সতিসম্পজঞ্ঞকথাৰণ্ণনা
২১৪. সমন্ততো পকারেহি, পকট্ঠং ৰা সৰিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, তস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৰত্তঞাণং, তস্স ৰিভজনং সম্পজঞ্ঞভাজনীযং, তস্মিং সম্পজঞ্ঞভাজনীযম্হি.‘‘গমন’’ন্তি ইমিনা অভিক্কমনং অভিক্কন্তন্তি ভাৰসাধনমাহ. তথা পটিক্কমনং পটিক্কন্তন্তি ৰুত্তং ‘‘নিৰত্তন’’ন্তি. গমনঞ্চেত্থ নিৰত্তেত্ৰা, অনিৰত্তেত্ৰা চ গমনং, নিৰত্তনং পন নিৰত্তিমত্তমেৰ, অঞ্ঞমঞ্ঞমুপাদানকিরিযামত্তঞ্চেতং দ্ৰযং. কথং লব্ভতীতি আহ ‘‘গমনে’’তিআদি. অভিহরন্তোতি গমনৰসেন কাযং উপনেন্তো. পটিনিৰত্তেন্তোতি ততো পুন নিৰত্তেন্তো. অপনামেন্তোতি অপক্কমনৰসেন পরিণামেন্তো. আসনস্সাতি পীঠকাদিআসনস্স. পুরিমঅঙ্গাভিমুখোতি অটনিকাদিপুরিমাৰযৰাভিমুখো. সংসরন্তোতি সংসপ্পন্তো. পচ্ছিমঅঙ্গপদেসন্তি অটনিকাদিপচ্ছিমাযৰপ্পদেসং. পচ্চাসংসরন্তোতি পটিআসপ্পন্তো. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা নিপন্নস্সেৰ অভিমুখং সংসপ্পনপটিআসপ্পনানি দস্সেতি. ঠাননিসজ্জাসযনেসু হি যো গমনৰিধুরো কাযস্স পুরতো অভিহারো, সো অভিক্কমো. পচ্ছতো অপহারো পটিক্কমোতি লক্খণং.
সম্পজাননং সম্পজানং, তেন অত্তনা কত্তব্বকিচ্চস্স করণসীলো সম্পজানকারীতি আহ ‘‘সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী’’তি. ‘‘সম্পজঞ্ঞমেৰ ৰা কারী’’তি ইমিনা সম্পজানস্স করণসীলো সম্পজানকারীতি দস্সেতি. ‘‘সো হী’’তিআদি দুতিযৰিকপ্পস্স সমত্থনং. ‘‘সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি চ ইমিনা সম্পজান-সদ্দস্স সম্পজঞ্ঞপরিযাযতা ৰুত্তা. তথা হি আচরিযানন্দত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘সমন্ততো, সম্মা, সমং ৰা পজাননং সম্পজানং, তদেৰ সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি (ৰিভ. মূলটী. ২.৫২৩) অযং অট্ঠকথাতো অপরো নযো – যথা অতিক্কন্তাদীসু অসম্মোহং উপ্পাদেতি, তথা সম্পজানস্স কারো করণং সম্পজানকারো, সো এতস্স অত্থীতি সম্পজানকারীতি.
ধম্মতো ৰড্ঢিসঙ্খাতেন অত্থেন সহ ৰত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদি, সাত্থকস্স সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো পতিরূপস্স সম্পজাননং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচারগোচরে, অঞ্ঞত্থ চ পৰত্তেসু অৰিজহিতকম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরে সম্পজাননং গোচরসম্পজঞ্ঞং. সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, হি একসেসনযেন ৰা গোচরসদ্দো তদত্থদ্ৰযেপি পৰত্ততি. অতিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনসঙ্খাতং অসম্মোহমেৰ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. চিত্তৰসেনেৰাতি চিত্তস্স ৰসেনেৰ, চিত্তৰসমনুগতেনেৰাতি অত্থো. পরিগ্গহেত্ৰাতি তুলযিত্ৰা তীরেত্ৰা, পটিসঙ্খাযাতি অত্থো. সঙ্ঘদস্সনেনেৰ উপোসথপৰারণাদিঅত্থায গমনং সঙ্গহিতং. আদিসদ্দেন কসিণপরিকম্মাদীনং সঙ্গহো. সঙ্খেপতো ৰুত্তং তদত্থমেৰ ৰিৰরিতুং ‘‘চেতিযং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অরহত্তং পাপুণাতীতি উক্কট্ঠনিদ্দেসো এস. সমথৰিপস্সনুপ্পাদনম্পি হি ভিক্খুনো ৰড্ঢিযেৰ. তত্থাতি অসুভারম্মণে. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. আমিসতোতি চীৰরাদিআমিসপচ্চযতো. কস্মাতি আহ ‘‘তং নিস্সাযা’’তিআদি.
তস্মিন্তি সাত্থকসম্পজঞ্ঞৰসেন পরিগ্গহিতঅত্থে. যস্মা পন ধম্মতো ৰড্ঢিযেৰ অত্থো নাম, তস্মা যং ‘‘সাত্থক’’ন্তি অধিপ্পেতং গমনং, তং সব্বম্পি সপ্পাযমেৰাতি সিযা অৰিসেসেন কস্সচি আসঙ্কাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘চেতিযদস্সনং তাৰা’’তিআদি আরদ্ধং. মহাপূজাযাতি মহতিযা পূজায, বহূনং পূজাদিৰসেতি ৰুত্তং হোতি. চিত্তকম্মরূপকানী ৰিযাতি চিত্তকম্মকতপটিমাযো ৰিয, যন্তপযোগেন ৰা নানপ্পকারৰিচিত্তকিরিযা পটিমাযো ৰিয. তত্রাতি তাসু পরিসাসু. অস্সাতি ভিক্খুনো. অসমপেক্খনং নাম গেহস্সিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৰসেন আরম্মণস্স অযোনিসো গহণং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূল়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮) মাতুগামসম্ফস্সৰসেন কাযসংসগ্গাপত্তি. হত্থিআদিসম্মদ্দেন জীৰিতন্তরাযো. ৰিসভাগরূপদস্সনাদিনা ব্রহ্মচরিযন্তরাযো. ‘‘দসদ্ৰাদসযোজনন্তরে পরিসা সন্নিপতন্তী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেনেৰ. মহাপরিসপরিৰারানন্তি কদাচি ধম্মস্সৰনাদিঅত্থায ইত্থিপুরিসসম্মিস্সপরিৰারে সন্ধায ৰুত্তং.
তদত্থদীপনত্থন্তি অসুভদস্সনস্স সাত্থকভাৰসঙ্খাতস্স অত্থস্স দীপনত্থং. পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায পটিৰচনদানৰসেন ভিক্খূনং অনুৰত্তনকথা আচিণ্ণা, তস্মা পটিৰচনস্স অদানৰসেন অননুৰত্তনকথা তস্স দুতিযা নাম হোতীতি আহ ‘‘দ্ৰে কথা নাম ন কথিতপুব্বা’’তি. দ্ৰে কথাতি হি ৰচনকরণাকরণকথা. তত্থ ৰচনকরণকথাযেৰ কথিতপুব্বা, দুতিযা ন কথিতপুব্বা. তস্মা সুব্বচত্তা পটিৰচনমদাসীতি অত্থো.
এৰন্তি ইমিনা. ‘‘সচে পন চেতিযস্স মহাপূজাযা’’তিআদিকং সব্বম্পি ৰুত্তপ্পকারং পচ্চামসতি, ন ‘‘পুরিসস্স মাতুগামাসুভ’’ন্তিআদিকমেৰ. পরিগ্গহিতং সাত্থকং, সপ্পাযঞ্চ যেন সো পরিগ্গহিতসাত্থকসপ্পাযো, তস্স, তেন যথানুপুব্বিকং সম্পজঞ্ঞপরিগ্গহণং দস্সেতি. ৰুচ্চমানযোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানতায ভাৰনায আরম্মণং কম্মট্ঠানং, তদেৰ ভাৰনায ৰিসযভাৰতো গোচরন্তি আহ ‘‘কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচর’’ন্তি. উগ্গহেত্ৰাতি যথা উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, এৰং উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদনৰসেন উগ্গহণং কত্ৰা. ভিক্খাচারগোচরেতি ভিক্খাচারসঙ্খাতে গোচরে, অনেন কম্মট্ঠানে, ভিক্খাচারে চ গোচরসদ্দোতি দস্সেতি.
ইধাতি সাসনে. হরতীতি কম্মট্ঠানং পৰত্তনৰসেন নেতি, যাৰ পিণ্ডপাতপটিক্কমা অনুযুঞ্জতীতি অত্থো. ন পচ্চাহরতীতি আহারূপযোগতো যাৰ দিৰাঠানুপসঙ্কমনা কম্মট্ঠানং ন পটিনেতি. তত্থাতি তেসু চতূসু ভিক্খূসু. আৰরণীযেহীতি নীৰরণেহি. পগেৰাতি পাতোযেৰ. সরীরপরিকম্মন্তি মুখধোৰনাদিসরীরপটিজগ্গনং. দ্ৰে তযো পল্লঙ্কেতি দ্ৰে তযো নিসজ্জাৰারে. ঊরুবদ্ধাসনঞ্হেত্থ পল্লঙ্কো. উসুমন্তি দ্ৰে তীণি উণ্হাপনানি সন্ধায ৰুত্তং. কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিত্ৰাতি তদহে মূলভূতং কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিত্ৰা. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি কম্মট্ঠানমুখেনেৰ, কম্মট্ঠানমৰিজহন্তো এৰাতি ৰুত্তং হোতি, তেন ‘‘পতোপি অচেতনো’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.২০৯; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৬৮; ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৩) ৰক্খমানং কম্মট্ঠানং, যথাপরিহরিযমানং ৰা অৰিজহিত্ৰাতি দস্সেতি.
গন্ত্ৰাতি পাপুণিত্ৰা. বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানং চে, তদেৰ নিপচ্চকারসাধনং. অঞ্ঞঞ্চে, অনিপচ্চকারকরণমিৰ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সচে’’তিআদি ৰুত্তং. অতব্বিসযেন তং ঠপেত্ৰা.‘‘মহন্তং চেতিযং চে’’তিআদিনা কম্মট্ঠানিকস্স মূলকম্মট্ঠানমনসিকারস্স পপঞ্চাভাৰদস্সনং. অঞ্ঞেন পন তথাপি অঞ্ঞথাপি ৰন্দিতব্বমেৰ. তথেৰাতি তিক্খত্তুমেৰ. পরিভোগচেতিযতো সারীরিকচেতিযং গরুতরন্তি কত্ৰা ‘‘চেতিযং ৰন্দিত্ৰা’’তি পুব্বকালকিরিযাৰসেন ৰুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘চেতিযং বাধযমানা বোধিসাখা হরিতব্বা’’তি, (ম. নি. অট্ঠ. ৪.১২৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৫; ৰিভ. অট্ঠ. ৮০৯) অযং আচরিযস্স মতি, ‘‘বোধিযঙ্গণং পত্তেনাপী’’তি পন ৰচনতো যদি চেতিযঙ্গণতো গতে ভিক্খাচারমগ্গে বোধিযঙ্গণং ভৰেয্য, সাপি ৰন্দিতব্বাতি মগ্গানুক্কমেনেৰ ‘‘চেতিযং ৰন্দিত্ৰা’’তি পুব্বকালকিরিযাৰচনং, ন তু গরুকাতব্বতানুক্কমেন. এৰঞ্হি সতি বোধিযঙ্গণং পঠমং পত্তেনাপি বোধিং ৰন্দিত্ৰা চেতিযং ৰন্দিতব্বং, একমেৰ পত্তেনাপি তদেৰ ৰন্দিতব্বং, তদুভযম্পি অপ্পত্তেন ন ৰন্দিতব্বন্তি অযমত্থো সুৰিঞ্ঞাতো হোতি. ভিক্খাচারগতমগ্গেন হি পত্তট্ঠানে কত্তব্বঅন্তরাৰত্তদস্সনমেতং, ন পন ধুৰৰত্তদস্সনং. পুব্বে হেস কতৰত্তোযেৰ. তেনাহ ‘‘পগেৰ চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰত্তং কত্ৰা’’তিআদি. বুদ্ধগুণানুস্সরণৰসেনেৰ বোধিআদিপরিভোগচেতিযেপি নিপচ্চকরণং উপপন্নন্তি দস্সেতি ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো সম্মুখা ৰিয নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা’’তি ইমিনা. পটিসামিতট্ঠানন্তি সোপানমূলভাৰসামঞ্ঞেন ৰুত্তং, বুদ্ধারম্মণপীতিৰিসযভূতচেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণতো বাহিরট্ঠানং পত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
গামসমীপেতি গামূপচারে. তাৰ পঞ্হং ৰা পুচ্ছন্তি, ধম্মং ৰা সোতুকামা হোন্তীতি সম্বন্ধো. জনসঙ্গহত্থন্তি ‘‘মযি অকথেন্তে এতেসং কো কথেস্সতী’’তি ধম্মানুগ্গহেন মহাজনস্স সঙ্গহণত্থং. অট্ঠকথাচরিযানং ৰচনং সমত্থেতুং ‘‘ধম্মকথা হি কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থী’’তি ৰুত্তং. তস্মাতি যস্মা ‘‘ধম্মকথা নাম কাতব্বাযেৰা’’তি অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি, যস্মা ৰা ধম্মকথা কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা ধম্মকথং কথেত্ৰাতি সম্বন্ধো. আচরিযানন্দত্থেরেন (ৰিভ. মূলটী. ৫২৩) পন ‘‘তস্মা’’তি এতস্স ‘‘কথেতব্বাযেৰাতি ৰদন্তী’’তি এতেন সম্বন্ধো ৰুত্তো. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি অত্তনা পরিহরিযমানং কম্মট্ঠানং অৰিজহনৰসেন, তদনুগুণংযেৰ ধম্মকথং কথেত্ৰাতি অত্থো, দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. অনুমোদনং কত্ৰাতি এত্থাপি ‘‘কম্মট্ঠানসীসেনেৰা’’তি অধিকারো. তত্থাতি গামতো নিক্খমনট্ঠানেযেৰ.
