অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদৰণ্ণনা

৬৭. অধিচ্চ যদিচ্ছকং যং কিঞ্চি কারণং কস্সচি বুদ্ধিপুব্বং ৰিনা সমুপ্পন্নোতি অত্তলোকসঞ্ঞিতানং খন্ধানং অধিচ্চুপ্পত্তিআকারারম্মণদস্সনং অধিচ্চসমুপ্পন্নং তদাকারসন্নিস্সযেনেৰ পৰত্তিতো, তদাকারসহচরিততো চ যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তি, কুন্তা পচরন্তী’’তি, অধিচ্চসমুপ্পন্নদস্সনং ৰা অন্তপদলোপেন অধিচ্চসমুপ্পন্নং যথা ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তি, ইমমত্থং সন্ধায ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্নো’’তিআদি ৰুত্তং. অকারণসমুপ্পন্নন্তি কারণমন্তরেন যদিচ্ছকং সমুপ্পন্নং.

৬৮-৭৩. অসঞ্ঞসত্তাতি এত্থ এতং অসঞ্ঞাৰচনন্তি অত্থো. দেসনাসীসন্তি দেসনায জেট্ঠকং পধানভাৰেন গহিতত্তা, তেন সঞ্ঞং ধুরং কত্ৰা ভগৰতা অযং দেসনা কতা, ন পন তত্থ অঞ্ঞেসং অরূপধম্মানম্পি অত্থিতাযাতি দস্সেতি, তেনেৰাহ ‘‘অচিত্তুপ্পাদা’’তিআদি. ভগৰা হি যথা লোকুত্তরধম্মং দেসেন্তো সমাধিং, পঞ্ঞং ৰা ধুরং কত্ৰা দেসেতি, এৰং লোকিযধম্মং দেসেন্তো চিত্তং, সঞ্ঞং ৰা. তত্থ ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি (ধ. স. ২৭৭), পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি (দী. নি. ৩.৩৫৫) পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, (দী. নি. ৩.৩৫৫; ৰিভ. ৮০৪) পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি, তথা ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, (ধ. স. ১) কিং চিত্তো ত্ৰং ভিক্খু (পারা. ১৪৬, ১৮০) মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, (ধ. প. ১; নেত্তি. ৯০; পেটকো. ৮৩, ৮৪) সন্তি ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, (দী. নি. ৩.৩৩২, ৩৪১, ৩৫৭; অ. নি. ৭.৪৪; অ. নি. ৯.২৪; চূল়নি. ৮৩) নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৮) চ এৰমাদীনি সুত্তানি এতস্সত্থস্স সাধকানি. তিত্থং ৰুচ্চতি মিচ্ছালদ্ধি তত্থেৰ বাহুল্লেন পরিব্ভমনতো তরন্তি বালা এত্থাতি কত্ৰা, তদেৰ অনপ্পকানমনত্থানং তিত্থিযানঞ্চ সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, নিৰাসট্ঠেন ৰা আযতনন্তি তিত্থাযতনং, তস্মিং, অঞ্ঞতিত্থিযসমযেতি অত্থো. তিত্থিযা হি উপপত্তিৰিসেসে ৰিমুত্তিসঞ্ঞিনো, সঞ্ঞাৰিরাগাৰিরাগেসু আদীনৰানিসংসদস্সাৰিনো চ হুত্ৰা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা অক্খণভূমিযং উপপজ্জন্তি, ন সাসনিকা, তেন ৰুত্তং ‘‘একচ্চো তিত্থাযতনে পব্বজিত্ৰা’’তি. ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰাতি চতুত্থে ভূতকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৰসী হুত্ৰা ততো ৰুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পরিকম্মং কত্ৰা, তেনেৰাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা’’তি.

