অমরাৰিক্খেপৰাদৰণ্ণনা

৬১. ন মরতীতি ‘‘এৰমেৰা’’তি সন্নিট্ঠানাভাৰেন ন উপচ্ছিজ্জতি, অনেকন্তিকাযেৰ হোতীতি ৰুত্তং হোতি. পরিযন্তরহিতাতি ওসানৰিগতা, অনিট্ঠঙ্গতাতি অত্থো. ৰিৰিধোতি ‘‘এৰম্পি মে নো’’তিআদিনা নানপ্পকারো. খেপোতি সকৰাদেন পরৰাদানং খিপনং. কো পনেসো অমরাৰিক্খেপোতি? তথাপৰত্তো দিট্ঠিপ্পধানো তাদিসায ৰাচায সমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদোযেৰ. অমরায দিট্ঠিযা, ৰাচায চ ৰিক্খিপন্তি, ৰিৰিধমপনেন্তীতি ৰা অমরাৰিক্খেপিনো, তেযেৰ ‘‘অমরাৰিক্খেপিকা’’তিপি যুজ্জতি. ‘‘মচ্ছজাতি’’ চ্চেৰ অৰত্ৰা ‘‘একা’’তি ৰদন্তো মচ্ছজাতিৰিসেসো এসোতি দস্সেতি. ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি একস্মিং সভাৰে অনৰট্ঠানতো. যথা গাহং ন উপগচ্ছতি, তথা সন্ধাৰনতো, এতেন অমরায ৰিক্খেপো তথা, সো ৰিযাতি অমরাৰিক্খেপোতি অত্থমাহ ‘‘সা উম্মুজ্জননিমুজ্জনাদিৰসেনা’’তিআদিনা ৰিক্খেপপদত্থেন উপমিতত্তা. অযমেৰ হি অত্থো আচরিযসারিপুত্তত্থেরেনাপি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.ততিযসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) ৰুত্তো. অমরা ৰিয ৰিক্খেপো অমরাৰিক্খেপোতি কেচি. অথ ৰা অমরা ৰিয ৰিক্খিপন্তীতি অমরাৰিক্খেপিনো, তেযেৰ অমরাৰিক্খেপিকা.

৬২. ৰিক্খেপৰাদিনো উত্তরিমনুস্সধম্মে, অব্যাকতধম্মে চ (অকুসলধম্মেপি দী. নি. টী. ১.৬২) সভাৰভেদৰসেন পটিৰিজ্ঝিতুং ঞাণং নত্থীতি কুসলাকুসলপদানং কুসলাকুসলকম্মপথৰসেনেৰ অত্থো ৰুত্তো. ৰিঘাতো ৰিহেসা কাযিকদুক্খং ‘‘ৰিপ্পটিসারুপ্পত্তিযা’’তি দোমনস্সস্স হেতুভাৰেন ৰচনতো, তেনাহ ‘‘দুক্খং ভৰেয্যা’’তি. মুসাৰাদেতি নিমিত্তে ভুম্মৰচনং, নিস্সক্কত্থে ৰা. মুসাৰাদহেতু, মুসাৰাদতো ৰা ওত্তপ্পেন চেৰ হিরিযা চাতি অত্থো. কীদিসং অমরাৰিক্খেপমাপজ্জতীতি আহ ‘‘অপরিযন্তৰিক্খেপ’’ন্তি, তেন অমরাসদিসৰিক্খেপসঙ্খাতং দুতিযনযং নিৰত্তেতি. যথাৰুত্তে হি নযদ্ৰযে পঠমনযৰসেনাযমত্থো দস্সিতো, দুতিযনযৰসেন পন অমরাসদিসৰিক্খেপং দস্সেতুং ‘‘ইদং কুসলন্তি পুট্ঠো’’তিআদিৰচনং ৰক্খতি.

‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তি যং তযা পুট্ঠং, তং এৰন্তিপি মে লদ্ধি নো হোতীতি অত্থো. এৰং সব্বত্থ যথারহং. অনিযমিতৰিক্খেপোতি সস্সতাদীসু একস্মিম্পি পকারে অট্ঠত্ৰা ৰিক্খেপকরণং, পরৰাদিনা যস্মিং কিস্মিঞ্চি পকারে পুচ্ছিতে তস্স পটিক্খেপৰিক্খেপোতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা অপরিযন্তৰিক্খেপদস্সনংযেৰ অট্ঠকথাযং কতং ‘‘এৰন্তিপি মে নোতি অনিযমিতৰিক্খেপো’’তিআদিনা, ‘‘ইদং কুসলন্তি ৰা অকুসলন্তি ৰা পুট্ঠো’’তিআদিনা চ. ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা হি অনিযমেত্ৰা, নিযমেত্ৰা চ সস্সতেকচ্চসস্সতুচ্ছেদতক্কীৰাদানং পটিসেধনেন তং তং ৰাদং পটিক্খিপতেৰ অপরিযন্তৰিক্খেপৰাদত্তা. ‘‘অমরাৰিক্খেপিনো’’তি দস্সেত্ৰা অত্তনা পন অনৰট্ঠিতৰাদত্তা ন কিস্মিঞ্চি পক্খে অৰতিট্ঠতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সযং পন ইদং…পে… ন ব্যাকরোতী’’তি আহ. ইদানি কুসলাদীনং অব্যাকরণেন তদেৰ অনৰট্ঠানং ৰিভাৰেতি ‘‘ইদং কুসলন্তি পুট্ঠো’’তিআদিনা. তেনেৰাহ ‘‘একস্মিম্পি পক্খে ন তিট্ঠতী’’তি. কিং নো নোতি তে লদ্ধীতি নেৰ ন হোতীতি তৰ লদ্ধি হোতি কিন্তি অত্থো. নো নোতিপি মে নোতি নেৰ ন হোতীতিপি মে লদ্ধি নো হোতি.

৬৩. অত্তনো পণ্ডিতভাৰৰিসযানঞ্ঞেৰ রাগাদীনং ৰসেন যোজনং কাতুং ‘‘অজানন্তোপী’’তিআদিমাহ. সহসাতি অনুপধারেত্ৰা ৰেগেন. ‘‘ভদ্রমুখাতি পণ্ডিতানং সমুদাচিণ্ণমালপনং, সুন্দরমুখাতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ব্যাকরণে, নিমিত্তে চেতং ভুম্মং. ছন্দরাগপদানং সমানত্থভাৰেপি ৰিকপ্পনজোতকেন ৰা-সদ্দেন যোগ্যত্তা গোবলীবদ্দাদিনযেন ভিন্নত্থতাৰ যুত্তাতি আহ ‘‘ছন্দো দুব্বলরাগো,রাগো বলৰরাগো’’তি. দোসপটিঘেসুপি এসেৰ নযো. এত্তকম্পি নামাতি এত্থ অপি-সদ্দো সম্পিণ্ডনে ৰত্ততি, নাম-সদ্দো গরহাযং. ন কেৰলং ইতো উত্তরিতরমেৰ, অথ খো এত্তকম্পি ন জানামি নাম, পগেৰ তদুত্তরিজাননেতি অত্থো. পরেহি কতসক্কারসমানৰিসযানং পন রাগাদীনং ৰসেন অযং যোজনা – কুসলাকুসলং যথাভূতং অপজানন্তোপি যেসমহং সমৰাযেন কুসলমেৰ ‘‘কুসল’’ন্তি, অকুসলমেৰ ‘‘অকুসল’’ন্তি চ ব্যাকরেয্যং, তেসু তথা ব্যাকরণহেতু ‘‘অহো ৰত রে পণ্ডিতো’’তি সক্কারসম্মানং করোন্তেসু মম ছন্দো ৰা রাগো ৰা অস্সাতি. দোসপটিঘেসুপি ৰুত্তৰিপরিযাযেন যোজেতব্বং. ‘‘তং মমস্স উপাদানং, সো মমস্স ৰিঘাতো’’তি ইদং অভিধম্মনযেন (ধ. স. ১২১৯ আদযো) যথালাভৰচনং যথাসম্ভৰং যোজেতব্বন্তি আহ ‘‘ছন্দরাগদ্ৰয’’ন্তিআদি. তণ্হাদিট্ঠিযো এৰ হি ‘‘উপাদান’’ন্তি অভিধম্মে ৰুত্তা (ধ. স. ১২১৯ আদযো) ইদানি সুত্তন্তনযেন অৰিসেসযোজনং দস্সেতি ‘‘উভযম্পি ৰা’’তিআদিনা. সুত্তন্তে হি দোসোপি ‘‘উপাদান’’ন্তি ৰুত্তো ‘‘কোধুপাদানৰিনিবন্ধা ৰিঘাতং আপজ্জন্তী’’তিআদীসু (দী. নি. টী. ১.৬৩) ‘‘উভযম্পী’’তি চ অত্থতো ৰুত্তং, ন সদ্দতো চতুন্নম্পি সদ্দানমত্থদ্ৰযৰাচকত্তা. দল়্হগ্গহণন্তি অমুঞ্চনগ্গহণং. পটিঘোপি হি আরম্মণং ন মুঞ্চতি উপনাহাদিৰসেন পৰত্তনতো, লোভস্সেৰ উপাদানভাৰেন পাকটত্তা দোসস্সাপি উপাদানভাৰং দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং. ৰিহননং ৰিহিংসনং ৰিবাধনং. রাগোপি হি পরিল়াহৰসেন সারদ্ধৰুত্তিতায নিস্সযং ৰিহনতি. ‘‘রাগো হী’’তিআদিনা রাগদোসানং উপাদানভাৰে ৰিসেসদস্সনমুখেন তদত্থসমত্থনং. ৰিনাসেতুকামতায আরম্মণং গণ্হাতীতি সম্বন্ধো. ইতীতি তস্মা গহণৰিহননতো.

