৬. মহালিসুত্তৰণ্ণনা
ব্রাহ্মণদূতৰত্থুৰণ্ণনা
৩৫৯. এৰং কূটদন্তসুত্তং সংৰণ্ণেত্ৰা ইদানি মহালিসুত্তং সংৰণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৰণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৰং ৰিভাৰেতুং, কূটদন্তসুত্তস্সানন্তরং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স মহালিসুত্তভাৰং ৰা পকাসেতুং ‘‘এৰং মে সুতং…পে… ৰেসালিযন্তি মহালিসুত্ত’’ন্তি আহ. পুনপ্পুনং ৰিসালভাৰূপগমনতোতি এত্থাযং সঙ্খেপো – বারাণসিরঞ্ঞো কির অগ্গমহেসিযা মংসপেসিগব্ভেন দ্ৰে দারকা নিব্বত্তা ধীতা চ পুত্তো চ, তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাহেন সোল়সক্খত্তুং পুত্তধীতুৰসেন দ্ৰে দ্ৰে দারকা ৰিজাতা. ততো তেসং দারকানং যথাক্কমং ৰড্ঢেন্তানং পচ্চেকং সপরিৰারানং আরামুয্যাননিৰাসট্ঠানপরিৰারসম্পত্তিং গহেতুং অপ্পহোনকতায নগরং তিক্খত্তুং গাৰুতন্তরেন গাৰুতন্তরেন পরিক্খিপিংসু, এৰং তস্স পুনপ্পুনং তিপাকারপরিক্খেপেন ৰিসালভাৰমুপগতত্তা ‘‘ৰেসালী’’ত্ৰেৰ নামং জাতং. তেন ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং ৰিসালভাৰূপগমনতো ৰেসালীতি লদ্ধনামকে নগরে’’তি. ৰিত্থারকথা চেত্থ মহাসীহনাদসুত্তৰণ্ণনায, (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬) রতনসুত্তৰণ্ণনায (খু. পা. অট্ঠ. ৰেসালিৰত্থু; সু. নি. অট্ঠ. ১.রতনসুত্তৰণ্ণনা) চ গহেতব্বা. বহিনগরেতি নগরতো বহি, ন অম্বপালিৰনং ৰিয অন্তোনগরস্মিং. সযংজাতন্তি সযমেৰ জাতং অরোপিমং. মহন্তভাৰেনাতি রুক্খগচ্ছানং, ঠিতোকাসস্স চ মহন্তভাৰেন. তেনেৰাহ ‘‘হিমৰন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং হুত্ৰা’’তি. যং পন ৰেনযিকানং মতেন ৰিনযট্ঠকথাযং ৰুত্তং –
‘‘তত্থ মহাৰনং নাম সযংজাতং অরোপিমং সপরিচ্ছেদং মহন্তং ৰনং. কপিলৰত্থুসামন্তা পন মহাৰনং হিমৰন্তেন সহ একাবদ্ধং অপরিচ্ছেদং হুত্ৰা মহাসমুদ্দং আহচ্চ ঠিতং, ইদং তাদিসং ন হোতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.১৬২).
তং মজ্ঝিমভাণকসংযুত্তভাণকানম্পি সমানকথা. মজ্ঝিমট্ঠকথাযঞ্হি (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৫২) সংযুত্তট্ঠকথাযঞ্চ (সং. নি. অট্ঠ. ১.৩৭) তথেৰ ৰুত্তং. ইধ পন দীঘভাণকানং মতেন এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যদি চ ‘‘অহুত্ৰা’’তি কত্থচি পাঠো দিস্সতি, এৰং সতি সব্বেসম্পি সমানৰাদো সিযাতি. কূটাগারসালাসঙ্খেপেনাতি হংসমণ্ডলাকারসঙ্খাতহংসৰট্টকচ্ছন্নেন কূটাগারসালানিযামেন, তথা কতত্তা পাসাদোযেৰ ‘‘কূটাগারসালা’’তি ৰুত্তো, তব্বোহারেন পন সকলোপি সঙ্ঘারামোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিনযট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.১৬২) তু এৰং ৰুত্তং –
‘‘কূটাগারসালা পন মহাৰনং নিস্সায কতে আরামে কূটাগারং অন্তোকত্ৰা হংসৰট্টকচ্ছদনেন কতা সব্বাকারসম্পন্না বুদ্ধস্স ভগৰতো গন্ধকুটি ৰেদিতব্বা’’তি.
কোসলেসু জাতা, ভৰা, তে ৰা নিৰাসো এতেসন্তি কোসলকা. এৰং মাগধকা. জনপদৰাচিনো হি পাযতো পুল্লিঙ্গপুথুৰচনা. যস্স অকরণে পুগ্গলো মহাজানিযো হোতি, তং করণং অরহতীতি করণীযন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অৰস্সং কত্তব্বকম্মেনা’’তি. অকাতুম্পি ৰট্টতি অসতি সমৰাযে, তস্মা সমৰাযে সতি কত্তব্বতো তং কিচ্চন্তি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.