কস্মা পনেত্থ ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – যথেৰ হি রূপপটিভাগভূতেসু কসিণৰিসেসেসু রূপৰিভাৰনেন রূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো অরূপসমাপত্তিৰিসেসো সচ্ছিকরীযতি, এৰং অপরিব্যত্তৰিগ্গহতায অরূপপটিভাগভূতে কসিণৰিসেসে অরূপৰিভাৰনেন অরূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো রূপসমাপত্তিৰিসেসো অধিগমীযতি, তস্মা এত্থ ‘‘সঞ্ঞা রোগো সঞ্ঞা গণ্ডো’’তিআদিনা, (ম. নি. ৩.২৪) ‘‘ধি চিত্তং, ধিব্বতে তং চিত্ত’’ন্তিআদিনা (দী. নি. টী. ১.৬৮-৭৩) চ নযেন অরূপপৰত্তিযা আদীনৰদস্সনেন, তদভাৰে চ সন্তপণীতভাৰসন্নিট্ঠানেন রূপসমাপত্তিযা অভিসঙ্খরণং, রূপৰিরাগভাৰনা পন সদ্ধিং উপচারেন অরূপসমাপত্তিযো ৰিসেসেন পঠমারুপ্পজ্ঝানং. যদি এৰং ‘‘পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণেপী’’তি ৰত্তব্বং. তস্সাপি হি অরূপপটিভাগতা লব্ভতীতি? ৰত্তব্বমেৰেতং কেসঞ্চি, অৰচনং পন পুব্বাচরিযেহি অগ্গহিতভাৰেন. যথা হি রূপৰিরাগভাৰনা ৰিরজ্জনীযধম্মভাৰমত্তে পরিনিব্বিন্দা (ৰিরজ্জনীযধম্ম ভাৰমত্তেন পরিনিপ্ফন্না দী. নি. টী. ১.৬-৭৩) ৰিরজ্জনীযধম্মপটিভাগভূতে চ ৰিসযৰিসেসে পাতুভৰতি, এৰং অরূপৰিরাগভাৰনাপীতি ৰুচ্চমানে ন কোচি ৰিরোধো. তিত্থিযেহেৰ পন তস্সা সমাপত্তিযা পটিপজ্জিতব্বতায, তেসঞ্চ ৰিসযপদেসনিমিত্তস্সেৰ তস্স ঝানস্স পটিপত্তিতো তং কারণং পস্সন্তেহি পুব্বাচরিযেহি চতুত্থেযেৰ ভূতকসিণে অরূপৰিরাগভাৰনাপরিকম্মং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ ভিয্যো – ৰণ্ণকসিণেসু ৰিয পুরিমভূতকসিণত্তযেপি ৰণ্ণপটিচ্ছাযাৰ পণ্ণত্তিআরম্মণং ঝানস্স লোকৰোহারানুরোধেনেৰ পৰত্তিতো, এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৯৬) পথৰীকসিণস্স আদাসচন্দমণ্ডলূপমাৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি. চতুত্থে পন ভূতকসিণে ভূতপটিচ্ছাযা এৰ ঝানস্স গোচরভাৰং গচ্ছতীতি তস্সেৰ অরূপপটিভাগতা যুত্তা, তস্মা ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

কথং পস্সতীতি আহ ‘‘চিত্তে সতী’’তিআদি. সন্তোতি নিব্বুতো, দিট্ঠধম্মনিব্বানমেতন্তি ৰুত্তং হোতি. কালং কত্ৰাতি মরণং কত্ৰা, যো ৰা মনুস্সলোকে জীৰনকালো উপত্থম্ভকপচ্চযেহি করীযতি, তং করিত্ৰাতিপি অত্থো. অসঞ্ঞসত্তেসু নিব্বত্ততীতি অসঞ্ঞসত্তসঙ্খাতে সত্তনিকাযে রূপপটিসন্ধিৰসেনেৰ উপপজ্জতি, অঞ্ঞেসু ৰা চক্কৰাল়েসু তস্সা ভূমিযা অত্থিতায অনেকৰিধভাৰং সন্ধায পুথুৰচননিদ্দেসোতিপি দট্ঠব্বং. ইধেৰাতি পঞ্চৰোকারভৰেযেৰ. তত্থাতি অসঞ্ঞীভৰে. যদি রূপক্খন্ধমত্তমেৰ অসঞ্ঞীভৰে পাতুভৰতি, কথং অরূপসন্নিস্সযেন ৰিনা তত্থ রূপং পৰত্ততি, ননু সিযা অরূপসন্নিস্সিতাযেৰ রূপক্খন্ধস্স উপ্পত্তি ইধেৰ পঞ্চৰোকারভৰে তথা উপ্পত্তিযা অদস্সনতোতি? নাযমনুযোগো অঞ্ঞত্থাপি অপ্পৰিট্ঠো, কথং পন রূপসন্নিস্সযেন ৰিনা অরূপধাতুযা অরূপং পৰত্ততীতি. ইদম্পি হি তেন সমানজাতিযমেৰ. কস্মা? ইধেৰ অদস্সনতো, কথঞ্চ কবল়ীকারাহারেন ৰিনা রূপধাতুযা রূপং পৰত্ততীতি. ইদম্পি চ তংসভাৰমেৰ, কিং কারণা? ইধ অদস্সনতোযেৰ. ইতি অঞ্ঞত্থাপি তথা পৰত্তিদস্সনতো, কিমেতেন অঞ্ঞনিদস্সনেন ইধেৰ অনুযোগেন. অপিচ যথা যস্স চিত্তসন্তানস্স নিব্বত্তিকারণং রূপে অৰিগততণ্হং, তস্স সহ রূপেন সম্ভৰতো রূপং নিস্সায পৰত্তি রূপসাপেক্খতায কারণস্স. যস্স পন নিব্বত্তিকারণং রূপে ৰিগততণ্হং, তস্স ৰিনা রূপেন পৰত্তি রূপনিরপেক্খতায কারণস্স, এৰং যস্স রূপপ্পবন্ধস্স নিব্বত্তিকারণং অরূপে ৰিগততণ্হং, তস্স ৰিনা অরূপেন পৰত্তি অরূপনিরপেক্খতায কারণস্স, এৰং ভাৰনাবলাভাৰতো পঞ্চৰোকারভৰে রূপারূপসম্ভৰো ৰিয, ভাৰনাবলেন চতুৰোকারভৰে অরূপস্সেৰ সম্ভৰো ৰিয চ. অসঞ্ঞীভৰেপি ভাৰনাবলেন রূপস্সেৰ সম্ভৰো দট্ঠব্বোতি.

কথং পন তত্থ কেৰলো রূপপ্পবন্ধো পচ্চুপ্পন্নপচ্চযরহিতো চিরকালং পৰত্ততীতি পচ্চেতব্বং, কিত্তকং ৰা কালং পৰত্ততীতি চোদনং মনসি কত্ৰা ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তেন ন কেৰলং ইধ চেৰ অঞ্ঞত্থ চ ৰুত্তো আগমোযেৰ এতদত্থঞাপনে, অথ খো অযং পনেত্থ যুত্তীতি দস্সেতি. জিযাৰেগুক্খিত্তোতি ধনুজিযায ৰেগেন খিপিতো. ঝানৰেগো নাম ঝানানুভাৰো ফলদানে সমত্থতা. তত্তকমেৰ কালন্তি উক্কংসতো পঞ্চ মহাকপ্পসতানি. তিট্ঠন্তীতি যথানিব্বত্তইরিযাপথমেৰ চিত্তকম্মরূপকসদিসা হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. ঝানৰেগেতি অসঞ্ঞসমাপত্তিপরিক্খিত্তে চতুত্থজ্ঝানকম্মৰেগে, পঞ্চমজ্ঝানকম্মৰেগে ৰা. অন্তরধাযতীতি পচ্চযনিরোধেন নিরুজ্ঝতি ন পৰত্ততি. ইধাতি কামাৰচরভৰেতি অত্থো অঞ্ঞত্থ তেসমনুপ্পত্তিতো. পটিসন্ধিসঞ্ঞাতি পটিসন্ধিচিত্তুপ্পাদোযেৰ সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তো. কথং পন অনেককপ্পসতমতিক্কমেন চিরনিরুদ্ধতো ৰিঞ্ঞাণতো ইধ ৰিঞ্ঞাণমুপ্পজ্জতি. ন হি নিরুদ্ধে চক্খুপসাদে চক্খুৰিঞ্ঞাণমুপ্পজ্জমানং দিট্ঠন্তি? নযিদমেকন্ততো দট্ঠব্বং. নিরুদ্ধম্পি হি চিত্তং সমানজাতিকস্স অন্তরা অনুপ্পজ্জনতো সমনন্তরপচ্চযমত্তং হোতিযেৰ, ন বীজং. বীজং পন কম্মমেৰ, তস্মা কম্মতো বীজভূততো আরম্মণাদীহি পচ্চযেহি অসঞ্ঞীভৰতো চুতানং কামধাতুযা উপপত্তিৰিঞ্ঞাণং হোতিযেৰ, তেনাহ ‘‘ইধ পটিসন্ধিসঞ্ঞা উপ্পজ্জতী’’তি. এত্থ চ যথা নাম উতুনিযামেন পুপ্ফগ্গহণে নিযতকালানং রুক্খানং ৰিদারণসঙ্খাতে ৰেখে দিন্নে ৰেখবলেন অনিযমতা হোতি পুপ্ফগ্গহণস্স, এৰমেৰ পঞ্চৰোকারভৰে অৰিপ্পযোগেন ৰত্তমানেসু রূপারূপধম্মেসু রূপারূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতে ৰেখে দিন্নে তস্স সমাপত্তিৰেখবলস্স অনুরূপতো অরূপভৰে, অসঞ্ঞভৰে চ যথাক্কমং রূপরহিতা, অরূপরহিতা চ খন্ধানং পৰত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বং.

কস্মা পনেত্থ পুন সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন ‘‘তে দেৰা তম্হা কাযা চৰন্তী’’তি সঞ্ঞুপ্পাদো তেসং চৰনস্স কারণভাৰেন ৰুত্তো, ‘‘সঞ্ঞুপ্পাদা’’তি ৰচনং ৰা কিমত্থদস্সনন্তি চোদনায ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. ইধ পটিসন্ধিসঞ্ঞুপ্পাদেন তেসং চৰনস্স পঞ্ঞাযনতো ঞাপকহেতুভাৰেন ৰুত্তো, ‘‘সঞ্ঞুপ্পাদা’’তি ৰচনং ৰা তেসং চৰনস্স পঞ্ঞাযনভাৰদস্সনন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘সঞ্ঞুপ্পাদা’’তি হি এতস্স সঞ্ঞুপ্পাদেন হেতুভূতেন চৰন্তি, সঞ্ঞুপ্পাদা ৰা উপ্পাদসঞ্ঞা তে দেৰাতি সম্বন্ধো. সন্তভাৰাযাতি নিব্বানায. ননু চেত্থ জাতিসতসহস্সদসসংৰট্টাদীনমত্থকে, তদব্ভন্তরে ৰা পৰত্তায অসঞ্ঞূপপত্তিযা ৰসেন লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদোপি লাভীসস্সতৰাদো ৰিয অনেকভেদো সম্ভৰতীতি? সচ্চমেৰ, অনন্তরত্তা পন আসন্নায অসঞ্ঞূপপত্তিযা ৰসেন লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো নযদস্সনৰসেন একোৰ দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহতো অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স সস্সতৰাদে আগতো সব্বোপি দেসনানযো যথাসম্ভৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদেপি গহেতব্বোতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ভগৰতা লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো অৰিভজিত্ৰা দস্সিতো, অৰস্সঞ্চস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ইচ্ছিতব্বো সংকিলেসপক্খে সত্তানমজ্ঝাসযস্স সস্সতুচ্ছেদৰসেনেৰ দুৰিধত্তা, তেসু চ উচ্ছেদপ্পসঙ্গাভাৰতো. তথা হি অট্ঠকথাযং আসয-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারৰসেন ৰুত্তং ‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চা’’তি, তথা চ ৰক্খতি ‘‘যাসং সত্তেৰ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা সস্সতদিট্ঠিযো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৯৭, ৯৮).

ননু চ অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুত্তো ‘‘অহঞ্হি পুব্বে নাহোসি’’ন্তিআদিৰসেন পৰত্তনতো অপুব্বসত্তপাতুভাৰগাহকত্তা. সস্সতদিট্ঠি পন অত্তনো, লোকস্স চ সদাভাৰগাহিনী ‘‘অত্থিত্ৰেৰ সস্সতিসম’’ন্তি পৰত্তনতোতি? নো ন যুত্তো অনাগতকোটিঅদস্সনেন সস্সতগ্গাহসমৰরোধত্তা. যদিপি হি অযং ৰাদো ‘‘সোম্হি এতরহি অহুত্ৰা সন্ততায পরিণতো’’তি (দী. নি. ১.৬৮) অত্তনো, লোকস্স চ অতীতকোটিপরামসনৰসেন পৰত্তো, তথাপি ৰত্তমানকালতো পট্ঠায ন তেসং কত্থচি অনাগতে পরিযন্তং পস্সতি, ৰিসেসেন চ পচ্চুপ্পন্নানাগতকালেসু অপরিযন্তদস্সনপভাৰিতো সস্সতৰাদো, যথাহ ‘‘সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি (দী. নি. ১.৩১ অত্থতো সমানং) যদেৰং সিযা ইমস্স চ ৰাদস্স, সস্সতৰাদাদীনঞ্চ পুব্বন্তকপ্পিকেসু সঙ্গহো ন যুত্তোযেৰ অনাগতকালপরামসনৰসেন পৰত্তত্তাতি? যুত্তো এৰ সমুদাগমস্স অতীতকোট্ঠাসিকত্তা. তথা হি নেসং সমুদাগমো অতীতংসপুব্বেনিৰাসঞাণেহি, তপ্পতিরূপকানুস্সৰাদিপভাৰিতেহি চ তক্কনেহি সঙ্গহিতোতি, তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং. অথ ৰা সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারেন ধম্মস্সামিনা নিরৰসেসতো অগতিং, গতিঞ্চ যথাভূতং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদিতা এতা দিট্ঠিযো, তস্মা যাৰতিকা দিট্ঠিযো ভগৰতা দেসিতা, যথা চ দেসিতা, তাৰতিকা তথা চেৰ সন্নিট্ঠানতো সম্পটিচ্ছিতব্বা, ন চেত্থ যুত্তিৰিচারণা কাতব্বা বুদ্ধৰিসযত্তা. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধৰিসযো, তথা চ ৰক্খতি ‘‘তত্থ ন একন্তেন কারণং পরিযেসিতব্ব’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭৮-৮২).

দুতিযভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.