‘‘পোরাণকভিক্খূ’’তিআদিনা পোরাণকাচিণ্ণদস্সনেন যথাৰুত্তমত্থং দল়্হং করোতি. সম্পত্তপরিচ্ছেদেনেৰাতি ‘‘পরিচিতো অপরিচিতো’’তিআদিৰিভাগং অকত্ৰা সম্পত্তকোটিযা এৰ, সমাগমমত্তেনেৰাতি অত্থো. আনুভাৰেনাতি অনুগ্গহবলেন. ভযেতি পরচক্কাদিভযে. ছাতকেতি দুব্ভিক্খে.
‘‘পচ্ছিমযামেপি নিসজ্জাচঙ্কমেহি ৰীতিনামেত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারং. করোন্তস্সাতি করমানস্সেৰ, অনাদরে চেতং সামিৰচনং. কম্মজতেজোতি গহণিং সন্ধাযাহ. পজ্জলতীতি উণ্হভাৰং জনেতি. ততোযেৰ উপাদিন্নকং গণ্হাতি, সেদা মুচ্চন্তি. কম্মট্ঠানং ৰীথিং নারোহতি খুদাপরিস্সমেন কিলন্তকাযস্স সমাধানাভাৰতো. অনুপাদিন্নং ওদনাদিৰত্থু. উপাদিন্নং উদরপটলং. অন্তোকুচ্ছিযঞ্হি ওদনাদিৰত্থুস্মিং অসতি কম্মজতেজো উট্ঠহিত্ৰা উদরপটলং গণ্হাতি, ‘‘ছাতোস্মি, আহারং মে দেথা’’তি ৰদাপেতি, ভুত্তকালে উদরপটলং মুঞ্চিত্ৰা ৰত্থুং গণ্হাতি, অথ সত্তো একগ্গো হোতি, যতো ‘‘ছাযারক্খসো ৰিয কম্মজতেজো’’তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তো. সো পগেৰাতি এত্থ ‘‘তস্মা’’তি সেসো. গোরূপানন্তি গুন্নং, গোসমূহানং ৰা, ৰজতো গোচরত্থায নিক্খমনৰেলাযমেৰাতি অত্থো. ৰুত্তৰিপরীতনযেন উপাদিন্নকং মুঞ্চিত্ৰা অনুপাদিন্নকং গণ্হাতি. অন্তরাভত্তেতি ভত্তস্স অন্তরে, যাৰ ভত্তং ন ভুঞ্জতি, তাৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানসীসেন আহারঞ্চ পরিভুঞ্জিত্ৰা’’তি. অৰসেসট্ঠানেতি যাগুযা অগ্গহিতট্ঠানে. ততোতি ভুঞ্জনতো. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি কম্মট্ঠানানুপট্ঠানস্স অনৰচ্ছেদদস্সনমেতং, উত্তরুত্তরিন্তি অত্থো, যথা পোঙ্খানুপোঙ্খং পৰত্তায সরপটিপাটিযা অনৰচ্ছেদো, এৰমেতস্সাপি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘এদিসা চা’’তিআদিনা তথা কম্মট্ঠানমনসিকারস্সাপি সাত্থকভাৰং দস্সেতি. আসনন্তি নিসজ্জাসনং.
নিক্খিত্তধুরোতি ভাৰনানুযোগে অনুক্খিত্তধুরো অনারদ্ধৰীরিযো. ৰত্তপটিপত্তিযা অপরিপূরণেন সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা. পঞ্চৰিধচেতোখীলৰিনিবন্ধচিত্তোতি পঞ্চৰিধেন চেতোখীলেন, ৰিনিবন্ধেন চ সম্পযুত্তচিত্তো. ৰুত্তঞ্হি মজ্ঝিমাগমে চেতোখীলসুত্তে –
‘‘কতমস্স পঞ্চ চেতোখীলা অপ্পহীনা হোন্তি? ইধ ভিক্খৰে ভিক্খু সত্থরি কঙ্খতি, ধম্মে কঙ্খতি, সঙ্ঘে কঙ্খতি, সিক্খায কঙ্খতি, সব্রহ্মচারীসু কুপিতো হোতী’’তি, (ম. নি. ১.১৮৫)
‘‘কতমস্স পঞ্চ চেতসো ৰিনিবন্ধা অসমুচ্ছিন্না হোন্তি? ইধ ভিক্খৰে ভিক্খু কামে অৰীতরাগো হোতি, কাযে অৰীতরাগো হোতি, রূপে অৰীতরাগো হোতি, যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতি, অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতী’’তি (ম. নি. ১.১৮৬). চ –
ৰিত্থারো. আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.২১৫) পন পঞ্চৰিধচেতোৰিনিবন্ধচিত্তভাৰোযেৰ পদেকদেসমুল্লিঙ্গেত্ৰা দস্সিতো. চিত্তস্স কচৰরখাণুকভাৰো হি চেতোখীলো, চিত্তং বন্ধিত্ৰা মুট্ঠিযং ৰিয কত্ৰা গণ্হনভাৰো চেতসো ৰিনিবন্ধো. পঠমো চেত্থ ৰিচিকিচ্ছাদোসৰসেন, দুতিযো লোভৰসেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. চরিত্ৰাতি ৰিচরিত্ৰা. কম্মট্ঠানৰিরহৰসেন তুচ্ছো.
ভাৰনাসহিতমেৰ ভিক্খায গতং, পচ্চাগতঞ্চ যস্সাতি গতপচ্চাগতিকং, তদেৰ ৰত্তং, তস্স ৰসেন. অত্তকামাতি অত্তনো হিতসুখমিচ্ছন্তা, ধম্মচ্ছন্দৰন্তোতি অত্থো. ধম্মো হি হিতং, সুখঞ্চ তন্নিমিত্তকন্তি. অথ ৰা ৰিঞ্ঞূনং অত্ততো নিব্বিসেসত্তা, অত্তভাৰপরিযাপন্নত্তা চ ধম্মো অত্তা নাম, তং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা. অধুনা পন অত্থকামাতি হিতৰাচকেন অত্থসদ্দেন পাঠো দিস্সতি, ধম্মসঞ্ঞুত্তং হিতমিচ্ছন্তা, হিতভূতং ৰা ধম্মমিচ্ছন্তাতি তস্সত্থো. ইণট্টাতি ইণেন পীল়িতা. তথা সেসপদদ্ৰযেপি. এত্থাতি সাসনে.
উসভং নাম ৰীসতি যট্ঠিযো, গাৰুতং নাম অসীতি উসভা. তায সঞ্ঞাযাতি তাদিসায পাসাণসঞ্ঞায, কম্মট্ঠানমনসিকারেন ‘‘এত্তকং ঠানমাগতা’’তি জানন্তা গচ্ছন্তীতি অধিপ্পাযো. নন্তি কিলেসং. কম্মট্ঠানৰিপ্পযুত্তচিত্তেন পাদুদ্ধারণমকত্থুকামতো তিট্ঠতি, পচ্ছাগতো পন ঠিতিমনতিক্কমিতুকামতো. সোতি উপ্পন্নকিলেসো ভিক্খু. অযন্তি পচ্ছাগতো. এতন্তি পরস্স জাননং. তত্থেৰাতি পতিট্ঠিতট্ঠানেযেৰ. সোযেৰ নযোতি ‘‘অযং ভিক্খূ’’তিআদিকা যো পতিট্ঠানে ৰুত্তো, সো এৰ নিসজ্জাযপি নযো. পচ্ছতো আগচ্ছন্তানং ছিন্নভত্তভাৰভযেনাপি যোনিসোমনসিকারং পরিব্রূহেতীতি ইদম্পি পরস্স জাননেনেৰ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. পুরিমপাদেযেৰাতি পঠমং কম্মট্ঠানৰিপ্পযুত্তচিত্তেন উদ্ধরিতপাদৰল়ঞ্জেযেৰ. এতীতি গচ্ছতি. ‘‘আলিন্দকৰাসী মহাফুস্সদেৰত্থেরো ৰিযা’’তিআদিনা অট্ঠানেযেৰেতং কথিতং. ‘‘ক্ৰাযং এৰং পটিপন্নপুব্বো’’তি আসঙ্কং নিৰত্তেতি.
মদ্দন্তাতি ধঞ্ঞকরণট্ঠানে সালিসীসাদীনি মদ্দন্তা. অস্সাতি থেরস্স, উভযাপেক্খৰচনমেতং. অস্স অরহত্তপ্পত্তদিৰসে চঙ্কমনকোটিযন্তি চ. অধিগমপ্পিচ্ছতায ৰিক্খেপং কত্ৰা, নিবন্ধিত্ৰা চ পটিজানিত্ৰাযেৰ আরোচেসি.
পঠমং তাৰাতি পদসোভনত্থং পরিযাযৰচনং. মহাপধানন্তি ভগৰতো দুক্করচরিযং, অম্হাকং অত্থায লোকনাথেন ছব্বস্সানি কতং দুক্করচরিযং ‘‘এৰাহং যথাবলং পূজেস্সামী’’তি অত্থো. পটিপত্তিপূজাযেৰ হি পসত্থতরা সত্থুপূজা, ন তথা আমিসপূজা. ঠানচঙ্কমমেৰাতি অধিট্ঠাতব্বইরিযাপথৰসেন ৰুত্তং, ন ভোজনকালাদীসু অৰস্সং কত্তব্বনিসজ্জায পটিক্খেপৰসেন. এৰসদ্দেন হি ইতরায নিসজ্জায, সযনস্স চ নিৰত্তনং করোতি. ৰিপ্পযুত্তেন উদ্ধটে পটিনিৰত্তেন্তোতি সম্পযুত্তেন উদ্ধরিতপাদেযেৰ পুন ঠপনং সন্ধাযাহ. ‘‘গামসমীপং গন্ত্ৰা’’তি ৰত্ৰা তদত্থং ৰিৰরতি ‘‘গাৰী নূ’’তিআদিনা. কচ্ছকন্তরতোতি উপকচ্ছন্তরতো, উপকচ্ছে লগ্গিতকমণ্ডলুতোতি ৰুত্তং হোতি. উদকগণ্ডূসন্তি উদকাৰগণ্ডকারকং. কতিনং তিথীনং পূরণী কতিমী, ‘‘পঞ্চমী নু খো পক্খস্স, অট্ঠমী’’তিআদিনা দিৰসং ৰা পুচ্ছিতোতি অত্থো. অনারোচনস্স অকত্তব্বত্তা আরোচেতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে সব্বেহেৰ পক্খগণনং উগ্গহেতু’’ন্তিআদি (মহাৰ. ১৫৬).
‘‘উদকং গিলিত্ৰা আরোচেতী’’তি ৰুত্তনযেন.তত্থাতি গামদ্ৰারে. নিট্ঠুভনন্তি উদকনিট্ঠুভনট্ঠানং. তেসূতি মনুস্সেসু. ঞাণচক্খুসম্পন্নত্তা চক্খুমা.ঈদিসোতি সুসম্মট্ঠচেতিযঙ্গণাদিকো. ৰিসুদ্ধিপৰারণন্তি খীণাসৰভাৰেন পৰারণং.
ৰীথিং ওতরিত্ৰা ইতো চিতো চ অনোলোকেত্ৰা পঠমমেৰ ৰীথিযো সল্লক্খেতব্বাতি আহ ‘‘ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা’’তি. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেনা’’তিআদি (পারা. ৪৩২). তং গমনং দস্সেতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদিমাহ. ‘‘ন হি জৰেন পিণ্ডপাতিযধুতঙ্গং নাম কিঞ্চি অত্থী’’তি ইমিনা জৰেন গমনে লোলুপ্পচারিতা ৰিয অসারুপ্পতং দস্সেতি. উদকসকটন্তি উদকসারসকটং. তঞ্হি ৰিসমভূমিভাগপ্পত্তং নিচ্চলমেৰ কাতুং ৰট্টতি. তদনুরূপন্তি ভিক্খাদানানুরূপং. ‘‘আহারে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা’’তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং পরতো আগমিস্সতি. রথস্স অক্খানং তেলেন অব্ভঞ্জনং, ৰণস্স লেপনং, পুত্তমংসস্স খাদনঞ্চ তিধা উপমা যস্স আহরণস্সাতি তথা. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা, যাপনাযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; ২.২৪, ৩৮৭; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৬.৫৮; ৫.৯; ৰিভ. ৫১৮; মহানি. ২০৬) ৰুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং কত্ৰা. ‘‘নেৰ দৰাযা’’তিআদি পন পটিক্খেপমত্তদস্সনং. ভত্তকিলমথন্তি ভত্তৰসেন উপ্পন্নকিলমথং. পুরেভত্তাদি দিৰাৰসেন ৰুত্তং. পুরিমযামাদি রত্তিৰসেন.
গতপচ্চাগতেসু কম্মট্ঠানস্স হরণং ৰত্তন্তি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘হরণপচ্চাহরণসঙ্খাত’’ন্তি আহ. ‘‘যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতী’’তি ইদং ‘‘দেৰপুত্তো হুত্ৰা’’তিআদীসুপি সব্বত্থ সম্বজ্ঝিতব্বং. তত্থ পচ্চেকবোধিযা উপনিস্সযসম্পদা কপ্পানং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি, সতসহস্সঞ্চ তজ্জা পুঞ্ঞঞাণসম্ভারসম্ভরণং, সাৰকবোধিযা অগ্গসাৰকানং একমসঙ্খ্যেয্যং, কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মহাসাৰকানং (থেরগা. অট্ঠ. ২.ৰঙ্গীসত্থেরগাথাৰণ্ণনা ৰিত্থারো) কপ্পসতসহস্সমেৰ, ইতরেসং পন অতীতাসু জাতীসু ৰিৰট্টুপনিস্সযৰসেন কালনিযমমন্তরেন নিব্বত্তিতং নিব্বেধভাগিযকুসলং. ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদিনা তস্মিং তস্মিং ঠানন্তরে এতদগ্গট্ঠপিতানং থেরানং সক্খিদস্সনং. তত্থ থেরো বাহিযো দারুচীরিযোতি বাহিযৰিসযে সঞ্জাতসংৰড্ঢতায বাহিযো, দারুচীরপরিহরণতো দারুচীরিযোতি চ সমঞ্ঞিতো থেরো. সো হাযস্মা –
‘‘তস্মা তিহ তে বাহিয এৰং সিক্খিতব্বং ‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে, মুতে, ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তং ভৰিস্সতী’তি, এৰঞ্হি তে বাহিয সিক্খিতব্বং. যতো খো তে বাহিয দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে, মুতে, ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তং ভৰিস্সতি, ততো ত্ৰং বাহিয ন তেন. যতো ত্ৰং বাহিয ন তেন, ততো বাহিয ন তত্থ. যতো ত্ৰং বাহিয ন তত্থ, ততো ত্ৰং বাহিয নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেন, এসেৰন্তো দুক্খস্সা’তি’’ (উদা. ১০).
এত্তকায দেসনায অরহত্তং সচ্ছাকাসি. এৰং সারিপুত্তত্থেরাদীনম্পি মহাপঞ্ঞতাদিদীপনানি সুত্তপদানি ৰিত্থারতো ৰত্তব্বানি. ৰিসেসতো পন অঙ্গুত্তরাগমে এতদগ্গসুত্তপদানি (অ. নি. ১.১৮৮) সিখাপত্তন্তি কোটিপ্পত্তং নিট্ঠানপ্পত্তং সব্বথা পরিপুণ্ণতো.
তন্তি অসম্মুয্হনং. এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন ৰেদিতব্বং. ‘‘অত্তা অভিক্কমতী’’তি ইমিনা দিট্ঠিগাহৰসেন, ‘‘অহং অভিক্কমামী’’তি ইমিনা মানগাহৰসেন, তদুভযস্স পন ৰিনা তণ্হায অপ্পৰত্তনতো তণ্হাগাহৰসেনাতি তীহিপি মঞ্ঞনাহি অন্ধবালপুথুজ্জনস্স অভিক্কমে সম্মুয্হনং দস্সেতি. ‘‘তথা অসম্মুয্হন্তো’’তি ৰত্ৰা তদেৰ অসম্মুয্হনং যেন ঘনৰিনিব্ভোগেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিক্কমামী’’তিআদিমাহ. চিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতূতি তেনেৰ অভিক্কমনচিত্তেন সমুট্ঠানা, তংচিত্তসমুট্ঠানিকা ৰা ৰাযোধাতু. ৰিঞ্ঞত্তিন্তি কাযৰিঞ্ঞত্তিং. জনযমানা উপ্পজ্জতি তস্সা ৰিকারভাৰতো. ইতীতি তস্মা উপ্পজ্জনতো. চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেনাতি কিরিযমযচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা ৰিচলনাকারসঙ্খাতকাযৰিঞ্ঞত্তিৰসেন. তস্সাতি অট্ঠিসঙ্ঘাটস্স. অভিক্কমতোতি অভিক্কমন্তস্স. ওমত্তাতি অৰমত্তা লামকপ্পমাণা. ৰাযোধাতুতেজোধাতুৰসেন ইতরা দ্ৰে ধাতুযো.
ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মা চেত্থ ৰাযোধাতুযা অনুগতা তেজোধাতু উদ্ধরণস্স পচ্চযো. উদ্ধরণগতিকা হি তেজোধাতু, তেন তস্সা উদ্ধরণে ৰাযোধাতুযা অনুগতভাৰো হোতি, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, তথা অভাৰতো পন ইতরাসং ওমত্ততাতি. যস্মা পন তেজোধাতুযা অনুগতা ৰাযোধাতু অতিহরণৰীতিহরণানং পচ্চযো. কিরিযগতিকায হি ৰাযোধাতুযা অতিহরণৰীতিহরণেসু সাতিসযো ব্যাপারো, তেন তস্সা তত্থ তেজোধাতুযা অনুগতভাৰো হোতি, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ তদভাৰতো ওমত্ততাতি দস্সেতি ‘‘তথা অতিহরণৰীতিহরণেসূ’’তি ইমিনা. সতিপি চেত্থ অনুগমকানুগন্তব্বতাৰিসেসে তেজোধাতুৰাযোধাতুভাৰমত্তং সন্ধায তথাসদ্দগ্গহণং কতং. পঠমে হি নযে তেজোধাতুযা অনুগমকতা, ৰাযোধাতুযা অনুগন্তব্বতা, দুতিযে পন ৰাযোধাতুযা অনুগমকতা, তেজোধাতুযা অনুগন্তব্বতাতি. তত্থ অক্কন্তট্ঠানতো পাদস্স উক্খিপনং উদ্ধরণং, ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা পুরতো হরণং অতিহরণং. খাণুআদিপরিহরণত্থং, পতিট্ঠিতপাদঘট্টনাপরিহরণত্থং ৰা পস্সেন হরণং ৰীতিহরণং, যাৰ পতিট্ঠিতপাদো, তাৰ হরণং অতিহরণং, ততো পরং হরণং ৰীতিহরণন্তি ৰা অযমেতেসং ৰিসেসো.
যস্মা পথৰীধাতুযা অনুগতা আপোধাতু ৰোস্সজ্জনে পচ্চযো. গরুতরসভাৰা হি আপোধাতু, তেন তস্সা ৰোস্সজ্জনে পথৰীধাতুযা অনুগতভাৰো হোতি, তস্মা তাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ তদভাৰতো ওমত্ততাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰোস্সজ্জনে…পে… বলৰতিযো’’তি. যস্মা পন আপোধাতুযা অনুগতা পথৰীধাতু সন্নিক্খেপনস্স পচ্চযো. পতিট্ঠাভাৰে ৰিয পতিট্ঠাপনেপি তস্সা সাতিসযকিচ্চত্তা আপোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো হোতি, তথা ঘট্টনকিরিযায পথৰীধাতুযা ৰসেন সন্নিরুজ্ঝনস্স সিজ্ঝনতো তস্সা সন্নিরুজ্ঝনেপি আপোধাতুযা অনুগতভাৰো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুজ্ঝনেসূ’’তি.
অনুগমকানুগন্তব্বতাৰিসেসেপি সতি পথৰীধাতুআপোধাতুভাৰমত্তং সন্ধায তথাসদ্দগ্গহণং কতং. পঠমে হি নযে পথৰীধাতুযা অনুগমকতা, আপোধাতুযা অনুগন্তব্বতা, দুতিযে পন আপোধাতুযা অনুগমকতা, পথৰীধাতুযা অনুগন্তব্বতাতি. ৰোস্সজ্জনঞ্চেত্থ পাদস্স ওনামনৰসেন ৰোস্সগ্গো, ততো পরং ভূমিআদীসু পতিট্ঠাপনং সন্নিক্খেপনং, পতিট্ঠাপেত্ৰা নিম্মদ্দনৰসেন গমনস্স সন্নিরোধো সন্নিরুজ্ঝনং.
তত্থাতি তস্মিং অতিক্কমনে, তেসু ৰা যথাৰুত্তেসু উদ্ধরণাতিহরণৰীতিহরণৰোস্সজ্জনসন্নিক্খেপনসন্নিরুজ্ঝনসঙ্খাতেসু ছসু কোট্ঠাসেসু. উদ্ধরণেতি উদ্ধরণক্খণে. রূপারূপধম্মাতি উদ্ধরণাকারেন পৰত্তা রূপধম্মা, তংসমুট্ঠাপকা চ অরূপধম্মা. অতিহরণং ন পাপুণন্তি খণমত্তাৰট্ঠানতো. সব্বত্থ এস নযো. তত্থ তত্থেৰাতি যত্থ যত্থ উদ্ধরণাদিকে উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৰ. ন হি ধম্মানং দেসন্তরসঙ্কমনং অত্থি লহুপরিৰত্তনতো. পব্বং পব্বন্তি পরিচ্ছেদং পরিচ্ছেদং. সন্ধি সন্ধীতি গণ্ঠি গণ্ঠি. ওধি ওধীতি ভাগং ভাগং. সব্বঞ্চেতং উদ্ধরণাদিকোট্ঠাসে সন্ধায সভাগসন্ততিৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইতরো এৰ হি রূপধম্মানম্পি পৰত্তিক্খণো গমনযোগগমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি, পাদে চ বন্ধখুরধারাসমাগমতোপি সীঘতরো, যথা তিলানং ভিজ্জযমানানং পটপটাযনেন ভেদো লক্খীযতি, এৰং সঙ্খতধম্মানং উপ্পাদেনাতি দস্সনত্থং ‘‘পটপটাযন্তা’’তি ৰুত্তং, উপ্পাদৰসেন পটপট-সদ্দং অকরোন্তাপি করোন্তা ৰিযাতি অত্থো. তিলভেদলক্খণং পটপটাযনং ৰিয হি সঙ্খতভেদলক্খণং উপ্পাদো উপ্পন্নানমেকন্ততো ভিন্নত্তা. তত্থাতি অভিক্কমনে. কো একো অভিক্কমতি নাভিক্কমতিযেৰ. কস্স ৰা একস্স অভিক্কমনং সিযা, ন সিযা এৰ. কস্মা? পরমত্থতো হি…পে… ধাতূনং সযনং, তস্মাতি অত্থো. অন্ধবালপুথুজ্জনসম্মূল়্হস্স অত্তনো অভিক্কমননিৰত্তনঞ্হেতং ৰচনং. অথ ৰা ‘‘কো একো…পে… অভিক্কমন’’ন্তি চোদনায ‘‘পরমত্থতো হী’’তিআদিনা সোধনা ৰুত্তা.
তস্মিং তস্মিং কোট্ঠাসেতি যথাৰুত্তে ছব্বিধেপি কোট্ঠাসে গমনাদিকস্স অপচ্চামট্ঠত্তা. ‘‘সদ্ধিং রূপেন উপ্পজ্জতে, নিরুজ্ঝতী’’তি চ সিলোকপদেন সহ সম্বন্ধো. তত্থ পঠমপদসম্বন্ধে রূপেনাতি যেন কেনচি সহুপ্পজ্জনকেন রূপেন. দুতিযপদসম্বন্ধে পন ‘‘রূপেনা’’তি ইদং যং ততো নিরুজ্ঝমানচিত্ততো উপরি সত্তরসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং, তদেৰ তস্স নিরুজ্ঝমানচিত্তস্স নিরোধেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝনকং সত্তরসচিত্তক্খণাযুকং রূপং সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞথা রূপারূপধম্মা সমানাযুকা সিযুং. যদি চ সিযুং, অথ ‘‘রূপং গরুপরিণামং দন্ধনিরোধ’’ন্তিআদি (ৰিভ. অট্ঠ. পকিণ্ণককথা) অট্ঠকথাৰচনেহি, ‘‘নাহং ভিক্খৰে অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৩৮) এৰমাদিপাল়িৰচনেহি চ ৰিরোধো সিযা. চিত্তচেতসিকা হি সারম্মণসভাৰা যথাবলং অত্তনো আরম্মণপচ্চযভূতমত্থং ৰিভাৰেন্তো এৰ উপ্পজ্জন্তি, তস্মা তেসং তংসভাৰনিপ্ফত্তিঅনন্তরং নিরোধো, রূপধম্মা পন অনারম্মণা পকাসেতব্বা, এৰং তেসং পকাসেতব্বভাৰনিপ্ফত্তি সোল়সহি চিত্তেহি হোতি, তস্মা একচিত্তক্খণাতীতেন সহ সত্তরসচিত্তক্খণাযুকতা রূপধম্মানমিচ্ছিতাতি. লহুপরিৰত্তনৰিঞ্ঞাণৰিসেসস্স সঙ্গতিমত্তপচ্চযতায তিণ্ণং খন্ধানং, ৰিসযসঙ্গতিমত্ততায চ ৰিঞ্ঞাণস্স লহুপরিৰত্তিতা, দন্ধমহাভূতপচ্চযতায রূপস্স গরুপরিৰত্তিতা. যথাভূতং নানাধাতুঞাণং খো পন তথাগতস্সেৰ, তেন চ পুরেজাতপচ্চযো রূপধম্মোৰ ৰুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তথেৰাতি রূপারূপধম্মানং সমানক্খণতা ন যুজ্জতেৰ, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বোতি আচরিযেন (দী. নি. টী. ১.২১৪) ৰুত্তং, তদেতং চিত্তানুপরিৰত্তিযা ৰিঞ্ঞত্তিযা একনিরোধভাৰস্স সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা এৰং ৰুত্তং. ততো সৰিঞ্ঞত্তিকেন পুরেতরং সত্তরসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নেন রূপেন সদ্ধিং অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতি, অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তন্তি যোজেতব্বং. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি. যঞ্হি পুরিমুপ্পন্নং চিত্তং, তং নিরুজ্ঝন্তং অঞ্ঞস্স পচ্ছা উপ্পজ্জমানস্স অনন্তরাদিপচ্চযভাৰেনেৰ নিরুজ্ঝতি, তথা লদ্ধপচ্চযমেৰ অঞ্ঞম্পি উপ্পজ্জতে চিত্তং, অৰত্থাৰিসেসতো চেত্থ অঞ্ঞথা. যদি এৰং তেসমুভিন্নং অন্তরো লব্ভেয্যাতি চোদনং ‘‘নো’’তি অপনেতুমাহ ‘‘অৰীচি মনুসম্বন্ধো’’তি, যথা ৰীচি অন্তরো ন লব্ভতি, তদেৰেদন্তি অৰিসেসং ৰিদূ মঞ্ঞন্তি, এৰং অনু অনু সম্বন্ধো চিত্তসন্তানো, রূপসন্তানো চ নদীসোতোৰ নদিযং উদকপ্পৰাহো ৰিয ৰত্ততীতি অত্থো. অৰীচীতি হি নিরন্তরতাৰসেন ভাৰনপুংসকৰচনং.