৩৬০. যা বুদ্ধানং উপ্পজ্জনারহা নানত্তসঞ্ঞা, তাসং ৰসেন ‘‘নানারম্মণচারতো’’তি ৰুত্তং, নানারম্মণপ্পৰত্তিতোতি অত্থো. সম্ভৰন্তস্সেৰ হি পটিসেধো, ন অসম্ভৰন্তস্স. পটিক্কম্মাতি নিৰত্তেত্ৰা তথা চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা. সল্লীনোতি ঝানসমাপত্তিযা একত্তারম্মণং অল্লীনো. নিলীনোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. তেন ৰুত্তং ‘‘একীভাৰ’’ন্তিআদি. সপরিৰারত্তা অনেকোপি তদা একো ৰিয ভৰতীতি একীভাৰো, তং একীভাৰং. যেনাযস্মা নাগিতো, তং সন্ধায ‘‘তস্মা ঠানা’’তি ৰুত্তং.
ওট্ঠদ্ধলিচ্ছৰিৰত্থুৰণ্ণনা
৩৬১. অদ্ধোট্ঠতাযাতি উপড্ঢোট্ঠতায. তস্স কির উত্তরোট্ঠস্স অপ্পকতায তিরিযং ফালেত্ৰা অদ্ধমপনীতং ৰিয খাযতি চত্তারো দন্তে, দ্ৰে চ দাঠা ন ছাদেতি, তেন নং ‘‘ওট্ঠদ্ধো’’তি ৰোহরতি. কেচি পন ‘‘অধো-সদ্দেন পাঠং পরিকপ্পেত্ৰা হেট্ঠা ওট্ঠস্স ওলম্বকতায ‘‘ওট্ঠাধো’’তি অত্থং ৰদন্তি, তদযুত্তমেৰ তথা পাঠস্স অদিস্সনতো, আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৬১) চ অৰণ্ণিতত্তা. অযং কির উপোসথিকো দাযকো দানপতি সদ্ধো পসন্নো বুদ্ধমামকো ধম্মসঙ্ঘমামকো. তেনাহ ‘‘পুরেভত্ত’’ন্তিআদি. খন্ধকে, (মহাৰ. ২৮৯) মহাপরিনিব্বানসুত্তে (দী. নি. ২.১৬১) চ আগতনযেন ‘‘নীলপীতাদি…পে… তাৰতিংসপরিসসপ্পটিভাগাযা’’তি ৰুত্তং. অযং পন ৰেসালী ভগৰতো কালে ইদ্ধা চেৰ ৰেপুল্লপ্পত্তা চ অহোসি. তত্থ হি রাজূনমেৰ সত্ত সহস্সানি, সত্ত সতানি, সত্ত চ রাজানো অহেসুং, তথা যুৰরাজসেনাপতিভণ্ডাগারিকপভুতীনম্পি, পাসাদকূটাগারআরামপোক্খরণিআদযোপি তপ্পরিমাণাযেৰ, বহুজনা, আকিণ্ণমনুস্সা, সুভিক্খা চ. তেন ৰুত্তং ‘‘মহতিযা লিচ্ছৰিপরিসাযা’’তি. তস্স পন কুলস্স আদিভূতানং যথাৰুত্তানং মংসপেসিযা নিব্বত্তদারকানং তাপসেন পাযিতং যং খীরং উদরং পৰিসতি, সব্বং তং মণিভাজনগতং ৰিয দিস্সতি, চরিমকভৰে বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু ৰিয উদরচ্ছৰিযা অতিৰিপ্পসন্নতায তে নিচ্ছৰী অহেসুং. অপরে পনাহু ‘‘সিব্বেত্ৰা ঠপিতা ৰিয নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং লীনা ছৰি অহোসী’’তি. এৰং তে নিচ্ছৰিতায ৰা লীনচ্ছৰিতায ৰা লিচ্ছৰীতি পঞ্ঞাযিংসু, নিরুত্তিনযেন চেত্থ পদসিদ্ধি, তব্বংসে উপ্পন্না সব্বেপি লিচ্ছৰযো নাম জাতা. তেনাহ ‘‘লিচ্ছৰিপরিসাযা’’তি, লিচ্ছৰিরাজূনং, লিচ্ছৰিৰংসভূতায ৰা পরিসাযাতি অত্থো. মহন্তং যসং লাতি গণ্হাতীতি মহালি যথা ‘‘ভদ্দালী’’তি. মূলনামন্তি মাতাপিতূহি কতনামং.
৩৬২. সাসনে যুত্তপযুত্তোতি ভাৰনমনুযুত্তো. সব্বত্থ সীহসমানৰুত্তিনোপি ভগৰতো পরিসায মহত্তে সতি তদজ্ঝাসযানুরূপং পৰত্তিযমানায ধম্মদেসনায ৰিসেসো হোতীতি আহ ‘‘মহন্তেন উস্সাহেন ধম্মং দেসেস্সতী’’তি.
‘‘ৰিস্সাসিকো’’তি ৰত্ৰা তমস্স ৰিস্সাসিকভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. থূলসরীরোতি ৰঠরসরীরো. থেরস্স খীণাসৰভাৰতো ‘‘আলসিযভাৰো অপ্পহীনো’’তি ন ৰত্তব্বো, ৰাসনালেসং পন উপাদায ‘‘ঈসকং অপ্পহীনো ৰিয হোতী’’তি ৰুত্তং. ন হি সাৰকানং বুদ্ধানমিৰ সৰাসনা কিলেসা পহীযন্তি. যথাৰুত্তং পাসাদমেৰ সন্ধায ‘‘কূটাগারমহাগেহা’’তি ৰুত্তং. পাচীনমুখাতি পাচীনপমুখা.
৩৬৩. ৰিনেয্যজনানুপরোধেন বুদ্ধানং ভগৰন্তানং পটিহারিযৰিজম্ভনং হোতীতি আহ ‘‘অথ খো’’তিআদি. গন্ধকুটিতো নিক্খমনৰেলাযঞ্হি ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো আৰেল়াৰেল়া যমলা যমলা হুত্ৰা সৰিসেসং পভস্সরা ৰিনিচ্ছরিংসু. তাহি ‘‘ভগৰা নিক্খমতী’’তি সমারোচিতমিৰ নিক্খমনং সঞ্জানিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘সংসূচিতনিক্খমনো’’তি.
৩৬৪. ‘‘অজ্জা’’তি ৰুত্তদিৰসতো অতীতমনন্তরং হিয্যোদিৰসং পুরিমং নাম, তথা ‘‘হিয্যো’’তি ৰুত্তদিৰসতো পরং পুরিমতরং অতিসযেন পুরিমত্তা. ইতি ইমেসু দ্ৰীসু দিৰসেসু ৰৰত্থিতো যথাক্কমং পুরিমপুরিমতরভাৰো. এৰং সন্তেপি যদেত্থ ‘‘পুরিমতর’’ন্তি ৰুত্তং, ততো পভুতি যং যং ওরং, তং তং পুরিমং. যং যং পরং, তং তং পুরিমতরন্তি দস্সেন্তো ‘‘ততো পট্ঠাযা’’তিআদিমাহ. ওরপারভাৰস্স ৰিয, হি দিসাৰিদিসাভাৰস্স ৰিয চ পুরিমপুরিমতরভাৰস্স অপেক্খাসিদ্ধি. মূলদিৰসতোতিআদিদিৰসতো. অগ্গেতি উপযোগত্থে ভুম্মৰচনং, উপযোগৰচনস্স ৰা এ-কারাদেসোতি দস্সেতি ‘‘অগ্গ’’ন্তি ইমিনা, পঠমন্তি অত্থো. তং পনেত্থ পরা অতীতা কোটিযেৰাতি আহ ‘‘পরকোটিং কত্ৰা’’তি. যং-সদ্দো পরিচ্ছেদে নিপাতো, তপ্পযোগেন চাযং ‘‘ৰিহরামী’’তি ৰত্তমানপযোগো, অত্থো পন অতীতৰসেন ৰেদিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যাৰ ৰিহাসি’’ন্তি ৰুত্তং. তস্সাতি দিৰসস্স. পঠমৰিকপ্পে ‘‘ৰিহরামী’’তি ইমস্স ‘‘যদগ্গে’’তি ইমিনা উজুকং তাৰ সম্বন্ধিত্ৰা পচ্ছা ‘‘নচিরং তীণি ৰস্সানী’’তি পমাণৰচনং যোজেতব্বং. দুতিযৰিকপ্পে পন ‘‘নচিরং তীণি ৰস্সানী’’তি ইমেহিপি কুটিলং সম্বন্ধো কত্তব্বো. নচিরন্তি চেতং ভাৰনপুংসকং, অচ্চন্তসঞ্ঞোগং ৰা. তঞ্হি পমাণতো ৰিসেসেতুং ‘‘তীণি ৰস্সানী’’তি ৰদতি. তেনাহ ‘‘নচিরং ৰিহাসিং তীণিযেৰ ৰস্সানী’’তি.
অযন্তি সুনক্খত্তো. পিযজাতিকানীতি ইট্ঠসভাৰানি. সাতজাতিকানীতি মধুরসভাৰানি. মধুরসদিসতায হি ‘‘মধুর’’ন্তি মনোরমং ৰুচ্চতি. আরম্মণং করোন্তেন কামেন উপসংহিতানীতি কামূপসংহিতানি, কামনীযানি. তেনাহ ‘‘কামস্সাদযুত্তানী’’তি, আরম্মণিকেন কামসঙ্খাতেন অস্সাদেন সঞ্ঞুত্তানি, কামসঙ্খাতস্স ৰা অস্সাদস্স যোগ্যানীতি অত্থো. সরীরসণ্ঠানেতি সরীরবিম্বে, আধারে চেতং ভুম্মং. তস্মা সদ্দেনাতি তং নিস্সায ততো উপ্পন্নেন সদ্দেনাতি অত্থো. অপিচ ৰিনা পাঠসেসং ভৰিতব্বপদেনেৰ সম্বন্ধিতব্বং. মধুরেনাতি ইট্ঠেন সাতেন. কণ্ণসক্খলিযন্তি কণ্ণপট্টিকাযং.
এত্তাৰতাতি দিব্বসোতঞাণপরিকম্মস্স অকথনমত্তেন. ‘‘অত্তনা ঞাতম্পি ন কথেতি, কিং ইমস্স সাসনে অধিট্ঠানেনা’’তি কুজ্ঝন্তো ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা, সহ কুজ্ঝনেনেৰ চেস ঝানাভিঞ্ঞা পরিহাযি. চিন্তেসীতি ‘‘কস্মা নু খো সো ময্হং তং পরিকম্মং ন কথেসী’’তি পরিৰিচারেন্তো অযোনিসো উম্মুজ্জনৰসেন চিন্তেসি. অনুক্কমেনাতি পাথিকসুত্তে, (দী. নি. ৩.৩ আদযো) মহাসীহনাদসুত্তে (দী. নি. ১.৩৮১) চ আগতনযেন তং তং অযুত্তমেৰ চিন্তেন্তো, ভাসন্তো, করোন্তো চ অনুক্কমেন ভগৰতি বদ্ধাঘাততায সাসনে পতিট্ঠং অলভন্তো গিহিভাৰং পত্ৰা তমত্থং কথেতি.
একংসভাৰিতসমাধিৰণ্ণনা
৩৬৬-৩৭১. একংসাযাতি তদত্থে চতুত্থীৰচনং, একংসত্থন্তি অত্থো. অংসসদ্দো চেত্থ কোট্ঠাসপরিযাযো, সো চ অধিকারতো দিব্বরূপদস্সনদিব্বসদ্দসৰনৰসেন ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘এককোট্ঠাসাযা’’তিআদি. ৰা-সদ্দো চেত্থ ৰিকপ্পনে একংসস্সেৰাধিপ্পেতত্তা. অনুদিসাযাতি পুরত্থিমদক্খিণাদিভেদায চতুব্বিধায অনুদিসায. উভযকোট্ঠাসাযাতি দিব্বরূপদস্সনত্থং, দিব্বসদ্দসৰনত্থঞ্চ. ভাৰিতোতি যথা দিব্বচক্খুঞাণং, দিব্বসোতঞাণঞ্চ সমধিগতং হোতি, এৰং ভাৰিতো. তযিদং ৰিসুং ৰিসুং পরিকম্মকরণেন ইজ্ঝন্তীসু ৰত্তব্বং নত্থি, একজ্ঝং ইজ্ঝন্তীসুপি কমেনেৰ কিচ্চসিদ্ধি ভৰতি একজ্ঝং কিচ্চসিদ্ধিযা অসম্ভৰতো. পাল়িযম্পি হি ‘‘দিব্বানঞ্চ রূপানং দস্সনায, দিব্বানঞ্চ সদ্দানং সৰনাযা’’তি ইদং একস্স উভযসমত্থতাসন্দস্সনমেৰ, ন একজ্ঝং কিচ্চসিদ্ধিসম্ভৰসন্দস্সনং. ‘‘একংসভাৰিতো সমাধি হেতূ’’তি ইমিনা সুনক্খত্তো দিব্বচক্খুঞাণায এৰ পরিকম্মস্স কতত্তা ৰিজ্জমানম্পি দিব্বসদ্দং নাস্সোসীতি দস্সেতি.
৩৭২. দিব্বচক্খুঞাণতো দিব্বসোতঞাণমেৰ সেট্ঠন্তি মঞ্ঞমানো মহালি এতমত্থং পুচ্ছতীতি আহ ‘‘ইদং দিব্বসোতেন…পে… মঞ্ঞে’’তি. অপণ্ণকন্তি অৰিরজ্ঝনকং, অনৰজ্জং ৰা. সমাধিযেৰ ভাৰেতব্বট্ঠেন সমাধিভাৰনা. ‘‘দিব্বসোতঞাণং সেট্ঠ’’ন্তি মঞ্ঞমানেন চ তেন দিব্বচক্খুঞাণম্পি দিব্বসোতেনেৰ সহ গহেত্ৰা ‘‘এতাসং নূন ভন্তে’’তিআদিনা পুথুৰচনেন পুচ্ছিতন্তি দস্সেতুং ‘‘উভযংসভাৰিতানং সমাধীন’’ন্তি ৰুত্তং. বাহিরা এতা সমাধিভাৰনা অনিয্যানিকত্তা. তা হি ইতো বাহিরকানম্পি ইজ্ঝন্তি. ন অজ্ঝত্তিকা ভগৰতা সামুক্কংসিকভাৰেন অপ্পৰেদিতত্তা. ন হি তে সচ্চানি ৰিয সামুক্কংসিকা. যদত্থন্তি যেসং অত্থায, অভেদেপি ভেদৰচনমেতং, যস্স ৰা ৰিসেসনভূতস্স অত্থায. তেতি অরিযফলধম্মে. ‘‘ত’’ন্তিপি অধুনা পাঠো. তে হি সচ্ছিকাতব্বা, ‘‘অত্থি খো মহালি অঞ্ঞেৰ ধম্মা…পে… যেসং সচ্ছিকিরিযাহেতু ভিক্খূ মযি ব্রহ্মচরিযং চরন্তী’’তি সচ্ছিকাতব্বধম্মা চ ইধ ৰুত্তা.
