নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
দীঘনিকাযে
সীলক্খন্ধৰগ্গঅভিনৰটীকা
গন্থারম্ভকথা
যো দেসেত্ৰান সদ্ধম্মং, গম্ভীরং দুদ্দসং ৰরং;
দীঘদস্সী চিরং কালং, পতিট্ঠাপেসি সাসনং.১.
ৰিনেয্যজ্ঝাসযে ছেকং, মহামতিং মহাদযং;
নত্ৰান তং সসদ্ধম্মগণং গারৰভাজনং.২.
সঙ্গীতিত্তযমারুল়্হা, দীঘাগমৰরস্স যা;
সংৰণ্ণনা যা চ তস্সা, ৰণ্ণনা সাধুৰণ্ণিতা. ৩.
আচরিযধম্মপাল- ত্থেরেনেৰাভিসঙ্খতা;
সম্মা নিপুণগম্ভীর-দুদ্দসত্থপ্পকাসনা.৪.
কামঞ্চ সা তথাভূতা, পরম্পরাভতা পন;
পাঠতো অত্থতো চাপি, বহুপ্পমাদলেখনা.৫.
সঙ্খেপত্তা চ সোতূহি, সম্মা ঞাতুং সুদুক্করা;
তস্মা সব্রহ্মচারীনং, যাচনং সমনুস্সরং.৬.
যো’নেকসেতনাগিন্দো, রাজা নানারট্ঠিস্সরো;
সাসনসোধনে দল়্হং, সদা উস্সাহমানসো.৭.
তং নিস্সায ‘‘মমেসোপি, সত্থুসাসনজোতনে;
অপ্পেৰ নামুপত্থম্ভো, ভৰেয্যা’’তি ৰিচিন্তযং.৮.
ৰণ্ণনং আরভিস্সামি, সাধিপ্পাযমহাপযং;
অত্থং তমুপনিস্সায, অঞ্ঞঞ্চাপি যথারহং.৯.
চক্কাভিৰুড্ঢিকামানং, ধীরানং চিত্ততোসনং;
সাধুৰিলাসিনিং নাম, তং সুণাথ সমাহিতাতি. ১০.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা
নানানযনিপুণগম্ভীরৰিচিত্রসিক্খত্তযসঙ্গহস্স বুদ্ধানুবুদ্ধসংৰণ্ণিতস্স সদ্ধাৰহগুণসম্পন্নস্স দীঘাগমৰরস্স গম্ভীরদুরনুবোধত্থদীপকং সংৰণ্ণনমিমং করোন্তো সকসমযসমযন্তরগহনজ্ঝোগাহনসমত্থো মহাৰেয্যাকরণোযমাচরিযো সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামপযোজনাদিৰিধানানি করোন্তো পঠমং তাৰ রতনত্তযপণামং কাতুং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিমাহ. এত্থ চ সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণপ্পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচরিযা. তথা হি ৰণ্ণযন্তি –
‘‘সংৰণ্ণনারম্ভে সত্থরি পণামকরণং ধম্মস্স স্ৰাক্খাতভাৰেন সত্থরি পসাদজননত্থং, সত্থু চ অৰিতথদেসনভাৰপ্পকাসনেন ধম্মে পসাদজননত্থং. তদুভযপ্পসাদা হি মহতো অত্থস্স সিদ্ধি হোতী’’তি (ধ. স. টী. ১-১).
অথ ৰা ‘‘রতনত্তযপণামৰচনং অত্তনো রতনত্তযপ্পসাদস্স ৰিঞ্ঞাপনত্থং, তং পন ৰিঞ্ঞূনং চিত্তারাধনত্থং, তং অট্ঠকথায গাহণত্থং, তং সব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনত্থ’’ন্তি. অথ ৰা ‘‘সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযৰন্দনা সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৰনিস্সযৰিসুদ্ধিপটিৰেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৰণ্ণনাসু ৰিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৰ তেসং উগ্গহণধারণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থ’’ন্তি. অথ ৰা ‘‘মঙ্গলভাৰতো, সব্বকিরিযাসু পুব্বকিচ্চভাৰতো, পণ্ডিতেহি সমাচরিতভাৰতো, আযতিং পরেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৰণ্ণনাযং রতনত্তযপণামকিরিযা’’তি. অথ ৰা ‘‘চতুগম্ভীরভাৰযুত্তং ধম্মৰিনযং সংৰণ্ণেতুকামস্স মহাসমুদ্দং ওগাহন্তস্স ৰিয পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযসমন্নাগতস্সাপি মহন্তং ভযং সম্ভৰতি, ভযক্খযাৰহঞ্চেতং রতনত্তযগুণানুস্সরণজনিতং পণামপূজাৰিধানং, ততো চ সংৰণ্ণনাযং রতনত্তযপণামকিরিযা’’তি. অথ ৰা ‘‘অসত্থরিপি সত্থাভিনিৰেসস্স লোকস্স যথাভূতং সত্থরি এৰ সম্মাসম্বুদ্ধে সত্থুসম্ভাৰনত্থং, অসত্থরি চ সত্থুসম্ভাৰনপরিচ্চজাপনত্থং, ‘তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতী’তি (পারা. ১৯৫) চ ৰুত্তদোসপরিহরণত্থং সংৰণ্ণনাযং পণামকিরিযা’’তি. অথ ৰা ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো পণামৰিধানেন সম্মাসম্বুদ্ধভাৰাধিগমায বুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহজননত্থং, সদ্ধম্মস্স চ পণামৰিধানেন পচ্চেকবুদ্ধভাৰাধিগমায পচ্চেকবুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহজননত্থং, সঙ্ঘস্স চ পণামৰিধানেন পরমত্থসঙ্ঘভাৰাধিগমায সাৰকযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহজননত্থং সংৰণ্ণনাযং পণামকিরিযা’’তি. অথ ৰা ‘‘মঙ্গলাদিকানি সত্থানি অনন্তরাযানি, চিরট্ঠিতিকানি, বহুমতানি চ ভৰন্তীতি এৰংলদ্ধিকানং চিত্তপরিতোসনত্থং সংৰণ্ণনাযং পণামকিরিযা’’তি. অথ ৰা ‘‘সোতুজনানং যথাৰুত্তপণামেন অনন্তরাযেন উগ্গহণধারণাদিনিপ্ফাদনত্থং সংৰণ্ণনাযং পণামকিরিযা. সোতুজনানুগ্গহমেৰ হি পধানং কত্ৰা আচরিযেহি সংৰণ্ণনারম্ভে থুতিপণামপরিদীপকানি ৰাক্যানি নিক্খিপীযন্তি, ইতরথা ৰিনাপি তং নিক্খেপং কাযমনোপণামেনেৰ যথাধিপ্পেতপ্পযোজনসিদ্ধিতো কিমেতেন গন্থগারৰকরণেনা’’তি চ এৰমাদিনা. মযং পন ইধাধিপ্পেতমেৰ পযোজনং দস্সযিস্সাম, তস্মা সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. ইদমেৰ চ পযোজনং আচরিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো …পে… তস্সানুভাৰেনা’’তি. রতনত্তযপণামকরণঞ্হি যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থং রতনত্তযপূজায পঞ্ঞাপাটৰভাৰতো, তায চ পঞ্ঞাপাটৰং রাগাদিমলৰিধমনতো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; অ. নি. ১১.১১).
তস্মা রতনত্তযপূজায ৰিক্খালিতমলায পঞ্ঞায পাটৰসিদ্ধি. অথ ৰা রতনত্তযপূজায পঞ্ঞাপদট্ঠানসমাধিহেতুত্তা পঞ্ঞাপাটৰং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘উজুগতচিত্তো খো পন মহানাম অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মোপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; অ. নি. ১১.১১).
সমাধিস্স চ পঞ্ঞায পদট্ঠানভাৰো ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; পেটকো. ৬৬; মি. প. ১৪) ৰুত্তোযেৰ. ততো এৰং পটুভূতায পঞ্ঞায খেদমভিভুয্য পটিঞ্ঞাতং সংৰণ্ণনং সমাপযিস্সতি. তেন ৰুত্তং ‘‘রতনত্তযপণামকরণঞ্হি…পে… পঞ্ঞাপাটৰভাৰতো’’তি. অথ ৰা রতনত্তযপূজায আযুৰণ্ণসুখবলৰড্ঢনতো অনন্তরাযেন পরিসমাপনং ৰেদিতব্বং. রতনত্তযপণামেন হি আযুৰণ্ণসুখবলানি ৰড্ঢন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অভিৰাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৰুড্ঢাপচাযিনো;
চত্তারো ধম্মা ৰড্ঢন্তি, আযু ৰণ্ণো সুখং বল’’ন্তি. (ধ. প. ১০৯);
ততো আযুৰণ্ণসুখবলৰুদ্ধিযা হোত্ৰেৰ কারিযনিট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘রতনত্তযপূজায আযু…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি. অথ ৰা রতনত্তযপূজায পটিভানাপরিহানাৰহত্তা অনন্তরাযেন পরিসমাপনং ৰেদিতব্বং. অপরিহানাৰহা হি রতনত্তযপূজা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সত্তিমে ভিক্খৰে, অপরিহানীযা ধম্মা, কতমে সত্ত? সত্থুগারৰতা, ধম্মগারৰতা, সঙ্ঘগারৰতা, সিক্খাগারৰতা, সমাধিগারৰতা, কল্যাণমিত্ততা, সোৰচস্সতা’’তি (অ. নি. ৭.৩৪) ততো পটিভানাপরিহানেন হোত্ৰেৰ যথাপটিঞ্ঞাতপরিসমাপনন্তি ৰুত্তং ‘‘রতনত্তয…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি. অথ ৰা পসাদৰত্থূসু পূজায পুঞ্ঞাতিসযভাৰতো অনন্তরাযেন পরিসমাপনং ৰেদিতব্বং. পুঞ্ঞাতিসযা হি পসাদৰত্থূসু পূজা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পূজারহে পূজযতো, বুদ্ধে যদিৰ সাৰকে;
পপঞ্চসমতিক্কন্তে, তিণ্ণসোকপরিদ্দৰে.
তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতোভযে;
ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, ইমেত্তমপি কেনচী’’তি. (খু. পা. ১৯৬; অপ. ১.১০.২);
পুঞ্ঞাতিসযো চ যথাধিপ্পেতপরিসমাপনুপাযো. যথাহ –
‘‘এস দেৰমনুস্সানং, সব্বকামদদো নিধি;
যং যদেৰাভিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১০);
উপাযেসু চ পটিপন্নস্স হোত্ৰেৰ কারিযনিট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘পসাদৰত্থূসু…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি. এৰং রতনত্তযপূজা নিরতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসম্বুদ্ধিযা অপরিমেয্যপ্পভাৰো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৰিধন্তরাযেপি লোকসন্নিৰাসে অন্তরাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৰিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৰঞ্চ নিৰারেতি. তস্মা সুৰুত্তং ‘‘সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযপণামকরণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৰণ্ণনায অনন্তরাযেন পরিসমাপনত্থন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি.
এৰং পন সপযোজনং রতনত্তযপণামং কত্তুকামো বুদ্ধরতনমূলকত্তা সেসরতনানং পঠমং তস্স পণামং কাতুমাহ – ‘‘করুণাসীতলহদযং…পে… গতিৰিমুত্ত’’ন্তি. বুদ্ধরতনমূলকানি হি ধম্মসঙ্ঘরতনানি, তেসু চ ধম্মরতনমূলকং সঙ্ঘরতনং, তথাভাৰো চ ‘‘পুণ্ণচন্দো ৰিয ভগৰা, চন্দকিরণনিকরো ৰিয তেন দেসিতো ধম্মো, চন্দকিরণসমুপ্পাদিতপীণিতো লোকো ৰিয সঙ্ঘো’’তি এৰমাদীহি অট্ঠকথাযমাগতউপমাহি ৰিভাৰেতব্বো. অথ ৰা সব্বসত্তানং অগ্গোতি কত্ৰা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৰতো, তদুপদেসিততো চ তদনন্তরং ধম্মো, তস্স ধম্মস্স সাধারণতো, তদাসেৰনতো চ তদনন্তরং সঙ্ঘো ৰুত্তো. ‘‘সব্বসত্তানং ৰা হিতে ৰিনিযোজকোতি কত্ৰা পঠমং বুদ্ধো, সব্বসত্তহিতত্তা তদনন্তরং ধম্মো, হিতাধিগমায পটিপন্নো অধিগতহিতো চাতি কত্ৰা তদনন্তরং সঙ্ঘো ৰুত্তো’’তি অট্ঠকথাগতনযেন অনুপুব্বতা ৰেদিতব্বা.