অভিমুখং লোকিতং আলোকিতন্তি আহ ‘‘পুরতোপেক্খন’’ন্তি. যংদিসাভিমুখো গচ্ছতি, তিট্ঠতি, নিসীদতি, সযতি ৰা, তদভিমুখং পেক্খনন্তি ৰুত্তং হোতি. যস্মা চ তাদিসমালোকিতং নাম হোতি, তস্মা তদনুগতদিসালোকনং ৰিলোকিতন্তি আহ ‘‘অনুদিসাপেক্খন’’ন্তি, অভিমুখদিসানুরূপগতেসু ৰামদক্খিণপস্সেসু ৰিৰিধা পেক্খনন্তি ৰুত্তং হোতি. হেট্ঠাউপরিপচ্ছাপেক্খনঞ্হি ‘‘ওলোকিতউল্লোকিতাপলোকিতানী’’তি গহিতানি. সারুপ্পৰসেনাতি সমণপতিরূপৰসেন, ইমিনাৰ অসারুপ্পৰসেন ইতরেসমগ্গহণন্তি সিজ্ঝতি. সম্মজ্জনপরিভণ্ডাদিকরণে ওলোকিতস্স, উল্লোকহরণাদীসু উল্লোকিতস্স, পচ্ছতো আগচ্ছন্তপরিস্সযপরিৰজ্জনাদীসু অপলোকিতস্স চ সিযা সম্ভৰোতি আহ ‘‘ইমিনা ৰা’’তিআদি, এতেন উপলক্খণমত্তঞ্চেতন্তি দস্সেতি.
কাযসক্খিন্তি কাযেন সচ্ছিকতং পচ্চক্খকারিনং, সাধকন্তি অত্থো. সো হি আযস্মা ৰিপস্সনাকালে ‘‘যমেৰাহং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতং নিস্সায সাসনে অনভিরতিআদিৰিপ্পকারং পত্তো, তমেৰ সুট্ঠু নিগ্গহেস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৰহিরোত্তপ্পো, তত্থ চ কতাধিকারত্তা ইন্দ্রিযসংৰরে উক্কংসপারমিপ্পত্তো, তেনেৰ নং সত্থা ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৰে মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং, যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩০) এতদগ্গে ঠপেসি. নন্দস্সাতি কত্তুত্থে সামিৰচনং. ইতীতি ইমিনা আলোকনেন.
সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৰেদিতব্বা আলোকিতৰিলোকিতস্সাতি অজ্ঝাহরিত্ৰা সম্বন্ধো. তস্মাতি কম্মট্ঠানাৰিজহনস্সেৰ আলোকিতৰিলোকিতে. গোচরসম্পজঞ্ঞভাৰতো এত্থাতি আলোকিতৰিলোকিতে. অত্তনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰাতি খন্ধাদিকম্মট্ঠানৰসেনেৰ আলোকনৰিলোকনং কাতব্বং, ন অঞ্ঞো উপাযো গৰেসিতব্বোতি অধিপ্পাযো. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি ৰক্খমানকম্মট্ঠানমুখেনেৰ. যস্মা পন আলোকিতাদি নাম ধম্মমত্তস্সেৰ পৰত্তিৰিসেসো, তস্মা তস্স যাথাৰতো জাননং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি দস্সেতুং ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদি ৰুত্তং. আলোকেতাতি আলোকেন্তো. তথা ৰিলোকেতা. ৰিঞ্ঞত্তিন্তি কাযৰিঞ্ঞত্তিং. ইতীতি তস্মা উপ্পজ্জনতো. চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেনাতি কিরিযমযচিত্তসমুট্ঠানায ৰাযোধাতুযা ৰিচলনাকারসঙ্খাতকাযৰিঞ্ঞত্তিৰসেন. অক্খিদলন্তি অক্খিপটলং. অধো সীদতীতি ওসীদন্তং ৰিয হেট্ঠা গচ্ছতি. উদ্ধং লঙ্ঘেতীতি লঙ্ঘেন্তং ৰিয উপরি গচ্ছতি. যন্তকেনাতি অক্খিদলেসু যোজিতরজ্জুযো গহেত্ৰা পরিব্ভমনকচক্কেন. ততোতি তথা অক্খিদলানমোসীদনুল্লঙ্ঘনতো. মনোদ্ৰারিকজৰনস্স মূলকারণপরিজাননং মূলপরিঞ্ঞা. আগন্তুকস্স অব্ভাগতস্স, তাৰকালিকস্স চ তঙ্খণমত্তপৰত্তকস্স ভাৰো আগন্তুকতাৰকালিকভাৰো, তেসং ৰসেন.
তত্থাতি তেসু গাথায দস্সিতেসু সত্তসু চিত্তেসু. অঙ্গকিচ্চং সাধযমানন্তি পধানভূতঅঙ্গকিচ্চং নিপ্ফাদেন্তং, সরীরং হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ভৰঙ্গঞ্হি পটিসন্ধিসদিসত্তা পধানমঙ্গং, পধানঞ্চ ‘‘সরীর’’ন্তি ৰুচ্চতি, অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিহেতুভাৰেন ৰা কারণকিচ্চং সাধযমানন্তি অত্থো. তং আৰট্টেত্ৰাতি ভৰঙ্গসামঞ্ঞৰসেন ৰুত্তং, পৰত্তাকারৰিসেসৰসেন পন অতীতাদিনা তিব্বিধং, তত্থ চ ভৰঙ্গুপচ্ছেদস্সেৰ আৰট্টনং. তন্নিরোধাতি তস্স নিরুজ্ঝনতো, অনন্তরপচ্চযৰসেন হেতুৰচনং. ‘‘পঠমজৰনেপি…পে… সত্তমজৰনেপী’’তি ইদং পঞ্চদ্ৰারিকৰীথিযং ‘‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’’তি রজ্জনদুস্সনমুয্হনানমভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনানং পুরেতরং পৰত্তাযোনিসোমনসিকারৰসেন অযোনিসো আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনাকারেন পৰত্তনতো ইট্ঠে ইত্থিরূপাদিম্হি লোভসহগতমত্তং জৰনং উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠে চ দোসসহগতমত্তং, ন পনেকন্তরজ্জনদুস্সনাদি, মনোদ্ৰারে এৰ একন্তরজ্জনদুস্সনাদি হোতি, তস্স পন মনোদ্ৰারিকস্স রজ্জনদুস্সনাদিনো পঞ্চদ্ৰারিকজৰনং মূলং, যথাৰুত্তং ৰা সব্বম্পি ভৰঙ্গাদি, এৰং মনোদ্ৰারিকজৰনস্স মূলকারণৰসেন মূলপরিঞ্ঞা ৰুত্তা, আগন্তুকতাৰকালিকতা পন পঞ্চদ্ৰারিক জৰনস্সেৰ অপুব্বভাৰৰসেন, ইত্তরতাৰসেন চ. যুদ্ধমণ্ডলেতি সঙ্গামপ্পদেসে. হেট্ঠুপরিযৰসেনাতি হেট্ঠা চ উপরি চ পরিৰত্তমানৰসেন, অপরাপরং ভৰঙ্গুপ্পত্তিৰসেনাতি অত্থো. তথা ভৰঙ্গুপ্পাদৰসেন হি তেসং ভিজ্জিত্ৰা পতনং, ইমিনা পন হেট্ঠিমস্স, উপরিমস্স চ ভৰঙ্গস্স অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন পঞ্চদ্ৰারিকজৰনতো ৰিসদিসস্স মনোদ্ৰারিকজৰনস্স উপ্পাদং দস্সেতি তস্স ৰসেনেৰ রজ্জনাদিপৰত্তনতো. তেনেৰাহ ‘‘রজ্জনাদিৰসেন আলোকিতৰিলোকিতং হোতী’’তি.
আপাথন্তি গোচরভাৰং. সককিচ্চনিপ্ফাদনৰসেনাতি আৰজ্জনাদিকিচ্চনিপ্ফাদনৰসেন. তন্তি জৰনং. চক্খুদ্ৰারে রূপস্স আপাথগমনেন আৰজ্জনাদীনং পৰত্তনতো পৰত্তিকারণৰসেনেৰ ‘‘গেহভূতে’’তি ৰুত্তং, ন নিস্সযৰসেন. আগন্তুকপুরিসো ৰিযাতি অব্ভাগতপুরিসো ৰিয. দুৰিধা হি আগন্তুকা অতিথিঅব্ভাগতৰসেন. তত্থ কতপরিচযো ‘‘অতিথী’’তি ৰুচ্চতি, অকতপরিচযো ‘‘অব্ভাগতো’’তি, অযমেৰিধাধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘যথা পরগেহে’’তিআদি. তস্সাতি জৰনস্স রজ্জনদুস্সনমুয্হনং অযুত্তন্তি সম্বন্ধো. আসিনেসূতি নিসিন্নেসু. আণাকরণন্তি অত্তনো ৰসকরণং.
সদ্ধিং সম্পযুত্তধম্মেহি ফস্সাদীহি. তত্থ তত্থেৰ সককিচ্চনিপ্ফাদনট্ঠানে ভিজ্জন্তি. ইতীতি তস্মা আৰজ্জনাদিৰোট্ঠব্বনপরিযোসানানং ভিজ্জনতো. ইত্তরানীতি অচিরট্ঠিতিকানি. তত্থাতি তস্মিং ৰচনে অযং উপমাতি অত্থো. উদযব্বযপরিচ্ছিন্নো তাৰ তত্তকো কালো এতেসন্তি তাৰকালিকানি, তস্স ভাৰো, তংৰসেন.
এতন্তি অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. এত্থাতি এতস্মিং যথাৰুত্তধম্মসমুদাযে. দস্সনং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তস্স ৰসেনেৰ আলোকনৰিলোকনপঞ্ঞাযনতো আৰজ্জনাদীনমগ্গহণং.
সমৰাযেতি সামগ্গিযং. তত্থাতি পঞ্চক্খন্ধৰসেন আলোকনৰিলোকন পঞ্ঞাযমানে. নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং, তব্বিনিমুত্তকো কো একো আলোকেতি ন ত্ৰেৰ আলোকেতি. কো চ একো ৰিলোকেতি নত্ৰেৰ ৰিলোকেতীতি অত্থো.
‘‘তথা’’তিআদি আযতনৰসেন, ধাতুৰসেন চ দস্সনং. চক্খুরূপানি যথারহং দস্সনস্স নিস্সযারম্মণপচ্চযো, তথা আৰজ্জনা অনন্তরাদিপচ্চযো, আলোকো উপনিস্সযপচ্চযোতি দস্সনস্স সুত্তন্তনযেন পরিযাযতো পচ্চযতা ৰুত্তা. সহজাতপচ্চযোপি দস্সনস্সেৰ, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযানম্পি লব্ভনতো, ‘‘সহজাতাদিপচ্চযা’’তিপি অধুনা পাঠো দিস্সতি. ‘‘এৰ’’ন্তিআদি নিগমনং.
