুত্তে সব্বে তে পাণিনো. তং পৰত্তিন্তি তেসং পাণীনং মোচনাকারং. আকুলভাৰোতি ভগৰতো সন্তিকে ধম্মস্স সুতত্তা পাণীসু অনুদ্দযং উপট্ঠপেত্ৰা ঠিতস্স ‘‘কথঞ্হি নাম মযা তাৰ বহূ পাণিনো মারণত্থায বন্ধাপিতা’’তি চিত্তে পরিব্যাকুলভাৰো, যস্মা অত্থি, তস্মা ন দেসেতীতি যোজনা, ‘‘উদপাদী’’তিপি পাঠো. সুত্ৰাতি ‘‘মুত্তা ভো তে পাণযো’’তি আরোচিতৰচনং সুত্ৰা. চিত্তচারোতি চিত্তপ্পৰত্তি. ‘‘কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৰিনীৰরণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্ত’’ন্তি ইদং পদপঞ্চকং সন্ধায‘‘কল্লচিত্তন্তিআদী’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘দানকথং সীলকথ’’ন্তিআদিনা ৰুত্তায অনুপুব্বিকথায আনুভাৰেন. কামচ্ছন্দৰিগমেন কল্লচিত্ততা অরোগচিত্ততা, ব্যাপাদৰিগমেন মেত্তাৰসেন মুদুচিত্ততা অকথিনচিত্ততা, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিগমেন ৰিক্খেপাভাৰতো ৰিনীৰরণচিত্ততা তেহি অমলীনচিত্ততা, থিনমিদ্ধৰিগমেন সম্পগ্গহণৰসেন উদগ্গচিত্ততা অমলীনচিত্ততা, ৰিচিকিচ্ছাৰিগমেন সম্মাপটিপত্তিযা অৰিমুত্ততায পসন্নচিত্ততা অনাৰিলচিত্ততা চ হোতীতি আহ ‘‘অনুপুব্বিকথানুভাৰেন ৰিক্খম্ভিতনীৰরণতং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পরমসুখুমগম্ভীরদুরনুবোধত্থপরিদীপনায সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননায সাধুৰিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা কূটদন্তসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.
কূটদন্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.