৬৪. পডতি সভাৰধম্মে জানাতি, যথাসভাৰং ৰা গচ্ছতীতি পণ্ডা, সা যেসং তে পণ্ডিতাতি অত্থং দস্সেতি ‘‘পণ্ডিচ্চেনা’’তিআদিনা. পণ্ডিতস্স ভাৰো পণ্ডিচ্চং, পঞ্ঞা. যেন হি ধম্মেন পৰত্তিনিমিত্তভূতেন যুত্তো ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰুচ্চতি, সোযেৰ ধম্মো পণ্ডিচ্চং. তেন সুতচিন্তামযপঞ্ঞা ৰুত্তা তাসমেৰ ৰিসযভাৰতো. সমাপত্তিলাভিনো হি ভাৰনামযপঞ্ঞা. ‘‘নিপুণা’’তি ইমিনা পন কম্মনিব্বত্তং পটিসন্ধিপঞ্ঞাসঙ্খাতং সাভাৰিকঞাণং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘সণ্হসুখুমবুদ্ধিনো’’তি. অত্থন্তরন্তি অত্থনানত্তং, অত্থমেৰ ৰা. ‘‘ৰিঞ্ঞাতপরপ্পৰাদা’’তি এতেন কত-সদ্দস্স কিরিযাসামঞ্ঞৰাচকত্তা ‘‘কতৰিজ্জো’’তিআদীসু ৰিয কত-সদ্দো ঞাণানুযুত্ততং ৰদতীতি দস্সেতি. ‘‘কতৰাদপরিচযা’’তি এতেন পন ‘‘কতসিপ্পো’’তিআদীসু ৰিয সমুদাচিণ্ণৰাদতং. উভিন্নমন্তরা পন সমুচ্চযদ্ৰযেন সামঞ্ঞনিদ্দেসং, একসেসং ৰাতি দট্ঠব্বং. ৰালৰেধীনং রূপং সভাৰো ৰিয রূপমেতেসন্তি ৰালৰেধিরূপাতি আহ ‘‘ৰালৰেধিধনুগ্গহসদিসা’’তি. সতধা ভিন্নস্স ৰালগ্গস্স অংসুকোটিৰেধকধনুগ্গহসদিসাতি অত্থো. তাদিসোযেৰ হি ‘‘ৰালৰেধী’’তি অধিপ্পেতো. মঞ্ঞে-সদ্দো উপমাজোতকোতি ৰুত্তং ‘‘ভিন্দন্তা ৰিযা’’তি. পঞ্ঞাগতেনাতি পঞ্ঞাপভেদেন, পঞ্ঞায এৰ ৰা. সমনুযুঞ্জনা লদ্ধিযা পুচ্ছা. সমনুগাহনা তংকারণস্সাতি দস্সেতি ‘‘কিং কুসল’’ন্তিআদিনা. সমনুভাসনাপি ওৰাদৰসেন সমনুযুঞ্জনাযেৰাতি আহ ‘‘সমনুযুঞ্জেয্যু’’ন্তি. ‘‘ন সম্পাযেয্য’’ন্তি এত্থ দ-কারস্স য-কারাদেসতং, এয্য-সদ্দস্স চ সামত্থিযত্থতং দস্সেতুং ‘‘ন সম্পাদেয্য’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

৬৫-৬৬. মন্দা অতিক্খা পঞ্ঞা যস্সাতি মন্দপঞ্ঞো, তেনাহ ‘‘অপঞ্ঞস্সেৰেতং নাম’’ন্তি. ‘‘মোহমূহো’’তি ৰত্তব্বে হ-কারলোপেন ‘‘মোমূহো’’তি ৰুত্তং, তঞ্চ অতিসযত্থদীপকং পরিযাযদ্ৰযস্স অতিরেকত্থভাৰতোতি যথা ‘‘পদট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং ‘‘অতিসম্মূল়্হো’’তি. সিদ্ধে হি সতি পুনারম্ভো নিযমায ৰা হোতি, অত্থন্তরৰিঞ্ঞাপনায ৰা. যথা পুব্বে কম্মুনা আগতো, তথা ইধাপীতি তথাগতো, সত্তো. এত্থ চ কামং পুরিমানম্পি