ইদানি যথাপাঠং সমিঞ্জনপসারণেসু সম্পজানং ৰিভাৰেন্তো ‘‘সমিঞ্জিতে পসারিতে’’তিআদিমাহ. তত্থ পব্বানন্তি পব্বভূতানং. তংসমিঞ্জনপসারণেনেৰ হি সব্বেসং হত্থপাদানং সমিঞ্জনপসারণং হোতি, পব্বমেতেসন্তি ৰা পব্বা যথা ‘‘সদ্ধো’’তি, পব্বৰন্তানন্তি অত্থো. চিত্তৰসেনেৰাতি চিত্তরুচিযা এৰ, চিত্তসামত্থিযা ৰা. যং যং চিত্তং উপ্পজ্জতি সাত্থেপি অনত্থেপি সমিঞ্জিতুং, পসারিতুং ৰা, তংতংচিত্তানুগতেনেৰ সমিঞ্জনপসারণমকত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থাতি সমিঞ্জনপসারণেসু অত্থানত্থপরিগ্গণ্হনং ৰেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো. খণে খণেতি তথা ঠিতক্খণস্স ব্যাপনিচ্ছাৰচনং. ৰেদনাতি সন্থম্ভনাদীহি রুজ্জনা. ‘‘ৰেদনা উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পরম্পরপযোজনং দস্সেতি. তথা ‘‘তা ৰেদনা নুপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনাপি. পুরিমং পুরিমঞ্হি পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স কারণৰচনং. কালেতি সমিঞ্জিতুং, পসারিতুং ৰা যুত্তকালে. ফাতিন্তি ৰুদ্ধিং. ঝানাদি পন ৰিসেসো.
তত্রাযং নযোতি সপ্পাযাসপ্পাযঅপরিগ্গণ্হনে ৰত্থুসন্দস্সনসংঙ্খাতো নযো. তদপরিগ্গহণে আদীনৰদস্সনেনেৰ পরিগ্গহণেপি আনিসংসো ৰিভাৰিতোতি তেসমিধ উদাহরণং ৰেদিতব্বং. মহাচেতিযঙ্গণেতি দুট্ঠগামণিরঞ্ঞা কতস্স হেমমালীনামকস্স মহাচেতিযস্স অঙ্গণে. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘দীপপ্পসাদকো থেরো, রাজিনো অয্যকস্স মে;
এৰং কিরাহ নত্তা তে, দুট্ঠগামণি ভূপতি.
মহাপুঞ্ঞো মহাথূপং, সোণ্ণমালিং মনোরমং;
ৰীসং হত্থসতং উচ্চং, কারেস্সতি অনাগতে’’তি.
ভূমিপ্পদেসো চেত্থ অঙ্গণং ‘‘উদঙ্গণে তত্থ পপং অৰিন্দু’’ন্তিআদিসু (জা. ১.১.২) ৰিয, তস্মা উপচারভূতে সুসঙ্খতে ভূমিপ্পদেসেতি অত্থো. তেনেৰ কারণেন গিহী জাতোতি কাযসংসগ্গসমাপজ্জনহেতুনা উক্কণ্ঠিতো হুত্ৰা হীনাযাৰত্তো. ঝাযীতি ঝাযনং ডয্হনমাপজ্জি. মহাচেতিযঙ্গণেপি চীৰরকুটিং কত্ৰা তত্থ সজ্ঝাযং গণ্হন্তীতি ৰুত্তং ‘‘চীৰরকুটিদণ্ডকে’’তি, চীৰরকুটিযা চীৰরছদনত্থায কতদণ্ডকেতি অত্থো. ‘‘মণিসপ্পো নাম সীহল়দীপে ৰিজ্জমানা একা সপ্পজাতীতি ৰদন্তী’’তি আচরিযানন্দত্থেরেন, (ৰিভ. মূলটী. ২৪২) আচরিযধম্মপালত্থেরেন (দী. নি. টী. ১.২১৪) চ ৰুত্তং. ‘‘কেচি, অপরে, অঞ্ঞে’’তি ৰা অৰত্ৰা ‘‘ৰদন্তি’’চ্চেৰ ৰচনঞ্চ সারতো গহেতব্বতাৰিঞ্ঞাপনত্থং অঞ্ঞথা গহেতব্বস্স অৰচনতো, তস্মা ন নীলসপ্পাদি ইধ ‘‘মণিসপ্পো’’তি ৰেদিতব্বো.
মহাথেরৰত্থুনাতি এৰংনামকস্স থেরস্স ৰত্থুনা. অন্তেৰাসিকেহীতি তত্থ নিসিন্নেসু বহূসু অন্তেৰাসিকেসু একেন অন্তেৰাসিকেন. তেনাহ ‘‘তং অন্তেৰাসিকা পুচ্ছিংসূ’’তি. কম্মট্ঠানন্তি ‘‘অব্ভন্তরে অত্তা নামা’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪) ৰক্খমানপ্পকারং ধাতুকম্মট্ঠানং. পকরণতোপি হি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি. তত্থ ঠিতানং পুচ্ছন্তানং সঙ্গহণৰসেন ‘‘তুম্হেহী’’তি পুন পুথুৰচনকরণং. এৰং রূপং সভাৰো যস্সাতি এৰরূপো নিগ্গহিতলোপৰসেন তেন, কম্মট্ঠানমনসিকারসভাৰেনাতি অত্থো. এৰমেত্থাপীতি অপি-সদ্দেন হেট্ঠা ৰুত্তং আলোকিতৰিলোকিতপক্খমপেক্খনং করোতি. অযং নযো উপরিপি.
সুত্তাকড্ঢনৰসেনাতি যন্তে যোজিতসুত্তানং আৰিঞ্ছনৰসেন. দারুযন্তস্সাতি দারুনা কতযন্তরূপস্স. তং তং কিরিযং যাতি পাপুণাতি, হত্থপাদাদীহি ৰা তং তং আকারং কুরুমানং যাতি গচ্ছতীতি যন্তং, নটকাদিপঞ্চালিকারূপং, দারুনা কতং যন্তং তথা, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং. তথা হি নং পোত্থেন ৰত্থেন অলঙ্করিযত্তা পোত্থলিকা, পঞ্চ অঙ্গানি যস্সা সজীৰস্সেৰাতি পঞ্চালিকাতি চ ৰোহরন্তি. হত্থপাদলল়নন্তি হত্থপাদানং কম্পনং, হত্থপাদেহি ৰা লীল়াকরণং.
সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণেতি এত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরানং সমানধারণতায একতোদস্সনং গন্থগরুতাপনযনত্থং, অন্তরৰাসকস্স নিৰাসনৰসেন, সেসানং পারুপনৰসেনাতি যথারহমত্থো. তত্থাতি সঙ্ঘাটিচীৰরধারণপত্তধারণেসু. ৰুত্তপ্পকারোতি পচ্চৰেক্খণৰিধিনা সুত্তে ৰুত্তপ্পভেদো.
উণ্হপকতিকস্সাতি উণ্হালুকস্স পরিল়াহবহুলকাযস্স. সীতালুকস্সাতি সীতবহুলকাযস্স. ঘনন্তি অপ্পিতং. দুপট্টন্তি নিদস্সনমত্তং. ‘‘উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং, দিগুণং উত্তরাসঙ্গং, দিগুণং অন্তরৰাসকং, পংসুকূলে যাৰদত্থ’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৮) হি ৰুত্তং. ৰিপরীতন্তি তদুভযতো ৰিপরীতং, তেসং তিণ্ণম্পি অসপ্পাযং. কস্মাতি আহ ‘‘অগ্গল়াদিদানেনা’’তিআদি. উদ্ধরিত্ৰা অল্লীযাপনখণ্ডং অগ্গল়ং. আদিসদ্দেন তুন্নকম্মাদীনি সঙ্গণ্হাতি. তথা-সদ্দো অনুকড্ঢনত্থো, অসপ্পাযমেৰাতি. পট্টুণ্ণদেসে পাণকেহি সঞ্জাতৰত্থং পট্টুণ্ণং. ৰাকৰিসেসমযং সেতৰণ্ণং দুকূলং. আদিসদ্দেন কোসেয্যকম্বলাদিকং সানুলোমং কপ্পিযচীৰরং সঙ্গণ্হাতি. কস্মাতি ৰুত্তং ‘‘তাদিসঞ্হী’’তিআদি. অরঞ্ঞে এককস্স নিৰাসন্তরাযকরন্তি ব্রহ্মচরিযন্তরাযেকদেসমাহ. চোরাদিসাধারণতো চ তথা ৰুত্তং. নিপ্পরিযাযেন তং অসপ্পাযন্তি সম্বন্ধো. অনেনেৰ যথাৰুত্তমসপ্পাযং অনেকন্তং তথারূপপচ্চযেন কস্সচি কদাচি সপ্পাযসম্ভৰতো. ইদং পন দ্ৰযং একন্তমেৰ অসপ্পাযং কস্সচি কদাচিপি সপ্পাযাভাৰতোতি দস্সেতি. মিচ্ছা আজীৰন্তি এতেনাতি মিচ্ছাজীৰো, অনেসনৰসেন পচ্চযপরিযেসনপযোগো. নিমিত্তকম্মাদীহি পৰত্তো মিচ্ছাজীৰো তথা, এতেন একৰীসতিৰিধং অনেসনপযোগমাহ. ৰুত্তঞ্হি সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং খুদ্দকপাঠট্ঠকথাযঞ্চ মেত্তসুত্তৰণ্ণনাযং –
‘‘যো ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৰা অত্তানং ন সম্মা পযোজেতি, খণ্ডসীলো হোতি, একৰীসতিৰিধং অনেসনং নিস্সায জীৰিকং কপ্পেতি. সেয্যথিদং? ৰেল়ুদানং, পত্তদানং, পুপ্ফ, ফল, দন্তকট্ঠ, মুখোদক, সিনান, চুণ্ণ, মত্তিকাদানং, চাটুকম্যতং, মুগ্গসূপ্যতং, পারিভটুতং, জঙ্ঘপেসনিকং, ৰেজ্জকম্মং, দূতকম্মং, পহিণগমনং, পিণ্ডপটিপিণ্ডং, দানানুপ্পদানং, ৰত্থুৰিজ্জং, নক্খত্তৰিজ্জং, অঙ্গৰিজ্জ’’ন্তি.
অভিধম্মটীকাকারেন পন আচরিযানন্দত্থেরেন এৰং ৰুত্তং –
‘‘একৰীসতি অনেসনা নাম ৰেজ্জকম্মং করোতি, দূতকম্মং করোতি, পহিণকম্মং করোতি, গণ্ডং ফালেতি, অরুমক্খনং দেতি, উদ্ধংৰিরেচনং দেতি, অধোৰিরেচনং দেতি, নত্থুতেলং পচতি, ৰণতেলং পচতি, ৰেল়ুদানং দেতি, পত্ত, পুপ্ফ, ফল, সিনান, দন্তকট্ঠ, মুখোদক, চুণ্ণ, মত্তিকাদানং দেতি, চাটুকম্মং করোতি, মুগ্গসূপিযং, পারিভটুং, জঙ্ঘপেসনিকং দ্ৰাৰীসতিমং দূতকম্মেন সদিসং, তস্মা একৰীসতী’’তি (ধ. স. মূলটী. ১৫০-৫১).
অট্ঠকথাৰচনঞ্চেত্থ ব্রহ্মজালাদিসুত্তন্তনযেন ৰুত্তং, টীকাৰচনং পন খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গাদিঅভিধম্মনযেন, অতো চেত্থ কেসঞ্চি ৰিসমতাতি ৰদন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. অপিচ ‘‘নিমিত্তকম্মাদী’’তি ইমিনা নিমিত্তোভাসপরিকথাযো ৰুত্তা. ‘‘মিচ্ছাজীৰো’’তি পন যথাৰুত্তপযোগো, তস্মা নিমিত্তকম্মঞ্চ মিচ্ছাজীৰো চ, তব্বসেন উপ্পন্নং অসপ্পাযং সীলৰিনাসনেন অনত্থাৰহত্তাতি অত্থো. সমাহারদ্ৰন্দেপি হি কত্থচি পুল্লিঙ্গপযোগো দিস্সতি যথা ‘‘চিত্তুপ্পাদো’’তি. অতিরুচিযে রাগাদযো, অতিঅরুচিযে চ দোসাদযোতি আহ ‘‘অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তী’’তি. তন্তি তদুভযং. কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনাতি ৰক্খমানকম্মট্ঠানস্স অৰিজহনৰসেন.
‘‘অব্ভন্তরে অত্তা নামা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং দস্সেত্ৰা ‘‘তত্থ চীৰরম্পি অচেতন’’ন্তিআদিনা চীৰরস্স ৰিয ‘‘কাযোপি অচেতনো’’তি কাযস্স অত্তসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন তমত্থং পরিদীপেন্তো ‘‘তস্মা নেৰ সুন্দরং চীৰরং লভিত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তস্স ইতরীতরসন্তোসস্স কারণং ৰিভাৰেতীতি দট্ঠব্বং. এৰঞ্হি সম্বন্ধো ৰত্তব্বো – অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদিমাহ. অত্তসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন পন তদত্থং পরিদীপিতুং ৰুত্তং ‘‘তত্থ চীৰর’’ন্তিআদি. ইদানি অত্তসুঞ্ঞতাৰিভাৰনস্স পযোজনভূতং ইতরীতরসন্তোসসঙ্খাতং লদ্ধগুণং পকাসেন্তো আহ ‘‘তস্মা নেৰ সুন্দর’’ন্তিআদীতি.
তত্থ অব্ভন্তরেতি অত্তনো সন্তানে. তত্থাতি তস্মিং চীৰরপারুপনে. তেসু ৰা পারুপকত্তপারুপিতব্বচীৰরেসু. কাযোপীতি অত্তপঞ্ঞত্তিমত্তো কাযোপি. ‘‘তস্মা’’তি অজ্ঝাহরিতব্বং, অচেতনত্তাতি অত্থো. অহন্তি কম্মভূতো কাযো. ধাতুযোতি চীৰরসঙ্খাতো বাহিরা ধাতুযো. ধাতুসমূহন্তি কাযসঙ্খাতং অজ্ঝত্তিকং ধাতুসমূহং. পোত্থকরূপপটিচ্ছাদনে ধাতুযো ধাতুসমূহং পটিচ্ছাদেন্তি ৰিযাতি সম্বন্ধো. পুসনং স্নেহসেচনং, পূরণং ৰা পোত্থং, লেপনখননকিরিযা, তেন কতন্তি পোত্থকং, তমেৰ রূপং তথা, খননকম্মনিব্বত্তং দারুমত্তিকাদিরূপমিধাধিপ্পেতং. তস্মাতি অচেতনত্তা, অত্তসুঞ্ঞভাৰতো ৰা.
নাগানং নিৰাসো ৰম্মিকো নাগৰম্মিকো. চিত্তীকরণট্ঠানভূতো রুক্খো চেতিযরুক্খো. কেহিচি সক্কতস্সাপি কেহিচি অসক্কতস্স কাযস্স উপমানভাৰেন যোগ্যত্তা তেসমিধ কথনং. তেহীতি মালাগন্ধগূথমুত্তাদীহি. অত্তসুঞ্ঞতায নাগৰম্মিকচেতিযরুক্খাদীহি ৰিয কাযসঙ্খাতেন অত্তনা সোমনস্সং ৰা দোমনস্সং ৰা ন কাতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.
‘‘লভিস্সামি ৰা, নো ৰা’’তি পচ্চৰেক্খণপুব্বকেন ‘‘লভিস্সামী’’তি অত্থসম্পস্সনেনেৰ গহেতব্বং. এৰঞ্হি সাত্থকসম্পজঞ্ঞং ভৰতীতি আহ ‘‘সহসাৰ অগ্গহেত্ৰা’’তিআদি.
গরুপত্তোতি অতিভারভূতো পত্তো. চত্তারো ৰা পঞ্চ ৰা গণ্ঠিকা চতুপঞ্চগণ্ঠিকা যথা ‘‘দ্ৰত্তিপত্তা (পাচি. ২৩২), ছপ্পঞ্চৰাচা’’তি (পাচি. ৬১) অঞ্ঞপদভূতস্স হি ৰা-সদ্দস্সেৰ অত্থো ইধ পধানো চতুগণ্ঠিকাহতো ৰা পঞ্চগণ্ঠিকাহতো ৰা পত্তো দুব্বিসোধনীযোতি ৰিকপ্পনৰসেন অত্থস্স গয্হমানত্তা. আহতা চতুপঞ্চগণ্ঠিকা যস্সাতি চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতো যথা ‘‘অগ্যাহিতো’’তি, চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহি ৰা আহতো তথা, দুব্বিসোধনীযভাৰস্স হেতুগব্ভৰচনঞ্চেতং. কামঞ্চঊনপঞ্চবন্ধনসিক্খাপদে (পারা. ৬১২) পঞ্চগণ্ঠিকাহতোপি পত্তো পরিভুঞ্জিতব্বভাৰেন ৰুত্তো, দুব্বিসোধনীযতামত্তেন পন পলিবোধকরণতো ইধ অসপ্পাযোতি দট্ঠব্বং. দুদ্ধোতপত্তোতি অগণ্ঠিকাহতম্পি পকতিযাৰ দুব্বিসোধনীযপত্তং সন্ধাযাহ. ‘‘তং ধোৰন্তস্সেৰা’’তিআদি তদুভযস্সাপি অসপ্পাযভাৰে কারণং. ‘‘মণিৰণ্ণপত্তো পন লোভনীযো’’তি ইমিনা কিঞ্চাপি সো ৰিনযপরিযাযেন কপ্পিযো, সুত্তন্তপরিযাযেন পন অন্তরাযকরণতো অসপ্পাযোতি দস্সেতি. ‘‘পত্তং ভমং আরোপেত্ৰা মজ্জিত্ৰা পচন্তি ‘মণিৰণ্ণং করিস্সামা’তি, ন ৰট্টতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.পাল়িমুত্তকৰিনিচ্ছযো) হি ৰিনযট্ঠকথাসু পচনকিরিযামত্তমেৰ পটিক্খিত্তং. তথা হি ৰদন্তি ‘‘মণিৰণ্ণং পন পত্তং অঞ্ঞেন কতং লভিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’’তি (সারত্থ. টী. ২.৮৫) ‘‘তাদিসঞ্হি অরঞ্ঞে এককস্স নিৰাসন্তরাযকর’’ন্তিআদিনা চীৰরে ৰুত্তনযেন ‘‘নিমিত্তকম্মাদিৰসেন লদ্ধো পন একন্তঅকপ্পিযো সীলৰিনাসনেন অনত্থাৰহত্তা’’তিআদিনা অম্হেহি ৰুত্তনযোপি যথারহং নেতব্বো. সেৰমানস্সাতি হেত্ৰন্তো গধৰচনং অভিৰড্ঢনপরিহাযনস্স.
‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদি সঙ্খেপো. ‘‘তত্থা’’তিআদি অত্তসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন ৰিত্থারো. সণ্ডাসেনাতি কম্মারানং অযোগহণৰিসেসেন. অগ্গিৰণ্ণপত্তগ্গহণেতি অগ্গিনা ঝাপিতত্তা অগ্গিৰণ্ণভূতপত্তস্স গহণে. রাগাদিপরিল়াহজনকপত্তস্স ঈদিসমেৰ উপমানং যুত্তন্তি এৰং ৰুত্তং.
‘‘অপিচা’’তিআদিনা সঙ্ঘাটিচীৰরপত্তধারণেসু একতো অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং দস্সেতি. ছিন্নহত্থপাদে অনাথমনুস্সেতি সম্বন্ধো. নীলমক্খিকা নাম আসাটিককারিকা. গৰাদীনঞ্হি ৰণেসু নীলমক্খিকাহি কতা অনযব্যসনহেতুভূতা অণ্ডকা আসাটিকা নাম ৰুচ্চতি. অনাথসালাযন্তি অনাথানং নিৰাসসালাযং. দযালুকাতি করুণাবহুলা. ৰণমত্তচোল়কানীতি ৰণপ্পমাণেন পটিচ্ছাদনত্থায ছিন্নচোল়খণ্ডকানি. কেসঞ্চীতি বহূসু কেসঞ্চি অনাথমনুস্সানং. থূলানীতি থদ্ধানি. তত্থাতি তস্মিং পাপুণনে, ভাৰলক্খণে, নিমিত্তে ৰা এতং ভুম্মং. কস্মাতি ৰুত্তং ‘‘ৰণপটিচ্ছাদনমত্তেনেৰা’’তিআদি. চোল়কেন, কপালেনাতি চ অত্থযোগে কম্মত্থে ততিযা, করণত্থে ৰা. ৰণপটিচ্ছাদনমত্তেনেৰ ভেসজ্জকরণমত্তেনেৰাতি পন ৰিসেসনং, ন পন মণ্ডনানুভৰনাদিপ্পকারেন অত্থোতি. সঙ্খারদুক্খতাদীহি নিচ্চাতুরস্স কাযস্স পরিভোগভূতানং পত্তচীৰরানং এদিসমেৰ উপমানমুপপন্নন্তি তথা ৰচনং দট্ঠব্বং. সুখুমত্তসল্লক্খণেন উত্তমস্স সম্পজানস্স করণসীলত্তা, পুরিমেহি চ সম্পজানকারীহি উত্তমত্তা উত্তমসম্পজানকারী.
অসনাদিকিরিযায কম্মৰিসেসযোগতো অসিতাদিপদেহেৰ কম্মৰিসেসসহিতো কিরিযাৰিসেসো ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং ‘‘অসিতেতি পিণ্ডপাতভোজনে’’তিআদি. অট্ঠৰিধোপি অত্থোতি অট্ঠপ্পকারোপি পযোজনৰিসেসো.
তত্থ পিণ্ডপাতভোজনাদীসু অত্থো নাম ইমিনা মহাসিৰত্থেরৰাদৰসেন ‘‘ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৬.৫৮; ৮.৯; ধ. স. ১৩৫৫; মহানি. ২০৬) সুত্তে ৰুত্তং অট্ঠৰিধম্পি পযোজনং দস্সেতি. মহাসিৰত্থেরো (ধ. স. ১.১৩৫৫) হি ‘‘হেট্ঠা চত্তারি অঙ্গানি পটিক্খেপো নাম, উপরি পন অট্ঠঙ্গানি পযোজনৰসেন সমোধানেতব্বানী’’তি ৰদতি. তত্থ ‘‘যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তি একমঙ্গং, ‘‘যাপনাযা’’তি একং, ‘‘ৰিহিংসূপরতিযা’’তি একং, ‘‘ব্রহ্মচরিযানুগ্গহাযা’’তি একং, ‘‘ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামী’’তি একং, ‘‘নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামী’’তি একং, ‘‘যাত্রা চ মে ভৰিস্সতী’’তি একং, ‘‘অনৰজ্জতা চা’’তি একং, ফাসুৰিহারো পন ভোজনানিসংসমত্তন্তি এৰং অট্ঠ অঙ্গানি পযোজনৰসেন সমোধানেতব্বানি. অঞ্ঞথা পন ‘‘নেৰ দৰাযা’’তি একমঙ্গং, ‘‘ন মদাযা’’তি একং, ‘‘ন মণ্ডনাযা’’তি একং, ‘‘ন ৰিভূসনাযা’’তি একং, ‘‘যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনাযা’’তি একং, ‘‘ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহাযা’’তি একং, ‘‘ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামী’’তি একং, ‘‘যাত্রা চ মে ভৰিস্সতী’’তি একং, ‘‘অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’’তি পন ভোজনানিসংসমত্তন্তি ৰুত্তানি অট্ঠঙ্গানি ইধানধিপ্পেতানি. কস্মাতি চে? পযোজনানমেৰ অভাৰতো, তেসমেৰ চ ইধ অত্থসদ্দেন ৰুত্তত্তা. ননু চ ‘‘নেৰদৰাযাতিআদিনা নযেন ৰুত্তো’’তি মরিযাদৰচনেন দুতিযনযস্সেৰ ইধাধিপ্পেতভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি? ন, ‘‘নেৰ দৰাযা’’তিআদিনা পটিক্খেপঙ্গদস্সনমুখেন পচ্চৰেক্খণপাল়িযা দেসিতত্তা, যথাদেসিততন্তিক্কমস্সেৰ মরিযাদভাৰেন দস্সনতো. পাঠক্কমেনেৰ হি ‘‘নেৰ দৰাযাতিআদিনা নযেনা’’তি ৰুত্তং, ন অত্থক্কমেন, তেন পন ‘‘ইমস্স কাযস্স ঠিতিযাতিআদিনা নযেনা’’তি ৰত্তব্বন্তি.
তিধা দেন্তে দ্ৰিধা গাহং সন্ধায ‘‘পটিগ্গহণং নামা’’তি ৰুত্তং, ভোজনাদিগহণত্থায হত্থওতারণং ভুঞ্জনাদিঅত্থায আলোপকরণন্তিআদিনা অনুক্কমেন ভুঞ্জনাদিপযোগো ৰাযোধাতুৰসেনেৰ ৰিভাৰিতো. ৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰাতি এত্থ এৰ-সদ্দেন নিৰত্তেতব্বং দস্সেতি ‘‘ন কোচী’’তিআদিনা. কুঞ্চিকা নাম অৰাপুরণং, যং ‘‘তাল়ো’’তিপি ৰদন্তি. যন্তকেনাতি চক্কযন্তকেন. যততি উগ্ঘাটননিগ্ঘাটনউক্খিপননিক্খিপনাদীসু ৰাযমতি এতেনাতি হি যন্তকং. সঞ্চুণ্ণকরণং মুসলকিচ্চং. অন্তোকত্ৰা পতিট্ঠাপনং উদুক্খলকিচ্চং. আলোল়িতৰিলোল়িতৰসেন পরিৰত্তনং হত্থকিচ্চং. ইতীতি এৰং. তত্থাতি হত্থকিচ্চসাধনে, ভাৰলক্খণে, নিমিত্তে ৰা ভুম্মং. তনুকখেল়োতি পসন্নখেল়ো. বহলখেল়োতি আৰিলখেল়ো. জিৰ্হাসঙ্খাতেন হত্থেন আলোল়িতৰিলোল়িতৰসেন ইতো চিতো চ পরিৰত্তকং জিৰ্হাহত্থপরিৰত্তকং. কটচ্ছু, দব্বীতি কত্থচি পরিযাযৰচনং. ‘‘পুমে কটচ্ছু দব্বিত্থী’’তি হি ৰুত্তং. ইধ পন যেন ভোজনাদীনি অন্তোকত্ৰা গণ্হাতি, সো কটচ্ছু, যায পন তেসমুদ্ধরণাদীনি করোতি, সা দব্বীতি ৰেদিতব্বং. পলালসন্থারন্তি পতিট্ঠানভূতং পলালাদিসন্থারং. নিদস্সনমত্তঞ্হেতং. ধারেন্তোতি পতিট্ঠানভাৰেন সম্পটিচ্ছন্তো. পথৰীসন্ধারকজলস্স তংসন্ধারকৰাযুনা ৰিয পরিভুত্তাহারস্স ৰাযোধাতুনাৰ আমাসযে অৰট্ঠানন্তি দস্সেতি ‘‘ৰাযোধাতুৰসেনেৰ তিট্ঠতী’’তি ইমিনা. তথা পরিভুত্তঞ্হি আহারং ৰাযোধাতু হেট্ঠা চ তিরিযঞ্চ ঘনং পরিৰটুমং কত্ৰা যাৰ পক্কা সন্নিরুজ্ঝনৰসেন আমাসযে পতিট্ঠিতং করোতীতি. উদ্ধনং নাম যত্থ উক্খলিযাদীনি পতিট্ঠাপেত্ৰা পচন্তি, যা ‘‘চুল্লী’’তিপি ৰুচ্চতি. রস্সদণ্ডো দণ্ডকো. পতোদো যট্ঠি. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারমতিদিসতি. ৰুত্তপ্পকারস্সেৰ হি ধাতুৰসেন ৰিভাৰনা. তত্থ অতিহরতীতি যাৰ মুখা অভিহরতি. ৰীতিহরতীতি ততো কুচ্ছিযং ৰিমিস্সং করোন্তো হরতী’’তি (দী. নি. টী. ১.২১৪) আচরিযধম্মপালত্থেরো, আচরিযানন্দত্থেরো পন ‘‘ততো যাৰ কুচ্ছি, তাৰ হরতী’’তি (ৰিভ. মূলটী. ৫২৩) আহ. তদুভযম্পি অত্থতো একমেৰ উভযত্থাপি কুচ্ছিসম্বন্ধমত্তং হরণস্সেৰ অধিপ্পেতত্তা.
অপিচ অতিহরতীতি মুখদ্ৰারং অতিক্কামেন্তো হরতি. ৰীতিহরতীতি কুচ্ছিগতং পস্সতো হরতি. ধারেতীতি আমাসযে পতিট্ঠিতং করোতি. পরিৰত্তেতীতি অপরাপরং পরিৰত্তনং করোতি. সঞ্চুণ্ণেতীতি মুসলেন ৰিয সঞ্চুণ্ণনং করোতি. ৰিসোসেতীতি ৰিসোসনং নাতিসুক্খং করোতি. নীহরতীতি কুচ্ছিতো বহি নিদ্ধারেতি. পথৰীধাতুকিচ্চেসুপি যথাৰুত্তোযেৰ অত্থো. তানি পন আহারস্স ধারণপরিৰত্তনসঞ্চুণ্ণনৰিসোসনানি পথৰীসহিতা এৰ ৰাযোধাতু কাতুং সক্কোতি, ন কেৰলা, তস্মা তানি পথৰীধাতুযাপি কিচ্চভাৰেন ৰুত্তানি. সিনেহেতীতি তেমেতি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি যথা ৰাযোধাতুআদীহি অতিৰিয সোসনং ন হোতি, তথা অল্লভাৰঞ্চ নাতিঅল্লতাকরণৰসেন অনুপালেতি. অঞ্জসোতি আহারস্স পৰিসনপরিৰত্তননিক্খমনাদীনং মগ্গো. ৰিঞ্ঞাণধাতূতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতু পরিযেসনজ্ঝোহরণাদিৰিজাননস্স অধিপ্পেতত্তা. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং পরিযেসনজ্ঝোহরণাদিকিচ্চে. তংতংৰিজাননস্স পচ্চযভূতো তংনিপ্ফাদকোযেৰ পযোগো সম্মাপযোগো নাম. যেন হি পযোগেন পরিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি,. সো তব্বিসযৰিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম তদৰিনাভাৰতো. তমন্ৰায আগম্মাতি অত্থো. আভুজতীতি পরিযেসনৰসেন, অজ্ঝাহরণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিপটিসংৰেদনৰসেন চ তানি পরিযেসনজ্ঝোহরণজিণ্ণাজিণ্ণতাদীনি আৰজ্জেতি ৰিজানাতি. আৰজ্জনপুব্বকত্তা ৰিজাননস্স ৰিজাননম্পেত্থ গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা সম্মাপযোগো নাম সম্মাপটিপত্তি. তমন্ৰায আগম্ম. ‘‘অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি ভুঞ্জনকো নত্থী’’তিআদিনা আভুজতি সমন্নাহরতি, ৰিজানাতীতি অত্থো. আভোগপুব্বকো হি সব্বো ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি ‘‘আভুজতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং.
গমনতোতি ভিক্খাচারৰসেন গোচরগামং উদ্দিস্স গমনতো. পচ্চাগমনম্পি গমনসভাৰত্তা ইমিনাৰ সঙ্গহিতং. পরিযেসনতোতি গোচরগামে ভিক্খায আহিণ্ডনতো. পরিযেসনসভাৰত্তা ইমিনাৰ পটিক্কমনসালাদিউপসঙ্কমনম্পি সঙ্গহিতং. পরিভোগতোতি দন্তমুসলেহি সঞ্চুণ্ণেত্ৰা জিৰ্হায সম্পরিৰত্তনক্খণেযেৰ অন্তরহিতৰণ্ণগন্ধসঙ্খারৰিসেসং সুৰানদোণিযং সুৰানৰমথু ৰিয পরমজেগুচ্ছং আহারং পরিভুঞ্জনতো. আসযতোতি এৰং পরিভুত্তস্স আহারস্স পিত্তসেম্হপুব্বলোহিতাসযভাৰূপগমনেন পরমজিগুচ্ছনহেতুভূততো আমাসযস্স উপরি পতিট্ঠানকপিত্তাদিচতুব্বিধাসযতো. আসযতি একজ্ঝং পৰত্তমানোপি কম্মবলৰৰত্থিতো হুত্ৰা মরিযাদৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো তিট্ঠতি পৰত্ততি এত্থাতি হি আসযো, আমাসযস্স উপরি পতিট্ঠানকো পিত্তাদি চতুব্বিধাসযো. মরিযাদত্থো হি অযমাকারো. নিধানতোতি আমাসযতো. নিধেতি যথাভুত্তো আহারো নিচিতো হুত্ৰা তিট্ঠতি এত্থাতি হি আমাসযো ‘‘নিধান’’ন্তি ৰুচ্চতি. অপরিপক্কতোতি ভুত্তাহারপরিপাচনেন গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজসা অপরিপাকতো. পরিপক্কতোতি যথাৰুত্তকম্মজতেজসাৰ পরিপাকতো. ফলতোতি নিপ্ফত্তিতো, সম্মাপরিপচ্চমানস্স, অসম্মাপরিপচ্চমানস্স চ ভুত্তাহারস্স যথাক্কমং কেসাদিকুণপদদ্দুআদিরোগাভিনিপ্ফত্তিসঙ্খাতপযোজনতোতি ৰা অত্থো. ‘‘ইদমস্স ফল’’ন্তি হি ৰুত্তং. নিস্সন্দনতোতি অক্খিকণ্ণাদীসু অনেকদ্ৰারেসু ইতো চিতো চ ৰিস্সন্দনতো. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘অন্নং পানং খাদনীযং, ভোজনঞ্চ মহারহং;
একদ্ৰারেন পৰিসিত্ৰা, নৰদ্ৰারেহি সন্দতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৩);
সম্মক্খনতোতি হত্থওট্ঠাদিঅঙ্গেসু নৰসু দ্ৰারেসু পরিভোগকালে, পরিভুত্তকালে চ যথারহং সব্বসো মক্খনতো. সব্বত্থ আহারে পটিক্কূলতা পচ্চৰেক্খিতব্বাতি সহ পাঠসেসেন যোজনা. তংতংকিরিযানিপ্ফত্তিপটিপাটিৰসেন চাযং ‘‘গমনতো’’তিআদিকা অনুপুব্বী ঠপিতা. সম্মক্খনং পন পরিভোগাদীসু লব্ভমানম্পি নিস্সন্দৰসেন ৰিসেসতো পটিক্কূলন্তি সব্বপচ্ছা ঠপিতন্তি দট্ঠব্বং.
পত্তকালেতি যুত্তকালে, যথাৰুত্তেন ৰা তেজেন পরিপচ্চনতো উচ্চারপস্সাৰভাৰং পত্তকালে. ৰেগসন্ধারণেন উপ্পন্নপরিল়াহত্তা সকলসরীরতো সেদা মুচ্চন্তি. ততোযেৰ অক্খীনি পরিব্ভমন্তি, চিত্তঞ্চ একগ্গং ন হোতি. অঞ্ঞে চ সূলভগন্দরাদযো রোগা উপ্পজ্জন্তি. সব্বং তন্তি সেদমুচ্চনাদিকং.
অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপরিগ্গহিতে খেত্তদেৰাযতনাদিকে অযুত্তট্ঠানে. তাদিসে হি করোন্তং কুদ্ধা মনুস্সা, অমনুস্সা ৰা জীৰিতক্খযম্পি পাপেন্তি. আপত্তীতি পন ভিক্খুভিক্খুনীনং যথারহং দুক্কটপাচিত্তিযা. পতিরূপে ঠানেতি ৰুত্তৰিপরীতে ঠানে. সব্বং তন্তি আপত্তিআদিকং.
নিক্খমাপেতা অত্তা নাম অত্থি, তস্স কামতায নিক্খমনন্তি বালমঞ্ঞনং নিৰত্তেতুং ‘‘অকামতাযা’’তি ৰুত্তং, অত্তনো অনিচ্ছায অপযোগেন ৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ নিক্খমতীতি ৰুত্তং হোতি. সন্নিচিতাতি সমুচ্চযেন ঠিতা. ৰাযুৰেগসমুপ্পীল়িতাতি ৰাযোধাতুযা ৰেগেন সমন্ততো অৰপীল়িতা, নিক্খমনস্স চেতং হেতুৰচনং. ‘‘সন্নিচিতা উচ্চারপস্সাৰা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সো পনাযং উচ্চারপস্সাৰো’’তি পুন ৰচনং সমাহারদ্ৰন্দেপি পুল্লিঙ্গপযোগস্স সম্ভৰতাদস্সনত্থং. একত্তমেৰ হি তস্স নিযতলক্খণন্তি. অত্তনা নিরপেক্খং নিস্সট্ঠত্তা নেৰ অত্তনো অত্থায সন্তকং ৰা হোতি, কস্সচিপি দীযনৰসেন অনিস্সজ্জিতত্তা, জিগুচ্ছনীযত্তা চ ন পরস্সপীতি অত্থো. সরীরনিস্সন্দোৰাতি সরীরতো ৰিস্সন্দনমেৰ নিক্খমনমত্তং. সরীরে সতি সো হোতি, নাসতীতি সরীরস্স আনিসংসমত্তন্তিপি ৰদন্তি. তদযুত্তমেৰ নিদস্সনেন ৰিসমভাৰতো. তত্থ হি ‘‘পটিজগ্গনমত্তমেৰা’’তি ৰুত্তং, পটিসোধনমত্তং এৰাতি চস্স অত্থো. ৰেল়ুনাল়িআদিউদকভাজনং উদকতুম্বো. তন্তি ছড্ডিতউদকং.
‘‘গতেতি গমনে’’তি পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগহণেন গমনেপি পুরতো, পচ্ছতো চ কাযস্স অতিহরণং ৰুত্তন্তি ইধ গমনমেৰ গহিত’’ন্তি (ৰিভ. মূলটী. ৫২৫) আচরিযানন্দত্থেরেন ৰুত্তং, তং কেচিৰাদো নাম আচরিযধম্মপালত্থেরেন কতং. কস্মাতি চে? গমনে পৰত্তস্স পুরতো, পচ্ছতো চ কাযাতিহরণস্স তদৰিনাভাৰতো পদৰীতিহারনিযমিতায গমনকিরিযায এৰ সঙ্গহিতত্তা, ৰিভঙ্গট্ঠকথাদীহি (অভি. অট্ঠ. ২.৫২৩) চ ৰিরোধনতো. ৰুত্তঞ্হি তত্থ গমনস্স উভযত্থ সমৰরোধত্তং, ভেদত্তঞ্চ –
‘‘এত্থ চ একো ইরিযাপথো দ্ৰীসু ঠানেসু আগতো. সো হেট্ঠা ‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে’তি এত্থ ভিক্খাচারগামং গচ্ছতো চ আগচ্ছতো চ অদ্ধানগমনৰসেন কথিতো. ‘গতে ঠিতে নিসিন্নে’তি এত্থ ৰিহারে চুণ্ণিকপাদুদ্ধারইরিযাপথৰসেন কথিতোতি ৰেদিতব্বো’’তি.
‘‘গতে’’তিআদীসু অৰত্থাভেদেন কিরিযাভেদোযেৰ, ন পন অত্থভেদোতি দস্সেতুং ‘‘গচ্ছন্তো ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ সুত্তেতি দীঘনিকাযে, মজ্ঝিমনিকাযে চ সঙ্গীতে সতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৭২; ম. নি. ১.১০৫) অদ্ধানইরিযাপথাতি চিরপৰত্তকা দীঘকালিকা ইরিযাপথা অদ্ধানসদ্দস্স চিরকালৰচনতো ‘‘অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিক’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৮৪; ৩.১৭৭; পারা. ২১) ৰিয, অদ্ধানগমনপৰত্তকা ৰা দীঘমগ্গিকা ইরিযাপথা. অদ্ধানসদ্দো হি দীঘমগ্গপরিযাযো ‘‘অদ্ধানগমনসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ২১৩, ২১৭) ৰিয. মজ্ঝিমাতি ভিক্খাচারাদিৰসেন পৰত্তা নাতিচিরকালিকা, নাতিদীঘমগ্গিকা ৰা ইরিযাপথা. চুণ্ণিযইরিযাপথাতি ৰিহারে, অঞ্ঞত্থ ৰা ইতো চিতো চ পরিৰত্তনাদিৰসেন পৰত্তা অপ্পমত্তকভাৰেন চুণ্ণৰিচুণ্ণিযভূতা ইরিযাপথা. অপ্পমত্তকম্পি হি ‘‘চুণ্ণৰিচুণ্ণ’’ন্তি লোকে ৰদন্তি. ‘‘খুদ্দকচুণ্ণিকইরিযাপথা’’তিপি পাঠো, খুদ্দকা হুত্ৰা ৰুত্তনযেন চুণ্ণিকা ইরিযাপথাতি অত্থো. তস্মাতি এৰং অৰত্থাভেদেন ইরিযাপথভেদমত্তস্স কথনতো. তেসুপীতি ‘‘গতে ঠিতে’’তিআদীসুপি. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অভিক্কন্তে’’তিআদীসু ৰুত্তনযেন.
অপরভাগেতি গমনইরিযাপথতো অপরভাগে. ঠিতোতি ঠিতইরিযাপথসম্পন্নো. এত্থেৰাতি চঙ্কমনেযেৰ. এৰং সব্বত্থ যথারহং.
গমনঠাননিসজ্জানং ৰিয নিসীদনসযনস্স কমৰচনমযুত্তং যেভুয্যেন তথা কমাভাৰতোতি ‘‘উট্ঠায’’ মিচ্চেৰ ৰুত্তং.
জাগরিতসদ্দসন্নিধানতো চেত্থ ভৰঙ্গোতরণৰসেন নিদ্দোক্কমনমেৰ সযনং, ন পন পিট্ঠিপসারণমত্তন্তি দস্সেতি ‘‘কিরিযামযপৰত্তান’’ন্তিআদিনা. দিৰাসেয্যসিক্খাপদে (পারা. ৭৭) ৰিয পিট্ঠিপসারণস্সাপি সযনইরিযাপথভাৰেন একলক্খণত্তা এত্থাৰরোধনং দট্ঠব্বং. করণং কিরিযা, কাযাদিকিচ্চং, তং নিব্বত্তেন্তীতি কিরিযামযানি তদ্ধিতসদ্দানমনেকত্থৰুত্তিতো. অথ ৰা আৰজ্জনদ্ৰযকিচ্চং কিরিযা, তায পকতানি, নিব্বত্তানি ৰা কিরিযামযানি. আৰজ্জনৰসেন হি ভৰঙ্গুপচ্ছেদে সতি ৰীথিচিত্তানি উপ্পজ্জন্তীতি. অপরাপরুপ্পত্তিযা নানপ্পকারতো ৰত্তন্তি পরিৰত্তন্তীতি পৰত্তানি. কত্থচি পন ‘‘চিত্তান’’ন্তি পাঠো, সো অভিধম্মট্ঠকথাদীহি, (ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৩) তট্টীকাহি চ ৰিরুদ্ধত্তা ন পোরাণপাঠোতি ৰেদিতব্বো. কিরিযামযানি এৰ পৰত্তানি তথা, জৰনং, সব্বম্পি ৰা ছদ্ৰারিকৰীথিচিত্তং. তেনাহ অভিধম্মটীকাযং (ৰিভ. মূলটী. ৫২৫) ‘‘কাযাদিকিরিযামযত্তা, আৰজ্জনকিরিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৰনং, সব্বম্পি ৰা ছদ্ৰারপ্পৰত্তং কিরিযামযপৰত্তং নামা’’তি. অপ্পৰত্তন্তি নিদ্দোক্কমনকালে অনুপ্পজ্জনং সুত্তং নামাতি অত্থো গহেতব্বো. নেয্যত্থৰচনঞ্হি ইদং, ইতরথা ছদ্ৰারিকচিত্তানং পুরেচরানুচরৰসেন উপ্পজ্জন্তানং সব্বেসম্পি দ্ৰারৰিমুত্তচিত্তানং পৰত্তং সুত্তং নাম সিযা, এৰঞ্চ কত্ৰা নিদ্দোক্কমনকালতো অঞ্ঞস্মিং কালে উপ্পজ্জন্তানং দ্ৰারৰিমুত্তচিত্তানম্পি পৰত্তং জাগরিতে সঙ্গয্হতীতি ৰেদিতব্বং.
চিত্তস্স পযোগকারণভূতে ওট্ঠাদিকে পটিচ্চ যথাসকং ঠানে সদ্দো জাযতীতি আহ ‘‘ওট্ঠে চ পটিচ্চা’’তিআদি. কিঞ্চাপি সদ্দো যথাঠানং জাযতি, ওট্ঠালনাদিনা পন পযোগেনেৰ জাযতি, ন ৰিনা তেন পযোগেনাতি অধিপ্পাযো. কেচি পন ৰদন্তি ‘‘ওট্ঠে চাতিআদি সদ্দুপ্পত্তিট্ঠাননিদস্সন’’ন্তি, তদযুত্তমেৰ তথা অৰচনতো. ন হি ‘‘ওট্ঠে চ পটিচ্চা’’তিআদিনা সসমুচ্চযেন কম্মৰচনেন ঠানৰচনং সম্ভৰতীতি. তদনুরূপন্তি তস্স সদ্দস্স অনুরূপং. ভাসনস্স পটিসঞ্চিক্খনৰিরোধতো তুণ্হীভাৰপক্খে ‘‘অপরভাগে ভাসিতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতী’’তি ন ৰুত্তং, তেন চ ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘তুণ্হীভূতোৰ পটিসঞ্চিক্খতীতি অত্থো’’তি.
ভাসনতুণ্হীভাৰানং সভাৰতো ভেদে সতি অযং ৰিভাগো যুত্তো সিযা, নাসতীতি অনুযোগেনাহ ‘‘উপাদারূপপৰত্তিযঞ্হী’’তিআদি. উপাদারূপস্স সদ্দাযতনস্স পৰত্তি তথা, সদ্দাযতনস্স পৰত্তনং ভাসনং, অপ্পৰত্তনং তুণ্হীতি ৰুত্তং হোতি.
যস্মা পন মহাসিৰত্থেরৰাদে অনন্তরে অনন্তরে ইরিযাপথে পৰত্তরূপারূপধম্মানং তত্থ তত্থেৰ নিরোধদস্সনৰসেন সম্পজানকারিতা গহিতা, তস্মা তং মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৭৬; ম. নি. ১.১০৯) আগতঅসম্মোহসম্পজঞ্ঞৰিপস্সনাৰারৰসেন ৰেদিতব্বং, ন চতুব্বিধসম্পজঞ্ঞৰিভাগৰসেন, অতো তত্থেৰ তমধিপ্পেতং, ন ইধাতি দস্সেন্তো ‘‘তযিদ’’ন্তিআদিমাহ. অসম্মোহসঙ্খাতং ধুরং জেট্ঠকং যস্স ৰচনস্সাতি অসম্মোহধুরং, মহাসতিপট্ঠানসুত্তেযেৰ তস্স ৰচনস্স অধিপ্পেতভাৰস্স হেতুগব্ভমিদং ৰচনং. যস্মা পনেত্থ সব্বম্পি চতুব্বিধং সম্পজঞ্ঞং লব্ভতি যাৰদেৰ সামঞ্ঞফলৰিসেসদস্সনপধানত্তা ইমিস্সা দেসনায, তস্মা তং ইধ অধিপ্পেতন্তি দস্সেতুং ‘‘ইমস্মিং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰুত্তনযেনেৰাতি অভিক্কন্তাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ. ননু ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো’’তি এতস্স উদ্দেসস্সাযং নিদ্দেসো, অথ কস্মা সম্পজঞ্ঞৰসেনেৰ ৰিত্থারো কতোতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সম্পজানকারীতি চা’’তিআদিমাহ, সতিসম্পযুত্তস্সেৰ সম্পজানস্স ৰসেন অত্থস্স ৰিদিতব্বত্তা এৰং ৰিত্থারো কতোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সতিসম্পযুত্তস্সেৰা’’তি চ ইমিনা যথা সম্পজঞ্ঞস্স কিচ্চতো পধানতা গহিতা, এৰং সতিযাপীতি অত্থং দস্সেতি, ন পনেতং সতিযা সম্পজঞ্ঞেন সহ ভাৰমত্তদস্সনং. ন হি কদাচি সতিরহিতা ঞাণপ্পৰত্তি অত্থীতি.
ননু চ সম্পজঞ্ঞৰসেনেৰাযং ৰিত্থারো, অথ কস্মা সতিসম্পযুত্তস্স সম্পজঞ্ঞস্স ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি চোদনম্পি সোধেতি ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতোতি এতস্স হি পদস্স অযং ৰিত্থারো’’তি ইমিনা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো’’তি এৰং একতো উদ্দিট্ঠস্স অত্থস্স ৰিত্থারত্তা উদ্দেসে ৰিয নিদ্দেসেপি তদুভযং সমধুরভাৰেনেৰ গহিতন্তি. ইমিনাপি হি সতিযা সম্পজঞ্ঞেন সমধুরতংযেৰ ৰিভাৰেতি একতো উদ্দিট্ঠস্স অত্থস্স ৰিত্থারভাৰদস্সনেন তদত্থস্স সিদ্ধত্তা. ইদানি ৰিভঙ্গনযেনাপি তদত্থং সমত্থেতুং ‘‘ৰিভঙ্গপ্পকরণে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইমিনাপি হি সম্পজঞ্ঞস্স ৰিয সতিযাপেত্থ পধানতংযেৰ ৰিভাৰেতি. তত্থ এতানি পদানীতি ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিআদীনি উদ্দেসপদানি. ৰিভত্তানেৰাতি সতিযা সম্পজঞ্ঞেন সম্পযোগমকত্ৰা সব্বট্ঠানেসু ৰিসুং ৰিসুং ৰিভত্তানিযেৰ.
মজ্ঝিমভাণকা, পন আভিধম্মিকা (ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৩) চ এৰং ৰদন্তি – একো ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো গচ্ছতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ গচ্ছতি. তথা একো তিট্ঠন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো তিট্ঠতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ তিট্ঠতি. একো নিসীদন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো নিসীদতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ নিসীদতি. একো সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো সযতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ সযতি. এত্তকেন পন গোচরসম্পজঞ্ঞং ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমনেন দীপেন্তি. যো হি ভিক্খু চঙ্কমং ওতরিত্ৰা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পরিগ্গণ্হাতি ‘‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তা রূপারূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনৰেমজ্ঝে পৰত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনে পৰত্তা রূপারূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, ঠানে পৰত্তা নিসজ্জং, নিসজ্জায পৰত্তা সযনং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি এৰং পরিগ্গণ্হন্তো পরিগ্গণ্হন্তোযেৰ ভৰঙ্গং ওতারেতি, উট্ঠহন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি. অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকারী নাম হোতি.
এৰং পন সুত্তে কম্মট্ঠানং অৰিভূতং হোতি, কম্মট্ঠানং অৰিভূতং ন কাতব্বং, তস্মা যো ভিক্খু যাৰ সক্কোতি, তাৰ চঙ্কমিত্ৰা ঠত্ৰা নিসীদিত্ৰা সযমানো এৰং পরিগ্গহেত্ৰা সযতি ‘‘কাযো অচেতনো, মঞ্চো অচেতনো, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে সযিতো’তি, মঞ্চোপি ন জানাতি ‘মযি কাযো সযিতো’তি. অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’’তি. এৰং পরিগ্গণ্হন্তো পরিগ্গণ্হন্তোযেৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, পবুজ্ঝন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতি, অযং সুত্তে সম্পজানকারী নাম হোতি.
‘‘কাযাদিকিরিযানিপ্ফত্তনেন তম্মযত্তা, আৰজ্জনকিরিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৰনং, সব্বম্পি ৰা ছদ্ৰারপ্পৰত্তং কিরিযামযপৰত্তং নাম, তস্মিং সতি জাগরিতং নাম হোতী’’তি পরিগ্গণ্হন্তো ভিক্খু জাগরিতে সম্পজানকারী নাম. অপিচ রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগরিতে সম্পজানকারী নাম হোতি.
ৰিমুত্তাযতনসীসেন ধম্মং দেসেন্তোপি, বাত্তিংস তিরচ্ছানকথা পহায দসকথাৰত্থুনিস্সিতং সপ্পাযকথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকারী নাম.
অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু চিত্তরুচিযং মনসিকারং পৰত্তেন্তোপি দুতিযজ্ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী নাম. দুতিযঞ্হি ঝানং ৰচীসঙ্খারৰিরহতো ৰিসেসতো তুণ্হীভাৰো নামাতি. অযম্পি নযো পুরিমনযতো ৰিসেসনযত্তা ইধাপি আহরিত্ৰা ৰত্তব্বো. তথা হেস অভিধম্মট্ঠকথাদীসু (ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৩) ‘‘অযং পনেত্থ অপরোপি নযো’’তি আরভিত্ৰা যথাৰুত্তনযো ৰিভাৰিতোতি. ‘‘এৰং খো মহারাজা’’তিআদি যথানিদ্দিট্ঠস্স অত্থস্স নিগমনং, তস্মা তত্থ নিদ্দেসানুরূপং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তিআদিমাহ. সতিসম্পযুত্তস্স সম্পজঞ্ঞস্সাতি হি নিদ্দেসানুরূপং অত্থৰচনং. তত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰুত্তোযেৰ. এৰন্তি ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন অভিক্কন্তপটিক্কন্তাদীসু সত্তসু ঠানেসু পচ্চেকং চতুব্বিধেন পকারেনাতি অত্থো.