বুদ্ধরতনপণামঞ্চ করোন্তো কেৰলপণামতো থোমনাপুব্বঙ্গমোৰসাতিসযোতি ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিপদেহি থোমনাপুব্বঙ্গমতং দস্সেতি. থোমনাপুব্বঙ্গমেন হি পণামেন সত্থু গুণাতিসযযোগো, ততো চস্স অনুত্তরৰন্দনীযভাৰো, তেন চ অত্তনো পণামস্স খেত্তঙ্গতভাৰো, তেন চস্স খেত্তঙ্গতস্স পণামস্স যথাধিপ্পেতনিপ্ফত্তিহেতুভাৰো দস্সিতোতি. থোমনাপুব্বঙ্গমতঞ্চ দস্সেন্তো যস্সা সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, সা সুত্তন্তদেসনা করুণাপঞ্ঞাপ্পধানাযেৰ, ন ৰিনযদেসনা ৰিয করুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৰিয পঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৰ থোমনমারভতি. এসা হি আচরিযস্স পকতি, যদিদং আরম্ভানুরূপথোমনা. তেনেৰ চ ৰিনযদেসনায সংৰণ্ণনারম্ভে ‘‘যো কপ্পকোটীহিপি…পে… মহাকারুণিকস্স তস্সা’’তি (পারা. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) করুণাপ্পধানং, অভিধম্মদেসনায সংৰণ্ণনারম্ভে ‘‘করুণা ৰিয…পে… যথারুচী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১) পঞ্ঞাপ্পধানঞ্চ থোমনমারদ্ধং. ৰিনযদেসনা হি আসযাদিনিরপেক্খকেৰলকরুণায পাকতিকসত্তেনাপি অসোতব্বারহং সুণন্তো, অপুচ্ছিতব্বারহং পুচ্ছন্তো, অৰত্তব্বারহঞ্চ ৰদন্তো সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসীতি করুণাপ্পধানা. তথা হি উক্কংসপরিযন্তগতহিরোত্তপ্পোপি ভগৰা লোকিযসাধুজনেহিপি পরিহরিতব্বানি ‘‘সিখরণী, সম্ভিন্না’’তিআদিৰচনানি, (পারা. ১৮৫) যথাপরাধঞ্চ গরহৰচনানি মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো মহাপরিসমজ্ঝে অভাসি, তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তি কারণাপেক্খায চ ৰেরঞ্জাদীসু সারীরিকং খেদমনুভোসি. তস্মা কিঞ্চাপি ভূমন্তরপচ্চযাকারসমযন্তরকথানং ৰিয ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাপি সমুট্ঠাপিকা পঞ্ঞা অনঞ্ঞসাধারণতায অতিসযকিচ্চৰতী, করুণায কিচ্চং পন ততোপি অধিকন্তি ৰিনযদেসনায করুণাপ্পধানতা ৰুত্তা. করুণাব্যাপারাধিকতায হি দেসনায করুণাপধানতা, অভিধম্মদেসনা পন কেৰলপঞ্ঞাপ্পধানা পরমত্থধম্মানং যথাসভাৰপটিৰেধসমত্থায পঞ্ঞায তত্থ সাতিসযপ্পৰত্তিতো. সুত্তন্তদেসনা পন করুণাপঞ্ঞাপ্পধানা তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযাধিমুত্তিচরিতাদিভেদপরিচ্ছিন্দনসমত্থায পঞ্ঞায সত্তেসু চ মহাকরুণায তত্থ সাতিসযপ্পৰত্তিতো. সুত্তন্তদেসনায হি মহাকরুণায সমাপত্তিবহুলো ৰিনেয্যসন্তানে তদজ্ঝাসযানুলোমেন গম্ভীরমত্থপদং পতিট্ঠপেসি. তস্মা আরম্ভানুরূপং করুণাপঞ্ঞাপ্পধানমেৰ থোমনং কতন্তি ৰেদিতব্বং, অযমেত্থ সমুদাযত্থো.
অযং পন অৰযৰত্থো – কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি পচ্চযৰেকল্লকরণেন অপনেতীতি অত্থো. দুক্খিতেসু ৰা কিরিযতি পসারিযতীতি করুণা. অথ ৰা কিণাতীতি করুণা, পরদুক্খে সতি কারুণিকং হিংসতি ৰিবাধতি, পরদুক্খং ৰা ৰিনাসেতীতি অত্থো. পরদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং করোতীতি ৰা করুণা. অথ ৰা কমিতি সুখং, তং রুন্ধতীতি করুণা. এসা হি পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিরপেক্খতায কারুণিকানং সুখং রুন্ধতি ৰিবন্ধতীতি, সব্বত্থ সদ্দসত্থানুসারেন পদনিপ্ফত্তি ৰেদিতব্বা. উণ্হাভিতত্তেহি সেৰীযতীতি সীতং, উণ্হাভিসমনং. তং লাতি গণ্হাতীতি সীতলং, ‘‘চিত্তং ৰা তে খিপিস্সামি, হদযং ৰা তে ফালেস্সামী’’তি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. আল়ৰকসুত্ত) এত্থ উরো ‘‘হদয’’ন্তি ৰুত্তং, ‘‘ৰক্কং হদয’’ন্তি (ম. নি. ১.১১০; ২.১১৪; ৩.১৫৪) এত্থ হদযৰত্থু, ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং, ইধাপি চিত্তমেৰ অব্ভন্তরট্ঠেন হদযং. অত্তনো সভাৰং ৰা হরতীতি হদযং, র-কারস্স দ-কারং কত্ৰাতি নেরুত্তিকা. করুণায সীতলং হদযমস্সাতি করুণাসীতলহদযো, তং করুণাসীতলহদযং.
কামঞ্চেত্থ পরেসং হিতোপসংহারসুখাদিঅপরিহানিজ্ঝানসভাৰতায, ব্যাপাদাদীনং উজুৰিপচ্চনীকতায চ সত্তসন্তানগতসন্তাপৰিচ্ছেদনাকারপ্পৰত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৰকারণতা উপলব্ভতি, তথাপি পরদুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিযা পরূপতাপাসহনরসা অৰিহিংসাভূতা করুণাৰ ৰিসেসেন ভগৰতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৰিয সীতিভাৰনিমিত্তন্তি তস্সাযেৰ চিত্তসীতলভাৰকারণতা ৰুত্তা. করুণামুখেন ৰা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৰকারণতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. ন হি সব্বত্থ নিরৰসেসত্থো উপদিসীযতি, পধানসহচরণাৰিনাভাৰাদিনযেহিপি যথালব্ভমানং গয্হমানত্তা. অপিচেত্থ তংসম্পযুত্তঞাণস্স ছঅসাধারণঞাণপরিযাপন্নতায অসাধারণঞাণৰিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং, নিরৰসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয সৰিসযব্যাপিতায মহাকরুণাভাৰমুপগতা অনঞ্ঞসাধারণসাতিসযভাৰপ্পত্তা করুণাৰ হদযসীতলত্তহেতুভাৰেন ৰুত্তা. অথ ৰা সতিপি মেত্তামুদিতানং পরেসং হিতোপসংহারসুখাদিঅপরিহানিজ্ঝানসভাৰতায সাতিসযে হদযসীতলভাৰনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৰিসেসকারণতায তাসম্পি কারণন্তি করুণায এৰ হদযসীতলভাৰকারণতা ৰুত্তা. করুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা. করুণানুভাৰনিব্বাপিযমানসংসারদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৰতো পরদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি কপ্পানমসঙ্খ্যেয্যানি অকিলন্তরূপস্সেৰ নিরৰসেসবুদ্ধকরধম্মসম্ভরণনিরতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্ঘাতসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতিভাৰস্স অঞ্ঞথত্তমহোসীতি. তীসু চেত্থ ৰিকপ্পেসু পঠমে ৰিকপ্পে অৰিসেসভূতা বুদ্ধভূমিগতা, দুতিযে তথেৰ মহাকরুণাভাৰূপগতা, ততিযে পঠমাভিনীহারতো পট্ঠায তীসুপি অৰত্থাসু পৰত্তা ভগৰতো করুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৰং পকারেহি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতীতি ৰা পঞ্ঞা, তং তদত্থং পাকটং করোতীতি অত্থো. সাযেৰ ঞেয্যাৰরণপ্পহানতো পকারেহি ধম্মসভাৰজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো. পঞ্ঞৰতো হি একপল্লঙ্কেনপি নিসিন্নস্স দসসহস্সিলোকধাতু একপজ্জোতা হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘চত্তারোমে ভিক্খৰে, পজ্জোতা. কতমে চত্তারো? চন্দপজ্জোতো, সূরিযপজ্জোতো, অগ্গিপজ্জোতো, পঞ্ঞাপজ্জোতো, ইমে খো ভিক্খৰে, চত্তারো পজ্জোতা. এতদগ্গং ভিক্খৰে, ইমেসং চতুন্নং পজ্জোতানং যদিদং পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি (অ. নি. ৪.১৪৫). তেন ৰিহতো ৰিসেসেন সমুগ্ঘাটিতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতো, ৰিসেসতা চেত্থ উপরি আৰি ভৰিস্সতি. মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো, অৰিজ্জা. স্ৰেৰ ৰিসযসভাৰপটিচ্ছাদনতো অন্ধকারসরিক্খতায তমো ৰিযাতি মোহতমো. সতিপি তমসদ্দস্স সদিসকপ্পনমন্তরেন অৰিজ্জাৰাচকত্তে মোহসদ্দসন্নিধানেন তব্বিসেসকতাৰেত্থ যুত্তাতি সদিসকপ্পনা. পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতো মোহতমো যস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং.
ননু চ সব্বেসম্পি খীণাসৰানং পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৰিজ্জন্ধকারহততা সম্ভৰতি, অথ কস্মা অঞ্ঞসাধারণাৰিসেসগুণেন ভগৰতো থোমনা ৰুত্তাতি? সৰাসনপ্পহানেন অনঞ্ঞসাধারণৰিসেসতাসম্ভৰতো. সব্বেসম্পি হি খীণাসৰানং পঞ্ঞাপজ্জোতহতাৰিজ্জন্ধকারত্তেপি সতি সদ্ধাধিমুত্তেহি ৰিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৰকপচ্চেকবুদ্ধেহি সম্মাসম্বুদ্ধানং সৰাসনপ্পহানেন কিলেসপ্পহানস্স ৰিসেসো ৰিজ্জতেৰাতি. অথ ৰা পরোপদেসমন্তরেন অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৰিজ্জন্ধকারৰিগমস্স নিপ্ফাদিতত্তা (নিব্বত্তিতত্তা ম. নি. টী. ১.১), তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতায বলেসু চ ৰসীভাৰস্স সমধিগতত্তা, পরসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৰেন সম্মদেৰ তস্স পৰত্তিতত্তা, ভগৰাযেৰ ৰিসেসতো পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমভাৰেন থোমেতব্বোতি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে পঞ্ঞাপজ্জোতপদেন সসন্তানগতমোহৰিধমনা পটিৰেধপঞ্ঞা চেৰ পরসন্তানগতমোহৰিধমনা দেসনাপঞ্ঞা চ সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৰা সঙ্গহিতা. ন তু পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে ৰিয পটিৰেধপঞ্ঞাযেৰাতি ৰেদিতব্বং.
অপরো নযো – ভগৰতো ঞাণস্স ঞেয্যপরিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৰাৰবোধনসমত্থেন অনাৰরণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সকলঞেয্যধম্মসভাৰচ্ছাদকমোহতমস্স ৰিহতত্তা অনাৰরণঞাণভূতেন অনঞ্ঞসাধারণপঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমভাৰেন ভগৰতো থোমনা ৰেদিতব্বা. ইমস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে মোহতমৰিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৰরণঞাণং কারণূপচারেন সকসন্তানে মোহতমৰিধমনন্তি ৰেদিতব্বং. অভিনীহারসম্পত্তিযা সৰাসনপ্পহানমেৰ হি কিলেসানং ঞেয্যাৰরণপ্পহানন্তি, পরসন্তানে পন মোহতমৰিধমনস্স কারণভাৰতো ফলূপচারেন অনাৰরণঞাণমেৰ মোহতমৰিধমনন্তি ৰুচ্চতি. অনাৰরণঞাণন্তি চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ, যেন ধম্মদেসনাপচ্চৰেক্খণানি করোতি. তদিদঞ্হি ঞাণদ্ৰযং অত্থতো একমেৰ. অনৰসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিধম্মারম্মণতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তত্থাৰরণাভাৰতো নিস্সঙ্গচারমুপাদায অনাৰরণঞাণন্তি, ৰিসযপ্পৰত্তিমুখেন পন অঞ্ঞেহি অসাধারণভাৰদস্সনত্থং দ্ৰিধা কত্ৰা ছল়াসাধারণঞাণভেদে ৰুত্তং.