তিণ্ণং কুসলাদিধম্মসভাৰানৰবোধতো অত্থেৰ মন্দভাৰো, তেসং পন অত্তনো কুসলাদিধম্মানৰবোধস্স অৰবোধনতো ৰিসেসো অত্থীতি. পচ্ছিমোযেৰ তদভাৰতো মন্দমোমূহভাৰেন ৰুত্তো. ননু চ পচ্ছিমস্সাপি অত্তনো ধম্মানৰবোধস্স অৰবোধো অত্থিযেৰ ‘‘অত্থি পরো লোকো’তি ইতি চে মে অস্স, ‘অত্থি পরো লোকো’তি ইতি তে নং ব্যাকরেয্যং, এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিৰচনতোতি? কিঞ্চাপি অত্থি, ন পন তস্স পুরিমানং ৰিয অপরিঞ্ঞাতধম্মব্যাকরণনিমিত্তমুসাৰাদাদিভাযনজিগুচ্ছনাকারো অত্থি, অথ খো মহামূল়্হোযেৰাতি তথাৰেস ৰুত্তো. অথ ৰা ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণত্থং ‘‘অত্থি পরো লোকো’’তি ইতি চে মং পুচ্ছসীতি পুচ্ছাঠপনমেৰ তেন দস্সীযতি, ন অত্তনো ধম্মানৰবোধাৰবোধোতি অযমেৰ ৰিসেসেন ‘‘মন্দো মোমূহো’’তি ৰুত্তো. তেনেৰ হি তথাৰাদীনং সঞ্চযং বেলট্ঠপুত্তং আরব্ভ ‘‘অযঞ্চ ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূল়্হো’’তি (দী. নি. ১.১৮১) ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অত্থি পরো লোকো’’তি সস্সতদস্সনৰসেন, সম্মাদিট্ঠিৰসেন ৰা পুচ্ছা. যদি হি দিট্ঠিগতিকো সস্সতদস্সনৰসেন পুচ্ছেয্য, যদি চ সম্মাদিট্ঠিকো সম্মাদস্সনৰসেনাতি দ্ৰিধাপি অত্থো ৰট্টতি. ‘‘নত্থি পরো লোকো’’তি নত্থিকদস্সনৰসেন, সম্মাদিট্ঠিৰসেন ৰা, ‘‘অত্থি চ নত্থি চ পরো লোকো’’তি উচ্ছেদদস্সনৰসেন, সম্মাদিট্ঠিৰসেন ৰা, ‘‘নেৰত্থি ন নত্থি পরো লোকো’’তি ৰুত্তপকারত্তযপটিক্খেপে সতি পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো অত্থিতানত্থিতাহি ন ৰত্তব্বাকারো পরো লোকোতি ৰিক্খেপঞ্ঞেৰ পুরক্খারেন, সম্মাদিট্ঠিৰসেন ৰা পুচ্ছা. সেসচতুক্কত্তযেপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. পুঞ্ঞসঙ্খারত্তিকো ৰিয হি কাযসঙ্খারত্তিকেন পুরিমচতুক্কসঙ্গহিতো এৰ অত্থো সেসচতুক্কত্তযেন সত্তপরামাসপুঞ্ঞাদিসফলতাচোদনানযেন (অত্তপরামাসপুঞ্ঞাদিফলতাচোদনানযেন দী. নি. টী. ১.৬৫, ৬৬) সঙ্গহিতো. এত্থ হি ততিযচতুক্কেন পুঞ্ঞাদিকম্মসফলতায, সেসচতুক্কত্তযেন চ সত্তপরামাসতায চোদনানযো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.