চতুঅরিযফলৰণ্ণনা
৩৭৩. সংযোজেন্তীতি বন্ধেন্তি. তস্মাতি যস্মা ৰট্টদুক্খভযে সংযোজনতো তত্থ সত্তে সংযোজেন্তি নাম, তস্মা. কত্থচি ‘‘ৰট্টদুক্খমযে রথে’’তি পাঠো, ন পোরাণো তথা আচরিযেন অৰণ্ণিতত্তা. মগ্গসোতং আপন্নো, ন পসাদাদিসোতং. ‘‘সোতোতি ভিক্খৰে অরিযমগ্গস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি হি ৰুত্তং. আপন্নোতি চ আদিতো পত্তোতি অত্থো আ-উপসগ্গস্স আদিকম্মনি পৰত্তনতো, ইদং পন ফলট্ঠৰসেন ৰদতি. অতীতকালৰচনঞ্হেতং, মগ্গক্খণে পন মগ্গসোতং আপজ্জতি নাম. তেনেৰাহ দক্খিণৰিভঙ্গে ‘‘সোতাপন্নে দানং দেতি, সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নে দানং দেতী’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯) অপতনধম্মোতি অনুপপজ্জনসভাৰো. ধম্মনিযামেনাতি উপরিমগ্গধম্মনিযামেন. হেট্ঠিমন্তেন সত্তমভৰতো উপরি অনুপপজ্জনধম্মতায ৰা নিযতোতি অট্ঠকথামুত্তকনযো. পরং অযনং পরাগতি অস্স অত্থীতি অত্থো. অনেনাতি পুন ততিযসমাসৰচনং, ৰা-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো.
তনুত্তং নাম পৰত্তিযা মন্দতা, ৰিরল়তা চাতি ৰুত্তং ‘‘তনুত্তা’’তিআদি. করহচীতি নিপাতমত্তং, পরিযাযৰচনং ৰা. ‘‘ওরেন চে মাসো সেসো গিম্হানন্তি ৰস্সিকসাটিকচীৰরং পরিযেসেয্যা’’তিআদীসু (পারা. ৬২৭) ৰিয ওর-সদ্দো ন অতিরেকত্থোতি আহ ‘‘হেট্ঠাভাগিযান’’ন্তি, হেট্ঠাভাগস্স কামভৰস্স পচ্চযভাৰেন হিতানন্তি অত্থো. ‘‘সুদ্ধাৰাসভূমিয’’ন্তি তেসং উপপত্তিট্ঠানদস্সনং. ওপপাতিকোতি উপপাতিকো উপপাতনে সাধুকারী. তেনাহ ‘‘সেসযোনিপটিক্খেপৰচনমেত’’ন্তি পরিনিব্বানধম্মোতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বানসভাৰো. ৰিমুচ্চতীতি ৰিমুত্তি, চিত্তমেৰ ৰিমুত্তি চেতোৰিমুত্তীতি ৰুত্তং ‘‘চিত্তৰিসুদ্ধি’’ন্তিআদি. চিত্তসীসেন চেত্থ সমাধি গহিতো ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ১.১.৯) ৰিয. পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. তেনাহ ‘‘অরহত্তফলপঞ্ঞাৰ পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি. সামন্তি অত্তনাৰ, অপরপ্পচ্চযেনাতি অত্থো. ‘‘অভিজানিত্ৰা’’তি ইমিনা ত্ৰাদিপচ্চযকারিযস্স য-কারস্স লোপো দস্সিতো. ‘‘অভিঞ্ঞাযা’’তি ইমিনা পন না-ৰচনকারিযস্সাতি দট্ঠব্বং. সচ্ছীতি পচ্চক্খত্থে নেপাতিকং. পচ্চক্খকরণং নাম অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৰা সরূপতো আরম্মণকরণং.
অরিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গৰণ্ণনা
৩৭৪-৫. উপ্পতিত্ৰাতি আকাসমগ্গেন ডেত্ৰা. পটিপজ্জতি অরিযাসাৰকো নিব্বানং, অরিযফলঞ্চ এতাযাতি পটিপদা, সা চ তস্স পুব্বভাগো এৰাতি অরিযমগ্গো পুব্বভাগপটিপদানামেন ইধ ৰুত্তো. আততৰিততাদিৰসেন পঞ্চঙ্গিকং. দিসাৰিদিসানিৰিট্ঠপদেসেন অট্ঠঙ্গিকো. অট্ঠঙ্গতো মুত্তো অঞ্ঞো কোচি অট্ঠঙ্গিকো নাম মগ্গো নত্থীতি আহ ‘‘অট্ঠঙ্গমত্তোযেৰা’’তিআদিনা. ন হি অৰযৰৰিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি অত্থীতি. তস্মা ‘‘অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসং অকত্ৰা ‘অট্ঠ অঙ্গানি অট্ঠঙ্গানি, তানি অস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকো’তি সমাসগব্ভতদ্ধিতৰসেন পদসিদ্ধি কাতব্বা’’তি (দী. নি. টী. ১.৩৭৪, ৩৭৫) আচরিযেন ৰুত্তং, অধিপ্পাযো চেত্থ চিন্তেতব্বো. অঞ্ঞপদত্থসমাসে হি কতে ন সক্কা অট্ঠঙ্গঅট্ঠঙ্গিকানং ভেদো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিপরিযাযং কত্ৰাপি নিযমেতুং ব্যাসে উভযপদত্থপরভাৰেন সহেৰ সঙ্খ্যাপরিচ্ছেদেন অত্থাপত্তিতো. সমাসগব্ভে পন তদ্ধিতে কতে সক্কা এৰ তেসং ভেদো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিপরিযাযং কত্ৰা নিযমেতুং সমাসে উত্তরপদত্থপরভাৰেন ৰিনাৰ সঙ্খ্যাপরিচ্ছেদেন অত্থাপত্তিতো. একত্থিভাৰলক্খণো হি সমাসোতি. ধম্মদাযাদসুত্তন্তটীকাযং পন আচরিযেনেৰ এৰং ৰুত্তং ‘‘যস্মা মগ্গঙ্গসমুদাযে মগ্গৰোহারো হোতি, সমুদাযো চ সমুদাযীহি সমন্নাগতো, তস্মা অত্তনো অৰযৰভূতানি অট্ঠ অঙ্গানি এতস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকো’’তি. পঠমনযে চেত্থ অঙ্গিনা অঙ্গস্স অট্ঠঙ্গিকভাৰো ৰুত্তো, দুতিযনযে পন অঙ্গেন অঙ্গিনোতি অযমেতেসং ৰিসেসো.
ইদানি অট্ঠঙ্গিকমগ্গে লক্খণতো, কিচ্চখণারম্মণভেদকমতো চ ৰিনিচ্ছযং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. সম্মাদস্সনলক্খণাতি অৰিপরীতং যাথাৰতো চতুন্নমরিযসচ্চানং পচ্চক্খমেৰ দস্সনসভাৰা. সম্মা অভিনিরোপনলক্খণোতি নিব্বানারম্মণে চিত্তস্স অৰিপরীতমভিনিরোপনসভাৰো. সম্মা পরিগ্গহণলক্খণাতি চতুরঙ্গসমন্নাগতা ৰাচা জনে সঙ্গণ্হাতীতি তব্বিপক্খতো ৰিরতিসভাৰা সম্মাৰাচা ভেদকরমিচ্ছাৰাচপ্পহানেন জনে, সম্পযুত্তধম্মে চ পরিগ্গণ্হনকিচ্চৰতী হোতি, এৰং অৰিপরীতং পরিগ্গহণসভাৰা. সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণোতি যথা চীৰরকম্মাদিকো কম্মন্তো একং কাতব্বং সমুট্ঠাপেতি, তংতংকিরিযানিপ্ফাদকো ৰা চেতনাসঙ্খাতো কম্মন্তো হত্থপাদচলনাদিকং কিরিযং সমুট্ঠাপেতি, এৰং সাৰজ্জকত্তব্বকিরিযাসমুট্ঠাপকমিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানেন সম্মাকম্মন্তো নিরৰজ্জসমুট্ঠাপনকিচ্চৰা হোতি, সম্পযুত্তে চ সমুট্ঠাপেন্তো এৰ পৰত্ততীতি অৰিপরীতং সমুট্ঠাপনসভাৰো. সম্মা ৰোদাপনলক্খণোতি কাযৰাচানং, খন্ধসন্তানস্স চ সংকিলেসভূতমিচ্ছাজীৰপ্পহানেন অৰিপরীতং ৰোদাপনসভাৰো. সম্মা পগ্গহলক্খণোতি সসম্পযুত্তধম্মস্স চিত্তস্স সংকিলেসপক্খে পতিতুমদত্ৰা অৰিপরীতং পগ্গহণসভাৰো. সম্মা উপট্ঠানলক্খণাতি তাদিভাৰলক্খণেন অৰিপরীতং তত্থ উপট্ঠানসভাৰো. সম্মা সমাধানলক্খণোতি ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনেন অৰিপরীতং চিত্তস্স সমাদহনসভাৰো.
সহজেকট্ঠতায দিট্ঠেকট্ঠা অৰিজ্জাদযো মিচ্ছাদিট্ঠিতো অঞ্ঞে অত্তনো পচ্চনীককিলেসা নাম. পস্সতীতি পকাসেতি কিচ্চপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘তপ্পটি…পে… অসম্মোহতো’’তি. ইদঞ্হি তস্সা পস্সনাকারদস্সনং. তেনেৰ হি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন অঙ্গেন তত্থ পচ্চৰেক্খণা পৰত্ততি. পুরিমানি দ্ৰে কিচ্চানি সব্বেসমেৰ সাধারণানীতি আহ ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপী’’তিআদি. ‘‘তথেৰা’’তি ইমিনা ‘‘অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধি’’ন্তি ইদমনুকড্ঢতি.
পুব্বভাগেতি উপচারক্খণে. উপচারভাৰনাৰসেন অনেকৰারং পৰত্তচিত্তক্খণিকত্তা নানক্খণা. অনিচ্চাদিলক্খণৰিসযত্তা নানারম্মণা. মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা একক্খণা. নিব্বানারম্মণত্তা একারম্মণা. কিচ্চতোতি পুব্বভাগে দুক্খাদিঞাণেহি কত্তব্বেন ইধ সাতিসযং নিব্বত্তেন কিচ্চেন, ইমস্সেৰ ৰা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চেন. চত্তারি নামানি লভতি চতূসু সচ্চেসু কাতব্বকিচ্চ নিব্বত্তিতো.তীণি নামানি লভতি কামসঙ্কপ্পাদিপ্পহাননিব্বত্তিতো. সিক্খাপদৰিভঙ্গে ‘‘ৰিরতিচেতনা, সব্বে সম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদানী’’তি (ৰিভ. ৭০৪) ৰুচ্চন্তি. তত্থ পন পধানানং ৰিরতিচেতনানং ৰসেন ‘‘ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপী’’তি ৰুত্তং, মুসাৰাদাদীহি ৰিরমণকালে ৰা ৰিরতিযো, সুভাসিতাদিৰাচাভাসনাদিকালে চেতনাযো হোন্তীতি যোজেতব্বা. চেতনানং অমগ্গঙ্গত্তা ‘‘মগ্গক্খণে পন ৰিরতিযোৰা’’তি আহ. একস্সেৰ ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৰিয, একাযেৰ ৰিরতিযা মুসাৰাদাদিৰিরতিভাৰো ৰিয চ একায এৰ চেতনায সম্মাৰাচাদিকিচ্চত্তযসাধনাসম্ভৰেন সম্মাৰাচাদিভাৰাসিদ্ধিতো, তংসিদ্ধিযঞ্চ অঙ্গত্তযত্তাসিদ্ধিতো চ এৰং ৰুত্তন্তিপি দট্ঠব্বং. ইমিনা চেতাসং দুৰিধতং, অভেদতঞ্চ দস্সেতি. সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেনাতি চতুসম্মপ্পধানচতুসতিপট্ঠানভাৰৰসেন.
যদিপি সমাধিউপকারকানং অভিনিরোপনা নুমজ্জনসম্পিযাযনু পব্রূহনসন্তানং ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখোপেক্খানং ৰসেন চতূহি ঝানেহি সম্মাসমাধি ৰিভত্তো, তথাপি ৰাযামো ৰিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৰাযামকিচ্চং, সতি ৰিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তভূতেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপহানচতুসতিকিচ্চং একোৰ সমাধি চতুক্কজ্ঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতি. তস্মা পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধি পঠমজ্ঝানসমাধি এৰ. তথা মগ্গক্খণেপি পুব্বভাগেপি দুতিযজ্ঝানসমাধি দুতিযজ্ঝানসমাধি এৰ. তথা মগ্গক্খণেপি পুব্বভাগেপি ততিযজ্ঝানসমাধি ততিযজ্ঝানসমাধি এৰ. তথা মগ্গক্খণেপি পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধি চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৰ. তথা মগ্গক্খণেপীতি আহ ‘‘পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৰা’’তি.
তস্মাতি পঞ্ঞাপজ্জোতত্তা অৰিজ্জান্ধকারং ৰিধমিত্ৰা পঞ্ঞাসত্থত্তা কিলেসচোরে ঘাতেন্তোতি যথারহং যোজেতব্বং. যস্মা পন অনাদিমতি সংসারে ইমিনা যোগিনা কদাচিপি অসমুগ্ঘাটিতপুব্বো কিলেসগণো, তস্স সমুগ্ঘাটকো চ অরিযমগ্গো. অযঞ্চেত্থ সম্মাদিট্ঠি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন পৰত্তিযা পুব্বঙ্গমা হোতি বহূপকারা, তস্মা. তদেৰ বহূপকারতং কারণভাৰেন দস্সেতুং ‘‘যোগিনো বহূপকারত্তা’’তি ৰুত্তং.
তস্সাতি সম্মাদিট্ঠিযা. ‘‘বহূপকারো’’তি ৰত্ৰা তং বহূপকারতং উপমায ৰিভাৰেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. অযং তম্বকংসাদিমযত্তা কূটো. তংপরিহরণতো মহাসারতায ছেকো. এৰন্তি যথা হেরঞ্ঞিকস্স চক্খুনা দিস্ৰা কহাপণৰিভাগজাননে কিরিযাসাধকতমভাৰেন করণন্তরং বহুকারং যদিদং হত্থো, এৰং যোগিনো পঞ্ঞায ওলোকেত্ৰা ধম্মৰিভাগজাননে পুব্বচারীভাৰেন ধম্মন্তরং বহুকারং যদিদং ৰিতক্কো ৰিতক্কেত্ৰাৰ পঞ্ঞায তদৰবোধতো. তস্মা সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাদিট্ঠিযা বহুকারোতি অধিপ্পাযো. দুতিযউপমাযং এৰন্তি যথা তচ্ছকো পরেন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা দিন্নং দব্বসম্ভারং ৰাসিযা তচ্ছেত্ৰা গেহাদিকরণকম্মে উপনেতি, এৰং যোগী ৰিতক্কেন লক্খণাদিতো ৰিতক্কেত্ৰা দিন্নধম্মে যাথাৰতো পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিঞ্ঞাভিসমযাদিকম্মে উপনেতীতি যোজনা. ৰচীভেদস্স উপকারকো ৰিতক্কো সাৰজ্জানৰজ্জৰচীভেদে নিৰত্তনপৰত্তনকরায সম্মাৰাচাযপি উপকারকোৰাতি আহ ‘‘স্ৰায’’ন্তিআদি. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা ধম্মদিন্নায ভিক্খুনিযা ৰিসাখস্স নাম গহপতিনো ৰুত্তং চূল়ৰেদল্লসুত্তপদং (ম. নি. ১.৪৬৪) সাধকভাৰেন দস্সেতি. ভিন্দতীতি নিচ্ছারেতি.
ৰচীভেদনিযামিকা ৰাচা কাযিককিরিযানিযামকস্স কম্মন্তস্স উপকারিকাতি তদত্থং লোকতো পাকটং কাতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. উভযং সুচরিতন্তি কাযসুচরিতং, ৰচীসুচরিতঞ্চ. আজীৰট্ঠমকসীলং নাম চতুব্বিধৰচীসুচরিততিৰিধকাযসুচরিতেহি সদ্ধিং সম্মাআজীৰং অট্ঠমং কত্ৰা ৰুত্তং আদিব্রহ্মচরিযকসীলং. যঞ্হি সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতী’’তি. তদুভযানন্তরন্তি দুচ্চরিতদ্ৰযপ্পহাযকস্স সুচরিতদ্ৰযপারিপূরিহেতুভূতস্স সম্মাৰাচাসম্মাকম্মন্তদ্ৰযস্স অনন্তরং. সুত্তপমত্তেনাতি অপ্পোস্সুক্কং সুত্তেন, পমত্তেন চ. ইদং ৰীরিযন্তি চতুব্বিধং সম্মপ্পধানৰীরিযং. কাযাদীসূতি কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু. ইন্দ্রিযসমতাদযো সমাধিস্স উপকারকা. তব্বিধুরা ধম্মা অনুপকারকা. গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো, কিচ্চাদিসভাৰে ৰা. সমন্ৰেসিত্ৰাতি উপধারেত্ৰা, হেতুম্হি চাযং ত্ৰাপচ্চযো.
দ্ৰেপব্বজিতৰত্থুৰণ্ণনা
৩৭৬-৭. কস্মা আরদ্ধন্তি অনুসন্ধিকারণং পুচ্ছিত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘অযং কিরা’’তিআদি ৰুত্তং তেন অজ্ঝাসযানুসন্ধিৰসেনাযং উপরি দেসনা পৰত্তাতি দস্সেতি. তেনাতি তথালদ্ধিকত্তা. অস্সাতি লিচ্ছৰিরঞ্ঞো. দেসনাযন্তি সণ্হসুখুমায সুঞ্ঞতপটিসঞ্ঞুত্তায যথাদেসিতদেসনায. নাধিমুচ্চতীতি ন সদ্দহতি ন পসীদতি. তন্তিধম্মং নাম কথেন্তোতি যেসং অত্থায ধম্মো কথীযতি, তত্থ তেসং অসতিপি মগ্গপটিৰেধে কেৰলং সাসনে পৰেণীভূতং, পরিযত্তিভূতং ৰা তন্তিধম্মং কত্ৰা কথেন্তো, তেন তদা তেসং মগ্গপটিৰেধাভাৰং দস্সেতি. এৰরূপস্সাতি সম্মাসম্বুদ্ধত্তা অৰিপরীতদেসনতায এৰংপাকটধম্মকাযস্স সত্থুনো. অস্সাতি পঠমজ্ঝানাদিসমধিগমেন সমাহিতচিত্তস্স কুলপুত্তস্স এতং ‘‘তং জীৰ’’ন্তিআদিনা উচ্ছেদাদিগহণং অপি নু যুত্তন্তি পুচ্ছতি, লদ্ধিযা পন ঝানাধিগমমত্তেন ন তাৰ ৰিৰেচিতত্তা ‘‘যুত্তমস্সেত’’ন্তি তেহি ৰুত্তে ঝানলাভিনোপেতং গহণং অযুত্তমেৰাতি তং উচ্ছেদৰাদং, সস্সতৰাদং ৰা ‘‘অহং খো…পে… ন ৰদামী’’তিআদিনা পটিক্খিপিত্ৰাতি সাধিপ্পাযত্থো. এতন্তি পঠমজ্ঝানাদিকং. এৰন্তি যথাৰুত্তনযেন. অথ চ পনাতি এৰং জাননতো, পস্সনতো চ. কামং ৰিপস্সকাদিদস্সনম্পি পাল়িযং কতং, অরহত্তকূটেন পন দেসনা নিট্ঠাপিতাতি দস্সেতুং ‘‘উত্তরি খীণাসৰং দস্সেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তে হি দ্ৰে পব্বজিতা ৰিপস্সকতো পট্ঠায ‘‘ন কল্লং তস্সেতং ৰচনাযা’’তি অৰোচুং. ইমস্সাতি খীণাসৰস্স. কিঞ্চাপি ‘‘অত্তমনা অহেসু’’ন্তি পাল়িযং ন ৰুত্তং, ‘‘ন কল্ল’’ন্তিআদিনা পন ৰিস্সজ্জনাৰচনেনেৰ তেসং অত্তমনতা ৰেদিতব্বাতি আহ ‘‘তে মমা’’তিআদি. তত্থ যস্মা খীণাসৰো ৰিগতসম্মোহো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো, তস্মা তস্স তথা ৰত্তুমযুত্তন্তি উপ্পন্ননিচ্ছযতায তং মম ৰচনং সুত্ৰা অত্তমনা অহেসুন্তি অত্থো. সোপি খো লিচ্ছৰি রাজা তে ৰিয তথাসঞ্জাতনিচ্ছযত্তা অত্তমনো অহোসি. তেনাহ ‘‘এৰং ৰুত্তে সোপি অত্তমনো অহোসী’’তি. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পরমসুখুমগম্ভীরদুরনুবোধত্থপরিদীপনায সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননায সাধুৰিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা মহালিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.
মহালিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.