কিং পনেত্থ কারণং অৰিজ্জাসমুগ্ঘাতোযেৰেকো পহানসম্পত্তিৰসেন ভগৰতো থোমনায গয্হতি, ন পন সাতিসযং নিরৰসেসকিলেসপ্পহানন্তি? ৰুচ্চতে – তপ্পহানৰচনেনেৰ হি তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসসমুগ্ঘাতস্স জোতিতভাৰতো নিরৰসেসকিলেসপ্পহানমেত্থ গয্হতি. ন হি সো সংকিলেসো অত্থি, যো নিরৰসেসাৰিজ্জাসমুগ্ঘাতনেন ন পহীযতীতি. অথ ৰা সকলকুসলধম্মুপ্পত্তিযা, সংসারনিৰত্তিযা চ ৰিজ্জা ৰিয নিরৰসেসাকুসলধম্মুপ্পত্তিযা, সংসারপ্পৰত্তিযা চ অৰিজ্জাযেৰ পধানকারণন্তি তব্বিঘাতৰচনেনেৰ সকলসংকিলেসসমুগ্ঘাতৰচনসিদ্ধিতো সোযেৰেকো গয্হতীতি. অথ ৰা সকলসংকিলেসধম্মানং মুদ্ধভূতত্তা অৰিজ্জায তং সমুগ্ঘাতোযেৰেকো গয্হতি. যথাহ –
‘‘অৰিজ্জা মুদ্ধাতি জানাহি, ৰিজ্জা মুদ্ধাধিপাতিনী;
সদ্ধাসতিসমাধীহি, ছন্দৰীরিযেন সংযুতা’’তি. (সু. নি. ১০৩২; চূল়. নি. ৫১);
সনরামরলোকগরুন্তি এত্থ পন পঠমপকতিযা অৰিভাগেন সত্তোপি নরোতি ৰুচ্চতি, ইধ পন দুতিযপকতিযা মনুজপুরিসোযেৰ, ইতরথা লোকসদ্দস্স অৰত্তব্বতা সিযা. ‘‘যথা হি পঠমপকতিভূতো সত্তো ইতরায পকতিযা সেট্ঠট্ঠেন পুরে উচ্চট্ঠানে সেতি পৰত্ততীতি পুরিসোতি ৰুচ্চতি, এৰং জেট্ঠভাৰং নেতীতি নরোতি. পুত্তভাতুভূতোপি হি পুগ্গলো মাতুজেট্ঠভগিনীনং পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি, পগেৰ ভত্তুভূতো ইতরাস’’ন্তি (ৰি. অট্ঠ. ৪৩-৪৬) নাৰাৰিমানৰণ্ণনাযং ৰুত্তং. একসেসপ্পকপ্পনেন পুথুৰচনন্তৰিগ্গহেন ৰা নরা, মরণং মরো, সো নত্থি যেসন্তি অমরা, সহ নরেহি, অমরেহি চাতি সনরামরো.গরতি উগ্গচ্ছতি উগ্গতো পাকটো ভৰতীতি গরু, গরসদ্দো হি উগ্গমে. অপিচ পাসাণচ্ছত্তং ৰিয ভারিযট্ঠেন ‘‘গরূ’’তি ৰুচ্চতি.
মাতাপিতাচরিযেসু, দুজ্জরে অলহুম্হি চ;
মহন্তে চুগ্গতে চেৰ, নিছেকাদিকরেসু চ;
তথা ৰণ্ণৰিসেসেসু, গরুসদ্দো পৰত্ততি.
ইধ পন সব্বলোকাচরিযে তথাগতে. কেচি পন ‘‘গরু, গুরূতি চ দ্ৰিধা গহেত্ৰা ভারিযৰাচকত্তে গরুসদ্দো, আচরিযৰাচকত্তে তু গুরুসদ্দো’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. পাল়িৰিসযে হি সব্বেসম্পি যথাৰুত্তানমত্থানং ৰাচকত্তে গরুসদ্দোযেৰিচ্ছিতব্বো অকারস্স আকারভাৰেন ‘‘গারৰ’’ন্তি তদ্ধিতন্তপদস্স সৰুদ্ধিকস্স দস্সনতো. সক্কতভাসাৰিসযে পন গুরুসদ্দোযেৰিচ্ছিতব্বো উকারস্স ৰুদ্ধিভাৰেন অঞ্ঞথা তদ্ধিতন্তপদস্স দস্সনতোতি. সনরামরো চ সো লোকো চাতি সনরামরলোকো, তস্স গরূতি তথা, তং সনরামরলোকগরুং.‘‘সনরমরূলোকগরু’’ন্তিপি পঠন্তি, তদপি অরিযাগাথত্তা ৰুত্তিলক্খণতো, অত্থতো চ যুত্তমেৰ. অত্থতো হি দীঘাযুকাপি সমানা যথাপরিচ্ছেদং মরণসভাৰত্তা মরূতি দেৰা ৰুচ্চন্তি. এতেন দেৰমনুস্সানং ৰিয তদৰসিট্ঠসত্তানম্পি যথারহং গুণৰিসেসাৰহতায ভগৰতো উপকারকতং দস্সেতি. ননু চেত্থ দেৰমনুস্সা পধানভূতা, অথ কস্মা তেসং অপ্পধানতা নিদ্দিসীযতীতি? অত্থতো পধানতায গহেতব্বত্তা. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি সদ্দক্কমানুসারেন পধানাপধানভাৰো ন চোদেতব্বো. এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৰিয নিদ্দিসীযতি যথা তং ‘‘সরাজিকায পরিসাযা’’তি, তস্মা সব্বত্থ অত্থতোৰ অধিপ্পাযো গৰেসিতব্বো, ন ব্যঞ্জনমত্তেন. যথাহু পোরাণা –
‘‘অত্থঞ্হি নাথো সরণং অৰোচ,
ন ব্যঞ্জনং লোকহিতো মহেসি.
তস্মা অকত্ৰা রতিমক্খরেসু,
অত্থে নিৰেসেয্য মতিং মতিমা’’তি. (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপারাজিককণ্ডৰণ্ণনা);
কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খারভাজনৰসেন তিৰিধো লোকো, গরুভাৰস্স পন অধিপ্পেতত্তা গরুকরণসমত্থস্সেৰ যুজ্জনতো সত্তলোকৰসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি, তব্বিপাকো চাতি লোকো, দস্সনত্থে চ লোকসদ্দমিচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ. অমরগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৰা অধিপ্পেতা. অপরো নযো – সমূহত্থো এত্থ লোকসদ্দো সমুদাযৰসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি কত্ৰা. সহ নরেহীতি সনরা, তেযেৰ অমরাতি সনরামরা, তেসং লোকো তথা, পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. অমরসদ্দেন চেত্থ উপপত্তিদেৰা ৰিয ৰিসুদ্ধিদেৰাপি সঙ্গয্হন্তি. তেপি হি পরমত্থতো মরণাভাৰতো অমরা. ইমস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে নরামরানমেৰ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন যথা ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫). তথা হি সব্বানত্থপরিহানপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা, সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তমুপকারিতায অপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰগুণসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং উত্তমমনঞ্ঞসাধারণং গারৰট্ঠানন্তি. কামঞ্চ ইত্থীনম্পি তথাউপকারত্তা ভগৰা গরুযেৰ, পধানভূতং পন লোকং দস্সেতুং পুরিসলিঙ্গেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নেরুত্তিকা পন অৰিসেসনিচ্ছিতট্ঠানে তথা নিদ্দিট্ঠমিচ্ছন্তি যথা ‘‘নরা নাগা চ গন্ধব্বা, অভিৰাদেত্ৰান পক্কমু’’ন্তি (অপ. ১.১.৪৮). তথা চাহু –
‘‘নপুংসকেন লিঙ্গেন, সদ্দোদাহু পুমেন ৰা;
নিদ্দিস্সতীতি ঞাতব্বমৰিসেসৰিনিচ্ছিতে’’তি.
ৰন্দেতি এত্থ পন –
ৰত্তমানায পঞ্চম্যং, সত্তম্যঞ্চ ৰিভত্তিযং;
এতেসু তীসু ঠানেসু, ৰন্দেসদ্দো পৰত্ততি.
ইধ পন ৰত্তমানাযং অঞ্ঞাসমসম্ভৰতো. তত্থ চ উত্তমপুরিসৰসেনত্থো গহেতব্বো ‘‘অহং ৰন্দামী’’তি. নমনথুতিযত্থেসু চ ৰন্দসদ্দমিচ্ছন্তি আচরিযা, তেন চ সুগতপদং, নাথপদং ৰা অজ্ঝাহরিত্ৰা যোজেতব্বং. সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. গমনঞ্চেত্থ কাযগমনং, ঞাণগমনঞ্চ, কাযগমনম্পি ৰিনেয্যজনোপসঙ্কমনং, পকতিগমনঞ্চাতি দুব্বিধং. ভগৰতো হি ৰিনেয্যজনোপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতরূপকাযতায দুতৰিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীল়নুক্কুটিক-কুটিলাকুলতাদিদোসরহিত- মৰহসিতরাজহংস- ৰসভৰারণমিগরাজগমনং পকতিগমনঞ্চ, ৰিমলৰিপুলকরুণাসতিৰীরিযাদিগুণৰিসেসসহিতম্পি ঞাণগমনং অভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ মহাবোধি, তাৰ নিরৰজ্জতায সোভনমেৰাতি. অথ ৰা ‘‘সযম্ভূঞাণেন সকলম্পি লোকং পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পরিজানন্তো সম্মা গতো অৰগতোতি সুগতো. যো হি গত্যত্থো, সো বুদ্ধযত্থো. যো চ বুদ্ধযত্থো, সো গত্যত্থোতি. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৰসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতমাপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো. লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং ভাৰনাভিসমযৰসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো, অযঞ্চত্থো ‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতী’তি (মহানি. ৩৮; চূল়নি. ২৭) সুগতোতিআদিনা নিদ্দেসনযেন ৰিভাৰেতব্বো.
অপরো নযো – সুন্দরং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৰ ৰা গতো অধিগতোতি সুগতো. ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং যথারহং কালযুত্তমেৰ ৰাচং ৰিনেয্যানং সম্মা গদতীতি ৰা সুগতো, দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা, তং সুগতং. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞকম্মেহি উপপজ্জনৰসেন গন্তব্বাতি গতিযো, উপপত্তিভৰৰিসেসা. তা পন নিরযাদিভেদেন পঞ্চৰিধা, সকলস্সাপি ভৰগামিকম্মস্স অরিযমগ্গাধিগমেন অৰিপাকারহভাৰকরণেন নিৰত্তিতত্তা পঞ্চহিপি তাহি ৰিসংযুত্তো হুত্ৰা মুত্তোতি গতিৰিমুত্তো. উদ্ধমুদ্ধভৰগামিনো হি দেৰা তংতংকম্মৰিপাকদানকালানুরূপেন ততো ততো ভৰতো মুত্তাপি মুত্তমত্তাৰ, ন পন ৰিসঞ্ঞোগৰসেন মুত্তা, গতিপরিযাপন্না চ তংতংভৰগামিকম্মস্স অরিযমগ্গেন অনিৰত্তিতত্তা, ন তথা ভগৰা. ভগৰা পন যথাৰুত্তপ্পকারেন ৰিসংযুত্তো হুত্ৰা মুত্তোতি. তস্মা অনেন ভগৰতো কত্থচিপি গতিযা অপরিযাপন্নতং দস্সেতি. যতো চ ভগৰা ‘‘দেৰাতিদেৰো’’তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ –
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
তংতংগতিসংৰত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং মহাবোধিমূলেযেৰ অগ্গমগ্গেন পহীনত্তা নত্থি ভগৰতো তংতংগতিপরিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৰ ভগৰা সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসসত্তনিকাযেহি পরিমুত্তোতি. অথ ৰা কামং সউপাদিসেসাযপি নিব্বানধাতুযা তাহি গতীহি ৰিমুত্তো, এসা পন ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এত্থেৰন্তোগধাতি ইমিনা পদেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাৰ থোমেতীতি দট্ঠব্বং.
এত্থ পন অত্তহিতসম্পত্তিপরহিতপটিপত্তিৰসেন দ্ৰীহাকারেহি ভগৰতো থোমনা কতা হোতি. তেসু অনাৰরণঞাণাধিগমো, সহ ৰাসনায কিলেসানমচ্চন্তপ্পহানং, অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তি চ অত্তহিতসম্পত্তি নাম, লাভসক্কারাদিনিরপেক্খচিত্তস্স পন সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনাপযোগতো দেৰদত্তাদীসুপি ৰিরুদ্ধসত্তেসু নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা, ৰিনীতব্বসত্তানং ঞাণপরিপাককালাগমনঞ্চ আসযতো পরহিতপটিপত্তি নাম. সা পন আসযপযোগতো দুৰিধা, পরহিতপটিপত্তি তিৰিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি ইমায গাথায যথারহং পকাসিতা হোতি. ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি হি এতেন আসযতো পরহিতপটিপত্তি, সম্মা গদনত্থেন সুগতসদ্দেন পযোগতো পরহিতপটিপত্তি. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং গতিৰিমুত্ত’’ন্তি এতেহি, চতুসচ্চপটিৰেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন তিৰিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৰসিট্ঠট্ঠেন পন তেন, ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তি চ এতেন সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তি, পরহিতপটিপত্তি চ পকাসিতা হোতি.
অথ ৰা হেতুফলসত্তূপকারৰসেন তীহাকারেহি থোমনা কতা. তত্থ হেতু নাম মহাকরুণাসমাযোগো, বোধিসম্ভারসম্ভরণঞ্চ, তদুভযম্পি পঠমপদেন যথারুততো, সামত্থিযতো চ পকাসিতং. ফলং পন ঞাণপ্পহানআনুভাৰরূপকাযসম্পদাৰসেন চতুব্বিধং. তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, তম্মূলকানি চ দসবলাদিঞাণানি ঞাণসম্পদা, সৰাসনসকলসংকিলেসানমচ্চন্তমনুপ্পাদধম্মতাপাদনং পহানসম্পদা, যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে আধিপচ্চং আনুভাৰসম্পদা, সকললোকনযনাভিসেকভূতা পন লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতা অত্তভাৰসম্পত্তি রূপকাযসম্পদা. তাসু ঞাণপ্পহানসম্পদা দুতিযপদেন, সচ্চপটিৰেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন পকাসিতা, আনুভাৰসম্পদা ততিযপদেন, রূপকাযসম্পদা সোভনকাযগমনত্থেন সুগতসদ্দেন লক্খণানুব্যঞ্জনপারিপূরিযা ৰিনা তদভাৰতো. যথাৰুত্তা দুৰিধাপি পরহিতপটিপত্তি সত্তূপকারসম্পদা, সা পন সম্মা গদনত্থেন সুগতসদ্দেন পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা.
অপিচ ইমায গাথায সম্মাসম্বোধি তম্মূল – তপ্পটিপত্তিযাদযো অনেকে বুদ্ধগুণা আচরিযেন পকাসিতা হোন্তি. এসা হি আচরিযানং পকতি, যদিদং যেন কেনচি পকারেন অত্থন্তরৰিঞ্ঞাপনং. কথং? ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি হি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৰা সংসারপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধরণত্থং কতাভিনীহারো অনুপুব্বেন পারমিযো পূরেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিমধিগতোতি করুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতি. সম্মা গমনত্থেন সুগতসদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগসস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসাদিঅন্তদ্ৰযরহিতায করুণাপঞ্ঞাপরিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো, ইতরেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানপ্পভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসারমহোঘতো সত্তসন্তারণঞ্হেত্থ পধানং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু চ পধানেন পযোজনেন পরহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ইতরেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন চ অত্তহিতপটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৰতো চতুত্থপুগ্গলভাৰং পকাসেতি. তেন চ অনুত্তরং দক্খিণেয্যভাৰং, উত্তমঞ্চ ৰন্দনীযভাৰং, অত্তনো চ ৰন্দনায খেত্তঙ্গতভাৰং ৰিভাৰেতি.
অপিচ করুণাগ্গহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৰপ্পত্তাসাধারণগুণদীপনতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তরগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তিআদিনা ৰিপঞ্চীযতীতি. করুণাগ্গহণেন চ নিরুপক্কিলেসমুপগমনং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন অপগমনং. তথা করুণাগ্গহণেন লোকসমঞ্ঞানুরূপং ভগৰতো পৰত্তিং দস্সেতি লোকৰোহারৰিসযত্তা করুণায, পঞ্ঞাগ্গহণেন লোকসমঞ্ঞায অনতিধাৰনং. সভাৰানৰবোধেন হি ধম্মানং সভাৰং অতিধাৰিত্ৰা সত্তাদিপরামসনং হোতি. তথা করুণাগ্গহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিৰিহারং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুসচ্চঞাণং, চতুপটিসম্ভিদাঞাণং, চতুৰেসারজ্জঞাণং, করুণাগ্গহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধারণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধগুণা, সোল়স ঞাণচরিযা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, চতুচত্তারীস ঞাণৰত্থূনি, সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনীতি এৰমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপভেদানং ৰসেন ঞাণচারং দস্সেতি. তথা করুণাগ্গহণেন চরণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগ্গহণেন ৰিজ্জাসম্পত্তিং. করুণাগ্গহণেন অত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন ধম্মাধিপতিতা. করুণাগ্গহণেন লোকনাথভাৰো, পঞ্ঞাগ্গহণেন অত্তনাথভাৰো. তথা করুণাগ্গহণেন পুব্বকারীভাৰো, পঞ্ঞাগ্গহণেন কতঞ্ঞুতা. করুণাগ্গহণেন অপরন্তপতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন অনত্তন্তপতা. করুণাগ্গহণেন ৰা বুদ্ধকরধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগ্গহণেন বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. তথা করুণাগ্গহণেন পরসন্তারণং, পঞ্ঞাগ্গহণেন অত্তসন্তারণং. তথা করুণাগ্গহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং করুণা আদি তন্নিদানভাৰতো, পঞ্ঞা পরিযোসানং ততো উত্তরি করণীযাভাৰতো. ইতি আদিপরিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা করুণাগ্গহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. করুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৰিরতিপ্পৰত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি, পঞ্ঞাৰচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পরিযোসানন্তি এৰম্পি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৰ হি নিরৰসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং, অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৰতো গুণে অনুপদং নিরৰসেসতো দস্সেতুং. তেনেৰাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো.
খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,
ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি.
তেনেৰ চ আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেনাপি বুদ্ধগুণপরিচ্ছেদনং পতি ভগৰতা অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘অপি চ মে ভন্তে ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি সম্পসাদনীযসুত্তে ৰুত্তং.
এৰং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৰতো থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কত্ৰা ইদানি সদ্ধম্মস্সাপি থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং করোন্তো ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থাযং সহ পদসম্বন্ধেন সঙ্খেপত্থো – যথাৰুত্তৰিৰিধগুণগণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি যং অরিযমগ্গসঙ্খাতং ধম্মং, সহ পুব্বভাগপটিপত্তিধম্মেন ৰা অরিযমগ্গভূতং ধম্মং ভাৰেত্ৰা চেৰ যং ফলনিব্বানসঙ্খাতং ধম্মং, পরিযত্তিধম্মপটিপত্তিধম্মেহি ৰা সহ ফলনিব্বানভূতং ধম্মং সচ্ছিকত্ৰা চ সম্মাসম্বোধিসঙ্খাতং বুদ্ধভাৰমুপগতো, ৰীতমলমনুত্তরং তং ধম্মম্পি ৰন্দেতি.
তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৰ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা অগ্গমগ্গঞাণাধিগমেন সৰাসনায সম্মোহনিদ্দায অচ্চন্তৰিগমনতো, অপরিমিতগুণগণালঙ্কতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা ৰিকসিতভাৰতো চ বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো জাগরণৰিকসনত্থৰসেন. অথ ৰা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৰবুদ্ধস্স অভাৰেন ঞেয্যৰিসেসস্স কম্মভাৰাগহণতো কম্মৰচনিচ্ছাযাভাৰেন অৰগমনত্থৰসেন কত্তুনিদ্দেসোৰ লব্ভতি, তস্মা বুদ্ধৰাতি বুদ্ধোতিপি ৰত্তব্বো. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৰ ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা কম্মৰিসেসানপেক্খা কত্তরি এৰ বুদ্ধসদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা, অত্থতো পন পারমিতাপরিভাৰিতো সযম্ভুঞাণেন সহ ৰাসনায ৰিহতৰিদ্ধস্তনিরৰসেসকিলেসোমহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমেয্যগুণগণাধারো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো, যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. ৯৭; পটি. ম. ১৬১).
অপিসদ্দো সম্ভাৰনে, তেন এৰং গুণৰিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৰা ঈদিসং ধম্মং ভাৰেত্ৰা, সচ্ছিকত্ৰা চ বুদ্ধভাৰমুপগতো, কা নাম কথা অঞ্ঞেসং সাৰকাদিভাৰমুপগমনেতি ধম্মে সম্ভাৰনং দীপেতি. বুদ্ধভাৰন্তি সম্মাসম্বোধিং. যেন হি নিমিত্তভূতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অগ্গমগ্গঞাণেন, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানেন চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ভগৰতি ‘‘বুদ্ধো’’তি নামং, তদারম্মণঞ্চ ঞাণং পৰত্ততি, তমেৰিধ ‘‘ভাৰো’’তি ৰুচ্চতি. ভৰন্তি বুদ্ধিসদ্দা এতেনাতি হি ভাৰো. তথা হি ৰদন্তি –
‘‘যেন যেন নিমিত্তেন, বুদ্ধি সদ্দো চ ৰত্ততে;
তংতংনিমিত্তকং ভাৰপচ্চযেহি উদীরিত’’ন্তি.
ভাৰেত্ৰাতি উপ্পাদেত্ৰা, ৰড্ঢেত্ৰা ৰা. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা. চেৰ-সদ্দো চ-সদ্দো চ তদুভযত্থ সমুচ্চযে. তেন হি সদ্দদ্ৰযেন ন কেৰলং ভগৰা ধম্মস্স ভাৰনামত্তেন বুদ্ধভাৰমুপগতো, নাপি সচ্ছিকিরিযামত্তেন, অথ খো তদুভযেনেৰাতি সমুচ্চিনোতি. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো. এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৰ’’ন্তি পদেন সম্বন্ধো. ৰীতমলন্তি এত্থ ৰিরহৰসেন এতি পৰত্ততীতি ৰীতো, মলতো ৰীতো, ৰীতং ৰা মলং যস্সাতি ৰীতমলো, তং ৰীতমলং. ‘‘গতমল’’ন্তিপি পাঠো দিস্সতি, এৰং সতি সউপসগ্গো ৰিয অনুপসগ্গোপি গতসদ্দো ৰিরহত্থৰাচকো ৰেদিতব্বো ধাতূনমনেকত্থত্তা. গচ্ছতি অপগচ্ছতীতি হি গতো, ধম্মো. গতং ৰা মলং, পুরিমনযেন সমাসো. অনুত্তরন্তি উত্তরৰিরহিতং. যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো, সংসারতো চ অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি ধম্মো, নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো. তপ্পকাসনত্তা, সচ্ছিকিরিযাসম্মসনপরিযাযস্স চ লব্ভমানত্তা পরিযত্তিধম্মোপি ইধ সঙ্গহিতো. তথা হি ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা সচ্ছিকত্ৰা’’তি চ ৰুত্তত্তা ভাৰনাসচ্ছিকিরিযাযোগ্যতায বুদ্ধকরধম্মভূতাহি পারমিতাহি সহ পুব্বভাগঅধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. তাপি হি ৰিগতপটিপক্খতায ৰীতমলা, অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরা চ. কথং পন তা ভাৰেত্ৰা, সচ্ছিকত্ৰা চ ভগৰা বুদ্ধভাৰমুপগতোতি? ৰুচ্চতে – সত্তানঞ্হি সংসারৰট্টদুক্খনিস্সরণায [নিস্সরণত্থায (পণ্ণাস টী.) নিস্সরণে (কত্থচি)] কতমহাভিনীহারো মহাকরুণাধিৰাসনপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৰিসেসপরিযোদাতনিম্মলানং দানদমসঞ্ঞমাদীনং উত্তমধম্মানং কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিরন্তরং নিরৰসেসং ভাৰনাসচ্ছিকিরিযাহি কম্মাদীসু অধিগতৰসীভাৰো অচ্ছরিযাচিন্তেয্যমহানুভাৰো অধিসীলাধিচিত্তানং পরমুক্কংসপারমিপ্পত্তো ভগৰা পচ্চযাকারে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৰজিরঞাণং পেসেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিসঙ্খাতং বুদ্ধভাৰমুপগতোতি.
ইমায পন গাথায ৰিজ্জাৰিমুত্তিসম্পদাদীহি অনেকেহি গুণেহি যথারহং সদ্ধম্মং থোমেতি. কথং? এত্থ হি ‘‘ভাৰেত্ৰা’’তি এতেন ৰিজ্জাসম্পদায থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন ৰিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৰিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৰা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৰা পঠমেন খযঞাণভাৰেন, দুতিযেন অনুপ্পাদঞাণভাৰেন. পঠমেন ৰা ৰিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৰজিরূপমতায. পঠমেন ৰা ৰিরাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিরোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৰেন, দুতিযেন নিস্সরণভাৰেন. পঠমেন ৰা হেতুভাৰেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৰেন. পঠমেন ৰা দস্সনভাৰেন, দুতিযেন ৰিৰেকভাৰেন. পঠমেন ৰা অধিপতিভাৰেন, দুতিযেন অমতভাৰেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৰা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা বুদ্ধভাৰং উপগতো’’তি এতেন স্ৰাক্খাততায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পঠমেন অকালিকতায, দুতিযেন এহিপস্সিকতায. পঠমেন ৰা ওপনেয্যিকতায, দুতিযেন পচ্চত্তংৰেদিতব্বতায. পঠমেন ৰা সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খেহি সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধেহি, দুতিযেন সহ অসঙ্খতধাতুযা অসেক্খেহি ধম্মং থোমেতি.
‘‘ৰীতমল’’ন্তি ইমিনা পন সংকিলেসাভাৰদীপনেন ৰিসুদ্ধতায ধম্মং থোমেতি, ‘‘অনুত্তর’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৰিসিট্ঠস্স অভাৰদীপনেন পরিপুণ্ণতায. পঠমেন ৰা পহানসম্পদায, দুতিযেন সভাৰসম্পদায. পঠমেন ৰা ভাৰনাফলযোগ্যতায. ভাৰনাগুণেন হি সো সংকিলেসমলসমুগ্ঘাতকো, তস্মানেন ভাৰনাকিরিযায ফলমাহ. দুতিযেন সচ্ছিকিরিযাফলযোগ্যতায. তদুত্তরিকরণীযাভাৰতো হি অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরভাৰো সচ্ছিকিরিযানিব্বত্তিতো, তস্মানেন সচ্ছিকিরিযাফলমাহাতি.
এৰং সঙ্খেপেনেৰ সব্বসদ্ধম্মগুণেহি সদ্ধম্মস্সাপি থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কত্ৰা ইদানি অরিযসঙ্ঘস্সাপি থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং করোন্তো ‘‘সুগতস্স ওরসান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো, ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বজ্ঝিতব্বো. উরসি ভৰা, জাতা, সংৰুদ্ধা ৰা ওরসা, অত্তজো খেত্তজো অন্তেৰাসিকো দিন্নকোতি চতুব্বিধেসু পুত্তেসু অত্তজা, তংসরিক্খতায পন অরিযপুগ্গলা ‘‘ওরসা’’তি ৰুচ্চন্তি. যথা হি মনুস্সানং ওরসপুত্তা অত্তজাততায পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ৰিসেসভাগিনো হোন্তি, এৰমেতেপি সদ্ধম্মসৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাততায ভগৰতো সন্তকস্স ৰিমুত্তিসুখস্স ধম্মরতনস্স চ দাযজ্জস্স ৰিসেসভাগিনোতি. অথ ৰা ভগৰতো ধম্মদেসনানুভাৰেন অরিযভূমিং ওক্কমমানা, ওক্কন্তা চ অরিযসাৰকা ভগৰতো উরে ৰাযামজনিতাভিজাততায সদিসকপ্পনমন্তরেন নিপ্পরিযাযেনেৰ ‘‘ওরসা’’তি ৰত্তব্বতমরহন্তি. তথা হি তে ভগৰতা আসযানুসযচরিযাধিমুত্তিআদিওলোকনেন, ৰজ্জানুচিন্তনেন চ হদযে কত্ৰা ৰজ্জতো নিৰারেত্ৰা অনৰজ্জে পতিট্ঠাপেন্তেন সীলাদিধম্মসরীরপোসনেন সংৰড্ঢাপিতা. যথাহ ভগৰা ইতিৰুত্তকে ‘‘অহমস্মি ভিক্খৰে ব্রাহ্মণো…পে… তস্স মে তুম্হে পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা’’তিআদি (ইতিৰু. ১০০). ননু সাৰকদেসিতাপি দেসনা অরিযভাৰাৰহাতি? সচ্চং, সা পন তম্মূলিকত্তা, লক্খণাদিৰিসেসাভাৰতো চ ‘‘ভগৰতো ধম্মদেসনা’’ ইচ্চেৰ সঙ্খ্যং গতা, তস্মা ভগৰতো ওরসপুত্তভাৰোযেৰ তেসং ৰত্তব্বোতি, এতেন চতুব্বিধেসু পুত্তেসু অরিযসঙ্ঘস্স অত্তজপুত্তভাৰং দস্সেতি. অত্তনো কুলং পুনেন্তি সোধেন্তি, মাতাপিতূনং ৰা হদযং পূরেন্তীতি পুত্তা, অত্তজাদযো. অরিযা পন ধম্মতন্তিৰিসোধনেন, ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা চিত্তারাধনেন চ তপ্পটিভাগতায ভগৰতো পুত্তা নাম, তেসং. তস্স ‘‘সমূহ’’ন্তি পদেন সম্বন্ধো.
সংকিলেসনিমিত্তং হুত্ৰা গুণং মারেতি ৰিবাধতীতি মারো, দেৰপুত্তমারো. সিনাতি পরে বন্ধতি এতাযাতি সেনা, মারস্স সেনা তথা, মারঞ্চ মারসেনঞ্চ মথেন্তি ৰিলোথেন্তীতি মারসেনমথনা, তেসং. ‘‘মারমারসেনমথনান’’ন্তি হি ৰত্তব্বেপি একদেসসরূপেকসেসৰসেন এৰং ৰুত্তং. মারসদ্দসন্নিধানেন ৰা সেনাসদ্দেন মারসেনা গহেতব্বা, গাথাবন্ধৰসেন চেত্থ রস্সো. ‘‘মারসেনমদ্দনান’’ন্তিপি কত্থচি পাঠো, সো অযুত্তোৰ অরিযাজাতিকত্তা ইমিস্সা গাথায. ননু চ অরিযসাৰকানং মগ্গাধিগমসমযে ভগৰতো ৰিয তদন্তরাযকরণত্থং দেৰপুত্তমারো ৰা মারসেনা ৰা ন অপসাদেতি, অথ কস্মা এৰং ৰুত্তন্তি? অপসাদেতব্বভাৰকারণস্স ৰিমথিতত্তা. তেসঞ্হি অপসাদেতব্বতায কারণে সংকিলেসে ৰিমথিতে তেপি ৰিমথিতা নাম হোন্তীতি. অথ ৰা খন্ধাভিসঙ্খারমারানং ৰিয দেৰপুত্তমারস্সাপি গুণমারণে সহাযভাৰূপগমনতো কিলেসবলকাযো ইধ ‘‘মারসেনা’’তি ৰুচ্চতি যথাহ ভগৰা –
‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অরতি ৰুচ্চতি;
ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৰুচ্চতি.
পঞ্চমং থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীরূ পৰুচ্চতি;
সত্তমী ৰিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো তে অট্ঠমো.
লাভো সিলোকো সক্কারো,
মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;
যো চত্তানং সমুক্কংসে,
পরে চ অৰজানতি.
এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী;
ন নং অসূরো জিনাতি, জেত্ৰা চ লভতে সুখ’’ন্তি. (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূল়নি. ৪৭);
সা চ তেহি অরিযসাৰকেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা, অনন্তভেদা ৰা কিলেসৰাহিনী সতিধম্মৰিচযৰীরিযসমথাদিগুণপহরণীহি ওধিসো মথিতা, ৰিদ্ধংসিতা, ৰিহতা চ, তস্মা ‘‘মারসেনমথনা’’তি ৰুচ্চন্তি. ৰিলোথনঞ্চেত্থ ৰিদ্ধংসনং, ৰিহননং ৰা. অপিচ খন্ধাভিসঙ্খারমচ্চুদেৰপুত্তমারানং তেসং সহাযভাৰূপগমনতায সেনাসঙ্খাতস্স কিলেসমারস্স চ মথনতো ‘‘মারসেনমথনা’’তিপি অত্থো গহেতব্বো. এৰঞ্চ সতি পঞ্চমারনিম্মথনভাৰেন অত্থো পরিপুণ্ণো হোতি. অরিযসাৰকাপি হি সমুদযপ্পহানপরিঞ্ঞাৰসেন খন্ধমারং, সহাযৰেকল্লকরণেন সব্বথা, অপ্পৰত্তিকরণেন চ অভিসঙ্খারমারং, বলৰিধমনৰিসযাতিক্কমনৰসেন মচ্চুমারং, দেৰপুত্তমারঞ্চ সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন সব্বসো অপ্পৰত্তিকরণেন কিলেসমারং মথেন্তীতি, ইমিনা পন তেসং ওরসপুত্তভাৰে কারণং, তীসু পুত্তেসু চ অনুজাততং দস্সেতি. মারসেনমথনতায হি তে ভগৰতো ওরসপুত্তা, অনুজাতা চাতি.
অট্ঠন্নন্তি গণনপরিচ্ছেদো, তেনসতিপি তেসং তংতংভেদেন অনেকসতসহস্সসঙ্খ্যাভেদে অরিযভাৰকরমগ্গফলধম্মভেদেন ইমং গণনপরিচ্ছেদং নাতিৰত্তন্তি মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰানতিৰত্তনতোতি দস্সেতি. পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৰা পদলীল়াদিনা কারণেন অট্ঠানে পযুত্তো, সো ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি এত্থ যোজেতব্বো, তেন ন কেৰলং বুদ্ধধম্মেযেৰ, অথ খো অরিযসঙ্ঘম্পীতি সম্পিণ্ডেতি. যদিপি অৰযৰৰিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি নত্থি অৰযৰং উপাদায সমুদাযস্স ৰত্তব্বত্তা, অৰিঞ্ঞাযমানসমুদাযং পন ৰিঞ্ঞাযমানসমুদাযেন ৰিসেসিতুমরহতীতি আহ ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি, এতেন ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি এত্থ ন যেন কেনচি সণ্ঠানাদিনা, কাযসামগ্গিযা ৰা সমুদাযভাৰো, অপি তু মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰেনেৰাতি ৰিসেসেতি. অৰযৰমেৰ সম্পিণ্ডেত্ৰা ঊহিতব্বো ৰিতক্কেতব্বো, সংঊহনিতব্বো ৰা সঙ্ঘটিতব্বোতি সমূহো, সোযেৰ সমোহো ৰচনসিলিট্ঠতাদিনা. দ্ৰিধাপি হি পাঠো যুজ্জতি. আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো অরিযা নিরুত্তিনযেন. অথ ৰা সদেৰকেন লোকেন সরণন্তি অরণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অরিযা, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো, সমগ্গং ৰা কম্মং সমুদাযৰসেন সমুপগতোতি সঙ্ঘো, অরিযানং সঙ্ঘো, অরিযো চ সো সঙ্ঘো চ যথাৰুত্তনযেনাতি ৰা অরিযসঙ্ঘো, তং অরিযসঙ্ঘং. ভগৰতো অপরভাগে বুদ্ধধম্মরতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘরতনাধীনোতি অরিযসঙ্ঘস্স বহূপকারতং দস্সেতুং ইধেৰ ‘‘সিরসা ৰন্দে’’তি ৰুত্তং. অৰস্সঞ্চাযমত্থো সম্পটিচ্ছিতব্বো ৰিনযট্ঠকথাদীসুপি (পারা. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) তথা ৰুত্তত্তা. কেচি পন পুরিমগাথাসুপি তং পদমানেত্ৰা যোজেন্তি, তদযুত্তমেৰ রতনত্তযস্স অসাধারণগুণপ্পকাসনট্ঠানত্তা, যথাৰুত্তকারণস্স চ সব্বেসম্পি সংৰণ্ণনাকারানমধিপ্পেতত্তাতি.
ইমায পন গাথায অরিযসঙ্ঘস্স পভৰসম্পদা পহানসম্পদাদযো অনেকে গুণা দস্সিতা হোন্তি. কথং? ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি হি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স পভৰসম্পদং দস্সেতি সম্মাসম্বুদ্ধপভৰতাদীপনতো. ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰদীপনতো. ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন সভাৰসম্পদং সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৰদীপনতো. অথ ৰা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি অরিযসঙ্ঘস্স ৰিসুদ্ধনিস্সযভাৰদীপনং. ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপটিপন্নভাৰদীপনং. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৰদীপনং. ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্তভাৰদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তরসরণগমনসব্ভাৰং দস্সেতি. লোকুত্তরসরণগমনেন হি তে ভগৰতো ওরসপুত্তা জাতা. ‘‘মারসেনমথনান’ন্তি এতেন অভিনীহারসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগসম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহারা হি সম্মাপটিপন্না মারং, মারসেনং ৰা অভিৰিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ৰিদ্ধস্তৰিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং দস্সিতত্তা. ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন অগ্গদক্খিণেয্যভাৰং দস্সেতি অনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্তভাৰস্স দস্সিতত্তা. সরণগমনঞ্চ সাৰকানং সব্বগুণস্স আদি, সপুব্বভাগপটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পরিযোসানন্তিআদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বেপি অরিযসঙ্ঘগুণা দস্সিতা হোন্তীতি.
এৰং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন রতনত্তযস্স পণামং কত্ৰা ইদানি তং নিপচ্চকারং যথাধিপ্পেতপযোজনে পরিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. তেন গাথাত্তযেন যথাৰুত্তনযং নিদস্সেতি. মেতি অত্তানং করণৰচনেন কত্তুভাৰেন নিদ্দিসতি. তস্স ‘‘যং পুঞ্ঞং মযা লদ্ধ’’ন্তি পাঠসেসেন সম্বন্ধো, সম্পদাননিদ্দেসো ৰা এসো, ‘‘অত্থী’’তি পাঠসেসো, সামিনিদ্দেসো ৰা ‘‘যং মম পুঞ্ঞং ৰন্দনাময’’ন্তি. পসীদীযতে পসন্না, তাদিসা মতি পঞ্ঞা, চিত্তং ৰা যস্সাতি পসন্নমতি, অঞ্ঞপদলিঙ্গপ্পধানত্তা ইমস্স সমাসপদস্স ‘‘পসন্নমতিনো’’তি ৰুত্তং. রতিং নযতি, জনেতি, ৰহতীতি ৰা রতনং, সত্তৰিধং, দসৰিধং ৰা রতনং, তমিৰ ইমানীতি নেরুত্তিকা. সদিসকপ্পনমঞ্ঞত্র পন যথাৰুত্তৰচনত্থেনেৰ বুদ্ধাদীনং রতনভাৰো যুজ্জতি. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫) যথাভূতগুণে আৰজ্জন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহ…পে… উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আরব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন মহানাম অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
চিত্তীকতাদিভাৰো ৰা রতনট্ঠো. ৰুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাসু –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; উদান. অট্ঠ. ৪৭; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সু. নি. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ১.২২৬);
চিত্তীকতভাৰাদযো চ অনঞ্ঞসাধারণা সাতিসযতো বুদ্ধাদীসুযেৰ লব্ভন্তীতি. ৰিত্থারো রতনসুত্তৰণ্ণনাযং (খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬) গহেতব্বো. অযমত্থো পন নিব্বচনত্থৰসেন ন ৰুত্তো, অথ কেনাতি চে? লোকে রতনসম্মতস্স ৰত্থুনো গরুকাতব্বতাদিঅত্থৰসেনাতি সদ্দৰিদূ. সাধূনঞ্চ রমনতো, সংসারণ্ণৰা চ তরণতো, সুগতিনিব্বানঞ্চ নযনতো রতনং তুল্যত্থসমাসৰসেন, অলমতিপপঞ্চেন. একসেসপকপ্পনেন, পুথুৰচননিব্বচনেন ৰা রতনানি. তিণ্ণং সমূহো, তীণি ৰা সমাহটানি, তযো ৰা অৰযৰা অস্সাতি তযং, রতনানমেৰ তযং, নাঞ্ঞেসন্তি রতনত্তযং. অৰযৰৰিনিমুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৰতো তীণি এৰ রতনানি তথা ৰুচ্চন্তি, ন সমুদাযমত্তং, সমুদাযাপেক্খায পন একৰচনং কতং. ৰন্দীযতে ৰন্দনা, সাৰ ৰন্দনামযং যথা ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৰু. ৬০; নেত্তি. ৩৩). ৰন্দনা চেত্থ কাযৰাচাচিত্তেহি তিণ্ণং রতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৰা. অপিচ তস্সা চেতনায সহজাতাদোপকারেকো সদ্ধাপঞ্ঞাসতিৰীরিযাদিসম্পযুত্তধম্মো ৰন্দনা, তায পকতন্তি ৰন্দনামযং যথা ‘‘সোৰণ্ণমযং রূপিযময’’ন্তি, অত্থতো পন যথাৰুত্তচেতনাৰ. রতনত্তযে, রতনত্তযস্স ৰা ৰন্দনামযং রতনত্তযৰন্দনামযং. পুজ্জভৰফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং নিরুত্তিনযেন, অত্তনো কারকং, সন্তানং ৰা পুনাতি ৰিসোধেতীতি পুঞ্ঞং, সকম্মকত্তা ধাতুস্স কারিতৰসেন অত্থৰিৰরণং লব্ভতি, সদ্দনিপ্ফত্তি পন সুদ্ধৰসেনেৰাতি সদ্দৰিদূ.
তংতংসম্পত্তিযা ৰিবন্ধনৰসেন সত্তসন্তানস্স অন্তরে ৰেমজ্ঝে এতি আগচ্ছতীতি অন্তরাযো, দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থো. পণামপযোজনে ৰুত্তৰিধিনা সুট্ঠু ৰিহতো ৰিদ্ধস্তো অন্তরাযো অস্সাতি সুৰিহতন্তরাযো. ৰিহননঞ্চেত্থ তদুপ্পাদকহেতুপরিহরণৰসেন তেসং অন্তরাযানমনুপ্পত্তিকরণন্তি দট্ঠব্বং. হুত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযা, তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং-সদ্দেন উদ্দিট্ঠস্স ৰন্দনামযপুঞ্ঞস্স. আনুভাৰেনাতি বলেন.
‘‘তেজো উস্সাহমন্তা চ, পভূ সত্তীতি পঞ্চিমে;
‘আনুভাৰো’তি ৰুচ্চন্তি, ‘পভাৰো’তি চ তে ৰদে’’তি. –
ৰুত্তেসু হি অত্থেসু ইধ সত্তিযং ৰত্ততি. অনু পুনপ্পুনং তংসমঙ্গিং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি হি অনুভাৰো, সোযেৰ আনুভাৰোতি উদানট্ঠকথাযং, অত্থতো পন যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স পুরিমকম্মস্স বলানুপ্পদানৰসসঙ্খাতা ৰন্দনামযপুঞ্ঞস্স সত্তিযেৰ, সা চ সুৰিহতন্তরাযতায করণং, হেতু ৰা সম্ভৰতি.
এত্থ পন ‘‘পসন্নমতিনো’’তি এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিং দস্সেতি. ‘‘রতনত্তযৰন্দনাময’’ন্তি এতেন রতনত্তযস্স খেত্তভাৰসম্পত্তিং, ততো চ তস্স পুঞ্ঞস্স অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা, রতনত্তযস্স চ খেত্তভাৰসম্পত্তিযাতি দ্ৰীহি অঙ্গেহি অত্থসংৰণ্ণনায উপঘাতকউপদ্দৰানং ৰিহননে সমত্থতং দীপেতি. চতুরঙ্গসম্পত্তিযা দানচেতনা ৰিয হি দ্ৰযঙ্গসম্পত্তিযা পণামচেতনাপি অন্তরাযৰিহননেন দিট্ঠধম্মিকাতি.
এৰং রতনত্তযস্স নিপচ্চকারকরণে পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৰণ্ণেতুকামো, তদপি সংৰণ্ণেতব্বধম্মভাৰেন দস্সেত্ৰা গুণাভিত্থৰনৰিসেসেন অভিত্থৰেতুং ‘‘দীঘস্সা’’তিআদিমাহ. অযঞ্হি আচরিযস্স পকতি, যদিদং তংতংসংৰণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৰণ্ণেতব্বধম্মস্স ৰিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি তেসু তেসু পপঞ্চসূদনীসারত্থপকাসনীমনোরথপূরণীঅট্ঠসালিনীআদীসু যথাক্কমং ‘‘পরৰাদমথনস্স, ঞাণপ্পভেদজননস্স, ধম্মকথিকপুঙ্গৰানং ৰিচিত্তপটিভানজননস্স,
তস্স গম্ভীরঞাণেহি, ওগাল়্হস্স অভিণ্হসো;
নানানযৰিচিত্তস্স, অভিধম্মস্স আদিতো’’তি. আদিনা –
থোমনা কতা. তত্থ দীঘস্সাতি দীঘনামকস্স. দীঘসুত্তঙ্কিতস্সাতি দীঘেহি অভিআযতৰচনপ্পবন্ধৰন্তেহি সুত্তেহি লক্খিতস্স, অনেন ‘‘দীঘো’’তি অযং ইমস্স আগমস্স অত্থানুগতা সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. ননু চ সুত্তানিযেৰ আগমো, কথং সো তেহি অঙ্কীযতীতি? সচ্চমেতং পরমত্থতো, পঞ্ঞত্তিতো পন সুত্তানি উপাদায আগমভাৰস্স পঞ্ঞত্তত্তা অৰযৰেহি সুত্তেহি অৰযৰীভূতো আগমো অঙ্কীযতি. যথেৰ হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰোহারো, এৰং সুত্তসমুদাযে আগমৰোহারোতি. পটিচ্চসমুপ্পাদাদিনিপুণত্থভাৰতো নিপুণস্স. আগচ্ছন্তি অত্তত্থপরত্থাদযো এত্থ, এতেন, এতস্মাতি ৰা আগমো, উত্তমট্ঠেন, পত্থনীযট্ঠেন চ সো ৰরোতি আগমৰরো. অপিচ আগমসম্মতেহি বাহিরকপৰেদিতেহি ভারতপুরাণকথানরসীহপুরাণকথাদীহি ৰরোতিপি আগমৰরো, তস্স. বুদ্ধানমনুবুদ্ধা বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৰেধং অনুগম্ম পটিৰিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৰকাদযো অরিযা, তেহি অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন, গুণসংৰণ্ণনাৰসেন চ সংৰণ্ণিতোতি তথা. অথ ৰা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ, তেহি সংৰণ্ণিতো যথাৰুত্তনযেনাতি তথা, তস্স. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৰ হি তিণ্ণম্পি পিটকানং অত্থসংৰণ্ণনাক্কমো ভাসিতো, ততো পরং সঙ্গাযনাদিৰসেন সাৰকেহীতি আচরিযা ৰদন্তি. ৰুত্তঞ্চ মজ্ঝিমাগমট্ঠকথায উপালিসুত্তৰণ্ণনাযং ‘‘ৰেয্যাকরণস্সাতি ৰিত্থারেত্ৰা অত্থদীপকস্স. ভগৰতা হি অব্যাকতং তন্তিপদং নাম নত্থি, সব্বেসংযেৰ অত্থো কথিতো’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.৭৬). সদ্ধাৰহগুণস্সাতি বুদ্ধাদীসু পসাদাৰহগুণস্স. ননু চ সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং তেপিটকং সদ্ধাৰহগুণমেৰ, অথ কস্মা অযমঞ্ঞসাধারণগুণেন থোমিতোতি? সাতিসযতো ইমস্স তগ্গুণসম্পন্নত্তা. অযঞ্হি আগমো ব্রহ্মজালাদীসু সীলদিট্ঠাদীনং অনৰসেসনিদ্দেসাদিৰসেন, মহাপদানাদীসু (দী. নি. ২.৩) পুরিমবুদ্ধানম্পি গুণনিদ্দেসাদিৰসেন, পাথিকসুত্তাদীসু (দী. নি. ৩.১.৪) তিত্থিযে মদ্দিত্ৰা অপ্পটিৰত্তিযসীহনাদনদনাদিৰসেন, অনুত্তরিযসুত্তাদীসু ৰিসেসতো বুদ্ধগুণৰিভাৰনেন রতনত্তযে সাতিসযং সদ্ধং আৰহতীতি.
এৰং সংৰণ্ণেতব্বধম্মস্স অভিত্থৰনম্পি কত্ৰা ইদানি সংৰণ্ণনায সম্পতি ৰক্খমানায আগমনৰিসুদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘অত্থপ্পকাসনত্থ’’ন্তিআদিমাহ. ইমায হি গাথায সঙ্গীতিত্তযমারুল়্হদীঘাগমট্ঠকথাতোৰ সীহল়ভাসামত্তং ৰিনা অযং ৰক্খমানসংৰণ্ণনা আগতা, নাঞ্ঞতো, তদেৰ কারণং কত্ৰা ৰত্তব্বা, নাঞ্ঞন্তি অত্তনো সংৰণ্ণনায আগমনৰিসুদ্ধিং দস্সেতি. অপরো নযো – পরমনিপুণগম্ভীরং বুদ্ধৰিসযমাগমৰরং অত্তনো বলেনেৰ ৰণ্ণযিস্সামীতি অঞ্ঞেহি ৰত্তুম্পি অসক্কুণেয্যত্তা সংৰণ্ণনানিস্সযং দস্সেতুমাহ ‘‘অত্থপ্পকাসনত্থ’’ন্তিআদি. ইমায হি পুব্বাচরিযানুভাৰং নিস্সাযেৰ তস্স অত্থং ৰণ্ণযিস্সামীতি অত্তনো সংৰণ্ণনানিস্সযং দস্সেতি. তত্থ ‘‘অত্থপ্পকাসনত্থ’’ন্তি পাঠত্থো, সভাৰত্থো, ঞেয্যত্থো, পাঠানুরূপত্থো, তদনুরূপত্থো, সাৰসেসত্থো, নিৰরসেসত্থো, নীতত্থো, নেয্যত্থোতিআদিনা অনেকপ্পকারস্স অত্থস্স পকাসনত্থায, পকাসনায ৰা. গাথাবন্ধসম্পত্তিযা দ্ৰিভাৰো. অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সাযেৰ অট্ঠকথা ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা যথা ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮), অযঞ্চ সসঞ্ঞোগৰিধি অরিযাজাতিভাৰতো. অক্খরচিন্তকাপি হি ‘‘তথানংট্ঠ যুগ’’ন্তি লক্খণং ৰত্ৰা ইদমেৰুদাহরন্তি.
যায’ত্থমভিৰণ্ণেন্তি, ব্যঞ্জনত্থপদানুগং;
নিদানৰত্থুসম্বন্ধং, এসা অট্ঠকথা মতা.
আদিতোতিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছল়ভিঞ্ঞতায পরমেন চিত্তৰসীভাৰেন সমন্নাগতত্তা, ঝানাদীসু পঞ্চৰসিতা সব্ভাৰতো চ ৰসিনো, থেরা মহাকস্সপাদযো, তেসং সতেহি পঞ্চহি.যা সঙ্গীতাতি যা অট্ঠকথা অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযমেতস্স অত্থো, অযমেতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ পচ্ছাপীতি ন কেৰলং পঠমসঙ্গীতিযমেৰ, অথ খো পচ্ছা দুতিযততিযসঙ্গীতীসুপি. ন চ পঞ্চহি ৰসিসতেহি আদিতো সঙ্গীতাযেৰ, অপি তু যসত্থেরাদীহি অনুসঙ্গীতা চাতি সহ সমুচ্চযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সমুচ্চযদ্ৰযঞ্হি পচ্চেকং কিরিযাকালং সমুচ্চিনোতি.
অথ পোরাণট্ঠকথায ৰিজ্জমানায কিমেতায অধুনা পুন কতায সংৰণ্ণনাযাতি পুনরুত্তিযা, নিরত্থকতায চ দোসং সমনুস্সরিত্ৰা তং পরিহরন্তো ‘‘সীহল়দীপ’’ন্তিআদিমাহ. তং পরিহরণেনেৰ হি ইমিস্সা সংৰণ্ণনায নিমিত্তং দস্সেতি. তত্থ সীহং লাতি গণ্হাতীতি সীহল়ো ল-কারস্স ল়-কারং কত্ৰা যথা ‘‘গরুল়ো’’তি. তস্মিং ৰংসে আদিপুরিসো সীহকুমারো, তব্বংসজাতা পন তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযা, সব্বেপি চ জনা তদ্ধিতৰসেন, সদিসৰোহারেন ৰা সীহল়া, তেসং নিৰাসদীপোপি তদ্ধিতৰসেন, ঠানীনামেন ৰা ‘‘সীহল়ো’’তি ৰেদিতব্বো. জলমজ্ঝে দিপ্পতি, দ্ৰিধা ৰা আপো এত্থ সন্দতীতি দিপো, সোযেৰ দীপো, ভেদাপেক্খায তেসং দীপোতি তথা. পনসদ্দো অরুচিসংসূচনে, তেন কামঞ্চ সা সঙ্গীতিত্তযমারুল়্হা, তথাপি পুন এৰংভূতাতি অরুচিযভাৰং সংসূচেতি. তদত্থসম্বন্ধতায পন পুরিমগাথায ‘‘কামঞ্চ সঙ্গীতা অনুসঙ্গীতা চা’’তি সানুগ্গহত্থযোজনা সম্ভৰতি. অঞ্ঞত্থাপি হি তথা দিস্সতীতি. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি সঙ্গীতিকালতো পচ্ছা, এৰং সতি আভতপদেন সম্বন্ধো. অথাতি ৰা মহামহিন্দত্থেরেনাভতকালতো পচ্ছা, এৰং সতি ঠপিতপদেন সম্বন্ধো. সা হি ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৰা তস্স অত্থসংৰণ্ণনানুরূপেনেৰ ৰাচনামগ্গং আরোপিতত্তা তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হাযেৰ, ততো পচ্ছা চ মহামহিন্দত্থেরেন তম্বপণ্ণিদীপমাভতা, পচ্ছা পন তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেরেহি নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্করপরিহরণত্থং সীহল়ভাসায ঠপিতাতি. আচরিযধম্মপালত্থেরো পন পচ্ছিমসম্বন্ধমেৰ দুদ্দসত্তা পকাসেতি. তথা ‘‘দীপৰাসীনমত্থাযা’’তি ইদম্পি ‘‘ঠপিতা’’তি চ ‘‘অপনেত্ৰা আরোপেন্তো’’তি চ এতেহি পদেহি সম্বজ্ঝিতব্বং. একপদম্পি হি আৰুত্তিযাদিনযেহি অনেকত্থসম্বন্ধমুপগচ্ছতি. পুরিমসম্বন্ধেন চেত্থ সীহল়দীপৰাসীনমত্থায নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্করপরিহরণেন সীহল়ভাসায ঠপিতাতি তম্বপণ্ণিযত্থেরেহি ঠপনপযোজনং দস্সেতি. পচ্ছিমসম্বন্ধেন পন ইমায সংৰণ্ণনায জম্বুদীপৰাসীনং, অঞ্ঞদীপৰাসীনঞ্চ অত্থায সীহল়ভাসাপনযনস্স, তন্তিনযানুচ্ছৰিকভাসারোপনস্স চ পযোজনন্তি. মহাইস্সরিযত্তা মহিন্দোতি রাজকুমারকালে নামং, পচ্ছা পন গুণমহন্ততায মহামহিন্দোতি ৰুচ্চতি. সীহল়ভাসা নাম অনেকক্খরেহি একত্থস্সাপি ৰোহরণতো পরেসং ৰোহরিতুং অতিদুক্করা কঞ্চুকসদিসা সীহল়ানং সমুদাচিণ্ণা ভাসা.
এৰং হোতু পোরাণট্ঠকথায, অধুনা করিযমানা পন অট্ঠকথা কথং করীযতীতি অনুযোগে সতি ইমিস্সা অট্ঠকথায করণপ্পকারং দস্সেতুমাহ ‘‘অপনেত্ৰানা’’তিআদি. তত্থ ততো মূলট্ঠকথাতো সীহল়ভাসং অপনেত্ৰা পোত্থকে অনারোপিতভাৰেন নিরঙ্করিত্ৰাতি সম্বন্ধো, এতেন অযং ৰক্খমানা অট্ঠকথা সঙ্গীতিত্তযমারোপিতায মূলট্ঠকথায সীহল়ভাসাপনযনমত্তমঞ্ঞত্র অত্থতো সংসন্দতি চেৰ সমেতি চ যথা ‘‘গঙ্গোদকেন যমুনোদক’’ন্তি দস্সেতি. ‘‘মনোরম’’ মিচ্চাদীনি ‘‘ভাস’’ন্তি এতস্স সভাৰনিরুত্তিভাৰদীপকানি ৰিসেসনানি. সভাৰনিরুত্তিভাৰেন হি পণ্ডিতানং মনং রমযতীতি মনোরমা. তনোতি অত্থমেতায, তনীযতি ৰা অত্থৰসেন ৰিৰরীযতি, ৰট্টতো ৰা সত্তে তারেতি, নানাত্থৰিসযং ৰা কঙ্খং তরন্তি এতাযাতি তন্তি, পাল়ি. তস্সা নযসঙ্খাতায গতিযা ছৰিং ছাযং অনুগতাতি তন্তিনযানুচ্ছৰিকা. অসভাৰনিরুত্তিভাসন্তরসংকিণ্ণদোসৰিরহিততায ৰিগতদোসা, তাদিসং সভাৰনিরুত্তিভূতং –
‘‘সা মাগধী মূলভাসা, নরা যাযা’দিকপ্পিকা;
ব্রহ্মানো চস্সুতালাপা, সম্বুদ্ধা চাপি ভাসরে’’তি. –
ৰুত্তং পাল়িগতিভাসং পোত্থকে লিখনৰসেন আরোপেন্তোতি অত্থো, ইমিনা সদ্দদোসাভাৰমাহ.
সমযং অৰিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তমৰিরোধেন্তো, ইমিনা পন অত্থদোসাভাৰমাহ. অৰিরুদ্ধত্তা এৰ হি তে থেরৰাদাপি ইধ পকাসযিস্সন্তি. কেসং পন সমযন্তি আহ ‘‘থেরান’’ন্তিআদি, এতেন রাহুলাচরিযাদীনং জেতৰনৰাসীঅভযগিরিৰাসীনিকাযানং সমযং নিৰত্তেতি. থিরেহি সীলসুতঝানৰিমুত্তিসঙ্খাতেহি গুণেহি সমন্নাগতাতি থেরা. যথাহ ‘‘চত্তারোমে ভিক্খৰে থেরকরণা ধম্মা. কতমে চত্তারো? ইধ ভিক্খৰে ভিক্খু সীলৰা হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.২২). অপিচ সচ্চধম্মাদীহি থিরকরণেহি সমন্নাগতত্তা থেরা. যথাহ ধম্মরাজা ধম্মপদে –
‘‘যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চ, অহিংসা সংযমো দমো;
স ৰে ৰন্তমলো ধীরো, ‘থেরো’ইতি পৰুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ২৬০);
তেসং. মহাকস্সপত্থেরাদীহি আগতা আচরিযপরম্পরা থেরৰংসো, তপ্পরিযাপন্না হুত্ৰা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো তং পকারেন দীপেন্তি, তস্মিং ৰা পদীপসদিসাতি থেরৰংসপদিপা. ৰিৰিধেন আকারেন নিচ্ছীযতীতি ৰিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকারেন পৰত্তা ৰিমতিচ্ছেদনীকথা, সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৰিনিচ্ছযা. অথ ৰা ৰিনিচ্ছিনোতীতি ৰিনিচ্ছযো, যথাৰুত্তৰিসযং ঞাণং, সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৰিনিচ্ছযা. মহামেঘৰনে ঠিতো ৰিহারো মহাৰিহারো, যো সত্থু মহাবোধিনা ৰিরোচতি, তস্মিং ৰসনসীলা মহাৰিহারৰাসিনো, তাদিসানং সমযং অৰিলোমেন্তোতি অত্থো, এতেন মহাকস্সপাদিথেরপরম্পরাগতো, ততোযেৰ অৰিপরিতো সণ্হসুখুমো ৰিনিচ্ছযোতি মহাৰিহারৰাসীনং সমযস্স পমাণভূততং পুগ্গলাধিট্ঠানৰসেন দস্সেতি.
হিত্ৰা পুনপ্পুনভতমত্থন্তি একত্থ ৰুতম্পি পুন অঞ্ঞত্থ আভতমত্থং পুনরুত্তিভাৰতো, গন্থগরুকভাৰতো চ চজিত্ৰা তস্স আগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামীতি অত্থো.
এৰং করণপ্পকারম্পি দস্সেত্ৰা ‘‘দীপৰাসীনমত্থাযা’’তি ৰুত্তপ্পযোজনতো অঞ্ঞম্পি সংৰণ্ণনায পযোজনং দস্সেতুং ‘‘সুজনস্স চা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন ন কেৰলং জম্বুদীপৰাসীনমেৰ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চাতি সমুচ্চিনোতি. তেনেৰ চ তম্বপণ্ণিদীপৰাসীনম্পি অত্থাযাতি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি উগ্গহণাদিসুকরতায তেসম্পি বহূপকারত্তা. চিরট্ঠিতত্থঞ্চাতি এত্থাপি চ-সদ্দো ন কেৰলং তদুভযত্থমেৰ, অপি তু তিৰিধস্সাপি সাসনধম্মস্স, পরিযত্তিধম্মস্স ৰা পঞ্চৰস্সসহস্সপরিমাণং চিরকালং ঠিতত্থঞ্চাতি সমুচ্চযত্থমেৰ দস্সেতি. পরিযত্তিধম্মস্স হি ঠিতিযা পটিপত্তিধম্মপটিৰেধধম্মানম্পি ঠিতি হোতি তস্সেৰ তেসং মূলভাৰতো. পরিযত্তিধম্মো পন সুনিক্খিত্তেন পদব্যঞ্জনেন, তদত্থেন চ চিরং সম্মা পতিট্ঠাতি, সংৰণ্ণনায চ পদব্যঞ্জনং অৰিপরীতং সুনিক্খিত্তং, তদত্থোপি অৰিপরীতো সুনিক্খিত্তো হোতি, তস্মা সংৰণ্ণনায অৰিপরীতস্স পদব্যঞ্জনস্স, তদত্থস্স চ সুনিক্খিত্তস্স উপাযভাৰমুপাদায ৰুত্তং ‘‘চিরট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘দ্ৰেমে ভিক্খৰে ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তি. কতমে দ্ৰে? সুনিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং, অত্থো চ সুনীতো, ইমে খো…পে… সংৰত্তন্তী’’তিআদি (অ. নি. ২.২১).
এৰং পযোজনম্পি দস্সেত্ৰা ৰক্খমানায সংৰণ্ণনায মহত্তপরিচ্চাগেন গন্থগরুকভাৰং পরিহরিতুমাহ ‘‘সীলকথা’’তিআদি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ন তং ৰিচরযিস্সামী’’তি. অপরো নযো – যদট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৰেন ৰিসুদ্ধিমগ্গো গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং করোন্তো তত্থ ৰিচারিতধম্মে উদ্দেসৰসেন দস্সেতুমাহ ‘‘সীলকথা’’তিআদি. তত্থ সীলকথাতি চারিত্তৰারিত্তাদিৰসেন সীলৰিত্থারকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো তেরস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানীতি ভাৰনাসঙ্খাতস্স যোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানত্তা কম্মট্ঠাননামানি ধম্মজাতানি. তানি পন পাল়িযমাগতানি অট্ঠতিং সেৰ ন গহেতব্বানি, অথ খো অট্ঠকথাযমাগতানিপি দ্ৰেতি ঞাপেতুং ‘‘সব্বানিপী’’তি ৰুত্তং. চরি যাৰিধানসহিতোতি রাগচরিতাদীনং সভাৰাদিৰিধানেন সহ পৰত্তো, ইদং পন ‘‘ঝানসমাপত্তিৰিত্থারো’’তি ইমস্স ৰিসেসনং. এত্থ চ রূপাৰচরজ্ঝানানি ঝানং, অরূপাৰচরজ্ঝানানি সমাপত্তি. তদুভযম্পি ৰা পটিলদ্ধমত্তং ঝানং, সমাপজ্জনৰসীভাৰপ্পত্তং সমাপত্তি. অপিচ তদপি উভযং ঝানমেৰ, ফলসমাপত্তিনিরোধসমাপত্তিযো পন সমাপত্তি, তাসং ৰিত্থারোতি অত্থো.
লোকিযলোকুত্তরভেদানং ছন্নম্পি অভিঞ্ঞানং গহণত্থং ‘‘সব্বা চ অভিঞ্ঞাযো’’তি ৰুত্তং. ঞাণৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৭৫১) আগতনযেন একৰিধাদিনা ভেদেন পঞ্ঞায সঙ্কলযিত্ৰা সম্পিণ্ডেত্ৰা, গণেত্ৰা ৰা ৰিনিচ্ছযনং পঞ্ঞাসঙ্কলনৰিনিচ্ছযো. অরিযানীতি বুদ্ধাদীহি অরিযেহি পটিৰিজ্ঝিতব্বত্তা, অরিযভাৰসাধকত্তা ৰা অরিযানি উত্তরপদলোপেন. অৰিতথভাৰেন ৰা অরণীযত্তা, অৰগন্তব্বত্তা অরিযানি, ‘‘সচ্চানী’’তিমস্স ৰিসেসনং.
হেতাদিপচ্চযধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৰেন পচ্চযুপ্পন্নধম্মানমুপকারকতা পচ্চযাকারো, তস্স দেসনা তথা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্কররহিততায সুট্ঠু পরিসুদ্ধা, ঘনৰিনিব্ভোগস্স চ সুদুক্করতায নিপুণা, একত্তাদিনযসহিতা চ তত্থ ৰিচারিতাতি আহ ‘‘সুপরিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পদত্তযম্পি হেতং পচ্চযাকারদেসনায ৰিসেসনং. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৰিস্সজ্জিত্ৰাৰ ৰিচারিতত্তা অৰিমুত্তো তন্তিমগ্গো যস্সাতি অৰিমুত্ততন্তি মগ্গা. মগ্গোতি চেত্থ পাল়িসঙ্খাতো উপাযো তংতদত্থানং অৰবোধস্স, সচ্চপটিৰেধস্স ৰা উপাযভাৰতো. পবন্ধো ৰা দীঘভাৰেন পকতিমগ্গসদিসত্তা, ইদং পন ‘‘ৰিপস্সনা, ভাৰনা’’তি পদদ্ৰযস্স ৰিসেসনং.
ইতি পন সব্বন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো পরিসমাপনে যথাউদ্দিট্ঠউদ্দেসস্স পরিনিট্ঠিতত্তা, এত্তকং সব্বন্তি অত্থো. পনাতি ৰচনালঙ্কারমত্তং ৰিসুং অত্থাভাৰতো. পদত্থসংকিণ্ণস্স, ৰত্তব্বস্স চ অৰুত্তস্স অৰসেসস্স অভাৰতো সুৰিঞ্ঞেয্যভাৰেন সুপরিসুদ্ধং, ‘‘সব্ব’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো, ভাৰনপুংসকং ৰা এতং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ইমিনা সম্বজ্ঝনতো. ভিয্যোতি অতিরেকং, অতিৰিত্থারন্তি অত্থো, এতেন পদত্থমত্তমেৰ ৰিচারযিস্সামীতি দস্সেতি. এতং সব্বং ইধ অট্ঠকথায ন ৰিচারযিস্সামি পুনরুত্তিভাৰতো, গন্থগরুকভাৰতো চাতি অধিপ্পাযো. ৰিচরযিস্সামীতি চ গাথাভাৰতো ন ৰুদ্ধিভাৰোতি দট্ঠব্বং.
এৰম্পি এস ৰিসুদ্ধিমগ্গো আগমানমত্থং ন পকাসেয্য, অথ সব্বোপেসো ইধ ৰিচারিতব্বোযেৰাতি চোদনায তথা অৰিচারণস্স একন্তকারণং নিদ্ধারেত্ৰা তং পরিহরন্তো ‘‘মজ্ঝে ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ মজ্ঝেতি খুদ্দকতো অঞ্ঞেসং চতুন্নম্পি আগমানং অব্ভন্তরে. হি-সদ্দো কারণে, তেন যথাৰুত্তং কারণং জোতেতি. তত্থাতি তেসু চতূসু আগমেসু. যথাভাসিতন্তি ভগৰতা যং যং দেসিতং, দেসিতানুরূপং ৰা. অপি চ সংৰণ্ণকেহি সংৰণ্ণনাৰসেন যং যং ভাসিতং, ভাসিতানুরূপন্তিপি অত্থো. ইচ্চেৰাতি এত্থ ইতি-সদ্দেন যথাৰুত্তং কারণং নিদস্সেতি, ইমিনাৰ কারণেন, ইদমেৰ ৰা কারণং মনসি সন্নিধাযাতি অত্থো. কতোতি এত্থাপি ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গো এসা’’তি পদং কম্মভাৰেন সম্বজ্ঝতি আৰুত্তিযাদিনযেনাতি দট্ঠব্বং. তম্পীতি তং ৰিসুদ্ধিমগ্গম্পি ঞাণেন গহেত্ৰান. এতাযাতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা নাম এতায অট্ঠকথায. এত্থ চ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৰা’’তি এতেন মজ্ঝত্তভাৰদীপনেন ৰিসেসতো চতুন্নম্পি আগমানং সাধারণট্ঠকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৰিলাসিনীআদযো ৰিয অসাধারণট্ঠকথাতি দস্সেতি. অৰিসেসতো পন ৰিনযাভিধম্মানম্পি যথারহং সাধারণট্ঠকথা হোতিযেৰ, তেহি সম্মিস্সতায চ তদৰসেসস্স খুদ্দকাগমস্স ৰিসেসতো সাধারণা সমানাপি তং ঠপেত্ৰা চতুন্নমেৰ আগমানং সাধারণাত্ৰেৰ ৰুত্তাতি.
ইতি সোল়সগাথাৰণ্ণনা.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানকথাৰণ্ণনা
এৰং যথাৰুত্তেন ৰিৰিধেন নযেন পণামাদিকং পকরণারম্ভৰিধানং কত্ৰা ইদানি ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনৰসেনেৰ সুৰিভাৰিতং, সুৰিঞ্ঞাপিতঞ্চ হোতীতি পঠমং তাৰ ৰগ্গসুত্তৰসেন ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ দীঘাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘দীঘস্স আগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৰুত্তং, তস্মিং ৰচনে. ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতং, সো দীঘাগমো নাম ৰগ্গসুত্তৰসেন এৰং ৰেদিতব্বো, এৰং ৰিভাগোতি ৰা অত্থো. অথ ৰা তত্থাতি ‘‘দীঘাগমনিস্সিত’’ন্তি যং ৰুত্তং, এতস্মিং ৰচনে. যো দীঘাগমো ৰুত্তো, সো দীঘাগমো নাম ৰগ্গসুত্তৰসেন. এৰং ৰিভজিতব্বো, এদিসোতি ৰা অত্থো. ‘‘দীঘস্সা’’তিআদিনা হি ৰুত্তং দূরৰচনং তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসতি ৰিয ‘‘দীঘাগমনিস্সিত’’ন্তি ৰুত্তং আসন্নৰচনম্পি তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসতি অত্তনো বুদ্ধিযং পরম্মুখং ৰিয পরিৰত্তমানং হুত্ৰা পৰত্তনতো. এদিসেসু হি ঠানেসু অত্তনো বুদ্ধিযং সম্মুখং ৰা পরম্মুখং ৰা পরিৰত্তমানং যথা তথা ৰা পটিনিদ্দিসিতুং ৰট্টতি সদ্দমত্তপটিনিদ্দেসেন অত্থস্সাৰিরোধনতো. ৰগ্গসুত্তাদীনং নিব্বচনং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. তযো ৰগ্গা যস্সাতি তিৰগ্গো. চতুত্তিংস সুত্তানি এত্থ সঙ্গয্হন্তি, তেসং ৰা সঙ্গহো গণনা এত্থাতি চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো.
অত্তনো সংৰণ্ণনায পঠমসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৰ পৰত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘তস্স…পে… নিদানমাদী’’তি ৰুত্তং. আদিভাৰো হেত্থ সঙ্গীতিক্কমেনেৰ ৰেদিতব্বো. কস্মা পন চতূসু আগমেসু দীঘাগমো পঠমং সঙ্গীতো, তত্থ চ সীলক্খন্ধৰগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো, তস্মিঞ্চ ব্রহ্মজালসুত্তং, তত্থাপি নিদানন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচিপি ন পৰত্ততি সব্বত্থেৰ ৰচনক্কমমত্তং পটিচ্চ অনুযুঞ্জিতব্বতো. অপিচ সদ্ধাৰহগুণত্তা দীঘাগমোৰ পঠমং সঙ্গীতো. সদ্ধা হি কুসলধম্মানং বীজং. যথাহ ‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৰুট্ঠী’’তি (সং. নি. ২.১৯৭; সু. নি. ৭৭). সদ্ধাৰহগুণতা চস্স হেট্ঠা দস্সিতাযেৰ. কিঞ্চ ভিয্যো – কতিপযসুত্তসঙ্গহতায চেৰ অপ্পপরিমাণতায চ উগ্গহণধারণাদিসুখতো পঠমং সঙ্গীতো. তথা হেস চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো, চতুসট্ঠিভাণৰারপরিমাণো চ. সীলকথাবাহুল্লতো পন সীলক্খন্ধৰগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো. সীলঞ্হি সাসনস্স আদি সীলপতিট্ঠানত্তা সব্বগুণানং. তেনেৰাহ ‘‘তস্মা তিহ ত্ৰং ভিক্খু আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৫.৪৬৯). সীলক্খন্ধকথাবাহুল্লতো হি সো ‘‘সীলক্খন্ধৰগ্গো’’তি ৰুত্তো. দিট্ঠিৰিনিৰেঠনকথাভাৰতো পন সুত্তন্তপিটকস্স নিরৰসেসদিট্ঠিৰিভজনং ব্রহ্মজালসুত্তং পঠমং নিক্খিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তেপিটকে হি বুদ্ধৰচনে ব্রহ্মজালসদিসং দিট্ঠিগতানি নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৰা ৰিভত্তসুত্তং নত্থি. নিদানং পন পঠমসঙ্গীতিযং মহাকস্সপত্থেরেন পুট্ঠেন আযস্মতা আনন্দেন দেসকালাদিনিদস্সনত্থং পঠমং নিক্খিত্তন্তি. তেনাহ ‘‘ব্রহ্মজালস্সাপী’’তিআদি. তত্থ চ ‘‘আযস্মতা’’তিআদিনা দেসকং নিযমেতি, পঠমসঙ্গীতিকালেতি পন কালন্তি, অযমত্থো উপরি আৰি ভৰিস্সতি.