অমরাৰিক্খেপিকো পন সস্সতাদীনং অত্তনো অরুচ্চনতায সব্বত্থ ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা ৰিক্খেপঞ্ঞেৰ করোতি. তত্থ ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদি তত্থ তত্থ পুচ্ছিতাকারপটিসেধনৰসেন ৰিক্খেপাকারদস্সনং. কস্মা পন ৰিক্খেপৰাদিনো পটিক্খেপোৰ সব্বত্থ ৰুত্তো. ননু ৰিক্খেপপক্খস্স ‘‘এৰমেৰ’’ন্তি অনুজাননম্পি ৰিক্খেপপক্খে অৰট্ঠানতো যুত্তরূপং সিযাতি? ন, তত্থাপি তস্স সম্মূল়্হত্তা, পটিক্খেপৰসেনেৰ চ ৰিক্খেপৰাদস্স পৰত্তনতো. তথা হি সঞ্চযো বেলট্ঠপুত্তো রঞ্ঞা অজাতসত্তুনা সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং পুট্ঠো পরলোকত্থিতাদীনং পটিসেধনমুখেনেৰ ৰিক্খেপং ব্যাকাসি.

এত্থাহ – ননু চাযং সব্বোপি অমরাৰিক্খেপিকো কুসলাদযো ধম্মে, পরলোকত্থিতাদীনি চ যথাভূতং অনৰবুজ্ঝমানো তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো পুচ্ছায ৰিক্খেপনমত্তং আপজ্জতি, অথ তস্স কথং দিট্ঠিগতিকভাৰো সিযা. ন হি অৰত্তুকামস্স ৰিয পুচ্ছিতত্থমজানন্তস্স ৰিক্খেপকরণমত্তেন দিট্ঠিগতিকতা যুত্তাতি? ৰুচ্চতে – ন হেৰ খো পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা, অথ খো মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন. সস্সতাভিনিৰেসৰসেন হি মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠোযেৰ পুগ্গলো মন্দবুদ্ধিতায কুসলাদিধম্মে, পরলোকত্থিতাদীনি চ যাথাৰতো অপ্পটিবুজ্ঝমানো অত্তনা অৰিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স পরং ৰিঞ্ঞাপেতুমসক্কুণেয্যতায মুসাৰাদভযেন চ ৰিক্খেপমাপজ্জতীতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘যাসং সত্তেৰ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা সস্সতদিট্ঠিযো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৯৭, ৯৮) অথ ৰা পুঞ্ঞপাপানং, তব্বিপাকানঞ্চ অনৰবোধেন, অসদ্দহনেন চ তব্বিসযায পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণমেৰ সুন্দরন্তি খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অভিনিৰিসন্তস্স উপ্পন্না ৰিসুংযেৰেসা একা দিট্ঠি সত্তভঙ্গদিট্ঠি ৰিযাতি দট্ঠব্বং. তথা চ ৰুত্তং ‘‘পরিযন্তরহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৰ ৰাচা’’ চাতি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬১). যং পনেতং ৰুত্তং ‘‘ইমেপি চত্তারো পুব্বে পৰত্তধম্মানুসারেনেৰ দিট্ঠিযা গহিতত্তা পুব্বন্তকপ্পিকেসু পৰিট্ঠা’’তি, তদেতস্স অমরাৰিক্খেপৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহৰসেনেৰ ৰুত্তং. কথং পনস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহোতি? উচ্ছেদৰসেন অনভিনিৰেসনতো. নত্থি হি কোচি ধম্মানং যথাভূতৰেদী ৰিৰাদবহুলত্তা লোকস্স. ‘‘এৰমেৰ’’ন্তি পন সদ্দন্তরেন ধম্মনিজ্ঝাননা অনাদিকালিকা লোকে, তস্মা সস্সতলেসস্স এত্থ লব্ভনতো সস্সতদিট্ঠিযা এতস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো.