১. ব্রহ্মজালসুত্তং

পরিব্বাজককথাৰণ্ণনা

১. এত্তাৰতা চ পরমসণ্হসুখুমগম্ভীরদুদ্দসানেকৰিধনযসমলঙ্কতং ব্রহ্মজালস্স সাধারণতো বাহিরনিদানং দস্সেত্ৰা ইদানি অব্ভন্তরনিদানং সংৰণ্ণেন্তো অত্থাধিগমস্স সুনিক্খিত্তপদমূলকত্তা, সুনিক্খিত্তপদভাৰস্স চ ‘‘ইদমেৰ’’ন্তি সভাৰৰিভাৰনেন পদৰিভাগেন সাধেতব্বত্তা পঠমং তাৰ পদৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ এৰ’’ন্তিআদিমাহ. পদৰিভাগেন হি ‘‘ইদং নাম এতং পদ’’ন্তি ৰিজাননেন তংতংপদানুরূপং লিঙ্গৰিভত্তি ৰচন কালপযোগাদিকং সম্মাপতিট্ঠাপনতো যথাৰুত্তস্স পদস্স সুনিক্খিত্ততা হোতি, তায চ অত্থস্স সমধিগমিযতা. যথাহ ‘‘সুনিক্খিত্তস্স ভিক্খৰে – পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি সুনযোহোতী’’তিআদি. অপিচ সম্বন্ধতো, পদতো, পদৰিভাগতো, পদত্থতো অনুযোগতো, পরিহারতো চাতি ছহাকারেহি অত্থৰণ্ণনা কাতব্বা. তত্থ সম্বন্ধো নাম দেসনাসম্বন্ধো, যং লোকিযা ‘‘উম্মুগ্ঘাতো’’তিপি ৰদন্তি, সো পন পাল়িযা নিদানপাল়িৰসেন, নিদানপাল়িযা চ সঙ্গীতিৰসেন ৰেদিতব্বো. পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেন্তেন হি নিদানপাল়িযা সম্বন্ধো দস্সিতো, তস্মা পদাদিৰসেনেৰ সংৰণ্ণনং করোন্তো ‘‘এৰ’’ন্তিআদিমাহ. এত্থ চ ‘‘এৰন্তি নিপাতপদন্তিআদিনা পদতো, পদৰিভাগতো চ সংৰণ্ণনং করোতি পদানং তব্বিসেসানঞ্চ দস্সিতত্তা. পদৰিভাগোতি হি পদানং ৰিসেসোযেৰ অধিপ্পেতো, ন পদৰিগ্গহো. পদানি চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগো. অথ ৰা পদৰিভাগো চ পদৰিগ্গহো চ পদৰিভাগোতি একসেসৰসেন পদপদৰিগ্গহাপি পদৰিভাগসদ্দেন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. পদৰিগ্গহতো পন ‘‘ভিক্খূনং সঙ্ঘো’’তিআদিনা উপরি সংৰণ্ণনং করিস্সতি, তথা পদত্থানুযোগপরিহারেহিপি. এৰন্তি এত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠইতি-সদ্দো আদিঅত্থো অন্তরাসদ্দ চ সদ্দাদীনম্পি সঙ্গহিতত্তা, নযগ্গহণেন ৰা তে গহিতা. তেনাহ ‘‘মেতিআদীনি নামপদানী’’তি. ইতরথা হি অন্তরাসদ্দং চ সদ্দাদীনম্পি নিপাতভাৰো ৰত্তব্বো সিযা. মেতিআদীনীতি এত্থ পন আদি-সদ্দেন যাৰ পটিসদ্দো, তাৰ তদৰসিট্ঠাযেৰ সদ্দা সঙ্গহিতা. পটীতি উপসগ্গপদং পতিসদ্দস্স কারিযভাৰতো.

ইদানি অত্থুদ্ধারক্কমেন পদত্থতো সংৰণ্ণনং করোন্তো ‘‘অত্থতো পনা’’তিআদিমাহ. ইমস্মিং পন ঠানে সোতূনং সংৰণ্ণনানযকোসল্লত্থং সংৰণ্ণনাপ্পকারা ৰত্তব্বা. কথং?

একনাল়িকা কথা চ, চতুরস্সা তথাপি চ;

নিসিন্নৰত্তিকা চেৰ, তিধা সংৰণ্ণনং ৰদে.

তত্থ পাল়িং ৰত্ৰা একেকপদস্স অত্থকথনং একায নাল়িযা মিনিতসদিসত্তা, একেকং ৰা পদং নাল়ং মূলং, একমেকং পদং ৰা নাল়িকা অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি কত্ৰা একনাল়িকা নাম. পটিপক্খং দস্সেত্ৰা, পটিপক্খস্স চ উপমং দস্সেত্ৰা, সপক্খং দস্সেত্ৰা, সপক্খস্স চ উপমং দস্সেত্ৰা, কথনং চতূহি ভাগেহি ৰুত্তত্তা, চত্তারো ৰা রস্সা সল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি কত্ৰা চতুরস্সা নাম, ৰিসভাগধম্মৰসেনেৰ পরিযোসানং গন্ত্ৰা পুন সভাগধম্মৰসেনেৰ পরিযোসানগমনং নিসীদাপেত্ৰা পতিট্ঠাপেত্ৰা আৰত্তনযুত্তত্তা, নিযমতো ৰা নিসিন্নস্স আরদ্ধস্স ৰত্তো সংৰত্তো এতিস্সাতি কত্ৰা নিসিন্নৰত্তিকা নাম, যথারদ্ধস্স অত্থস্স ৰিসুং ৰিসুং পরিযোসানাপি নিযুত্তাতি ৰুত্তং হোতি, সোদাহরণা পন কথা অঙ্গুত্তরট্ঠকথায তট্টীকাযং একাদসনিপাতে গোপালকসুত্তৰণ্ণনাতো গহেতব্বা.

ভেদকথা তত্ৰকথা, পরিযাযকথাপি চ;

ইতি অত্থক্কমে ৰিদ্ৰা, তিধা সংৰণ্ণনং ৰদে.

তত্থ পকতিআদিৰিচারণা ভেদকথা যথা ‘‘বুজ্ঝতীতি বুদ্ধো’’তিআদি. সরূপৰিচারণা তত্ৰকথা যথা ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো’’তিআদি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১). ৰেৰচনৰিচারণা পরিযাযকথা যথা ‘‘বুদ্ধো ভগৰা সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো’’তিআদি (নেত্তি. ৩৮ ৰেৰচনাহারৰিভঙ্গনিস্সিতো পাল়ি).

পযোজনঞ্চ পিণ্ডত্থো, অনুসন্ধি চ চোদনা;

পরিহারো চ সব্বত্থ, পঞ্চধা ৰণ্ণনং ৰদে.

তত্থ পযোজনং নাম দেসনাফলং, তং পন সুতমযঞাণাদি. পিণ্ডত্থো নাম ৰিপ্পকিণ্ণস্স অত্থস্স সুৰিজাননত্থং সম্পিণ্ডেত্ৰা কথনং. অনুসন্ধি নাম পুচ্ছানুসন্ধাদি. চোদনা নাম যথাৰুত্তস্স ৰচনস্স ৰিরোধিকথনং. পরিহারো নাম তস্স অৰিরোধিকথনং.

উম্মুগ্ঘাতো পদঞ্চেৰ, পদত্থো পদৰিগ্গহো;

চালনা পচ্চুপট্ঠানং, ছধা সংৰণ্ণনং ৰদে. (ৰজির. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিৰণ্ণনা);

তত্থ অজ্ঝত্তিকাদিনিদানং উম্মুগ্ঘাতো. ‘‘এৰমিদ’’ন্তি নানাৰিধেন পদৰিসেসতাকথনং পদং, সদ্দত্থাধিপ্পাযত্থাদি পদত্থো. অনেকধা নিব্বচনং পদৰিগ্গহো.চালনা নাম চোদনা. পচ্চুপট্ঠানং পরিহারো.

সমুট্ঠানং পদত্থো চ, ভাৰানুৰাদৰিধযো;

ৰিরোধো পরিহারো চ, নিগমনন্তি অট্ঠধা.

তত্থ সমুট্ঠানন্তি অজ্ঝত্তিকাদিনিদানং. পদত্থোতি অধিপ্পেতানধিপ্পেতাদিৰসেন অনেকধা পদস্স অত্থো. ভাৰোতি অধিপ্পাযো. অনুৰাদৰিধযোতি পঠমৰচনং ৰিধি, তদাৰিকরণৰসেন পচ্ছা ৰচনং অনুৰাদো, ৰিসেসনৰিসেস্যানং ৰা ৰিধানুৰাদ সমঞ্ঞা. ৰিরোধোতি অত্থনিচ্ছযনত্থং চোদনা. পরিহারোতি তস্সা সোধনা. নিগমনন্তি অনুসন্ধিযা অনুরূপং অপ্পনা.

আদিতো তস্স নিদানং, ৰত্তব্বং তপ্পযোজনং;

পিণ্ডত্থো চেৰ পদত্থো, সম্বন্ধো অধিপ্পাযকো;

চোদনা সোধনা চেতি, অট্ঠধা ৰণ্ণনং ৰদে.

তত্থ সম্বন্ধো নাম পুব্বাপরসম্বন্ধো, যো ‘‘অনুসন্ধী’’তি ৰুচ্চতি. সেসা ৰুত্তত্থাৰ, এৰমাদিনা তত্থ তত্থাগতে সংৰণ্ণনাপ্পকারে ঞত্ৰা সব্বত্থ যথারহং ৰিচেতব্বাতি.

এৰমনেকত্থপ্পভেদতা পযোগতোৰ ঞাতব্বাতি তব্বসেন তং সমত্থেতুং ‘‘তথা হেসা’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা অযং সদ্দো ইমস্সত্থস্স ৰাচকোতি সঙ্কেতৰৰত্থিতাযেৰ সদ্দা তং তদত্থস্স ৰাচকা, সঙ্কেতো চ নাম পযোগৰসেন সিদ্ধোতি দস্সেতুম্পি ইদং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৰমীদিসেসু. ননু চ –

‘‘যথাপি পুপ্ফরাসিম্হা, কযিরা মালাগুণে বহূ;

এৰং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি. (ধ. প. ৫৩);

এত্থ এৰং-সদ্দেন উপমাকারস্সেৰ ৰুত্তত্তা আকারত্থোযেৰ এৰং-সদ্দো সিযাতি? ন, ৰিসেসসব্ভাৰতো. ‘‘এৰং ব্যা খো’’তিআদীসু (ম. নি. ২৩৪, ৩৯৬) হি আকারমত্তৰাচকোযেৰ আকারত্থোতি অধিপ্পেতো, ন পন আকারৰিসেসৰাচকো. এত্থ হি কিঞ্চাপি পুপ্ফরাসিসদিসতো মনুস্সূপপত্তি সপ্পুরিসূপনিস্সয সদ্ধম্মসৰন যোনিসোমনসিকারভোগসম্পত্তিআদিদানাদিপুঞ্ঞকিরিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগেন মালাগুণসদিসিযো বহুকা পুঞ্ঞকিরিযা মরিতব্বসভাৰতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি অত্থস্স জোতিতত্তা পুপ্ফরাসিমালাগুণাৰ উপমা নাম উপমীযতি এতাযাতি কত্ৰা, তেসং উপমাকারো চ যথাসদ্দেন অনিযমতো জোতিতো, তস্মা ‘‘এৰং-সদ্দো নিযমতো উপমাকারনিগমনত্থো’’তি ৰত্তুং যুত্তং, তথাপি সো উপমাকারো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৰ হোতি নিস্সযভূতং তমন্তরেন নিস্সিতভূতস্স উপমাকারস্স অলব্ভমানত্তাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. অথ ৰা উপমীযনং সদিসীকরণন্তি কত্ৰা পুপ্ফরাসিমালাগুণেহি সদিসভাৰসঙ্খাতো উপমাকারোযেৰ উপমা নাম. ‘‘সদ্ধম্মত্তং সিযোপমা’’তি হি ৰুত্তং, তস্মা আকারমত্তৰাচকোৰ আকারত্থো এৰং-সদ্দো. উপমাসঙ্খাতআকারৰিসেসৰাচকো পন উপমাত্থোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘উপমাযং আগতো’’তি.

তথা ‘‘এৰং ইমিনা আকারেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসারুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা উপদিসনাকারোপি অত্থতো উপদেসোযেৰাতি আহ ‘‘এৰং…পে… উপদেসে’’তি. এৰমেতন্তি এত্থ পন ভগৰতা যথাৰুত্তমত্থং অৰিপরীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৰিজ্জমানগুণানং পকারেহি হংসনং উদগ্গতাকরণং সম্পহংসনং. তত্থ সম্পহংসনাকারোপি অত্থতো সম্পহংসনমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনেতি. এৰমেৰ পনাযন্তি এত্থ চ দোসৰিভাৰনেন গারয্হৰচনং গরহণং, তদাকারোপি অত্থতো গরহণং নাম, তস্মা ‘‘গরহণে’’তি ৰুত্তং. সো চেত্থ গরহণাকারো ‘‘ৰসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো এৰং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি, যথা চেত্থ এৰং উপমাকারাদযোপি উপমাদিৰসেন ৰুত্তানং পুপ্ফরাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং. জোতকমত্তা হি নিপাতাতি. এৰমেৰাতি চ অধুনা ভাসিতাকারেনেৰ. অযং ৰসলগুণযোগতো ৰসলী কাল়কণ্ণী যস্মিং ৰা তস্মিং ৰা ঠানে ভাসতীতি সম্বন্ধো. এৰং ভন্তেতি সাধু ভন্তে, সুট্ঠু ভন্তেতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ পন ধম্মস্স সাধুকং সৰনমনসিকারে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি তত্থ অত্তনো ঠিতভাৰস্স পটিজাননমেৰ ৰচনসম্পটিগ্গহো, তদাকারোপি অত্থতো ৰচনসম্পটিগ্গহোযেৰ নাম, তেনাহ ‘‘ৰচনসম্পটিগ্গহে’’তি.

এৰং ব্যা খোতি এৰং ৰিয খো. এৰং খোতি হি ইমেসং পদানমন্তরে ৰিযসদ্দস্স ব্যাপদেসোতি নেরুত্তিকা ‘‘ৰ-কারস্স, ব-কারং, য-কারসংযোগঞ্চ কত্ৰা দীঘৰসেন পদসিদ্ধী’’তিপি ৰদন্তি. আকারেতি আকারমত্তে. অপ্পাবাধন্তি ৰিসভাগৰেদনাভাৰং. অপ্পাতঙ্কন্তিকিচ্ছজীৰিতকররোগাভাৰং. লহুট্ঠানন্তি নিগ্গেলঞ্ঞতায লহুতাযুত্তং উট্ঠানং. বলন্তি কাযবলং. ফাসুৰিহারন্তি চতূসু ইরিযাপথেসু সুখৰিহারং. ৰিত্থারো দসম সুভসুত্তট্ঠকথায মেৰ (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৪৫) আৰি ভৰিস্সতি. এৰঞ্চ ৰদেহীতি যথাহং ৰদামি, এৰম্পি সমণং আনন্দং ৰদেহি. ‘‘সাধু কির ভৰ’’ন্তিআদিকং ইদানি ৰত্তব্বৰচনং, সো চ ৰদনাকারো ইধ এৰং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি ৰুত্তং ‘‘নিদস্সনে’’তি. কালামাতি কালামগোত্তসম্বন্ধে জনে আলপতি. ‘‘ইমে…পে… ৰা’’তি যং মযা ৰুত্তং, তং কিং মঞ্ঞথাতি অত্থো. সমত্তাতি পরিপূরিতা. সমাদিন্নাতি সমাদিযিতা. সংৰত্তন্তি ৰা নো ৰা সংৰত্তন্তি এত্থ ৰচনদ্ৰযে কথং ৰো তুম্হাকং মতি হোতীতি যোজেতব্বং. এৰং নোতি এৰমেৰ অম্হাকং মতি এত্থ হোতি, অম্হাকমেত্থ মতি হোতি যেৰাতিপি অত্থো. এত্থ চ তেসং যথাৰুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৰহভাৰে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৰসেন ‘‘সংৰত্তন্তি নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৰং নো এত্থ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা তদাকারসন্নিট্ঠানং এৰং-সদ্দেন ৰিভাৰিতং, সো চ তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৰত্তনাকারো নিযমিযমানো অত্থতো অৰধারণমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘অৰধারণে’’তি. আকারত্থমঞ্ঞত্র সব্বত্থ ৰুত্তনযেন চোদনা, সোধনা চ ৰেদিতব্বা.

আদিসদ্দেন চেত্থ ইদমত্থপুচ্ছাপরিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৰংগতানি, এৰংৰিধো, এৰমাকারো’’তি চ আদীসু ইদমত্থে, গতৰিধাকারসদ্দা পন পকারপরিযাযা. গতৰিধযুত্তাকারসদ্দে হি লোকিযা পকারত্থে ৰদন্তি. ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুত্তমণিকুণ্ডলাভরণা ওদাতৰত্থৰসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পরিচারেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৰং এতরহি সাচরিযকোতি? নো হিদং ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৰং লহুপরিৰত্তং (অ. নি. ১.৪৮), এৰমাযুপরিযন্তো’’তি (পারা. ১২) চ আদীসু পরিমাণে. এত্থাপি ‘‘সুন্হাতা সুৰিলিত্তা’’তিআদিৰচনং পুচ্ছা, লহুপরিৰত্তং, আযূনং পমাণঞ্চ পরিমাণং, তদাকারোপি অত্থতো পুচ্ছা চ পরিমাণঞ্চ নাম, তস্মা এতেসু পুচ্ছত্থো, পরিমাণত্থো চ এৰংসদ্দো ৰেদিতব্বোতি. ইধ পন সো কতমেসু ভৰতি, সব্বত্থ ৰা, অনিযমতো পদেসে ৰাতি চোদনায ‘‘স্ৰাযমিধা’’তিআদি ৰুত্তং.

ননু একস্মিংযেৰ অত্থে সিযা, কস্মা তীসুপীতি চ, হোতু তিব্বিধেসু অত্থেসু, কেন কিমত্থং দীপেতীতি চ অনুযোগং পরিহরন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু তীসু অত্থেসু. একত্তনানত্তঅব্যাপারএৰংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৰত্ততিপুক্খলসীহৰিক্কীল়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৰা আধারাদিভেদৰসেন নানাৰিধা নযা নানানযা, পাল়িগতিযো ৰা নযা, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তি আদিৰসেন, সঙ্খেপৰিত্থারাদিৰসেন, সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৰোমিস্সকাদিৰসেন, কুসলাদিৰসেন, খন্ধাদিৰসেন, সঙ্গহাদিৰসেন, সমযৰিমুত্তাদিৰসেন, ঠপনাদিৰসেন, কুসলমূলাদিৰসেন, তিকপট্ঠানাদিৰসেন চ পিটকত্তযানুরূপং নানাপ্পকারাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমং তথা. আসযোৰ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পরজক্খতাদিৰসেন অনেকা, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৰ ৰা সমুট্ঠানমুপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি তথা, উপনেতব্বাভাৰতো অত্থব্যঞ্জনে হি সম্পন্নং পরিপুণ্ণং তথা. অপিচ সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খরপদব্যঞ্জনআকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সম্পন্নং সমন্নাগতং তথা. অথ ৰা ৰিঞ্ঞূনং হদযঙ্গমতো, সৰনে অতিত্তিজননতো, ব্যঞ্জনরসৰসেন পরমগম্ভীরভাৰতো, ৰিচারণে অতিত্তিজননতো, অত্থরসৰসেন চ সম্পন্নং সাদুরসং তথা.

পাটিহারিযপদস্স ৰচনত্থং ‘‘পটিপক্খহরণতো রাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহারিয’’ন্তি ৰদন্তি. ভগৰতো পন পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি, যে হরিতব্বা বোধিমূলেযেৰ সৰাসনসকলসংকিলেসানং পহীনত্তা. পুথুজ্জনানম্পি চ ৰিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে সতিযেৰ ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা পুথুজ্জনেসু পৰত্তৰোহারেনপি ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰত্তুং, সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতাৰ কিলেসা পটিপক্খা সংসারপঙ্কনিমুগ্গস্স সত্তনিকাযস্স সমুদ্ধরিতুকামতো, তস্মা তেসং ৰেনেয্যগতকিলেসসঙ্খাতানং পটিপক্খানং হরণতো পাটিহারিযন্তি ৰুত্তং অস্স, এৰং সতি যুত্তমেতং.

অথ ৰা ভগৰতো সাসনস্স পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং তিত্থিযভূতানং পটিপক্খানং হরণতো পাটিহারিযন্তিপি যুজ্জতি. কামঞ্চেত্থ তিত্থিযা হরিতব্বা নাস্সু, তেসং পন সন্তানগতদিট্ঠিহরণৰসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থতাকারণেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসঙ্খাতেহি তীহিপি পাটিহারিযেহি তে হরিতা অপনীতা নাম হোন্তি. পটীতি ৰা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূল়নি. ৪) ৰিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতূপক্লেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পটিহারিযং, তদেৰ দীঘৰসেন, সকত্থৰুত্তিপচ্চযৰসেন ৰা পাটিহারিযং, অত্তনো ৰা উপক্লেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা তদঞ্ঞেসং হরণং পাটিহারিযং ৰুত্তনযেন. ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো হি ৰিগতূপক্লেসেন, কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হতেসু চ অত্তনো উপক্লেসেসু পরসত্তানং উপক্লেসহরণানি চ হোন্তীতি তদুভযম্পি নিব্বচনং যুজ্জতি.

অপিচ যথাৰুত্তেহি নিব্বচনেহি ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসঙ্খাতো সমুদাযো পটিহারিযং নাম. একেকং পন তস্মিং ভৰং ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুচ্চতি ৰিসেসত্থজোতকপচ্চযন্তরেন সদ্দরচনাৰিসেসসম্ভৰতো, পটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং, মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং. ৰিচিত্রা হি তদ্ধিতৰুত্তি. তস্স পন ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীভেদেন, ৰিসযভেদেন চ বহুৰিধস্স ভগৰতো দেসনায লব্ভমানত্তা ‘‘ৰিৰিধপাটিহারিযন্তি ৰুত্তং. ভগৰা হি কদাচি ইদ্ধিৰসেনাপি দেসনং করোতি নিম্মিতবুদ্ধেন সহ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনাদীসু, কদাচি আদেসনাৰসেনাপি আমগন্ধব্রাহ্মণস্স ধম্মদেসনাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ১.২৪১), যেভুয্যেন পন অনুসাসনিযা. অনুসাসনীপাটিহারিযঞ্হি বুদ্ধানং সততং ধম্মদেসনা. ইতি তংতংদেসনাকারেন অনেকৰিধপাটিহারিযতা দেসনায লব্ভতি. অযমত্থো উপরি একাদসমস্স কেৰট্টসুত্তস্স ৰণ্ণনায (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৮১) আৰি ভৰিস্সতি. অথ ৰা তস্স ৰিৰিধস্সাপি পাটিহারিযস্স ভগৰতো দেসনায সংসূচনতো ‘‘ৰিৰিধপাটিহারিয’’ন্তি ৰুত্তং, অনেকৰিধপাটিহারিযদস্সনন্তি অত্থো.

ধম্মনিরুত্তিযাৰ ভগৰতি ধম্মং দেসেন্তে সব্বেসং সুণন্তানং নানাভাসিতানং তংতংভাসানুরূপতো দেসনা সোতপথমাগচ্ছতীতি আহ ‘‘সব্ব…পে… মাগচ্ছন্ত’’ন্তি. সোতমেৰ সোতপথো, সৰনং ৰা সোতং, তস্স পথো তথা, সোতদ্ৰারন্তি অত্থো. সব্বাকারেনাতি যথাদেসিতাকারেন. কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, অসমত্থোযেৰ, তস্মাতি পাঠসেসো. পনাতি একংসত্থে, তেন সদ্ধাসতিধিতিৰীরিযাদিবলসঙ্খাতেন সব্বথামেন একংসেনেৰ সোতুকামতাসঙ্খাতকুসলচ্ছন্দস্স জননং দস্সেতি. জনেত্ৰাপীতি এত্থ পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৰা সম্ভাৰনত্থো ‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধভাৰং ভাৰেত্ৰা’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ ১; ম. নি. অট্ঠ. ১; সং. নি. অট্ঠ. ১; অ. নি. অট্ঠ ১.পঠমগন্থারম্ভকথা) ৰিয, তেন ‘‘সব্বথামেন একংসেনেৰ সোতুকামতং জনেত্ৰাপি নাম একেনাকারেন সুতং, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞথা’’তি তথাসুতে ধম্মে সম্ভাৰনং করোতি. কেচি পন ‘‘এদিসেসু গরহত্থো’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তমেৰ গরহত্থস্স অৰিজ্জমানত্তা, ৰিজ্জমানত্থস্সেৰ চ উপসগ্গনিপাতানং জোতকত্তা. ‘‘নানানযনিপুণ’’ন্তিআদিনা হি সব্বপ্পকারেন সোতুমসক্কুণেয্যভাৰেন ধম্মস্স ইধ সম্ভাৰনমেৰ করোতি, তস্মা ‘‘অপি দিব্বেসু কামেসু, রতিং সো নাধিগচ্ছতী’’তিআদীসুযেৰ (ধ. প. ১৮৭) গরহত্থসম্ভৰেসু গরহত্থো ৰেদিতব্বোতি. অপি-সদ্দো চ ঈদিসেসু ঠানেসু নিপাতোযেৰ, ন উপসগ্গো. তথা হি ‘‘অপি-সদ্দো চ নিপাতপক্খিকো কাতব্বো, যত্থ কিরিযাৰাচকতো পুব্বো ন হোতী’’তি অক্খরচিন্তকা ৰদন্তি. মযাপীতি এত্থ পন ন কেৰলং মযাৰ, অথ খো অঞ্ঞেহিপি তথারূপেহীতি সম্পিণ্ডনত্থো গহেতব্বো.

সামং ভৰতীতি সযম্ভূ, অনাচরিযকো. ন মযং ইদং সচ্ছিকতন্তি এত্থ পন ‘‘ন অত্তনো ঞাণেনেৰ অত্তনা সচ্ছিকত’’ন্তি পকরণতো অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. সামঞ্ঞৰচনস্সাপি হি সম্পযোগৰিপ্পযোগসহচরণৰিরোধসদ্দন্তরসন্নিধানলিঙ্গওচিত্যকালদেসপকরণাদিৰসেন ৰিসেসত্থগ্গহণং সম্ভৰতি. এৰং সব্বত্থ. পরিমোচেন্তোতি ‘‘পুন চপরং ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতী’’তি (পারা. ১৯৫) ৰুত্তদোসতো পরিমোচাপনহেতু. হেত্ৰত্থে হি অন্ত-সদ্দো ‘‘অসম্বুধং বুদ্ধনিসেৰিত’’ন্তিআদীসু (ৰি. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা) ৰিয. ইমস্স সুত্তস্স সংৰণ্ণনাপ্পকারৰিচারণেন অত্তনো ঞাণস্স পচ্চক্খতং সন্ধায ‘‘ইদানি ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. এসা হি সংৰণ্ণনাকারানং পকতি, যদিদং সংৰণ্ণেতব্বধম্মে সব্বত্থ ‘‘অযমিমস্স অত্থো, এৰমিধ সংৰণ্ণযিস্সামী’’তি পুরেতরমেৰ সংৰণ্ণনাপ্পকারৰিচারণা.

এতদগ্গপদস্সত্থো ৰুত্তোৰ. ‘‘বহুস্সুতান’’ন্তিআদীসু পন অঞ্ঞেপি থেরা বহুস্সুতা, সতিমন্তো, গতিমন্তো, ধিতিমন্তো, উপট্ঠাকা চ অত্থি, অযং পনাযস্মা বুদ্ধৰচনং গণ্হন্তো দসবলস্স সাসনে ভণ্ডাগারিকপরিযত্তিযং ঠত্ৰা গণ্হি, তস্মা বহুস্সুতানং অগ্গো নাম জাতো. ইমস্স চ থেরস্স বুদ্ধৰচনং উগ্গহেত্ৰা ধারণসতি অঞ্ঞেহি থেরেহি বলৰতরা অহোসি, তস্মা সতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. অযমেৰাযস্মা একপদে ঠত্ৰা সট্ঠিপদসহস্সানি গণ্হন্তো সত্থারা কথিতনিযামেন সব্বপদানি জানাতি, তস্মা গতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. তস্সেৰ চাযস্মতো বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হনৰীরিযং, সজ্ঝাযনৰীরিযঞ্চ অঞ্ঞেহি অসদিসং অহোসি, তস্মা ধিতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. তথাগতং উপট্ঠহন্তো চেস ন অঞ্ঞেসং উপট্ঠাকভিক্খূনং উপট্ঠহনাকারেন উপট্ঠহতি. অঞ্ঞেপি হি তথাগতং উপট্ঠহিংসু, ন চ পন বুদ্ধানং মনং গহেত্ৰা উপট্ঠহিতুং সক্কোন্তি, অযং পন থেরো উপট্ঠাকট্ঠানং লদ্ধদিৰসতো পট্ঠায আরদ্ধৰীরিযো হুত্ৰা তথাগতস্স মনং গহেত্ৰা উপট্ঠহি, তস্মা উপট্ঠাকানং অগ্গো নাম জাতো. অত্থকুসলোতি ভাসিতত্থে, পযোজনত্থে চ ছেকো. ধম্মোতি পাল়িধম্মো, নানাৰিধো ৰা হেতু. ব্যঞ্জনন্তি অক্খরং অত্থস্স ব্যঞ্জনতো. পদেন হি ব্যঞ্জিতোপি অত্থো অক্খরমূলকত্তা পদস্স ‘‘অক্খরেন ব্যঞ্জিতো’’তি ৰুচ্চতি. অত্থস্স ৰিযঞ্জনতো ৰা ৰাক্যম্পি ইধ ব্যঞ্জনং নাম. ৰাক্যেন হি অত্থো পরিপুণ্ণং ব্যঞ্জীযতি, যতো ‘‘ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতী’’তি আযস্মতা মহাকচ্চাযনত্থেরেন ৰুত্তং. নিরুত্তীতি নিব্বচনং, পঞ্চৰিধা ৰা নিরুত্তিনযা. তেসম্পি হি সদ্দরচনাৰিসেসেন অত্থাধিগমহেতুতো ইধ গহণং যুজ্জতি. পুব্বাপরং নাম পুব্বাপরানুসন্ধি, সুত্তস্স ৰা পুব্বভাগেন অপরভাগস্স সংসন্দনং. ভগৰতা চ পঞ্চৰিধএতদগ্গট্ঠানেন ধম্মসেনাপতিনা চ পঞ্চৰিধকোসল্লেন পসট্ঠভাৰানুরূপন্তি সম্বন্ধো. ধারণবলন্তি ধারণসঙ্খাতং বলং, ধারণে ৰা বলং, উভযত্থাপি ধারেতুং সামত্থিযন্তি ৰুত্তং হোতি. দস্সেন্তো হুত্ৰা, দস্সনহেতূতিপি অত্থো. তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকন্তি অৰধারণফলমাহ. ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্বন্তি পন নিৰত্তেতব্বত্থং. ন অঞ্ঞথাতি চ ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো ন অঞ্ঞথা, ন পন ভগৰতা দেসিতাকারতো. অচিন্তেয্যানুভাৰা হি ভগৰতো দেসনা, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি হেট্ঠা ৰুত্তৰচনং সমত্থিতং হোতি, ইতরথা ভগৰতা দেসিতাকারেনেৰ সোতুং সমত্থত্তা তদেতং ন ৰত্তব্বং সিযা. যথাৰুত্তেন পন অত্থেন ধারণবলদস্সনঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি সুতাকারাৰিরুজ্ঝনৰসেন ধারণস্স অধিপ্পেতত্তা, অঞ্ঞথা ভগৰতা দেসিতাকারেনেৰ ধারিতুং সমত্থনতো হেট্ঠা ৰুত্তৰচনেন ৰিরুজ্ঝেয্য. ন হেত্থ দ্ৰিন্নং অত্থানং অত্থন্তরতাপরিহারো যুত্তো তেসং দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং সুতভাৰদীপনেন একৰিসযত্তা, ইতরথা থেরো ভগৰতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে পচ্ছিমত্থৰসেন সমত্থো, পুরিমত্থৰসেন চ অসমত্থোতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পরো ন হোতি, সো অত্তা’’তি ৰুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সন্ততিযা পৰত্তনকো তিৰিধোপি মে-সদ্দো, তস্মা কিঞ্চাপি নিযকজ্ঝত্তসন্ততিৰসেন একস্মিং যেৰত্থে মে-সদ্দো দিস্সতি, তথাপি করণসম্পদানসামিনিদ্দেসৰসেন ৰিজ্জমানৰিভত্তিভেদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি, তীসু ৰিভত্তিযত্থেসু অত্তনা সঞ্ঞুত্তৰিভত্তিতো দিস্সতীতি অত্থো. গাথাভিগীতন্তি গাথায অভিগীতং অভিমুখং গাযিতং. অভোজনেয্যন্তি ভোজনং কাতুমনরহরূপং. অভিগীতপদস্স কত্তুপেক্খত্তা মযাতি অত্থো. এৰং সেসেসুপি যথারহং. সুতসদ্দস্স কম্মভাৰসাধনৰসেন দ্ৰাধিপ্পাযিকপদত্তা যথাযোগং ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিরিযং ৰিসেসেতি, জোতকমত্তভাৰতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দোযেৰ তং তং অত্থং ৰদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৰিরুজ্ঝতীতি আহ ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তি. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. উপসগ্গৰসেনপি ধাতুসদ্দো ৰিসেসত্থৰাচকো যথা ‘‘অনুভৰতি পরাভৰতী’’তি ৰুত্তং ‘‘গচ্ছন্তোতি অত্থো’’তি. তথা অনুপসগ্গোপি ধাতুসদ্দো সউপসগ্গো ৰিয ৰিসেসত্থৰাচকোতি আহ ‘‘ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো’’তি. এৰমীদিসেসু. সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি সোতদ্ৰারনিস্সিতেন ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতব্বং, সসম্ভারকথা ৰা এসা, সোতদ্ৰারেন ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি অত্থো. সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি সোতদ্ৰারানুসারেন মনোৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতধম্মধরো. ন হি সোতদ্ৰারনিস্সিতৰিঞ্ঞাণমত্তেন ধম্মো ৰিঞ্ঞাযতি, অথ খো তদনুসারমনোৰিঞ্ঞাণেনেৰ, সুতধরোতি চ তথা ৰিঞ্ঞাতধম্মধরো ৰুত্তো, তস্মা তদত্থোযেৰ সম্ভৰতীতি এৰং ৰুত্তং. কম্মভাৰসাধনানি সুতসদ্দে সম্ভৰন্তীতি দস্সেতুং ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. পুব্বাপরপদসম্বন্ধৰসেন অত্থস্স উপপন্নতা, অনুপপন্নতা চ ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা সুতসদ্দস্সেৰ ৰসেন অযমত্থো ‘‘উপপন্নো, অনুপপন্নো’’তি ৰা ন ৰিঞ্ঞাতব্বোতি চোদনায পুব্বাপরপদসম্বন্ধৰসেন এতদত্থস্স উপপন্নতং দস্সেতুং ‘‘মে-সদ্দস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. মযাতি অত্থে সতীতি কত্তুত্থে করণনিদ্দেসৰসেন মযাতি অত্থে ৰত্তব্বে সতি, যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৰসেন করণনিদ্দেসো, তদাতি ৰুত্তং হোতি. মমাতি অত্থে সতীতি সম্বন্ধীযত্থে সামিনিদ্দেসৰসেন মমাতি অত্থে ৰত্তব্বে সতি, যদা সম্বন্ধৰসেন সামি নিদ্দেসো, তদাতি ৰুত্তং হোতি.

এৰং সদ্দতো ঞাতব্বমত্থং ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ইদানি তেহি দস্সেতব্বমত্থং নিদস্সেন্তো ‘‘এৰমেতেসূ’’তিআদিমাহ. সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৰং-সদ্দেন সৰনকিরিযাজোতকেনেৰ ভৰিতব্বং ৰিজ্জমানত্থস্স জোতকমত্তত্তা নিপাতানন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. সৰনায এৰ হি আকারো, নিদস্সনং, অৰধারণম্পি, তস্মা যথাৰুত্তো এৰং-সদ্দস্স তিৰিধোপি অত্থো সৰনকিরিযাজোতকভাৰেন ইধাধিপ্পেতোতি. আদি-সদ্দেন চেত্থ সম্পটিচ্ছনাদীনং সোতদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং, তদভিনিপাতানঞ্চ মনোদ্ৰারিক ৰিঞ্ঞাণানং গহণং ৰেদিতব্বং, যতো সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতত্থে ইধ সুতসদ্দোতি ৰুত্তো. অৰধারণফলত্তা সদ্দপযোগস্স সব্বম্পি ৰাক্যং অন্তোগধাৰধারণং, তস্মা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৰাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. এতেন হি ৰচনেন অৰধারণেন নিরাকতং দস্সেতি. যথা পন যং সুতং সুতমেৰাতি নিযমেতব্বং, তথা চ তং সুতং সম্মা সুতং হোতীতি অৰধারণফলং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অনূনাধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৰা সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতি, তস্মা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স অসুতং ন হোতীতি অযমত্থো লব্ভতীতি সন্ধায ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি ৰুত্তং, ইমিনা দিট্ঠাদিনিৰত্তনং করোতি দিট্ঠাদীনং ‘‘অসুত’’ন্তি সদ্দন্তরত্থভাৰেন নিৰত্তেতব্বত্তা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ন ইদং মযা অত্তনো ঞাণেন দিট্ঠং, ন চ সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সুতং সম্মদেৰাতি. তদেৰ সম্মা সুতভাৰং সন্ধাযাহ ‘‘অনূনা…পে… দস্সন’’ন্তি. হোতি চেত্থ –

‘‘এৰাদিসত্তিযা চেৰ, অঞ্ঞত্থাপোহনেন চ;

দ্ৰিধা সদ্দো অত্থন্তরং, নিৰত্তেতি যথারহ’’ন্তি.

অপিচ অৰধারণত্থে এৰং-সদ্দে অযমত্থযোজনা করীযতীতি তদপেক্খস্স সুতসদ্দস্স সাৰধারণত্থো ৰুত্তো ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি, তদৰধারণফলং দস্সেতি ‘‘অনূ…পে… দস্সন’’ন্তি ইমিনা. সৰন-সদ্দো চেত্থ ভাৰসদ্দেন যোগতো কম্মসাধনো ৰেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি. অনূনাধিকতায ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো অৰিপরীতং, অৰিপরীতস্স ৰা সুত্তস্স গহণং, তস্স নিদস্সনং তথা, ইতি সৰনহেতু সুণন্তপুগ্গলসৰনৰিসেসৰসেন অযং যোজনা কতা.

এৰং পদত্তযস্স একেন পকারেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি পকারন্তরেনাপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা ভগৰতো সম্মুখা ধম্মস্সৰনাকারেন পৰত্তা মনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণৰীথি, তস্সা. সা হি নানাপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিতুং সমত্থা, ন সোতদ্ৰারিক ৰিঞ্ঞাণৰীথি একারম্মণেযেৰ পৰত্তনতো, তথা চেৰ ৰুত্তং ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেনা’’তি. তেন হি সোতদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণৰীথি নিৰত্ততি. নানপ্পকারেনাতি ৰক্খমানেন অনেকৰিহিতেন ব্যঞ্জনত্থগ্গহণাকারসঙ্খাতেন নানাৰিধেন আকারেন, এতেন ইমিস্সা যোজনায আকারত্থো এৰং-সদ্দো গহিতোতি দস্সেতি. পৰত্তিভাৰপ্পকাসনন্তি পৰত্তিযা অত্থিভাৰপ্পকাসনং. যস্মিং পকারে ৰুত্তপ্পকারা ৰিঞ্ঞাণৰীথি নানপ্পকারেন পৰত্তা, তদেৰ আরম্মণং সন্ধায ‘‘ধম্মপ্পকাসন’’ন্তি ৰুত্তং, ন পন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থং, তেন ৰুত্তং ‘‘অযং ধম্মো সুতো’’তি. তস্সা হি ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা আরম্মণমেৰ ‘‘অযং ধম্মো সুতো’’তি ৰুচ্চতি. তঞ্চ নিযমিযমানং যথাৰুত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা আরম্মণভূতং সুত্তমেৰ. অযঞ্হেত্থাতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটীকরণং. তপ্পাকটীকরণত্থো হেত্থ হি-সদ্দো. ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা করণভূতায মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন আরম্মণং কতং. কিং পন তন্তি চে? অযং ধম্মো সুতোতি. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – আকারত্থে এৰং-সদ্দে ‘‘একেনাকারেনা’’তি যো আকারো ৰুত্তো, সো অত্থতো সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিভাৰোযেৰ, তেন চ তদারম্মণভূতস্স ধম্মস্সেৰ সৰনং কতং, ন অঞ্ঞন্তি. এৰং সৰনকিরিযায করণকত্তুকম্মৰিসেসো ইমিস্সা যোজনায দস্সিতো.

অঞ্ঞম্পি যোজনমাহ ‘‘তথা’’তিআদিনা. নিদস্সনত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা নিদস্সনেন চ নিদস্সিতব্বস্সাৰিনাভাৰতো ‘‘এৰন্তি নিদস্সিতব্বপ্পকাসন’’ন্তি ৰুত্তং. ইমিনা হি তদৰিনাভাৰতো এৰংসদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি, সুতসদ্দস্স কিরিযাপরত্তা, সৰনকিরিযায চ সাধারণৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপটিবদ্ধত্তা তস্মিঞ্চ ৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধে পুগ্গলৰোহারোতি ৰুত্তং ‘‘পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. সাধারণৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো হি পণ্ণত্তিযা ইধ পুগ্গলো নাম, সৰনকিরিযা পন তস্স কিচ্চং নাম. ন হি পুগ্গলৰোহাররহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৰনকিরিযা লব্ভতি ৰোহারৰিসযত্তা তস্সা কিরিযাযাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ইদ’’ন্তিআদি পিণ্ডত্থদস্সনং মযাতি যথাৰুত্তৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধসঙ্খাতপুগ্গলভূতেন মযা. সুতন্তি সৰনকিরিযাসঙ্খাতেন পুগ্গলকিচ্চেন যোজিতং, ইমিস্সা পন যোজনায পুগ্গলব্যাপারৰিসযস্স পুগ্গলস্স, পুগ্গলব্যাপারস্স চ নিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং.

আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা পুরিমযোজনায অঞ্ঞথাপি অত্থযোজনং দস্সেতুং ‘‘তথা’’তিআদি ৰুত্তং. চিত্তসন্তানস্সাতি যথাৰুত্তৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধস্স. নানাকারপ্পৰত্তিযাতি নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিযা. নানপ্পকারং অত্থব্যঞ্জনস্স গহণং, নানপ্পকারস্স ৰা অত্থব্যঞ্জনস্স গহণং তথা, ততোযেৰ সা ‘‘আকারপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তাতি তদেৰত্থং সমত্থেতি ‘‘এৰন্তি হী’’তিআদিনা. আকারপঞ্ঞত্তীতি চ উপাদাপঞ্ঞত্তিযেৰ, ধম্মানং পন পৰত্তিআকারমুপাদায পঞ্ঞত্তত্তা তদঞ্ঞায উপাদাপঞ্ঞত্তিযা ৰিসেসনত্থং ‘‘আকারপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তা ৰিসযনিদ্দেসোতি উপ্পত্তিট্ঠাননিদ্দেসো. সোতব্বভূতো হি ধম্মো সৰনকিরিযাকত্তুভূতস্স পুগ্গলস্স সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তিট্ঠানং কিরিযায কত্তুকম্মট্ঠত্তা তব্বসেন চ তদাধারস্সাপি দব্বস্স আধারভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা, ইধ পন কিরিযায কত্তুপৰত্তিট্ঠানভাৰো ইচ্ছিতোতি কম্মমেৰ আধারৰসেন ৰুত্তং, তেনাহ ‘‘কত্তু ৰিসযগ্গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি, আরম্মণমেৰ ৰা ৰিসযো. আরম্মণঞ্হি তদারম্মণিকস্স পৰত্তিট্ঠানং. এৰম্পি হি অত্থো সুৰিঞ্ঞেয্যতরো হোতি. যথাৰুত্তৰচনে পিণ্ডত্থং দস্সেতুং ‘‘এত্তাৰতা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্তাৰতা এত্তকেন যথাৰুত্তত্থেন পদত্তযেন, কতং হোতীতি সম্বন্ধো. নানাকারপ্পৰত্তেনাতি নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তেন. চিত্তসন্তানেনাতি যথাৰুত্তৰিঞ্ঞাণৰীথিসঙ্খাতেন চিত্তপ্পবন্ধেন. গহণসদ্দে চেতং করণং. চিত্তসন্তানৰিনিমুত্তস্স কস্সচি কত্তু পরমত্থতো অভাৰেপি সদ্দৰোহারেন বুদ্ধিপরিকপ্পিতভেদৰচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞমিৰ তংসমঙ্গিং কত্ৰা অভেদেপি ভেদৰোহারেন ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি ৰুত্তং. ৰোহারৰিসযো হি সদ্দো নেকন্তপরমত্থিকোতি (কারকরূপসিদ্ধিযং যো কারেতি সহেতুসুত্তং পস্সিতব্বং) সৰনকিরিযাৰিসযোপি সোতব্বধম্মো সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পরমত্থতো কত্তুভাৰতো তস্স ৰিসযোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘কত্তু ৰিসযগ্গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি.

অপিচ সৰনৰসেন চিত্তপ্পৰত্তিযা এৰ সৰনকিরিযাভাৰতো তংৰসেন তদঞ্ঞনামরূপধম্মসমুদাযভূতস্স তংকিরিযাকত্তু চ ৰিসযো হোতীতি কত্ৰা তথা ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – পুরিমনযে সৰনকিরিযা, তক্কত্তা চ পরমত্থতো তথাপৰত্তচিত্তসন্তানমেৰ, তস্মা কিরিযাৰিসযোপি ‘‘কত্তু ৰিসযো’’তি ৰুত্তো. পচ্ছিমনযে পন তথাপৰত্তচিত্তসন্তানং কিরিযা, তদঞ্ঞধম্মসমুদাযো পন কত্তা, তস্মা কামং একন্ততো কিরিযাৰিসযোযেৰেস ধম্মো, তথাপি কিরিযাৰসেন ‘‘তব্বন্তকত্তু ৰিসযো’’তি ৰুত্তোতি. তংসমঙ্গিনোতি তেন চিত্তসন্তানেন সমঙ্গিনো. কত্তূতি কত্তারস্স. ৰিসযোতি আরম্মণৰসেন পৰত্তিট্ঠানং, আরম্মণমেৰ ৰা. সুতাকারস্স চ থেরস্স সম্মা নিচ্ছিতভাৰতো ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.

অপরো নযো – যস্স…পে… আকারপঞ্ঞত্তীতি আকারত্থেন এৰং-সদ্দেন যোজনং কত্ৰা তদেৰ অৰধারণত্থম্পি গহেত্ৰা ইমস্মিংযেৰ নযে যোজেতুং ‘‘গহণং কতং’’ ইচ্চেৰ অৰত্ৰা ‘‘গহণসন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অৰধারণেন হি সন্নিট্ঠানমিধাধিপ্পেতং, তস্মা ‘‘এত্তাৰতা’’তিআদিনা অৰধারণত্থম্পি এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা অযমেৰ যোজনা কতাতি দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং, ইমিস্সা পন যোজনায গহণাকারগাহকতব্বিসযৰিসেসনিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং.

অঞ্ঞম্পি যোজনমাহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদিনা. পুব্বে অত্তনা সুতানং নানাৰিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধারিতরূপস্স আকারস্স নিদস্সনস্স, অৰধারণস্স ৰা পকাসনসভাৰো এৰং-সদ্দোতি তদাকারাদিভূতস্স উপধারণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপ্পবন্ধব্যাপারতায ‘‘পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং অত্তনা সুতানঞ্হি অত্থব্যঞ্জনানং পুন উপধারণং আকারাদিত্তযং, তঞ্চ এৰং-সদ্দস্স অত্থো. সো পন যং ধম্মপ্পবন্ধং উপাদায পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পৰত্তা, তস্স ব্যাপারভূতং কিচ্চমেৰ, তস্মা এৰং-সদ্দেন পুগ্গলকিচ্চং নিদ্দিসীযতীতি. কামং সৰনকিরিযা পুগ্গলব্যাপারোপি অৰিসেসেন, তথাপি ৰিসেসতো ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোৰাতি ৰুত্তং ‘‘ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. তথা হি পুগ্গলৰাদীনম্পি সৰনকিরিযা ৰিঞ্ঞাণনিরপেক্খা নত্থি সৰনাদীনং ৰিসেসতো ৰিঞ্ঞাণব্যাপারভাৰেন ইচ্ছিতত্তা. মেতি সদ্দপ্পৰত্তিযা একন্তেনেৰ সত্তৰিসযত্তা, ৰিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ সত্তৰিঞ্ঞাণানমভেদকরণৰসেন তত্থেৰ সমোদহিতব্বতো ‘‘উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং. ‘‘অয’’ন্তিআদি তপ্পাকটীকরণং. এত্থ হি সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনাতি এৰং-সদ্দেন নিদ্দিট্ঠং পুগ্গলকিচ্চং সন্ধায ৰুত্তং, তং পন পুগ্গলস্স সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গীভাৰেন পুগ্গলকিচ্চং নামাতি দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলকিচ্চসমঙ্গিনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা’’তি আহ, তস্মা ‘‘পুগ্গলকিচ্চ’’ন্তি নিদ্দিট্ঠসৰনকিচ্চৰতা ৰিঞ্ঞাণেন সমঙ্গিনাতি অত্থো. ৰিঞ্ঞাণৰসেন, লদ্ধসৰনকিচ্চৰোহারেনাতি চ সুতসদ্দেন নিদ্দিট্ঠং ৰিঞ্ঞাণকিচ্চং সন্ধায ৰুত্তং. সৰনমেৰ কিচ্চং যস্সাতি তথা. সৰনকিচ্চন্তি ৰোহারো সৰনকিচ্চৰোহারো, লদ্ধো সো যেনাতি তথা. লদ্ধসৰনকিচ্চৰোহারেন ৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতেন ৰসেন সামত্থিযেনাতি অত্থো. অযং পন সম্বন্ধো – সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন মযা লদ্ধসৰনকিচ্চৰোহারেন ৰিঞ্ঞাণৰসেন করণভূতেন সুতন্তি.

অপিচ ‘‘এৰ’’ন্তি সদ্দস্সত্থো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, ‘‘সুত’’ন্তি সদ্দস্সত্থো ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, তস্মা তে তথারূপপঞ্ঞত্তি উপাদানভূতপুগ্গলব্যাপারভাৰেনেৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. ন হি পরমত্থতোযেৰ নিযমিযমানে সতি পুগ্গলকিচ্চৰিঞ্ঞাণকিচ্চৰসেন অযং ৰিভাগো লব্ভতীতি. ইমিস্সা পন যোজনায কত্তুব্যাপারকরণব্যাপারকত্তুনিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বো.

সব্বস্সাপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ পটিপজ্জিতব্বত্তা, সব্বাসঞ্চ পঞ্ঞত্তীনং ৰিজ্জমানাদিৰসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তাসু ‘‘এৰ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সরূপং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘এৰন্তি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘এৰ’’ন্তি চ ‘‘মে’’তি চ ৰুচ্চমানস্স অত্থস্স আকারাদিভূতস্স ধম্মানং অসল্লক্খণভাৰতো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰোতি আহ ‘‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেনাতি চ ভূতত্থউত্তমত্থৰসেনাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতত্থো, অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বো ৰিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো রূপসদ্দাদিসভাৰো, রুপ্পনানুভৰনাদিসভাৰো ৰা অত্থো ‘‘সচ্চিকট্ঠো, পরমত্থো’’তি চ ৰুচ্চতি, ‘‘এৰং মে’’তি পদানং পন অত্থো অভূতত্তা, অনুত্তমত্তা চ ন তথা ৰুচ্চতি, তস্মা ভূতত্থউত্তমত্থসঙ্খাতেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন ৰিসেসনভূতেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৰাতি. এতেন চ ৰিসেসনেন বালজনেহি ‘‘অত্থী’’তি পরিকপ্পিতং পঞ্ঞত্তিমত্তং নিৰত্তেতি. তদেৰত্থং পাকটং করোতি, হেতুনা ৰা সাধেতি ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদিনা. যং ধম্মজাতং, অত্থজাতং ৰা ‘‘এৰ’’ন্তি ৰা ‘‘মে’’তি ৰা নিদ্দেসং লভেথ, তং এত্থ রূপফস্সাদিধম্মসমুদাযে, ‘‘এৰং মে’’তি পদানং ৰা অত্থে. পরমত্থতো ন অত্থীতি যোজনা. রূপফস্সাদিভাৰেন নিদ্দিট্ঠো পরমত্থতো এত্থ অত্থেৰ, ‘‘এৰং মে’’তি পন নিদ্দিট্ঠো নত্থীতি অধিপ্পাযো. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. ‘‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেনা’’তি চেত্থ অধিকারো. ‘‘যঞ্হী’’তিআদি তপ্পাকটীকরণং, হেতুদস্সনং ৰা. যং তং সদ্দাযতনং সোতেন সোতদ্ৰারেন, তন্নিস্সিতৰিঞ্ঞাণেন ৰা উপলদ্ধং অধিগমিতব্বন্তি অত্থো. তেন হি সদ্দাযতনমিধ গহিতং কম্মসাধনেনাতি দস্সেতি.

এৰং অট্ঠকথানযেন পঞ্ঞত্তিসরূপং নিদ্ধারেত্ৰা ইদানি অট্ঠকথামুত্তকেনাপি নযেন ৰুত্তেসু ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু ‘‘এৰ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সরূপং নিদ্ধারেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. উপাদাপঞ্ঞত্তি আদযো হি পোরাণট্ঠকথাতো মুত্তা সঙ্গহকারেনেৰ আচরিযেন ৰুত্তা. ৰিত্থারো অভিধম্মট্ঠকথায গহেতব্বো. তং তন্তি তং তং ধম্মজাতং, সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধারিতাকারনিদস্সনাৰধারণস্স পচ্চামসনৰসেন এৰন্তি চ সসন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে উপাদায মেতি চ ৰত্তব্বত্তাতি অত্থো. রূপৰেদনাদিভেদেহি ধম্মে উপাদায নিস্সায কারণং কত্ৰা পঞ্ঞত্তি উপাদাপঞ্ঞত্তি যথা ‘‘তানি তানি অঙ্গানি উপাদায রথো গেহং, তে তে রূপরসাদযো উপাদায ঘটো পটো, চন্দিমসূরিযপরিৰত্তাদযো উপাদায কালো দিসা’’তিআদি. পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তি নাম, ন পঞ্ঞাপনট্ঠেন. যা পন তস্স অত্থস্স পঞ্ঞাপনা, অযং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৰ. দিট্ঠাদীনিউপনিধায ৰত্তব্বতোতি দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতে উপনিধায উপত্থম্ভং কত্ৰা অপেক্খিত্ৰা ৰত্তব্বত্তা. দিট্ঠাদিসভাৰৰিরহিতে সদ্দাযতনে ৰত্তমানোপি হি সুতৰোহারো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৰিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৰা পৰত্তো ‘‘উপনিধাপঞ্ঞতী’’তি ৰুচ্চতে. সা পনেসা অনেকৰিধা তদঞ্ঞপেক্খূপনিধা হত্থগতূপনিধা সম্পযুত্তূপনিধাসমারোপিতূপনিধা অৰিদূরগতূপনিধা পটিভাগূপনিধা তব্বহুলূপনিধাতব্বিসিট্ঠূপনিধা’’তিআদিনা. তাসু অযং ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকা ৰিয পঠমাদীনং দিট্ঠাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞমপেক্খিত্ৰা ৰুত্তত্তা তদঞ্ঞপেক্খূপনিধাপঞ্ঞত্তি নাম.

এৰং পঞ্ঞত্তিযাপি অত্থাধিগমনীযতাসঙ্খাতং দস্সেতব্বত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি সদ্দসামত্থিযেন দীপেতব্বমত্থং নিদ্ধারেত্ৰা দীপেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি এতস্মিং ৰচনত্তযে. চ-সদ্দো উপন্যাসো অত্থন্তরং আরভিতুকামেন যোজিতত্তা. ‘‘সুত’’ন্তি ৰুত্তে অসুতং ন হোতীতি পকাসিতোযমত্থো, তস্মা তথা সুত-সদ্দেন পকাসিতা অত্তনা পটিৰিদ্ধসুত্তস্স পকারৰিসেসা ‘‘এৰ’’ন্তি থেরেন পচ্চামট্ঠাতি তেন এৰং-সদ্দেন অসম্মোহো দীপিতো নাম, তেনাহ ‘‘এৰন্তি ৰচনেন অসম্মোহং দীপেতী’’তি. অসম্মোহন্তি চ যথাসুতে সুত্তে অসম্মোহং. তদেৰ যুত্তিযা, ব্যতিরেকেন চ সমত্থেহি ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৰক্খমানঞ্চ সুত্তং নানপ্পকারং দুপ্পটিৰিদ্ধঞ্চ. এৰং নানপ্পকারে দুপ্পটিৰিদ্ধে সুত্তে কথং সম্মূল়্হো নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো ভৰিস্সতি. ইমায যুত্তিযা, ইমিনা চ ব্যতিরেকেন থেরস্স তত্থ অসম্মূল়্হভাৰসঙ্খাতো দীপেতব্বো অত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং হোতি. এৰমীদিসেসু যথারহং. ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারস্স যাথাৰতো উপরি থেরেন দস্সিযমানত্তা ‘‘সুত্তস্স অসম্মোসং দীপেতী’’তি ৰুত্তং. কালন্তরেনাতি সুতকালতো অপরেন কালেন. যস্স…পে… পটিজানাতি, থেরস্স পন সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয অনস্সমানং অসম্মুট্ঠং তিট্ঠতি, তস্মা সো এৰং পটিজানাতীতি ৰুত্তং হোতি. এৰং দীপিতেন পন অত্থেন কিং পকাসিতন্তি আহ ‘‘ইচ্চস্সা’’তিআদি. তত্থ ইচ্চস্সাতি ইতি অস্স, তস্মা অসম্মোহস্স, অসম্মোসস্স চ দীপিতত্তা অস্স থেরস্সপঞ্ঞাসিদ্ধীতিআদিনা সম্বন্ধো. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৰেন. পঞ্ঞাৰজ্জিতসমাধিআদিধম্মজাতেন তংসম্পযুত্তায পঞ্ঞায সিদ্ধি সহজাতাদিসত্তিযা সিজ্ঝনতো. সম্মোহপটিপক্খেন ৰা পঞ্ঞাসঙ্খাতেন ধম্মজাতেন. সৰনকালসম্ভূতায হি পঞ্ঞায তদুত্তরিকালপঞ্ঞাসিদ্ধি উপনিস্সযাদিকোটিযা সিজ্ঝনতো. ইতরত্থাপি যথারহং নযো নেতব্বো.

এৰং পকাসিতেন পন অত্থেন কিং ৰিভাৰিতন্তি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থাতি তেসু দুব্বিধেসু ধম্মেসু. ব্যঞ্জনানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো নাতিগম্ভীরো, যথাসুতধারণমেৰ তত্থ করণীযং, তস্মা তত্থ সতিযা ব্যাপারো অধিকো, পঞ্ঞা পন গুণীভূতাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি. পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমা পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাতি হি নিব্বচনং, পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানভাৰো ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. প. ১) ৰিয. অপিচ যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু আৰজ্জনাদযো পুব্বঙ্গমা সমানাপি তদারম্মণস্স অৰিজাননতো অপ্পধানভূতা, এৰং পুব্বঙ্গমাযপি অপ্পধানত্তে সতি পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি নিব্বচনম্পি যুজ্জতি. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পুরেচারিভাৰো. ইতি সহজাতপুব্বঙ্গমো পুরেজাতপুব্বঙ্গমোতি দুৰিধোপি পুব্বঙ্গমো ইধ সম্ভৰতি, যথা চেত্থ, এৰং সতি ‘‘পুব্বঙ্গমাযা’’তি এত্থাপি যথাসম্ভৰমেস নযো ৰেদিতব্বো. এৰং ৰিভাৰিতেন সমত্থতাৰচনেন কিমনুভাৰিতন্তি আহ ‘‘তদুভযসমত্থতাযোগেনা’’তিআদি. তত্থ অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনেন পরিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনাদীহি ৰা ছহি অত্থপদেহি, অক্খরাদীহি চ ছহি ব্যঞ্জনপদেহি সমন্নাগতস্স, অত্থব্যঞ্জনসঙ্খাতেন ৰা রসেন সাদুরসস্স. পরিযত্তিধম্মোযেৰ নৰলোকুত্তররতনসন্নিধানতো সত্তৰিধস্স, দসৰিধস্স ৰা রতনস্স সন্নিধানো কোসো ৰিযাতি ধম্মকোসো, তথা ধম্মভণ্ডাগারো, তত্থ নিযুত্তোতি ধম্মভণ্ডাগারিকো. অথ ৰা নানারাজভণ্ডরক্খকো ভণ্ডাগারিকো ৰিযাতি ভণ্ডাগারিকো, ধম্মস্স অনুরক্খকো ভণ্ডাগারিকোতি তমেৰ সদিসতাকারণদস্সনেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘ধম্মভণ্ডাগারিকো’’তি ৰুত্তো. যথাহ –

‘‘বহুস্সুতো ধম্মধরো, সব্বপাঠী চ সাসনে;

আনন্দো নাম নামেন, ধম্মারক্খো তৰং মুনে’’তি. (অপ. ১.৫৪২);

অঞ্ঞথাপি দীপেতব্বমত্থং দীপেতি ‘‘অপরো নযো’’তিআদিনা, এৰং সদ্দেন ৰুচ্চমানানং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থানং অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযত্তা তব্বিসযেহি তেহি অত্থেহি যোনিসো মনসিকারস্স দীপনং যুত্তন্তি ৰুত্তং ‘‘যোনি…পে… দীপেতী’’তি. ‘‘অযোনিসো’’তিআদিনা ব্যতিরেকেন ঞাপকহেতুদস্সনং. তত্থ কত্থচি হি-সদ্দো দিস্সতি, সো কারণে, কস্মাতি অত্থো, ইমিনা ৰচনেনেৰ যোনিসো মনসিকরোতো নানপ্পকারপটিৰেধসম্ভৰতো অগ্গি ৰিয ধূমেন কারিযেন কারণভূতো সো ৰিঞ্ঞাযতীতি তদন্ৰযম্পি অত্থাপত্তিযা দস্সেতি. এস নযো সব্বত্থ যথারহং. ‘‘ব্রহ্মজালং আৰুসো কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদি পুচ্ছাৰসেন অধুনা পকরণপ্পত্তস্স ৰক্খমানস্স সুত্তস্স ‘‘সুত’’ন্তি পদেন ৰুচ্চমানং ভগৰতো সম্মুখা সৰনং সমাধানমন্তরেন ন সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অৰিক্খেপং দীপেতী’’তি. ‘‘ৰিক্খিত্তচিত্তস্সা’’তিআদিনা ব্যতিরেককারণেন ঞাপকহেতুং দস্সেত্ৰা তদেৰ সমত্থেতি ‘‘তথা হী’’তিআদিনা. সব্বসম্পত্তিযাতি সব্বেন অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিনা সম্পত্তিযা. কিং ইমিনা পকাসিতন্তি আহ ‘‘যোনিসো মনসিকারেন চেত্থা’’তিআদি. এত্থাতি এতস্মিং ধম্মদ্ৰযে. ‘‘ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিনা কারণভূতেন অৰিক্খেপেন, সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৰনস্স সিদ্ধিযা এৰ সমত্থনং ৰুত্তং, অৰিক্খেপেন পন সপ্পুরিসূপনিস্সযস্স সিদ্ধিযা সমত্থনং ন ৰুত্তং. কস্মাতি চে? ৰিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুরিসে পযিরুপাসনাভাৰস্স অত্থতো সিদ্ধত্তা. অত্থৰসেনেৰ হি সো পাকটোতি ন ৰুত্তো.

এত্থাহ – যথা যোনিসো মনসিকারেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং কারণভূতানং সিদ্ধি ৰুত্তা তদৰিনাভাৰতো, এৰং অৰিক্খেপেন ফলভূতেন সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযানং কারণভূতানং সিদ্ধি ৰত্তব্বা সিযা অস্সুতৰতো, সপ্পুরিসূপনিস্সযৰিরহিতস্স চ তদভাৰতো. এৰং সন্তেপি ‘‘ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিসমত্থনৰচনেন অৰিক্খেপেন, সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ কারণভূতেন সদ্ধম্মস্সৰনস্সেৰ ফলভূতস্স সিদ্ধি ৰুত্তা, কস্মা পনেৰং ৰুত্তাতি? ৰুচ্চতে – অধিপ্পাযন্তরসম্ভৰতো হি তথা সিদ্ধি ৰুত্তা. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৰিক্খেপস্স কারণং বাহিরকারণত্তা, অৰিক্খেপো পন সপ্পুরিসূপনিস্সযো ৰিয সদ্ধম্মস্সৰনস্স একন্তকারণং অজ্ঝত্তিককারণত্তা, তস্মা একন্তকারণে হোন্তে কিমত্থিযা অনেকন্তকারণং পতি ফলভাৰপরিকপ্পনাতি তথাযেৰেতস্স সিদ্ধি ৰুত্তাতি. এত্থ চ পঠমং ফলেন কারণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূরেন ৰিয উপরি ৰুট্ঠিসব্ভাৰস্স, দুতিযং কারণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং একন্তৰস্সিনা ৰিয মেঘৰুট্ঠানেন ৰুট্ঠিপৰত্তিযা.

‘‘অপরো নযো’’তিআদিনা অঞ্ঞথাপি দীপেতব্বত্থমাহ, যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. এৰন্তি…পে… নানাকারনিদ্দেসোতি হেট্ঠা ৰুত্তং, সো চ আকারোতি সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাণৰীথিসঙ্খাতস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারেন আরম্মণে পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণসঙ্খাতো সো ভগৰতো ৰচনস্স অত্থব্যঞ্জনপ্পভেদপরিচ্ছেদৰসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকারো. এৰং ভদ্দকোতি নিরৰসেসপরহিতপারিপূরিভাৰকারণত্তা এৰং যথাৰুত্তেন নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণেন সুন্দরো সেট্ঠো, সমাসপদং ৰা এতং এৰং ঈদিসো ভদ্দো যস্সাতি কত্ৰা. ন পণিহিতো অপ্পণিহিতো, সম্মা অপ্পণি হিতো অত্তা যস্সাতি তথা, তস্স. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতগুণদ্ৰযসম্পত্তিং. গুণস্সেৰ হি অপরাপরৰুত্তিযা পৰত্তনট্ঠেন চক্কভাৰো. চরন্তি ৰা এতেন সত্তা সম্পত্তিভৰং, সম্পত্তিভৰেসূতি ৰা চক্কং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চত্তারিমানি ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১) পচ্ছিমভাৰো চেত্থ দেসনাক্কমৰসেনেৰ. পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিন্তি পতিরূপদেসৰাসসপ্পুরিসূপনিস্সযসঙ্খাতগুণদ্ৰযসম্পত্তিং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. তস্মাতি পুরিমকারণং পুরিমস্সেৰাতি ইধ কারণমাহ ‘‘ন হী’’তিআদিনা.

তেন কিং পকাসিতন্তি আহ ‘‘ইচ্চস্সা’’তিআদি. ইতি ইমায চতুচক্কসম্পত্তিযা কারণভূতায. অস্স থেরস্স. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৰযস্স অত্থিভাৰেন সিদ্ধিযা. আসযসুদ্ধীতি ৰিপস্সনাঞাণসঙ্খাতায অনুলোমিকখন্তিযা, কম্মস্সকতাঞাণ-মগ্গঞাণসঙ্খাতস্স যথাভূতঞাণস্স চাতি দুৰিধস্সাপি আসযস্স অসুদ্ধিহেতুভূতানং কিলেসানং দূরীভাৰেন সুদ্ধি. তদেৰ হি দ্ৰযং ৰিৰট্টনিস্সিতানং সুদ্ধসত্তানং আসযো. সম্মাপণিহিতত্তো হি পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি, (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. কেচি পন ‘‘কত্তুকম্যতাছন্দো আসযো’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তমেৰ ‘‘তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি ৰচনেন ৰিরোধতো. এৰম্পি মগ্গঞাণসঙ্খাতস্স আসযস্স সুদ্ধি ন যুত্তা তায অধিগমব্যত্তিসিদ্ধিযা অৰত্তব্বতোতি? নো ন যুত্তো পুরিমস্স মগ্গস্স, পচ্ছিমানং মগ্গানং, ফলানঞ্চ কারণভাৰতো. পযোগসুদ্ধীতি যোনিসোমনসিকারপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৰনপযোগস্স ৰিসদভাৰেন সুদ্ধি, সব্বস্স ৰা কাযৰচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৰেন সুদ্ধি. পতিরূপদেসৰাসী, হি সপ্পুরিসসেৰী চ যথাৰুত্তৰিসুদ্ধপযোগো হোতি. তথাৰিসুদ্ধেন যোনিসোমনসিকারপুব্বঙ্গমেন ধম্মস্সৰনপযোগেন, ৰিপ্পটিসারাভাৰাৰহেন চ কাযৰচীপযোগেন অৰিক্খিত্তচিত্তো পরিযত্তিযং ৰিসারদো হোতি, তথাভূতো চ থেরো, তেন ৰিঞ্ঞাযতি পুরিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা থেরস্স পযোগসুদ্ধি সিদ্ধাৰাতি. তেন কিং ৰিভাৰিতন্তি আহ ‘‘তায চা’’তিআদি. অধিগমব্যত্তিসিদ্ধীতি পটিৰেধসঙ্খাতে অধিগমে ছেকভাৰসিদ্ধি. অধিগমেতব্বতো হি পটিৰিজ্ঝিতব্বতো পটিৰেধো ‘‘অধিগমো’’তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তো, আগমোতি চ পরিযত্তি আগচ্ছন্তি অত্তত্থপরত্থাদযো এতেন, আভুসো ৰা গমিতব্বো ঞাতব্বোতি কত্ৰা.

তেন কিমনুভাৰিতন্তি আহ ‘‘ইতী’’তিআদি. ইতীতি এৰং ৰুত্তনযেন, তস্মা সিদ্ধত্তাতি ৰা কারণনিদ্দেসো. ৰচনন্তি নিদানৰচনং লোকতো, ধম্মতো চ সিদ্ধায উপমায তমত্থং ঞাপেতুং ‘‘অরুণুগ্গং ৰিযা’’তিআদিমাহ. ‘‘উপমায মিধেকচ্চে, অত্থং জানন্তি পণ্ডিতা’’তি (জা. ২.১৯.২৪) হি ৰুত্তং. অরুণোতি সূরিযস্স উদযতো পুব্বভাগে উট্ঠিতরংসি, তস্স উগ্গং উগ্গমনং উদযতো উদযন্তস্স উদযাৰাসমুগ্গচ্ছতো সূরিযস্স পুব্বঙ্গমং পুরেচরং ভৰিতুং অরহতি ৰিযাতি সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – আগমাধিগমব্যত্তিযা ঈদিসস্স থেরস্স ৰুত্তনিদানৰচনং ভগৰতো ৰচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৰিতুমরহতি, নিদানভাৰং গতং হোতীতি ইদমত্থজাতং অনুভাৰিতন্তি.

ইদানি অপরম্পি পুব্বে ৰুত্তস্স অসম্মোহাসম্মোসসঙ্খাতস্স দীপেতব্বস্সত্থস্স দীপকেহি এৰং-সদ্দ সুত-সদ্দেহি পকাসেতব্বমত্থং পকাসেন্তো ‘‘অপরো নযো’’তিআদিমাহ. তত্থ হি ‘‘নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেন, সোতব্বপ্পভেদপটিৰেধদীপকেনা’’তি চ ইমিনা তেহি সদ্দেহি পুব্বে দীপিতং অসম্মোহাসম্মোসসঙ্খাতং দীপেতব্বত্থমাহ অসম্মোহেন নানপ্পকারপটিৰেধস্স, অসম্মোসেন চ সোতব্বপ্পভেদপটিৰেধস্স সিজ্ঝনতো. ‘‘অত্তনো’’তিআদীহি পন পকাসেতব্বত্থং. তেন ৰুত্তং আচরিযধম্মপালত্থেরেন ‘‘নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেনাতিআদিনা এৰং-সদ্দ সুত-সদ্দানং থেরস্স অত্থব্যঞ্জনেসু অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৰসেন অত্থযোজনং দস্সেতী’’তি (দী. নি. টী. ১.১). হেতুগব্ভঞ্চেতং পদদ্ৰযং, নানপ্পকারপটিৰেধসঙ্খাতস্স, সোতব্বপ্পভেদ-পটিৰেধসঙ্খাতস্স চ দীপেতব্বত্থস্স দীপকত্তাতি ৰুত্তং হোতি. সন্তস্স ৰিজ্জমানস্স ভাৰো সব্ভাৰো, অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাহি সম্পত্তিযা সব্ভাৰো তথা. ‘‘সম্ভৰ’’ন্তিপি পাঠো, সম্ভৰনং সম্ভৰো, অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তীনং সম্ভৰো তথা. এৰং ইতরত্থাপি. ‘‘সোতব্বপ্পভেদপটিৰেধদীপকেনা’’তি এতেন পন অযং সুত-সদ্দো এৰং-সদ্দসন্নিধানতো, ৰক্খমানাপেক্খায ৰা সামঞ্ঞেনেৰ ৰুত্তেপি সোতব্বধম্মৰিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. এত্থ চ সোতব্বধম্মসঙ্খাতায পাল়িযা নিদস্সেতব্বানং ভাসিতত্থপযোজনত্থানং, তীসু চ ঞাণেসু পৰত্তঞাণস্স নানপ্পকারভাৰতো তব্ভাৰপটিৰেধদীপকেন এৰং-সদ্দেন অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰদীপনং যুত্তং, সোতব্বধম্মস্স পন অত্থাধিগমহেতুতো, তংৰসেন চ তদৰসেসহেতুপ্পভেদস্স গহিতত্তা, নিরুত্তিভাৰতো চ সোতব্বপ্পভেদদীপকেন সুত-সদ্দেন ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰদীপনং যুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তদেৰত্থঞ্হি ঞাপেতুং ‘‘অসম্মোহদীপকেন, অসম্মোসদীপকেনা’’তি চ অৰত্ৰা তথা ৰুত্তন্তি.

এৰং অসম্মোহাসম্মোসসঙ্খাতস্স দীপেতব্বস্সত্থস্স দীপকেহি এৰং-সদ্দ সুত-সদ্দেহি পকাসেতব্বমত্থং পকাসেত্ৰা ইদানি যোনিসোমনসিকারাৰিক্খেপসঙ্খাতস্স দীপেতব্বস্সত্থস্স দীপকেহিপি তেহি পকাসেতব্বমত্থং পকাসেন্তো ‘‘এৰন্তি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ হি ‘‘এৰন্তি…পে… ভাসমানো, সুতন্তি ইদং…পে… ভাসমানো’’তি চ ইমিনা তেহি সদ্দেহি পুব্বে দীপিতং যোনিসোমনসিকারাৰিক্খেপসঙ্খাতং দীপেতব্বত্থমাহ, ‘‘এতে মযা’’তিআদীহি পন পকাসেতব্বত্থং সৰনযোগদীপকন্তি চ অৰিক্খেপৰসেন সৰনযোগস্স সিজ্ঝনতো তদেৰ সন্ধাযাহ. তথা হি আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘সৰনধারণৰচীপরিচরিযা পরিযত্তিধম্মানং ৰিসেসেন সোতাৰধারণপটিবদ্ধাতি তে অৰিক্খেপদীপকেন সুতসদ্দেন যোজেত্ৰা’’তি (দী. নি. টী. ১.১). মনোদিট্ঠীহি পরিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৰেধা ৰিসেসতো মনসিকারপটিবদ্ধা, তস্মা তদ্দীপকৰচনেনেৰ এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি ইমমত্থং পকাসেতীতি ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি চ…পে… দীপেতী’’তি তত্থ ধম্মাতি পরিযত্তিধম্মা. মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকাৰ এত্থ অনুসন্ধযো’’তিআদিভেদেন মনসা অনুপেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিসঙ্খাতায, ঞাতপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৰা দিট্ঠিযা তত্থ ৰুত্তরূপারূপধম্মে ‘‘ইতি রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৰৰত্থাপেত্ৰা পটিৰিদ্ধা.

সৰনধারণৰচীপরিচরিযা চ পরিযত্তিধম্মানং ৰিসেসেন সোতাৰধারণপটিবদ্ধা, তস্মা তদ্দীপকৰচনেনেৰ বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৰচসা পরিচিতাতি ইমমত্থং পকাসেতীতি ৰুত্তং ‘‘সুতন্তি ইদং…পে… দীপেতী’’তি. তত্থ সুতাতি সোতদ্ৰারানুসারেন ৰিঞ্ঞাতা. ধাতাতি সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসা ৰিয মনসি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন উপধারিতা. ৰচসা পরিচিতাতি পগুণতাসম্পাদনেন ৰাচায পরিচিতা সজ্ঝাযিতা. ইদানি পকাসেতব্বত্থদ্ৰযদীপকেন যথাৰুত্তসদ্দদ্ৰযেন ৰিভাৰেতব্বমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘তদুভযেনপী’’তিআদিমাহ. তত্থ তদুভযেনাতি পুরিমনযে, পচ্ছিমনযে চ যথাৰুত্তস্স পকাসেতব্বস্সত্থস্স পকাসকেন তেন দুব্বিধেন সদ্দেন. অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিং দীপেন্তোতি আদরজননস্স কারণৰচনং. তদেৰ কারণং ব্যতিরেকেন ৰিৰরতি, যুত্তিযা ৰা দল়্হং করোতি ‘‘অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণঞ্হী’’তিআদিনা. অসুণন্তোতি চেত্থ লক্খণে, হেতুম্হি ৰা অন্ত-সদ্দো. মহতা হিতাতি মহন্ততো হিতস্মা. পরিবাহিরোতি সব্বতো ভাগেন বাহিরো.

এতেন পন ৰিভাৰেতব্বত্থদীপকেন সদ্দদ্ৰযেন অনুভাৰেতব্বত্থমনুভাৰেন্তো ‘‘এৰং মে সুতন্তি ইমিনা’’তিআদিমাহ. পুব্বে ৰিসুং ৰিসুং অত্থে যোজিতাযেৰ এতে সদ্দা ইধ একস্সেৰানুভাৰত্থস্স অনুভাৰকভাৰেন গহিতাতি ঞাপেতুং ‘‘সকলেনা’’তি ৰুত্তং. কামঞ্চ মে-সদ্দো ইমস্মিং ঠানে পুব্বেন যোজিতো, তদপেক্খানং পন এৰং-সদ্দ সুত-সদ্দানং সহচরণতো, অৰিনাভাৰতো চ তথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তথাগতপ্পৰেদিতন্তি তথাগতেন পকারতো ৰিদিতং, ভাসিতং ৰা. অত্তনো অদহন্তোতি অত্তনি ‘‘মমেদ’’ন্তি অট্ঠপেন্তো. ভুম্মত্থে চেতং সামিৰচনং. অসপ্পুরিসভূমিন্তি অসপ্পুরিসৰিসযং, সো চ অত্থতো অপকতঞ্ঞুতাসঙ্খাতা ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতী’’তি (পারা. ১৯৫) এৰং মহাচোরদীপকেন ভগৰতা ৰুত্তা অনরিযৰোহারাৰত্থা, তথা চাহ ‘‘তথাগত…পে… অদহন্তো’’তি. হুত্ৰাতি চেত্থ সেসো. তথা সাৰকত্তং পটিজানন্তোতি সপ্পুরিসভূমিওক্কমনসরূপকথনং. ননু চ আনন্দত্থেরস্স ‘‘মমেতং ৰচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেরাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৰতো অসপ্পুরিসভূমিসমতিক্কমাদিৰচনং নিরত্থকং সিযাতি? নযিদমেৰং ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ৰদন্তেন অযম্পি অত্থো অনুভাৰিতোতি অত্থস্সেৰ দস্সনতো. তেন হি অনুভাৰেতব্বমত্থংযেৰ তথা দস্সেতি, ন পন আনন্দত্থেরস্স অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেরাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায সম্ভৰন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. কেচি পন ‘‘দেৰতানং পরিৰিতক্কাপেক্খং তথাৰচনং, তস্মা এদিসী চোদনা অনৰকাসা’’তি ৰদন্তি. তস্মিং কির সমযে একচ্চানং দেৰতানং এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৰা চ পরিনিব্বুতো, অযঞ্চাযস্মা আনন্দো দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি, সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা, চূল়পিতুপুত্তো চ, কিং নু খো সো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৰতোযেৰ ৰচনং যথাসুত’’ন্তি, তেসমেৰ চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায তদভিপরিহরণত্থং অসপ্পুরিসভূমিসমতিক্কমনাদিঅত্থো অনুভাৰিতোতি. সাযেৰ যথাৰুত্তা অনরিযৰোহারাৰত্থা অসদ্ধম্মো, তদৰত্থানোক্কমনসঙ্খাতা চ সাৰকত্তপটিজাননা সদ্ধম্মো. এৰং সতি পরিযাযন্তরেন পুরিমত্থমেৰ দস্সেতীতি গহেতব্বং. অপিচ কুহনলপনাদিৰসেন পৰত্তো অকুসলরাসি অসদ্ধম্মো, তব্বিরহিতভাৰো চ সদ্ধম্মো.‘‘কেৰল’’ন্তিআদিনাপি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পরিযাযন্তরেন দস্সনং, যথাৰুত্তায অনরিযৰোহারাৰত্থায পরিমোচেতি. সাৰকত্তং পটিজাননেন সত্থারং অপদিসতীতি অত্থো. অপিচ সত্থুকপ্পাদিকিরিযতো অত্তানং পরিমোচেতি তক্কিরিযাসঙ্কায সম্ভৰতো. ‘‘সত্থু ভগৰতোযেৰ ৰচনং মযাসুত’’ন্তি সত্থারং অপদিসতীতি অত্থন্তরমনুভাৰনং হোতি. ‘‘জিনৰচন’’ন্তিআদিপি পরিযাযন্তরদস্সনং, অত্থন্তরমনুভাৰনমেৰ ৰা. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেসু যথারহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৰ নেত্তি তথা. ৰুত্তনযেন চেত্থ উভযথা অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.

অপরম্পি অনুভাৰেতব্বমত্থমনুভাৰেতি ‘‘অপিচা’’তিআদিনা. তত্থ উপ্পাদিতভাৰতন্তি দেসনাৰসেন পৰত্তিতভাৰং. পুরিমৰচনং ৰিৰরন্তোতি ভগৰতা দেসিতৰসেন পুরিমতরং সংৰিজ্জমানং ভগৰতা ৰচনমেৰ উত্তানিং করোন্তো, ইদং ৰচনন্তি সম্বন্ধো. চতূহি ৰেসারজ্জঞাণেহি ৰিসারদস্স, ৰিসারদহেতুভূতচতুৰেসারজ্জঞাণসম্পন্নস্স ৰা. দসঞাণবলধরস্স. সম্মাসম্বুদ্ধভাৰসঙ্খাতে উত্তমট্ঠানে ঠিতস্স, উসভস্স ইদন্তি ৰা অত্থেন আসভসঙ্খাতে অকম্পনসভাৰভূতে ঠানে ঠিতস্স. ‘‘এৰমেৰ খো ভিক্খৰে, যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি…পে… সো ধম্মং দেসেতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.৩৩) সীহোপমসুত্তাদীসু আগতেন অনেকনযেন সীহনাদনদিনো. সব্বসত্তেসু, সব্বসত্তানং ৰা উত্তমস্স. ন চেত্থ নিদ্ধারণলক্খণাভাৰতো নিদ্ধারণৰসেন সমাসো. সব্বত্থ হি সক্কতগন্থেসু, সাসনগন্থেসু চ এৰমেৰ ৰুত্তং. ধম্মেন সত্তানমিস্সরস্স. ধম্মস্সেৰ ইস্সরস্স তদুপ্পাদনৰসেনাতিপি ৰদন্তি. সেসপদদ্ৰযং তস্সেৰত্থস্স পরিযাযন্তরদীপনং. ধম্মেন লোকস্স পদীপমিৰ ভূতস্স, তদুপ্পাদকভাৰেন ৰা ধম্মসঙ্খাতপদীপসম্পন্নস্স. ‘‘ধম্মকাযোতি ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (দী. নি. ৩.১১৮) হি ৰুত্তং. ধম্মেন লোকপটিসরণভূতস্স, ধম্মসঙ্খাতেন ৰা পটিসরণেন সম্পন্নস্স. ‘‘যংনূনাহং…পে… তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা মানেত্ৰা পূজেত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি (অ. নি. ৪.২১; সং. নি. ১.১৭৩) হি ৰুত্তং. সদ্ধিন্দ্রিযাদিসদ্ধম্মসঙ্খাতস্স ৰরচক্কস্স পৰত্তিনো, সদ্ধম্মানমেতস্স ৰা আণাচক্কৰরস্স পৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স তস্স ভগৰতো ইদং ৰচনং সম্মুখাৰ মযা পটিগ্গহিতন্তি যোজেতব্বং. ব্যঞ্জনেতি পদসমুদাযভূতে ৰাক্যে. কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰাতি এত্থ দল়্হতরং নিৰিট্ঠা ৰিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনং মতিভেদমত্তং ৰিমতি. সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযাতি তথা অকত্তব্বভাৰকারণৰচনং. অত্তনাউপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমৰচনং ৰিৰরন্তোতি পন অস্সদ্ধিযৰিনাসনস্স, সদ্ধাসম্পদমুপ্পাদনস্স চ কারণৰচনং. ‘‘তেনেত’’ন্তিআদিনা যথাৰুত্তমেৰত্থং উদানৰসেন দস্সেতি.

‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি এৰং ৰদন্তো গোতমগোত্তস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৰকো, গোতমগোত্তসম্বন্ধো ৰা সাৰকো আযস্মা আনন্দো ভগৰতা ভাসিতভাৰস্স, সম্মুখা পটিগ্গহিতভাৰস্স চ সূচনতো, তথাসূচনেনেৰ চ খলিতদুন্নিরুত্তাদিগহণদোসাভাৰস্স সিজ্ঝনতো সাসনে অস্সদ্ধং ৰিনাসযতি, সদ্ধং ৰড্ঢেতীতি অত্থো. এত্থ চ পঞ্চমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকারাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৰিসেসমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা দস্সিতা, ততো পরা তিস্সো আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰিভাৰিতা, পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকারত্থং, নিদস্সনত্থং, অৰধারণত্থঞ্চ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা যোজিতাতি দট্ঠব্বং. হোন্তি চেত্থ –

‘‘দস্সনং দীপনঞ্চাপি, পকাসনং ৰিভাৰনং;

অনুভাৰনমিচ্চত্থো, কিরিযাযোগেন পঞ্চধা.

দস্সিতো পরম্পরায, সিদ্ধো নেকত্থৰুত্তিযা;

এৰং মে সুতমিচ্চেত্থ, পদত্তযে নযঞ্ঞুনা’’তি.

এক-সদ্দো পন অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পারা. ১১) সেট্ঠে, ‘‘একোৰূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫; দী. নি. ২.২১৫; ম. নি. ১.৮০; সং. নি. ৩.৬৩; ৰিভ. ৪.৪৪৫) অসহাযে, ‘‘একোৰ খো ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) সঙ্খ্যাযং, ইধাপি সঙ্খ্যাযমেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি (ইতিৰু. অট্ঠ. ১; দী. নি. টী. ১.পরিব্বাজককথাৰণ্ণনা) একোযেৰেস সমযো, ন দ্ৰে ৰা তযো ৰাতি ঊনাধিকাভাৰেন গণনস্স পরিচ্ছেদনিদ্দেসো একন্তি অযং সদ্দোতি অত্থো, তেন কস্স পরিচ্ছিন্দনন্তি অনুযোগে সতি ‘‘সময’’ন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো’’তি. এৰং পরিচ্ছেদপরিচ্ছিন্নৰসেন ৰুত্তেপি ‘‘অযং নাম সমযো’’তি সরূপতো অনিযমিতত্তা অনিযমিতৰচনমেৰাতি দস্সেতি ‘‘একং…পে…. দীপন’’ন্তি ইমিনা.

ইদানি সমযসদ্দস্স অনেকত্থৰুত্তিতং অত্থুদ্ধারৰসেন দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতমত্থং নিযমেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তস্মিং ‘‘একং সময’’ন্তি পদদ্ৰযে, সমভিনিৰিট্ঠো সময সদ্দোতি সম্বন্ধো. ন পন দিস্সতীতি তেস্ৰেকস্মিংযেৰ অত্থে ইধ পৰত্তনতো. সমৰাযেতি পচ্চযসামগ্গিযং, কারণসমৰাযেতি অত্থো. খণেতি ওকাসে. হেতুদিট্ঠীসূতি হেতুম্হি চেৰ লদ্ধিযঞ্চ. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তকালো. সমযো নাম তস্সেৰ পচ্চযসামগ্গী, অত্থতো পন তদনুরূপসরীরবলঞ্চেৰ তপ্পচ্চযপরিস্সযাভাৰো চ. উপাদানং নাম ঞাণেন তেসং গহণং, তস্মা যথাৰুত্তং কালঞ্চ সমযঞ্চ পঞ্ঞায গহেত্ৰা উপধারেত্ৰাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে অম্হাকং স্ৰে গমনস্স যুত্তকালো ভৰিস্সতি, কাযে বলমত্তা চ ফরিস্সতি, গমনপচ্চযা চ অঞ্ঞো অফাসুৰিহারো ন ভৰিস্সতি, অথেতং কালঞ্চ গমনকারণসমৰাযসঙ্খাতং সমযঞ্চ উপধারেত্ৰা অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি আগচ্ছেয্যামাতি. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৰ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৰুচ্চতি, সো একোৰাতি অধিপ্পাযো. দিযড্ঢো মাসো সেসো গিম্হানং উণ্হসমযো. ৰস্সানস্স পঠমো মাসো পরিল়াহসমযো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমাসো ৰা এস, ব্যাসো ৰা. পৰুট্ঠং ৰনং পৰনং, তস্মিং, কপিলৰত্থুসামন্তে মহাৰনসঙ্খাতে ৰনসণ্ডেতি অত্থো. সমযোপি খোতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদপূরণস্স হেতু. ভদ্দালীতি তস্স ভিক্খুস্স নামং. ইদং ৰুত্তং হোতি – তযা ভদ্দালি পটিৰিজ্ঝিতব্বযুত্তকং একং কারণং অত্থি, তম্পি তে ন পটিৰিদ্ধং ন সল্লক্খিতন্তি. কিং তং কারণন্তি আহ ‘‘ভগৰাপি খো’’তিআদি.

‘‘উগ্গহমানো’’তিআদীসু মানোতি তস্স পরিব্বাজকস্স পকতিনামং, কিঞ্চি কিঞ্চি পন সিপ্পং উগ্গহেতুং সমত্থতায ‘‘উগ্গহমানো’’তি নং সঞ্জানন্তি, তস্মা ‘‘উগ্গহমানো’’তি ৰুচ্চতি. সমণমুণ্ডিকস্স পুত্তো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো. সো কির দেৰদত্তস্স উপট্ঠাকো. সমযং দিট্ঠিং পকারেন ৰদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৰাদকো, তস্মিং, দিট্ঠিপ্পৰাদকেতি অত্থো. তস্মিং কির ঠানে চঙ্কীতারুক্খপোক্খরসাতিপ্পভূতযো ব্রাহ্মণা, নিগণ্ঠাচেলকপরিব্বাজকাদযো চ পব্বজিতা সন্নিপতিত্ৰা অত্তনো অত্তনো সমযং পকারেন ৰদন্তি কথেন্তি দীপেন্তি, তস্মা সো আরামো ‘‘সমযপ্পৰাদকো’’তি ৰুচ্চতি. স্ৰেৰ তিন্দুকাচীরসঙ্খাতায তিম্বরূসকরুক্খপন্তিযা পরিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীরো’’তি ৰুচ্চতি. একা সালা এত্থাতি একসালকো. যস্মা পনেত্থ পঠমং একা সালা অহোসি, পচ্ছা পন মহাপুঞ্ঞং পোট্ঠপাদপরিব্বাজকং নিস্সায বহূ সালা কতা, তস্মা তমেৰ পঠমং কতং একং সালং উপাদায লদ্ধপুব্বনামৰসেন ‘‘একসালকো’’তি ৰুচ্চতি. মল্লিকায নাম পসেনদিরঞ্ঞো দেৰিযা উয্যানভূতো সো পুপ্ফফলসচ্ছন্নো আরামো, তেন ৰুত্তং ‘‘মল্লিকায আরামে’’তি. পটিৰসতীতি তস্মিং ফাসুতায ৰসতি.

দিট্ঠে ধম্মেতি পচ্চক্খে অত্তভাৰে. অত্থোতি ৰুড্ঢি. কম্মকিলেসৰসেন সম্পরেতব্বতো সম্মা পাপুণিতব্বতো সম্পরাযো, পরলোকো, তত্থ নিযুত্তো সম্পরাযিকো, পরলোকত্থো. অত্থাভিসমযাতি যথাৰুত্তউভযত্থসঙ্খাতহিতপটিলাভা. সম্পরাযিকোপি হি অত্থো কারণস্স নিপ্ফন্নত্তা পটিলদ্ধো নাম হোতীতি তং অত্থদ্ৰযমেকতো কত্ৰা ‘‘অত্থাভিসমযা’’তি ৰুত্তং. ধিযা পঞ্ঞায তংতদত্থে রাতি গণ্হাতি, ধী ৰা পঞ্ঞা এতস্সত্থীতি ধীরো. পণ্ডা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা. সা হি সুখুমেসুপি অত্থেসু পডতি গচ্ছতি, দুক্খাদীনং ৰা পীল়নাদিআকারং জানাতীতি পণ্ডা. তায ইতো গতোতি পণ্ডিতো. অথ ৰা ইতা সঞ্জাতা পণ্ডা এতস্স, পডতি ৰা ঞাণগতিযা গচ্ছতীতি পণ্ডিতো. সম্মা মানাভিসমযাতি মানস্স সম্মা পহানেন. সম্মাতি চেত্থ অগ্গমগ্গঞাণেন সমুচ্ছেদপ্পহানং ৰুত্তং. অন্তন্তি অৰসানং. পীল়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৰিপ্ফারিতাকরণং. তদেৰ অত্থো তথা ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা. সমেচ্চ পচ্চযেহি কতভাৰো সঙ্খতট্ঠো. দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং পরিদহনং সন্তাপট্ঠো. জরায, মরণেন চাতি দ্ৰিধা ৰিপরিণামেতব্বো ৰিপরিণামট্ঠো. অভিসমেতব্বো পটিৰিজ্ঝিতব্বো অভিসমযট্ঠো, পীল়নাদীনিযেৰ. তানি হি অভিসমেতব্বভাৰেন একীভাৰমুপনেত্ৰা ‘‘অভিসমযট্ঠো’’তি ৰুত্তানি. অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স অত্থো গোচরো অভিসমযট্ঠোতি তানিযেৰ তব্বিসয-ভাৰূপগমন-সামঞ্ঞতো একত্তেন ৰুত্তানি. এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৰাচকো সমযসদ্দো এৰাতি সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারেপি সউপসগ্গো অভিসমযো ৰুত্তো.

তেসু পন অত্থেসু অযং ৰচনত্থো – সহকারীকারণৰসেন সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৰেতীতি সমযো, সমৰাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্রহ্মচরিযমেত্থ তদাধারপুগ্গলৰসেনাতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৰা সংগচ্ছন্তি ধম্মা, সত্তা ৰা সহজাতাদীহি, উপ্পাদাদীহি চাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায হি অত্থতো অভূতোপি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং, করণং ৰিয চ পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতি. সমং, সম্মা ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৰযৰানং সহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহো, ন পন অৰযৰৰিনিমুত্তো সমূহো নাম কোচি পরমত্থতো অত্থি. পচ্চযন্তরসমাগমে এতি ফলং উপ্পজ্জতি, পৰত্ততি ৰা এতস্মাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সো হি পচ্চযন্তরসমাগমনেনেৰ অত্তনো ফলং উপ্পাদট্ঠিতিসমঙ্গীভাৰং করোতি. সমেতি সংযোজনভাৰতো সম্বন্ধো হুত্ৰা এতি অত্তনো ৰিসযে পৰত্ততি, দল়্হগ্গণভাৰতো ৰা তংসঞ্ঞুত্তা সত্তা অযন্তি এতেন যথাভিনিৰেসং পৰত্তন্তীতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানং সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিরোধস্স যানং পাপুণনং, সম্মা ৰা যানং অপগমো অপ্পৰত্তি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিগন্তব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতো সভাৰো. অভিমুখভাৰেন তং তং সভাৰং সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৰাৰবোধো.

ননু চ অত্থমত্তং যথাধিপ্পেতং পতি সদ্দা অভিনিৰিসন্তীতি ন একেন সদ্দেন অনেকে অত্থা অভিধীযন্তি, অথ কস্মা ইধ সমযসদ্দস্স অনেকধা অত্থো ৰুত্তোতি? সচ্চমেতং সদ্দৰিসেসে অপেক্খিতে সদ্দৰিসেসে হি অপেক্খিতে ন একেন সদ্দেন অনেকত্থাভিধানং সম্ভৰতি. ন হি যো কালাদিঅত্থো সময-সদ্দো, সোযেৰ সমূহাদিঅত্থং ৰদতি. এত্থ পন তেসং তেসমত্থানং সমযসদ্দৰচনীযতাসামঞ্ঞমুপাদায অনেকত্থতা সময-সদ্দস্স ৰুত্তাতি. এৰং সব্বত্থ অত্থুদ্ধারে. হোতি চেত্থ –

‘‘সামঞ্ঞৰচনীযতং, উপাদায অনেকধা;

অত্থং ৰদে ন হি সদ্দো, একো নেকত্থকো সিযা’’তি.

সমৰাযাদিঅত্থানং ইধ অসম্ভৰতো, কালস্সেৰ চ অপদিসিতব্বত্তা ‘‘ইধ পনস্স কালো অত্থো’’তি ৰুত্তং. দেসদেসকাদীনং ৰিয হি কালস্স নিদানভাৰেন অধিপ্পেতত্তা সোপি ইধ অপদিসীযতি. ‘ইমিনা কীদিসং কালং দীপেতীতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি. তেনাতি কালত্থেন সময-সদ্দেন. অড্ঢমাসো পক্খৰসেন ৰুত্তো, পুব্বণ্হাদিকো দিৰসভাগৰসেন, পঠমযামাদিকো পহারৰসেন. আদি-সদ্দেন খণলযাদযো সঙ্গহিতা, অনিযমিতৰসেন একং কালং দীপেতীতি অত্থো.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৰসেন কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৰচ্ছরাদিনা নিযমিতৰসেনাতি আহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. কিঞ্চাপি পঞ্ঞায ৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং, তথাপীতি সম্বন্ধো. ৰচসা ধারেতুং ৰা সযং উদ্দিসিতুং ৰা পরেন উদ্দিসাপেতুং ৰা ন সক্কা নানপ্পকারভাৰতো বহু চ ৰত্তব্বং হোতি যাৰ কালপ্পভেদো, তাৰ ৰত্তব্বত্তা. ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তে পন ন সো কালপ্পভেদো অত্থি, যো এত্থানন্তোগধো সিযাতি দস্সেতি ‘‘একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা’’তি ইমিনা. এৰং লোকিযসম্মতকালৰসেন সমযত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি সাসনে পাকটকালৰসেন সমযত্থং দস্সেতুং ‘‘যে ৰা ইমে’’তিআদি ৰুত্তং. অপিচ উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমং অকত্ৰা সমযসদ্দস্স ৰচনে অযম্পি গুণো লদ্ধোযেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৰা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতি তস্সা ৰিসেসপরিহারৰিসযত্তা. তত্থ যে ইমে সমযাতি সম্বন্ধো. ভগৰতো মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালো চেত্থ গব্ভোক্কন্তিসমযো. চত্তারি নিমিত্তানি পস্সিত্ৰা সংৰেজনকালো সংৰেগসমযো. ছব্বস্সানি সম্বোধিসমধিগমায চরিযকালো দুক্করকারিকসমযো. দেৰসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৰীতিনামনকালো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো, ৰিসেসতো পন সত্তসত্তাহানি ঝানসমাপত্তিৰল়ঞ্জনকালো. পঞ্চচত্তালীসৰস্সানি তংতংধম্মদেসনাকালো দেসনাসমযো. আদি-সদ্দেন যমকপাটিহারিযসমযাদযো সঙ্গণ্হাতি. পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনওভাসপাতুভাৰাদীহি পাকটা. ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তে তদঞ্ঞেপি সমযা সন্তীতি অত্থাপত্তিতো তেসু সমযেসু ইধ দেসনাসমযসঙ্খাতো সমযৰিসেসো ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তোতি দীপেতীতি অধিপ্পাযো.

যথাৰুত্তপ্পভেদেসুযেৰ সমযেসু একদেসং পকারন্তরেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হি ঞাণকিচ্চসমযো, অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযোযেৰ. অরিযতুণ্হীভাৰসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো. করুণাকিচ্চপরহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযো, তস্মা তেসু ৰুত্তপ্পভেদেসু সমযেসু একদেসোৰ পকারন্তরেন দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো ভিক্খৰে দ্ৰযং করণীযং ধম্মী কথা ৰা অরিযো ৰা তুণ্হীভাৰো’’তি (উদা. ১২) ৰুত্তসমযে সন্ধায ‘‘সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসূ’’তি ৰুত্তং. তেসুপি সমযেসূতি করুণাকিচ্চপরহিতপটিপত্তিধম্মিকথাদেসনাসমযেসুপি. অঞ্ঞতরং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তং অত্থতো অভেদত্তা.

অঞ্ঞত্থ ৰিয ভুম্মৰচনেন চ করণৰচনেন চ নিদ্দেসমকত্ৰা ইধ উপযোগৰচনেন নিদ্দেসপযোজনং নিদ্ধারেতুকামো পরম্মুখেন চোদনং সমুট্ঠপেতি ‘‘কস্মা পনেত্থা’’তিআদিনা. এত্থাতি ‘‘একং সময’’ন্তি ইমস্মিং পদে, করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো যথাতি সম্বন্ধো. ভৰন্তি এত্থাতি ভুম্মং, ওকাসো, তত্থ পৰত্তং ৰচনং ৰিভত্তি ভুম্মৰচনং. করোতি কিরিযমভিনিপ্ফাদেভি এতেনাতি করণং, কিরিযানিপ্ফত্তিকারণং. উপযুজ্জিতব্বো কিরিযাযাতি উপযোগো, কম্মং, তত্থ ৰচনং তথা. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা যথাৰুত্তচোদনং পরিহরতি. তত্থাতি তেসু অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৰিনযেসু. তথাতি ভুম্মৰচনকরণৰচনেহি অত্থসম্ভৰতো চাতি যোজেতব্বং, অধিকরণভাৰেনভাৰলক্খণত্থানং, হেতুকরণত্থানঞ্চ সম্ভৰতোতি অত্থো. ইধাতি ইধস্মিং সুত্তপদে. অঞ্ঞথাতি উপযোগৰচনেন. অত্থসম্ভৰতোতি অচ্চন্তসংযোগত্থস্স সম্ভৰতো.

‘‘তত্থ হী’’তিআদি তব্বিৰরণং. ইতোতি ‘‘একং সময’’ন্তি সুত্তপদতো. অধিকরণত্থোতি আধারত্থো. ভৰনং ভাৰো, কিরিযা, কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং, তদেৰত্থো তথা. কেন সমযত্থেন ইদং অত্থদ্ৰযং সম্ভৰতীতি অনুযোগে সতি তদত্থদ্ৰযসম্ভৰানুরূপেন সমযত্থেন, তং দল়্হং করোন্তো ‘‘অধিকরণঞ্হী’’তিআদিমাহ. পদত্থতোযেৰ হি যথাৰুত্তমত্থদ্ৰযং সিদ্ধং, ৰিভত্তি পন জোতকমত্তা. তত্থ কালসঙ্খাতো, কালসদ্দস্স ৰা অত্থো যস্সাতি কালত্থো. সমূহসঙ্খাতো, ‘সমূহসদ্দস্স ৰা অত্থো যস্সাতি সমূহত্থো, কো সো? সমযো. ইদং ৰুত্তং হোতি – কালত্থো, সমূহত্থো চ সমযো তত্থ অভিধম্মে ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকরণং আধারোতি, যস্মিং কালে, ধম্মপুঞ্জে ৰা কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ কালে, ধম্মপুঞ্জে ৰা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. ননু চাযং উপাদাপঞ্ঞত্তিমত্তো কালো, ৰোহারমত্তো চ সমূহো, সো কথং অধিকরণং সিযা তত্থ ৰুত্তধম্মানন্তি? নাযং দোসো. যথা হি কালো সযং পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নত্তা আধারভাৰেন পঞ্ঞাতো, সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নো চ তঙ্খণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে, পরতো চ অভাৰতো ‘‘পুব্বণ্হেজাতো, সাযন্হে আগচ্ছতী’’তিআদীসু, সমূহো চ অৰযৰৰিনিমুত্তো ৰিসুং অৰিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধত্তা অৰযৰানং আধারভাৰেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘রুক্খে সাখা, যৰরাসিযং পত্তসম্ভূতো’’তিআদীসু, এৰমিধাপি সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নত্তা, কপ্পনামত্তসিদ্ধত্তা চ তদুভযং তত্থ ৰুত্তধম্মানং অধিকরণভাৰেন পঞ্ঞাপীযতীতি.

‘‘খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্সা’’তিআদি ভাৰেনভাৰলক্খণত্থসম্ভৰদস্সনং. তত্থ খণো নাম অট্ঠক্খণৰিনিমুত্তো নৰমো বুদ্ধুপ্পাদক্খণো, যানি ৰা পনেতানি ‘‘চত্তারিমানি ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমুস্সানং চতুচক্কং পৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) এত্থ পতিরূপদেসৰাসো সপ্পুরিসূপনিস্সযো অত্তসম্মাপণীধি পুব্বেকতপুঞ্ঞতাতি চত্তারি চক্কানি ৰুত্তানি, তানি একজ্ঝং কত্ৰা ওকাসট্ঠেন ‘‘খণো’’তি ৰেদিতব্বানি. তানি হি কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসভূতানি. সমৰাযো নাম ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৪; সং. নি. ৩.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) নিদ্দিট্ঠা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসাধারণফলনিপ্ফাদকত্তেন সণ্ঠিতা চক্খুরূপাদিপচ্চযসামগ্গী. চক্খুরূপাদীনঞ্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদি সাধারণফলং. হেতু নাম যোনিসোমনসিকারাদিজনকহেতু. যথাৰুত্তস্স খণসঙ্খাতস্স, সমৰাযসঙ্খাতস্স, হেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স সত্তাসঙ্খাতেন ভাৰেন তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং সত্তাসঙ্খাতো ভাৰো লক্খীযতি ৰিঞ্ঞাযতীতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ‘‘গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি এত্থ দোহনকিরিযায গমনকিরিযা লক্খীযতি, এৰমিধাপি যথাৰুত্তস্স সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিরিযা, ফস্সাদীনং ভৰনকিরিযা চ লক্খীযতীতি. ননু চেত্থ সত্তাকিরিযা অৰিজ্জমানাৰ, কথং তায লক্খীযতীতি? সচ্চং, তথাপি ‘‘যস্মিং সমযে’’তি চ ৰুত্তে সতীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰহোতি অঞ্ঞকিরিযাসম্বন্ধাভাৰে পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতো, তস্মা অত্থতো গম্যমানায তায সত্তাকিরিযায লক্খীযতীতি. অযঞ্হি তত্থ অত্থো – যস্মিং যথাৰুত্তে খণে, পচ্চযসমৰাযে, হেতুম্হি ৰা সতি কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ খণে, পচ্চযসমৰাযে, হেতুম্হি ৰা সতি ফস্সাদযোপি হোন্তীতি. অযং পন অত্থো অভিধম্মেযেৰ (অট্ঠসা. কামাৰচরকুসলপদভাজনীযে) নিদস্সনৰসেন ৰুত্তো, যথারহমেস নযো অঞ্ঞেসুপি সুত্তপদেসূতি. তস্মাতি অধিকরণত্থস্স, ভাৰেনভাৰলক্খণত্থস্স চ সম্ভৰতো. তদত্থজোতনত্থন্তি তদুভযত্থস্স সমযসদ্দত্থভাৰেন ৰিজ্জমানস্সেৰ ভুম্মৰচনৰসেন দীপনত্থং. ৰিভত্তিযো হি পদীপো ৰিয ৰত্থুনো ৰিজ্জমানস্সেৰ অত্থস্স জোতকাতি, অযমত্থো সদ্দসত্থেসু পাকটোযেৰ.

হেতুঅত্থো, করণত্থো চ সম্ভৰতীতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, ৰিজ্জায ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয হেতুঅত্থো, ‘‘ফরসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৰিয করণত্থো চ সম্ভৰতি. কথং পন সম্ভৰতীতি আহ ‘‘যো হি সো’’তিআদি. ৰিনযে (পারা. ২০) আগতসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনৰত্থুৰসেন থেরং মরিযাদং কত্ৰা ‘‘সারিপুত্তাদীহিপি দুৰিঞ্ঞেয্যো’’তি ৰুত্তং. তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেনাতি এত্থ পন তংতংৰত্থুৰীতিক্কমোৰ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতু চেৰ করণঞ্চ. তথা হি যদা ভগৰা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা পঠমমেৰ তেসং তেসং তত্থ তত্থ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভূতং তং তং ৰীতিক্কমং অপেক্খমানো ৰিহরতি, তদা তং তং ৰীতিক্কমং অপেক্খিত্ৰা তদত্থং ৰসতীতি সিদ্ধো ৰত্থুৰীতিক্কমস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভাৰো ‘‘অন্নেনৰসতী’’তিআদীসু অন্নমপেক্খিত্ৰা তদত্থং ৰসতীতিআদিনা কারণেন অন্নাদীনং হেতুভাৰো ৰিয. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকালে পন তেনেৰ পুব্বসিদ্ধেন ৰীতিক্কমেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতি, তস্মা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সাধকতমত্তা করণভাৰোপি ৰীতিক্কমস্সেৰ সিদ্ধো ‘‘অসিনা ছিন্দতী’’তিআদীসু অসিনা ছিন্দনকিরিযং সাধেতীতিআদিনা কারণেন অসিআদীনং করণভাৰো ৰিয. এৰং সন্তেপি ৰীতিক্কমং অপেক্খমানো তেনেৰ সদ্ধিং তন্নিস্সিতম্পি কালং অপেক্খিত্ৰা ৰিহরতীতি কালস্সাপি ইধ হেতুভাৰো ৰুত্তো, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তো চ তং তং ৰীতিক্কমকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতীতি ৰীতিক্কমনিস্সযস্স কালস্সাপি করণভাৰো ৰুত্তো, তস্মা ইমিনা পরিযাযেন কালস্সাপি হেতুভাৰো, করণভাৰো চ লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেনা’’তি, নিপ্পরিযাযেন পন ৰীতিক্কমোযেৰ হেতুভূতো, করণভূতো চ. সো হি ৰীতিক্কমক্খণে হেতু হুত্ৰা পচ্ছা সিক্খাপদপঞ্ঞাপনক্খণে করণম্পি হোতীতি. সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তোতি ৰীতিক্কমং পুচ্ছিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ওতিণ্ণৰত্থুং তং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা, ৰিগরহিত্ৰা চ তং তং ৰত্থুওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন করণভূতেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানোতি ততিযপারাজিকাদীসু (পারা. ১৬২) ৰিয সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতুভূতং তং তং ৰত্থুৰীতিক্কমসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসীতি অত্থো.

‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো’’তি ইদং যথাক্কমং করণভাৰস্স, হেতুভাৰস্স চ সমত্থনৰচনং, তস্মা তদনুরূপং ‘‘তেনসমযেন করণভূতেন হেতুভূতেনা’’তি এৰং ৰত্তব্বেপি পঠমং ‘‘হেতুভূতেনা’’তি উপ্পটিপাটিৰচনং তত্থ হেতুভাৰস্স সাতিসযমধিপ্পেতত্তা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ভগৰা হি ৰেরঞ্জাযং ৰিহরন্তো ধম্মসেনাপতিত্থেরস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতং পরিৰিতক্কসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ৰিহাসী’’তি তীসুপি কির গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. ‘‘কিং পনেত্থ যুত্তিচিন্তায, আচরিযস্স ইধ কমৰচনিচ্ছা নত্থীতি এৰমেতং গহেতব্বং – অঞ্ঞাসুপি হি অট্ঠকথাসু অযমেৰ অনুক্কমো ৰুত্তো, ন চ তাসু ‘তেন সমযেন ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’তি ৰিনযপাল়িপদে হেতুঅত্থস্সেৰ সাতিসযং অধিপ্পেতভাৰদীপনত্থং ৰুত্তো অৰিসযত্তা, সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো হেতুভূতেন, করণভূতেন চ সমযেন ৰিহাসি, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো হেতুভূতেন সমযেন ৰিহাসীতি এৰমেত্থ যথালাভং সম্বন্ধভাৰতো এৰং ৰুত্তো’’তিপি ৰদন্তি. তস্মাতি যথাৰুত্তস্স দুৰিধস্সাপি অত্থস্স সম্ভৰতো. তদত্থজোতনত্থন্তি ৰুত্তনযেন করণৰচনেন তদুভযত্থস্স জোতনত্থং. তত্থাতি তস্মিং ৰিনযে. এত্থ চ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা এৰ ৰীতিক্কমসমযস্স সাধকতমত্তা তস্স করণভাৰে ‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো’’তি অজ্ঝাহরিতপদেন সম্বন্ধো, হেতুভাৰে পন তদপেক্খনমত্তত্তা ‘‘ৰিহরতী’’তি পদেনেৰাতি দট্ঠব্বং. তথাযেৰ হি ৰুত্তং ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন, করণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসী’’তি. করণঞ্হি কিরিযত্থং, ন হেতু ৰিয কিরিযাকারণং. হেতু পন কিরিযাকারণং, ন করণং ৰিয কিরিযত্থোতি.

‘‘ইধ পনা’’তিআদিনা উপযোগৰচনস্স অচ্চন্তসংযোগত্থসম্ভৰদস্সনং, অচ্চন্তমেৰ দব্বগুণকিরিযাহি সংযোগো অচ্চন্তসংযোগো, নিরন্তরমেৰ তেহি সংযুত্তভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. সোযেৰত্থো তথা. এৰংজাতিকেতি এৰংসভাৰে. কথং সম্ভৰতীতি আহ ‘‘যঞ্হী’’তিআদি. অচ্চন্তমেৰাতি আরব্ভতো পট্ঠায যাৰ দেসনানিট্ঠানং, তাৰ একংসমেৰ, নিরন্তরমেৰাতি অত্থো. করুণাৰিহারেনাতি পরহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন করুণাৰিহারেন. তথা হি করুণানিদানত্তা দেসনায ইধ পরহিতপটিপত্তি ‘‘করুণাৰিহারো’’তি ৰুত্তা, ন পন করুণাসমাপত্তিৰিহারো. ন হি দেসনাকালে দেসেতব্বধম্মৰিসযস্স দেসনাঞাণস্স সত্তৰিসযায মহাকরুণায সহুপ্পত্তি সম্ভৰতি ভিন্নৰিসযত্তা, তস্মা করুণায পৰত্তো ৰিহারোতি কত্ৰা পরহিতপটিপত্তিৰিহারো ইধ ‘‘করুণাৰিহারো’’তি ৰেদিতব্বো. তস্মাতি অচ্চন্তসংযোগত্থসম্ভৰতো. তদত্থজোতনত্থন্তি ৰুত্তনযেন উপযোগৰিভত্তিযা তদত্থস্স জোতনত্থং উপযোগনিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং সজ্ঝাযতি, দিৰসং ভুঞ্জতী’’তি. তেনাতি যেন কারণেন অভিধম্মে, ইতো অঞ্ঞেসু চ সুত্তপদেসু ভুম্মৰচনস্স অধিকরণত্থো, ভাৰেনভাৰলক্খণত্থো চ, ৰিনযে করণৰচনস্স হেতুঅত্থো, করণত্থো চ ইধ উপযোগৰচনস্স অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি, তেনাতি অত্থো. এতন্তি যথা ৰুত্তস্সত্থস্স সঙ্গহগাথাপদং অঞ্ঞত্রাতি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু, ৰিনযে চ. সমযোতি সমযসদ্দো. সদ্দেযেৰ হি ৰিভত্তিপরা ভৰতিঅত্থে অসম্ভৰতো. সোতি স্ৰেৰ সমযসদ্দো.

এৰং অত্তনো মতিং দস্সেত্ৰা ইদানি পোরাণাচরিযমতিং দস্সেতুং ‘‘পোরাণা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পোরাণাতি চ পুরিমা অট্ঠকথাচরিযা. ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৰা…পে… ‘‘একং সময’’ন্তি ৰা এস ভেদোতি সম্বন্ধো. অভিলাপমত্তভেদোতি ৰচনমত্তেন ভেদো ৰিসেসো, ন পন অত্থেন, তেনাহ ‘‘সব্বত্থ ভুম্মমেৰত্থো’’তি, সব্বেসুপি অত্থতো আধারো এৰ অত্থোতি ৰুত্তং হোতি. ইমিনা চ ৰচনেন সুত্তৰিনযেসু ৰিভত্তিৰিপরিণামো কতো, ভুম্মত্থে ৰা উপযোগকরণৰিভত্তিযো সিদ্ধাতি দস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা তেসং মতিদস্সনে গুণমাহ.

ভারিযট্ঠেন গরু. তদেৰত্থং সঙ্কেততো সমত্থেতি ‘‘গরুং হী’’তিআদিনা সঙ্কেতৰিসযো হি সদ্দো তংৰৰত্থিতোযেৰ চেস অত্থবোধকোতি. গরুন্তি গরুকাতব্বং জনং. ‘‘লোকে’’তি ইমিনা ন কেৰলং সাসনেযেৰ, লোকেপি গরুকাতব্বট্ঠেন ভগৰাতি সঙ্কেতসিদ্ধীতি দস্সেতি. যদি গরুকাতব্বট্ঠেন ভগৰা, অথ অযমেৰ সাতিসযং ভগৰা নামাতি দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্চা’’তিআদিমাহ. তথা হি লোকনাথো অপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰসীলাদিগুণৰিসেসসমঙ্গিতায, সব্বানত্থপরিহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকারিতায চ অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং উত্তমং গারৰট্ঠানন্তি. ন কেৰলং লোকেযেৰ, অথ খো সাসনেপীতি দস্সেতি ‘‘পোরাণেহী’’তিআদিনা, পোরাণেহীতি চ অট্ঠকথাচরিযেহীতি অত্থো. সেট্ঠৰাচকৰচনম্পি সেট্ঠগুণসহচরণতো সেট্ঠমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠ’’ন্তি. ৰুচ্চতি অত্থো, এতেনাতি হি ৰচনং, সদ্দো. অথ ৰা ৰুচ্চতীতি ৰচনং, অত্থো, তস্মা যো ‘‘ভগৰা’’তি ৰচনেন ৰচনীযো অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. ভগৰাতি ৰচনমুত্তমন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. গারৰযুত্তোতি গরুভাৰযুত্তো গরুগুণযোগত্তা, সাতিসযং ৰা গরুকরণারহতায গারৰযুত্তো, গারৰারহোতি অত্থো. যেন কারণত্তযেন সো তথাগতো গরু ভারিযট্ঠেন, তেন ‘‘ভগৰা’’তি ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. গরুতাকারণদস্সনঞ্হেতং পদত্তযং. ‘‘সিপ্পাদিসিক্খাপকাপি গরূযেৰ নাম হোন্তি, ন চ গারৰযুত্তা, অযং পন তাদিসো ন হোতি, তস্মা গরূতি কত্ৰা ‘গারৰযুত্তো’তি ৰুত্ত’’ন্তি কেচি. এৰং সতি তদেতং ৰিসেসনপদমত্তং, পুরিমপদদ্ৰযমেৰ কারণদস্সনং সিযা.

অপিচাতি অত্থন্তরৰিকপ্পত্থে নিপাতো, অপরো নযোতি অত্থো. তত্থ –

‘‘ৰণ্ণগমো ৰণ্ণৰিপরিযাযো,

দ্ৰে চাপরে ৰণ্ণৰিকারনাসা;

ধাতূনমত্থাতিসযেন যোগো,

তদুচ্চতে পঞ্চৰিধা নিরুত্তী’’তি. –

ৰুত্তং নিরুত্তিলক্খণং গহেত্ৰা, ‘‘পিসোদরাদীনি যথোপদিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তসদ্দনযেন ৰা পিসোদরাদিআকতিগণপক্খেপলক্খণং গহেত্ৰা লোকিয লোকুত্তরসুখাভিনিব্বত্তকং সীলাদিপারপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থীতি ‘‘ভাগ্যৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ভাগ্যৰা’’তি. তথা অনেকভেদভিন্নকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৰা পঞ্চমারে অভঞ্জীতি ‘‘ভগ্গৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘ভগ্গৰা’’তি ইমিনা. লোকে চ ভগ-সদ্দো ইস্সরিযধম্মযসসিরীকামপযত্তেসু ছসু ধম্মেসু পৰত্ততি, তে চ ভগসঙ্খাতা ধম্মা অস্স সন্তীতি ভগৰাতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘যুত্তো ভগেহি চা’’তি ৰুত্তং. কুসলাদীহি অনেকভেদেহি সব্বধম্মে ৰিভজি ৰিভজিত্ৰা ৰিৰরিত্ৰা দেসেসীতি ‘‘ৰিভত্তৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰিভত্তৰা’’তি. দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারে, কাযচিত্তউপধিৰিৰেকে, সুঞ্ঞতানিমিত্তাপ্পণিহিতৰিমোক্খে, অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তরে উত্তরিমনুস্সধম্মে ভজি সেৰি বহুলমকাসীতি ‘‘ভত্তৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘ভত্তৰা’’তি ইমিনা. তীসু ভৰেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনমনেন ৰন্তং ৰমিতন্তি ‘‘ভৰেসু ৰন্তগমনো’’তি ৰত্তব্বে ভৰসদ্দতো ভ-কারং গমনসদ্দতো গ-কারং ৰন্তসদ্দতো ৰ-কারং আদায, তস্স চ দীঘং কত্ৰা ৰণ্ণৰিপরিযাযেন ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘ৰন্তগমনো ভৰেসূ’’তি ৰুত্তং. ‘‘যতো ভাগ্যৰা, ততো ভগৰা’’তিআদিনা পচ্চেকং যোজেতব্বং. অস্স পদস্সাতি ‘‘ভগৰা’’তি পদস্স. ৰিত্থারত্থোতি ৰিত্থারভূতো অত্থো. ‘‘সো চা’’তিআদিনা গন্থমহত্তং পরিহরতি. ৰুত্তোযেৰ, ন পন ইধ পন ৰত্তব্বো ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

অপিচ ভগে ৰনি, ৰমীতি ৰা ভগৰা. সো হি ভগে সীলাদিগুণে ৰনি ভজি সেৰি, তে ৰা ভগসঙ্খাতে সীলাদিগুণে ৰিনেয্যসন্তানেসু ‘‘কথং নু খো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ৰনি যাচি পত্থযি, এৰং ভগে ৰনীতি ভগৰা, ভগে ৰা সিরিং, ইস্সরিযং, যসঞ্চ ৰমি খেল়পিণ্ডং ৰিয ছড্ডযি. তথা হি ভগৰা হত্থগতং চক্কৰত্তিসিরিং, চতুদীপিস্সরিযং, চক্কৰত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযঞ্চ সত্তরতনসমুজ্জলং যসং অনপেক্খো ছড্ডযি. অথ ৰা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ভগা আকারস্স রস্সং কত্ৰা, সিনেরুযুগন্ধরাদিগতা ভাজনলোকসোভা. তা ভগা ৰমি তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন পজহি, এৰং ভগে ৰমীতি ভগৰাতি এৰমাদীহি তত্থ তত্থাগতনযেহি চস্স অত্থো ৰত্তব্বো, অম্হেহি পন সো গন্থভীরুজনানুগ্গহণত্থং, গন্থগরুতাপরিহরণত্থঞ্চ অজ্ঝুপেক্খিতোতি.

এৰমেতেসং অৰযৰত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি সমুদাযত্থং দস্সেন্তো পুরিমপদত্তযস্স সমুদাযত্থেন ৰুত্তাৰসেসেন তেসমত্থানং পটিযোগিতায তেনাপি সহ দস্সেতুং ‘‘এত্তাৰতা’’তিআদিমাহ. এত্তাৰতাতি এতস্স ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ৰচনেন ‘‘একং সমযং ভগৰা’’ তিৰচনেনাতি ইমেহি সম্বন্ধো. এত্থাতি এতস্মিং নিদানৰচনে. যথাসুতং ধম্মং দেসেন্তোতি এত্থ অন্ত-সদ্দো হেতুঅত্থো. তথাদেসিতত্তা হি পচ্চক্খং করোতি নাম. এস নযো অপরত্থাপি. ‘‘যো খো আনন্দ, মযা ধম্মো চ…পে… সত্থা’’তি ৰচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৰপরিযাযো ৰিজ্জতেৰাতি কত্ৰা ‘‘ধম্মসরীরং পচ্চক্খং করোতী’’তি ৰুত্তং. ধম্মকাযন্তি হি ভগৰতো সম্বন্ধীভূতং ধম্মসঙ্খাতং কাযন্তি অত্থো. তথা চ ৰুত্তং ‘‘ধম্মকাযোতি ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি. তং পন কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি. তেনাতি চ তাদিসেন পচ্চক্খকরণেনাতি অত্থো. ইদং অধুনা ৰক্খমানসুত্তং পাৰচনং পকট্ঠং উত্তমং বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰচনং নাম. তস্মা তুম্হাকং অতিক্কন্তসত্থুকং অতীতসত্থুকভাৰো ন হোতীতি অত্থো. ভাৰপ্পধানো হি অযং নিদ্দেসো, ভাৰলোপো ৰা, ইতরথা পাৰচনমেৰ অনতিক্কন্তসত্থুকং, সত্থুঅদস্সনেন পন উক্কণ্ঠিতস্স জনস্স অতিক্কন্তসত্থুকভাৰোতি অত্থো আপজ্জেয্য, এৰঞ্চ সতি ‘‘অযং ৰো সত্থাতি সত্থুঅদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতী’’ তিৰচনেন সহ ৰিরোধো ভৰেয্যাতি ৰদন্তি. ইদং পাৰচনং সত্থুকিচ্চনিপ্ফাদনেন ন অতীতসত্থুকন্তি পন অত্থো. সত্থূতি কম্মত্থে ছট্ঠী, সমাসপদং ৰা এতং সত্থুঅদস্সনেনাতি. উক্কণ্ঠনং উক্কণ্ঠো, কিচ্ছজীৰিতা. ‘‘কঠ কিচ্ছজীৰনে’’তি হি ৰদন্তি. তমিতো পত্তোতি উক্কণ্ঠিতো, অনভিরতিযা ৰা পীল়িতো ৰিক্খিত্তচিত্তো হুত্ৰা সীসং উক্খিপিত্ৰা উদ্ধং কণ্ঠং কত্ৰা ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো আহিণ্ডতি, ৰিহরতি চাতি উক্কণ্ঠিতো নিরুত্তিনযেন, তং উক্কণ্ঠিতং. সদ্দসামত্থিযাধিগতমত্তো চেস, ৰোহারতো পন অনভিরতিযা পীল়িতন্তি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. সমস্সাসেতীতি অস্সাসং জনেতি.

তস্মিং সমযেতি ইমস্স সুত্তস্স সঙ্গীতিসমযে. কামং ৰিজ্জমানেপি ভগৰতি এৰং ৰত্তুমরহতি, ইধ পন অৰিজ্জমানেযেৰ তস্মিং এৰং ৰদতি, তস্মা সন্ধাযভাসিতৰসেন তদত্থং দস্সেতীতি আহ ‘‘অৰিজ্জমানভাৰং দস্সেন্তো’’তি. পরিনিব্বানন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুৰসেন খন্ধপরিনিব্বানং. তেনাতি তথাসাধনেন. এৰংৰিধস্সাতি এৰংপকারস্স, এৰংসভাৰস্সাতিপি অত্থো. নাম-সদ্দো গরহাযং নিপাতো ‘‘অত্থি নাম আনন্দ থেরং ভিক্খুং ৰিহেসিযমানং অজ্ঝুপেক্খিস্সথা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৬৬) ৰিয, তেন এদিসো অপি ভগৰা পরিনিব্বুতো, কা নাম কথা অঞ্ঞেসন্তি গরহত্থং জোতেতি. অরিযধম্মস্সাতি অরিযানং ধম্মস্স, অরিযভূতস্স ৰা ধম্মস্স. দসৰিধস্স কাযবলস্স, ঞাণবলস্স চ ৰসেন দসবলধরো. ৰজিরস্স নাম মণিৰিসেসস্স সঙ্ঘাতো সমূহো একগ্ঘনো, তেন সমানো কাযো যস্সাতি তথা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ৰজিরসঙ্ঘাতো নাম ন অঞ্ঞেন মণিনা ৰা পাসাণেন ৰা ভেজ্জো, অপি তু সোযেৰ অঞ্ঞং মণিং ৰা পাসাণং ৰা ভিন্দতি. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘ৰজিরস্স নত্থি কোচি অভেজ্জো মণি ৰা পাসাণো ৰা’’তি, এৰং ভগৰাপি কেনচি অভেজ্জসরীরো. ন হি ভগৰতো রূপকাযে কেনচি অন্তরাযো কাতুং সক্কাতি. নামসদ্দস্স গরহাজোতকত্তা পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনজোতকো ‘‘ন কেৰলং ভগৰাযেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপী’’তি. এত্থ চ এৰংগুণসমন্নাগতত্তা অপরিনিব্বুতসভাৰেন ভৰিতুং যুত্তোপি এস পরিনিব্বুতো এৰাতি পকরণানুরূপমত্থং দস্সেতুং ‘‘এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আসা পত্থনা কেন জনেতব্বা, ন জনেতব্বা এৰাতি অত্থো. ‘‘অহং চিরং জীৰিং, চিরং জীৰামি, চিরং জীৰিস্সামি, সুখং জীৰিং, সুখং জীৰামি, সুখং জীৰিস্সামী’’তি মজ্জনৰসেন উপ্পন্নো মানো জীৰিতমদো নাম, তেন মত্তো পমত্তো তথা. সংৰেজেতীতি সংৰেগং জনেতি, ততোযেৰ অস্স জনস্স সদ্ধম্মে উস্সাহং জনেতি. সংৰেজনঞ্হি উস্সাহহেতু ‘‘সংৰিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি ৰচনতো.

দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৰক্খমানস্স সকলসুত্তস্স ‘‘এৰ’’ন্তি নিদস্সনতো. সাৰকসম্পত্তিন্তি সুণন্তপুগ্গলসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৰতা এতদগ্গে ঠপিতেন, পঞ্চসু চ কোসল্লেসু আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা পসংসিতেন মযা মহাসাৰকেন সুতং, তঞ্চ খো সযমেৰ সুতং ন অনুস্সুতং, ন চ পরম্পরাভতন্তি অত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৰাতিসদসন্নিধানে পযুত্তস্স সমযসদ্দস্স বুদ্ধুপ্পাদ-পটিমণ্ডিত-সময-ভাৰ-দীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপরমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘কপ্পকসাযকলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছরিযং;

হুতৰহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকরন্দমরৰিন্দ’’ন্তি. (দী. নি. টী. ১.১; সং. নি. টী. ১.১);

তস্সাযমত্থো – কপ্পসঙ্খাতকালসঞ্চযস্স লেখনৰসেন পৰত্তে কলিযুগসঙ্খাতে সকরাজসম্মতে ৰস্সাদিসমূহে জাতো বুদ্ধুপ্পাদখণসঙ্খাতো দিনসমূহো অন্ধস্স পব্বতারোহনমিৰ কদাচি পৰত্তনট্ঠেন, অচ্ছরং পহরিতুং যুত্তট্ঠেন চ মহচ্ছরিযং হোতি. কিমিৰ জাতন্তি চে? হুতৰহসঙ্খাতস্স পাৰকস্স মজ্ঝে সম্মা উদিতমধুমন্তং অরৰিন্দসঙ্খাতং ৰারিজমিৰ জাতন্তি. দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগারৰাধিৰচনতো.

এৰং পদছক্কস্স পদানুক্কমেন নানপ্পকারতো অত্থৰণ্ণনং কত্ৰা ইদানি ‘‘অন্তরা চ রাজগহ’’ন্তিআদীনং পদানমত্থৰণ্ণনং করোন্তো ‘‘অন্তরা চা’’তিআদিমাহ. অন্তরা চ রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দন্তি এত্থ সমভিনিৰিট্ঠো অন্তরা-সদ্দো দিস্সতি সামঞ্ঞৰচনীযত্থমপেক্খিত্ৰা পকরণাদিসামত্থিযাদিগতত্থমন্তরেনাতি অত্থো. এৰং পনস্স নানত্থভাৰো পযোগতো অৰগমীযতীতি দস্সেতি ‘‘তদন্তর’’ন্তিআদিনা. তত্থ তদন্তরন্তি তং কারণং. মঞ্চ তঞ্চ মন্তেন্তি, কিমন্তরং কিং কারণন্তি অত্থো. ৰিজ্জন্তরিকাযাতি ৰিজ্জুনিচ্ছরণক্খণে. ধোৰন্তী ইত্থী অদ্দসাতি সম্বন্ধো. অন্তরতোতি হদযে. কোপাতি চিত্তকালুস্সিযকরণতো চিত্তপকোপা রাগাদযো. অন্তরা ৰোসানন্তি আরম্ভনিপ্ফত্তীনং ৰেমজ্ঝে পরিযোসানং আপাদি. অপিচাতি তথাপি, এৰং পভৰসম্পন্নেপীতি অত্থো. দ্ৰিন্নং মহানিরযানন্তি লোহকুম্ভীনিরযে সন্ধাযাহ. অন্তরিকাযাতি অন্তরেন. রাজগহনগরং কির আৰিজ্ঝিত্ৰা মহাপেতলোকো. তত্থ দ্ৰিন্নং মহালোহকুম্ভীনিরযানং অন্তরেন অযং তপোদা নদী আগচ্ছতি, তস্মা সা কুথিতা সন্দতীতি. স্ৰাযমিধ ৰিৰরে পৰত্ততি তদঞ্ঞেসমসম্ভৰতো. এত্থ চ ‘‘তদন্তরং কো জানেয্য, (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫) এতেসং অন্তরা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা, (বু. ৰং. ২৮.৯) অন্তরন্তরা কথং ওপাতেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬; পহা. ৰ. ৬৬; চূল়ৰ. ৩৭৬) ৰিয কারণৰেমজ্ঝেসু ৰত্তমানা অন্তরাসদ্দাযেৰ উদাহরিতব্বা সিযুং, ন পন চিত্তখণৰিৰরেসু ৰত্তমানা অন্তরিকঅন্তরসদ্দা. অন্তরাসদ্দস্স হি অযমত্থুদ্ধারোতি. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো সিযা – যেসু অত্থেসু অন্তরিকসদ্দো, অন্তরসদ্দো চ পৰত্ততি, তেসু অন্তরাসদ্দোপীতি সমানত্থত্তা অন্তরাসদ্দত্থে ৰত্তমানো অন্তরিকসদ্দো, অন্তরসদ্দো, চ উদাহটোতি. অথ ৰা অন্তরাসদ্দোযেৰ ‘‘যস্সন্তরতো’’তি (উদা. ২০) এত্থ গাথাবন্ধসুখত্থং রস্সং কত্ৰা ৰুত্তো –

‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা,

ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তো;

তং ৰিগতভযং সুখিং অসোকং,

দেৰা নানুভৰন্তি দস্সনাযা’’তি. (উদা. ২০); –

হি অযং উদানে ভদ্দিযসুত্তে গাথা. সোযেৰ ইক-সদ্দেন সকত্থপৰত্তেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা ‘‘অন্তরিকাযা’’তি চ ৰুত্তো, তস্মা উদাহরণোদাহরিতব্বানমেত্থ ৰিরোধাভাৰো ৰেদিতব্বোতি. কিমত্থং অত্থৰিসেসনিযমো কতোতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ননু চেত্থ উপযোগৰচনমেৰ, অথ কস্মা সম্বন্ধীযত্থো ৰুত্তো, সম্বন্ধীযত্থে ৰা কস্মা উপযোগৰচনং কতন্তি অনুযোগসম্ভৰতো তং পরিহরিতুং ‘‘অন্তরাসদ্দেন পনা’’তিআদি ৰুত্তং, তেন সম্বন্ধীযত্থে সামিৰচনপ্পসঙ্গে সদ্দন্তরযোগেন লদ্ধমিদং উপযোগৰচনন্তি দস্সেতি, ন কেৰলং সাসনেৰ, লোকেপি এৰমেৰিদং লদ্ধন্তি দস্সেন্তো ‘‘ঈদিসেসু চা’’তিআদিমাহ. ৰিসেসযোগতাদস্সনমুখেন হি অযমত্থোপি দস্সিতো. একেনপি অন্তরা-সদ্দেন যুত্তত্তা দ্ৰে উপযোগৰচনানি কাতব্বানি. দ্ৰীহি পন যোগে কা কথাতি অত্থস্স সিজ্ঝনতো. অক্খরং চিন্তেন্তি লিঙ্গৰিভত্তিযাদীহীতি অক্খরচিন্তকা, সদ্দৰিদূ. অক্খর-সদ্দেন চেত্থ তম্মূলকানি পদাদীনিপি গহেতব্বানি. যদিপি সদ্দতো একমেৰ যুজ্জন্তি, অত্থতো পন সো দ্ৰিক্খত্তুং যোজেতব্বো একস্সাপি পদস্স আৰুত্তিযাদিনযেন অনেকধা সম্পজ্জনতোতি দস্সেতি ‘‘দুতিযপদেনপী’’তিআদিনা. কো পন দোসো অযোজিতেতি আহ ‘‘অযোজিযমানে উপযোগৰচনং ন পাপুণাতী’’তি. দুতিযপদং ন পাপুণাতীতি অত্থো সদ্দন্তরযোগৰসা সদ্দেযেৰ সামিৰচনপ্পসঙ্গে উপযোগৰিভত্তিযা ইচ্ছিতত্তা. সদ্দাধিকারো হি ৰিভত্তিপযোগো.

অদ্ধান-সদ্দো দীঘপরিযাযোতি আহ ‘‘দীঘমগ্গ’’ন্তি. কিত্তাৰতা পন সো দীঘো নাম তদত্থভূতোতি চোদনমপনেতি ‘‘অদ্ধানগমনসমযস্স হী’’তিআদিনা. অদ্ধানগমনসমযস্স ৰিভঙ্গেতি গণভোজনসিক্খাপদাদীসু অদ্ধানগমনসমযসদ্দস্স পদভাজনীযভূতে ৰিভঙ্গে (পাচি. ২১৭). অড্ঢযোজনম্পি অদ্ধানমগ্গো, পগেৰ তদুত্তরি. অড্ঢমেৰ যোজনস্স অড্ঢযোজনং, দ্ৰিগাৰুতমত্তং. ইধ পন চতুগাৰুতপ্পমাণং যোজনমেৰ, তস্মা ‘‘অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো’’তি ৰদতীতি অধিপ্পাযো.

মহন্তসদ্দো উত্তমত্থো, বহ্ৰত্থো চ ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘মহতা’’তিআদি. গুণমহত্তেনাতি অপ্পিচ্ছতাদিগুণমহন্তভাৰেন. সঙ্খ্যামহত্তেনাতি গণনমহন্তভাৰেন. তদেৰত্থং সমত্থেতি ‘‘সো হী’’তিআদিনা. সো ভিক্খুসঙ্ঘোতি ইধ আগতো তদা পরিৰারভূতো ভিক্খুসঙ্ঘো. মহাতি উত্তমো. ৰাক্যেপি হি তমিচ্ছন্তি পযোগৰসা. অপ্পিচ্ছতাতি নিল্লোভতা সদ্দো চেত্থ সাৰসেসো, অত্থো পন নিরৰসেসো. ন হি ‘‘অপ্পলোভতাতি অভিত্থৰিতুমরহতী’’তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. মজ্ঝিমাগমটীকাকারো পন আচরিযধম্মপালত্থেরো এৰমাহ ‘‘অপ্পসদ্দস্স পরিত্তপরিযাযং মনসি কত্ৰা ‘ব্যঞ্জনং সাৰসেসং ৰিযা’তি (মহানি. অট্ঠ. ৮৫) অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. অপ্পসদ্দো পনেত্থ ‘অভাৰত্থো’ তিপি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং ‘অপ্পাবাধতঞ্চসঞ্জানামী’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৫) ৰিযা’’তি. সঙ্খ্যাযপি মহাতি গণনাযপি বহু অহোসি, ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি পদাৰত্থিকন্তৰচনৰসেন সংৰণ্ণেতব্বপদস্স ছেদনমিৰ হোতীতি তদপরামসিত্ৰা ‘‘তেন ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি পুন ৰাক্যাৰত্থিকন্তৰচনৰসেন সংৰণ্ণেতব্বপদেন সদিসীকরণং. এসা হি সংৰণ্ণনকানং পকতি, যদিদং ৰিভত্তিযানপেক্খাৰসেন যথারহং সংৰণ্ণেতব্বপদত্থং সংৰণ্ণেত্ৰা পুন তত্থ ৰিজ্জমানৰিভত্তিৰসেন পরিৰত্তেত্ৰা নিক্খিপনন্তি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতেন সমণগণেনা’’তি. এত্থ পন ‘‘যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তায দিট্ঠিযা. ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপরামট্ঠানি সমাধিসংৰত্তনিকানি, তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৩; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১১; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞেন সঙ্ঘাতো সঙ্ঘটিতো সমেতোতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতো, সমণগণো, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাটসঙ্খাতেনা’’ তিপি পাঠো. তথা সঙ্খাতেন কতিতেনাতি অত্থো. তথা হি দিট্ঠিসীলাদীনং নিযতসভাৰত্তা সোতাপন্নাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতা, পগেৰ সকদাগামিআদযো, তথা চ ৰুত্তং ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি, (সং. নি. ২.৪১; ৫.১৯৮, ১০০৪) ‘‘অট্ঠানমেতং ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চপাণং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি চ আদি. অরিযপুগ্গলস্স হি যত্থ কত্থচি দূরে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহততাযেৰ, ‘‘তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতি, (ম. নি. ১.৪৯২) তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (ম. নি. ১.৪৯২) ৰচনতো পন পুথুজ্জনানম্পি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰো লব্ভতিযেৰ. সদ্ধিং-সদ্দো একতোতি অত্থে নিপাতো. পঞ্চ…পে… মত্তানীতি পঞ্চ-সদ্দেন মত্তসদ্দং সঙ্খিপিত্ৰা বাহিরত্থসমাসো ৰুত্তো. এতেসন্তি ভিক্খুসতানং. পুন পঞ্চ মত্তা পমাণাতি ব্যাসো, নিকারলোপো চেত্থ নপুংসকলিঙ্গত্তা.

সুপ্পিযোতি তস্স নামমেৰ, ন গুণাদি. ন কেৰলং ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভগৰাযেৰ, অথ খো সুপ্পিযোপি পরিব্বাজকো ব্রহ্মদত্তেন মাণৰেন সদ্ধিন্তি পুগ্গলং সম্পিণ্ডেতি, তঞ্চ খো মগ্গপটিপন্নসভাগতায এৰ, ন সীলাচারাদিসভাগতাযাতি ৰুত্তং ‘‘পি-কারো’’তিআদি. সুখুচ্চারণৰসেন পুব্বাপরপদানং সম্বন্ধমত্তকরভাৰং সন্ধায ‘‘পদসন্ধিকরো’’তি ৰুত্তং, ন পন সরব্যঞ্জনাদিসন্ধিভাৰং, তেনাহ ‘‘ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰুত্তো’’তি, এতেন পদপূরণমত্তন্তি দস্সেতি. অপিচ অৰধারণত্থোপি খো-সদ্দো যুত্তো ‘‘অস্সোসি খো ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু (পারা. ১) ৰিয, তেন অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো অহোসিযেৰ, নাস্স মগ্গপটিপত্তিযা কোচি অন্তরাযো অহোসীতি অযমত্থো দীপিতো হোতি. সঞ্জযস্সাতি রাজগহৰাসিনো সঞ্জযনামস্স পরিব্বাজকস্স, যস্স সন্তিকে পঠমং উপতিস্সকোলিতাপি পব্বজিংসু ছন্নপরিব্বাজকোৰ, ন অচেলকপরিব্বাজকো. ‘‘যদা, তদা’’তি চ এতেন সমকালমেৰ অদ্ধানমগ্গপটিপন্নতং দস্সেতি. অতীতকালত্থো পাল়িযং হোতিসদ্দো যোগৰিভাগেন, তংকালাপেক্খায ৰা এৰং ৰুত্তং, তদা হোতীতি অত্থো.

অন্তেতি সমীপে. ৰসতীতি ৰত্তপটিৰত্তাদিকরণৰসেন সব্বিরিযাপথসাধারণৰচনং, অৰচরতীতি ৰুত্তং হোতি, তেনেৰাহ ‘‘সমীপচারো সন্তিকাৰচরো সিস্সো’’তি. চোদিতা দেৰদূতেহীতি দহরকুমারো জরাজিণ্ণসত্তো গিলানো কম্মকারণা, কম্মকারণিকা ৰা মতসত্তোতি ইমেহি পঞ্চহি দেৰদূতেহি চোদিতা ওৰদিতা সংৰেগং উপ্পাদিতা সমানাপি. তে হি দেৰা ৰিয দূতা, ৰিসুদ্ধিদেৰানং ৰা দূতাতি দেৰদূতা. হীনকাযূপগাতি অপাযকাযমুপগতা. নরসঙ্খাতা তে মাণৰাতি সম্বন্ধো. সামঞ্ঞৰসেন চেত্থ সত্তো ‘‘মাণৰো’’তি ৰুত্তো, ইতরে পন ৰিসেসৰসেন. পকরণাধিগতো হেস অত্থুদ্ধারোতি. কতকম্মেহীতি কতচোরকম্মেহি. তরুণোতি সোল়সৰস্সতো পট্ঠায পত্তৰীসতিৰস্সো, উদানট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘সত্তা জাতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ পঞ্চদসৰস্সকা, তাৰ ‘কুমারকা, বালা’তি চ ৰুচ্চন্তি. ততো পরং ৰীসতিৰস্সানি ‘যুৰানো’’’তি (উদা. অট্ঠ. ৪৪) ৰুত্তং. তরুণো, মাণৰো, যুৰাতি চ অত্থতো একং, লোকিযা পন ‘‘দ্ৰাদসৰস্সতো পট্ঠায যাৰ জরমপ্পত্তো, তাৰ তরুণো’’তিপি ৰদন্তি.

তেসু ৰা দ্ৰীসু জনেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. যো ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি পুব্বে অধিগতো কালো, তস্স পটিনিদ্দেসো তত্রাতি যঞ্হি সমযং ভগৰা অন্তরা রাজগহঞ্চ নাল়ন্দঞ্চ অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো, তস্মিংযেৰ সমযে সুপ্পিযোপি তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো অৰণ্ণং ভাসতি, ব্রহ্মদত্তো চ ৰণ্ণং ভাসতীতি. নিপাতমত্তন্তি এত্থ মত্তসদ্দেন ৰিসেসত্থাভাৰতো পদপূরণত্তং দস্সেতি. মধুপিণ্ডিকপরিযাযোতি মধুপিণ্ডিকদেসনা নাম ইতি নং সুত্তন্তং ধারেহি, রাজঞ্ঞাতি পাযাসিরাজঞ্ঞনামকং রাজানমালপতি. পরিযাযতি পরিৰত্ততীতি পরিযাযো, ৰারো. পরিযাযেতি দেসেতব্বমত্থং পটিপাদেতীতি পরিযাযো, দেসনা. পরিযাযতি অত্তনো ফলং পটিগ্গহেত্ৰা পৰত্ততীতি পরিযাযো, কারণং. অনেকসদ্দেনেৰ অনেকৰিধেনাতি অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি অধিপ্পাযমত্তেনাতি আহ ‘‘অনেকৰিধেনা’’তি. কারণঞ্চেত্থ কারণপতিরূপকমেৰ, ন একংসকারণং অৰণ্ণকারণস্স অভূতত্তা, তস্মা কারণেনাতি কারণপতিরূপকেনাতি অত্থো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অকারণমেৰ ‘কারণ’ন্তি ৰত্ৰা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১). জাতিৰসেনিদং বহ্ৰত্থে একৰচনন্তি দস্সেতি ‘‘বহূহী’’তিআদিনা.

‘‘অৰণ্ণৰিরহিতস্স অসমানৰণ্ণসমন্নাগতস্সপী’’তি ৰক্খমানকারণস্স অকারণভাৰহেতুদস্সনত্থং ৰুত্তং, দোসৰিরহিতস্সপি অসদিসগুণসমন্নাগতস্সাপীতি অত্থো. বুদ্ধস্স ভগৰতো অৰণ্ণং দোসং নিন্দন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যং লোকে’’তিআদিনা অরসরূপনিব্ভোগঅকিরিযৰাদউচ্ছেদৰাদজেগুচ্ছীৰেনযিকতপস্সীঅপগব্ভভাৰানং কারণপতিরূপকং দস্সেতি. তস্মাতি হি এতং ‘‘অরসরূপো…পে… অপগব্ভো’’তি ইমেহি পদেহি সম্বন্ধিতব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – লোকসম্মতো অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলীকম্মসামীচিকম্মআসনাভিনিমন্তনসঙ্খাতো সামগ্গীরসো সমণস্স গোতমস্স নত্থি, তস্মা সো সামগ্গীরসসঙ্খাতেন রসেন অসম্পন্নসভাৰো, তেন সামগ্গীরসসঙ্খাতেন পরিভোগেন অসমন্নাগতো. তস্স অকত্তব্বতাৰাদো, উচ্ছিজ্জিতব্বতাৰাদো চ, তং সব্বং গূথং ৰিয মণ্ডনজাতিযো পুরিসো জেগুচ্ছী. তস্স ৰিনাসকো সোৰ তদকরণতো ৰিনেতব্বো. তদকরণেন ৰযোৰুড্ঢে তাপেতি তদাচারৰিরহিততায ৰা কপণপুরিসো. তদকরণেন দেৰলোকগব্ভতো অপগতো, তদকরণতো ৰা সো হীনগব্ভো চাতি এৰং তদেৰ অভিৰাদনাদিঅকরণং অরসরূপতাদীনং কারণপতিরূপকং দট্ঠব্বং. ‘‘নত্থি…পে… ৰিসেসো’’তি এতস্স পন ‘‘সুন্দরিকায নাম পরিব্বাজিকায মরণানৰবোধো, সংসারস্স আদিকোটিযা অপঞ্ঞাযনপটিঞ্ঞা, ঠপনীযপুচ্ছায অব্যাকতৰত্থুব্যাকরণ’’ন্তি এৰমাদীনি কারণপতিরূপকানি নিদ্ধারিতব্বানি, তথা ‘‘তক্কপরিযাহতং সমণো…পে… সযম্পটিভান’’ন্তি এতস্স ‘‘অনাচরিযকেন সামং পটিৰেধেন তত্থ তত্থ তথা তথা ধম্মদেসনা, কত্থচি পরেসং পটিপুচ্ছাকথনং, মহামোগ্গল্লানাদীহি আরোচিতনযেনেৰ ব্যাকরণ’’ন্তি এৰমাদীনি, ‘‘সমণো…পে… ন অগ্গপুগ্গলো’’তি এতেসং পন ‘‘সব্বধম্মানং কমেনেৰ অনৰবোধো, লোকন্তস্স অজাননং, অত্তনা ইচ্ছিততপচারাভাৰো’’তি এৰমাদীনি. ঝানৰিমোক্খাদি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন উত্তরিমনুস্সধম্মো. অরিযং ৰিসুদ্ধং, উত্তমং ৰা ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং, অলং কিলেসৰিদ্ধংসনসমত্থং অরিযঞাণদস্সনং এত্থ, এতস্সাতি ৰা অলমরিযঞাণদস্সনো. স্ৰেৰ ৰিসেসো তথা. অরিযঞাণদস্সনমেৰ ৰা ৰিসেসং ৰুত্তনযেন অলং পরিযত্তং যস্স, যস্মিন্তি ৰা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো, উত্তরিমনুস্সধম্মোৰ. তক্কপরিযাহতন্তি কপ্পনামত্তেন সমন্ততো আহরিতং, ৰিতক্কেন ৰা পরিঘটিতং. ৰীমংসানুচরিতন্তি ৰীমংসনায পুনপ্পুনং পরিমজ্জিতং. সযম্পটিভানন্তি সযমেৰ অত্তনো ৰিভূতং, তাদিসং ধম্মন্তি সম্বন্ধো. অকারণন্তি অযুত্তং অনুপপত্তিং. কারণপদে চেতং ৰিসেসনং. ন হি অরসরূপতাদযো দোসা ভগৰতি সংৰিজ্জন্তি, ধম্মসঙ্ঘেসু চ দুরক্খাতদুপ্পটিপন্নাদযো অকারণন্তি ৰা যুত্তিকারণরহিতং অত্তনা পটিঞ্ঞামত্তং. পকতিকম্মপদঞ্চেতং. ইমস্মিঞ্চ অত্থে কারণং ৰত্ৰাতি এত্থ কারণং ইৰাতি ইৰ-সদ্দত্থো রূপকনযেন যোজেতব্বো পতিরূপককারণস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা তথাতি জাতিৰুড্ঢানমনভিৰাদনাদিনা তেন তেন আকারেন. ৰণ্ণসদ্দস্স গুণপসংসাসু পৰত্তনতো যথাক্কমং ‘‘অৰণ্ণং দোসং নিন্দ’’ন্তি ৰুত্তং.

দুরক্খাতোতি দুট্ঠুমাক্খাতো, তথা দুপ্পটিৰেদিতো. ৰট্টতো নিয্যাতীতি নিয্যানং, তদেৰ নিয্যানিকো, ততো ৰা নিয্যানং নিস্সরণং, তত্থ নিযুত্তোতি নিয্যানিকো. ৰট্টতো ৰা নিয্যাতীতি নিয্যানিকো য-কারস্স ক-কারং, ঈ-কারস্স চ রস্সং কত্ৰা. ‘‘অনীয-সদ্দো হি বহুলা কত্তুঅভিধাযকো’’তি সদ্দৰিদূ ৰদন্তি, ন নিয্যানিকো তথা. সংসারদুক্খস্স অনুপসমসংৰত্তনিকো ৰুত্তনযেন. পচ্চনীকপটিপদন্তি সম্মাপটিপত্তিযা ৰিরুদ্ধপটিপদং. অননুলোমপটিপদন্তি সপ্পুরিসানং অননুলোমপটিপদং. অধম্মানুলোমপটিপদন্তি লোকুত্তরধম্মস্স অননুলোমপটিপদং. কস্মা পনেত্থ ‘‘অৰণ্ণং ভাসতি, ৰণ্ণং ভাসতী’’তি চ ৰত্তমানকালনিদ্দেসো কতো, ননু সঙ্গীতিকালতো সো অৰণ্ণৰণ্ণানং ভাসনকালো অতীতোতি? সচ্চমেতং, ‘‘অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো ৰিয অতীতকালত্থত্তা পন ভাসতি-সদ্দস্স এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৰা যস্মিং কালে তেহি অৰণ্ণো ৰণ্ণো চ ভাসীযতি, তমপেক্খিত্ৰা এৰং ৰুত্তং, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘তত্রা’’তি পদস্স কালপটিনিদ্দেসৰিকপ্পনং অট্ঠকথাযং অৰুত্তম্পি সুপপন্নং হোতি.

‘‘সুপ্পিযস্স পন…পে… ভাসতী’’তি পাল়িযা সম্বন্ধদস্সনং ‘‘অন্তেৰাসী পনস্সা’’তিআদিৰচনং. অপরামসিতব্বং অরিযূপৰাদকম্মং, তথা অনক্কমিতব্বং.স্ৰাযন্তি সো আচরিযো. অসিধারন্তি অসিনা তিখিণভাগং. ককচদন্ত পন্তিযন্তি খন্ধককচস্স দন্তসঙ্খাতায ৰিসমপন্তিযা. হত্থেন ৰা পাদেন ৰা যেন কেনচি ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গেন পহরিত্ৰা কীল়মানো ৰিয. অক্খিকণ্ণকোসসঙ্খাতট্ঠানৰসেন তীহি পকারেহি ভিন্নো মদো যস্সাতি পভিন্নমদো, তং. অৰণ্ণং ভাসমানোতি অৰণ্ণং ভাসনহেতু. হেতুঅত্থো হি অযং মান-সদ্দো. ন অযো ৰুড্ঢি অনযো. সোযেৰ ব্যসনং, অতিরেকব্যসনন্তি অত্থো, তং পাপুণিস্সতি একন্তমহাসাৰজ্জত্তা রতনত্তযোপৰাদস্স. তেনেৰাহ –

‘‘যো নিন্দিযং পসংসতি,

তং ৰা নিন্দতি যো পসংসিযো;

ৰিচিনাতি মুখেন সো কলিং,

কলিনা তেন সুখং ন ৰিন্দতী’’তি. (সু. নি. ৬৬৩; সং নি. ১.১৮০-১৮১; নেত্তি. ৯২);

‘‘অম্হাকং আচরিযো’’তিআদিনা ব্রহ্মদত্তস্স সংৰেগুপ্পত্তিং, অত্তনো আচরিযে চ কারুঞ্ঞপ্পৰত্তিং দস্সেত্ৰা কিঞ্চাপি অন্তেৰাসিনা আচরিযস্স অনুকূলেন ভৰিতব্বং, অযং পন পণ্ডিতজাতিকত্তা ন ঈদিসেসু ঠানেসু তমনুৰত্ততীতি ইদানিস্স কম্মস্সকতাঞাণপ্পৰত্তিং দস্সেন্তো ‘‘আচরিযে খো পনা’’তিআদিমাহ. হলাহলন্তি তঙ্খণঞ্ঞেৰ মারণকং ৰিসং. হনতীতি হি হলো ন-কারস্স ল-কারং কত্ৰা, হলানম্পি ৰিসেসো হলো হলাহলো মজ্ঝেদীঘৰসেন, এতেন চ অঞ্ঞে অট্ঠৰিধে ৰিসে নিৰত্তেতি. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘পুমে পণ্ডে চ কাকোল, কাল়কূটহলাহলা;

সরোত্থিকোসুঙ্কিকে যো, ব্রহ্মপুত্তো পদীপনো;

দারদো ৰচ্ছনাভো চ, ৰিসভেদা ইমে নৰা’’তি.

খরোদকন্তি চণ্ডসোতোদকং. ‘‘খারোদক’’ন্তিপি পাঠো, অতিলোণতায তিত্তোদকন্তি অত্থো. নরকপপাতন্তি চোরপপাতং. মাণৰকাতি অত্তানমেৰ ওৰদিতুং আলপতি ‘‘সমযোপি খো তে ভদ্দালি অপ্পটিৰিদ্ধোঅহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) ৰিয. ‘‘কম্মস্সকা’’তি কম্মমেৰ অত্তসন্তকভাৰং ৰত্ৰা তদেৰ ৰিৰরতি ‘‘অত্তনো কম্মানুরূপমেৰ গতিং গচ্ছন্তী’’তিআদিনা. যোনিসোতি উপাযেন ঞাযেন. উম্মুজ্জিত্ৰাতি আচরিযো ৰিয অযোনিসো অরিযূপৰাদে অনিম্মুজ্জন্তো যোনিসো অরিযূপৰাদতো উম্মুজ্জিত্ৰা, উদ্ধং হুত্ৰাতি অত্থো. মদ্দমানোতি মদ্দন্তো ভিন্দন্তো. একংসকারণমেৰ ইধ কারণন্তি দস্সেতুকামেন ‘‘সম্মা’’তি ৰুত্তং. ‘‘যথা ত’’ন্তিআদিনা তস্স সমারদ্ধভাৰং দস্সেতি, ন্তি চ নিপাতমত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অঞ্ঞো পণ্ডিতসভাৰো জাতি আচারৰসেন কুলপুত্তো অনেকপরিযাযেন তিণ্ণং রতনানং ৰণ্ণং ভাসিতুমারভতি, তথা অযম্পি আরদ্ধো, তঞ্চ খো অপি নামাযমাচরিযো এত্তকেনাপি রতনত্তযাৰণ্ণভাসতো ওরমেয্যাতি.

সপ্পরাজৰণ্ণন্তি অহিরাজৰণ্ণং. ৰণ্ণপোক্খরতাযাতি ৰণ্ণসুন্দরতায, ৰণ্ণসরীরেন ৰা. ৰারিজং কমলং ন পহরামি ন ভঞ্জামি, আরা দূরতোৰ উপসিঙ্ঘামীতি অত্থো. অথাতি এৰং সন্তেপি. গন্ধত্থেনোতি গন্ধচোরো. সঞ্ঞূল়্হাতি গন্থিতা বন্ধিতা. গহপতীতি উপালিগহপতিং নাটপুত্তস্স আলপনং. এত্থ চ ৰণ্ণিতব্বো ‘‘অযমীদিসো’’তি পকাসেতব্বোতি ৰণ্ণো, সণ্ঠানং. ৰণ্ণীযতি অসঙ্করতো ৰৰত্থাপীযতীতি ৰণ্ণো, জাতি. ৰণ্ণেতি ৰিকারমাপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি ৰণ্ণো, রূপাযতনং. ৰণ্ণীযতি ফলমেতেন যথাসভাৰতো ৰিভাৰীযতীতি ৰণ্ণো, কারণং. ৰণ্ণীযতি অপ্পমহন্তাদিৰসেন পমীযতীতি ৰণ্ণো, পমাণং. ৰণ্ণীযতি পসংসীযতীতি ৰণ্ণো, গুণো. ৰণ্ণনং গুণসংকিত্তনং ৰণ্ণো, পসংসা. এৰং তত্থ তত্থ ৰণ্ণসদ্দস্সুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. আদিসদ্দেন জাতরূপপুল়িনক্খরাদযো সঙ্গণ্হাতি. ‘‘ইধ গুণোপি পসংসাপী’’তি ৰুত্তমেৰ সমত্থেতি ‘‘অযং কিরা’’তিআদিনা. কিরাতি চেত্থ অনুস্সৰনত্থে, পদপূরণমত্তে ৰা. গুণূপসঞ্হিতন্তি গুণোপসঞ্ঞুতং. ‘‘গুণূপসঞ্হিতং পসংস’’ন্তি পন ৰদন্তো পসংসায এৰ গুণভাসনং সিদ্ধং তস্সা তদৰিনাভাৰতো, তস্মা ইদমত্থদ্ৰযং যুজ্জতীতি দস্সেতি.

কথং ভাসতীতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. কেনট্ঠেন একপুগ্গলো? অসদিসট্ঠেন, গুণৰিসিট্ঠট্ঠেন, অসমসমট্ঠেন চ. সো হি পঠমাভিনীহারকালে দসন্নং পারমীনং পটিপাটিযা আৰজ্জনং আদিং কত্ৰা বোধিসম্ভারসম্ভরণগুণেহি চেৰ বুদ্ধগুণেহি চ সেসমহাজনেন অসদিসো. যে চস্স গুণা, তেপি অঞ্ঞসত্তানং গুণেহি ৰিসিট্ঠা, পুরিমকা চ সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি পন অযমেৰেকো রূপকাযনামকাযেহি সমো.লোকেতি সত্তলোকে. ‘‘উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতী’’তি পন ইদং উভযম্পি ৰিপ্পকতৰচনমেৰ উপ্পাদকিরিযায ৰত্তমানকালিকত্তা. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতায উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেন কারণেনাতি এৰং পনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. লক্খণে হেস মান-সদ্দো, এৰরূপঞ্চেত্থ লক্খণং ন সক্কা অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং. অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম, উপ্পজ্জতি নাম, উপ্পন্নো নামাতি অযমেত্থ ভেদো ৰেদিতব্বো. এস হি দীপঙ্করপাদমূলতো পট্ঠায যাৰ অনাগামিফলং, তাৰ উপ্পজ্জমানো নাম, অরহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানঞ্হি সাৰকানং ৰিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৰিধঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি, সহেৰ পন অরহত্তমগ্গেন সকলোপি সব্বঞ্ঞুগুণরাসি আগতোৰ নাম হোতি, তস্মা নিব্বত্তসব্বকিচ্চত্তা অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম, তদনিব্বত্তত্তা তদঞ্ঞক্খণে যথারহং ‘‘উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি’’ চ্চেৰ ৰুচ্চতি. ইমস্মিম্পি সুত্তে অরহত্তফলক্খণংযেৰ সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অতীতকালিকস্সাপি ৰত্তমানপযোগস্স কত্থচি দিট্ঠত্তা উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এৰং সতি ‘‘উপ্পজ্জমানো’’তি চেত্থ মান-সদ্দো সামত্থিযত্থো. যাৰতা সামত্থিযেন মহাবোধিসত্তানং চরিমভৰে উপ্পত্তি ইচ্ছিতব্বা, তাৰতা সামত্থিযেন বোধিসম্ভারভূতেন পরিপুণ্ণেন সমন্নাগতো হুত্ৰাতি অত্থো. তথাসামত্থিযযোগেন হি উপ্পজ্জমানো নামাতি. সব্বসত্তেহি অসমো, অসমেহি পুরিমবুদ্ধেহেৰ সমো মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণ নিক্খং ৰিয নিব্বিসিট্ঠো, ‘‘একপুগ্গলো’’তি চেতস্স ৰিসেসনং. আলযসঙ্খাতং তণ্হং সমুগ্ঘাতেতি সমুচ্ছিন্দতীতি আলযসমুগ্ঘাতো. ৰট্টং উপচ্ছিন্দতীতি ৰট্টুপচ্ছেদো.

পহোন্তেনাতি সক্কোন্তেন. ‘‘পঞ্চনিকাযে’’তি ৰত্ৰাপি অনেকাৰযৰত্তা তেসং ন এত্তকেন সব্বথা পরিযাদানন্তি ‘‘নৰঙ্গং সত্থুসাসনংচতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি ৰুত্তং. অতিত্থেনাতি অনোতরণট্ঠানেন. ন ৰত্তব্বো অপরিমাণৰণ্ণত্তা বুদ্ধাদীনং, নিরৰসেসানঞ্চ তেসং ইধ পকাসনেন পাল়িসংৰণ্ণনায এৰ সম্পজ্জনতো, চিত্তসম্পহংসনকম্মট্ঠানসম্পজ্জনৰসেন চ সফলত্তা. থামো ৰেদিতব্বো সব্বথামেন পকাসিতত্তা. কিং পন সো তথা ওগাহেত্ৰা ভাসতীতি আহ. ‘‘ব্রহ্মদত্তো পনা’’তিআদি. অনুক্কমেন পুনপ্পুনং ৰা সৰনং অনুস্সৰো, পরম্পরসৰনং. আদি-সদ্দেন আকারপরিৰিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযো সঙ্গণ্হাতি. তত্থ ‘‘সুন্দরমিদং কারণ’’ন্তি এৰং সযমেৰ কারণপরিৰিতক্কনং আকারপরিৰিতক্কো. অত্তনো দিট্ঠিযা নিজ্ঝাযিত্ৰা খমনং রুচ্চনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তীতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং, তেহিযেৰ সম্বন্ধিতেনাতি অত্থো. মত্ত-সদ্দো হেত্থ ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো, তেন যথাৰুত্তং কারণং নিৰত্তেতি. অত্তনো থামেনাতি অত্তনো ঞাণবলেনেৰ, ন পন বুদ্ধাদীনং গুণানুরূপন্তি অধিপ্পাযো. অসঙ্খ্যেয্যাপরিমেয্যপ্পভেদা হি বুদ্ধাদীনং গুণা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;

খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,

ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; বু. ৰং. অট্ঠ. ৪.১; অপ. অট্ঠ. ২.৯১; চরিযা. অট্ঠ. ৯, ৩২৯);

ইধাপি ৰক্খতি ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদি.

ইতি-সদ্দো নিদস্সনত্থো ৰুত্তপ্পকারং নিদস্সেতি. হ-কারো নিপাতমত্তন্তি আহ ‘‘এৰং তে’’তি. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সা’’তি ইদং রুল়্হিপদং ‘‘একো একাযা’’তি (পারা. ৪৪৪, ৪৫২) পদং ৰিযাতি দস্সেন্তো ‘‘অঞ্ঞোঅঞ্ঞস্সা’’তি রুল়্হিপদেনেৰ ৰিৰরতি. ‘‘উজুমেৰা’’তি সাৰধারণসমাসতং ৰত্ৰা তেন নিৰত্তেতব্বত্থং আহ ‘‘ঈসকম্পি অপরিহরিত্ৰা’’তি, থোকতরম্পি অৰিরজ্ঝিত্ৰাতি অত্থো. কথন্তি আহ ‘‘আচরিযেন হী’’তিআদি. পুব্বে একৰারমিৰ অৰণ্ণৰণ্ণভাসনে নিদ্দিট্ঠেপি ‘‘উজুৰিপচ্চনীকৰাদা’’তি (দী. নি. ১.১) ৰুত্তত্তা অনেকৰারমেৰ তে এৰং ভাসন্তীতি ৰেদিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘পুন ইতরো অৰণ্ণং ইতরো ৰণ্ণ’’ন্তি ৰুত্তং. তেন হি ৰিসদ্দস্স ৰিৰিধত্থতং সমত্থেতি. সারফলকেতি সারদারুফলকে, উত্তমফলকে ৰা. ৰিসরুক্খআণিন্তি ৰিসদারুমযপটাণিং. ইরিযাপথানুবন্ধনেন অনুবন্ধা হোন্তি, ন সম্মাপটিপত্তিঅনুবন্ধনেন.

সীসানুলোকিনোতি সীসেন অনুলোকিনো, সীসং উক্খিপিত্ৰা মগ্গানুক্কমেন ওলোকযমানাতি অত্থো. তস্মিং কালেতি যম্হি সংৰচ্ছরে, উতুম্হি, মাসে, পক্খে ৰা ভগৰা তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তস্মিং কালে. তেন হি অনিযমতো সংৰচ্ছরউতুমাসড্ঢমাসাৰ নিদ্দিসিতা ‘‘তং দিৰস’’ন্তি দিৰসস্স ৰিসুং নিদ্দিট্ঠত্তা, মুহুত্তাদীনঞ্চ দিৰসপরিযাপন্নতো. ‘‘তং অদ্ধানং পটিপন্নো’’তি চেত্থ আধারৰচনমেতং. তেনেৰ হি কিরিযাৰিচ্ছেদদস্সনৰসেন ‘‘রাজগহে পিণ্ডায চরতী’’তি সহ পুব্বকালকিরিযাহি ৰত্তমাননিদ্দেসো কতো, ইতরথা তস্মিং কালে রাজগহে পিণ্ডায চরতি, তং অদ্ধানমগ্গঞ্চ পটিপন্নোতি অনধিপ্পেতত্থো আপজ্জেয্য. ন হি অসমানৰিসযা কিরিযা একাধারা সম্ভৰন্তি, যা চেত্থ অধিপ্পেতা অদ্ধানপটিপজ্জনকিরিযা, সা চ অনিযমিতা ন যুত্তাতি. রাজগহপরিৰত্তকেসূতি রাজগহং পরিৰত্তেত্ৰা ঠিতেসু. ‘‘অঞ্ঞতরস্মি’’ন্তি ইমিনা তেসু ভগৰতো অনিবদ্ধৰাসং দস্সেতি. সোতি এৰং রাজগহে ৰসমানো সো ভগৰা. পিণ্ডায চরণেনপি হি তত্থ পটিবদ্ধভাৰৰচনতো সন্নিৰাসত্তমেৰ দস্সেতি. যদি পন ‘‘পিণ্ডায চরমানো সো ভগৰা’’তি পচ্চামসেয্য, যথাৰুত্তোৰ অনধিপ্পেতত্থো আপজ্জেয্যাতি. তং দিৰসন্তি যং দিৰসং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তং দিৰস. তং অদ্ধানং পটিপন্নোতি এত্থ অচ্চন্তসংযোগৰচনমেতং. ভত্তভুঞ্জনতো পচ্ছা পচ্ছাভত্তং, তস্মিং পচ্ছাভত্তসমযে. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি যত্থ পিণ্ডপাতত্থায চরিত্ৰা ভুঞ্জন্তি, ততো অপক্কন্তো. তং অদ্ধানং পটিপন্নোতি ‘‘নাল়ন্দাযং ৰেনেয্যানং ৰিৰিধহিতসুখনিপ্ফত্তিং আকঙ্খমানো ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা তিৰিধসীলালঙ্কতং নানাৰিধকুহনলপনাদিমিচ্ছাজীৰৰিদ্ধংসনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিজালৰিনিৰেঠনং দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনং ব্রহ্মজালসুত্তং দেসেস্সামী’’তি তং যথাৰুত্তং দীঘমগ্গং পটিপন্নো, ইদং পন কারণং পকরণতোৰ পাকটন্তি ন ৰুত্তং. এত্তাৰতা ‘‘কস্মা পন ভগৰা তং অদ্ধানং পটিপন্নো’’তি চোদনা ৰিসোধিতা হোতি.

ইদানি ইতরম্পি চোদনং ৰিসোধিতুং ‘‘সুপ্পিযোপী’’তি ৰুত্তং. তস্মিং কালে, তং দিৰসং অনুবন্ধোতি চ ৰুত্তনযেন সম্বন্ধো. পাতো অসিতব্বোতি পাতরাসো, সো ভুত্তো যেনাতি ভুত্তপাতরাসো. ইচ্চেৰাতি এৰমেৰ মনসি সন্নিধায, ন পন ‘‘ভগৰন্তং, ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধিস্সামী’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভগৰতো তং মগ্গং পটিপন্নভাৰং অজানন্তোৰা’’তি, তথা অজানন্তো এৰ হুত্ৰা অনুবন্ধোতি অত্থো. ন হি সো ভগৰন্তং দট্ঠুমেৰ ইচ্ছতি, তেনাহ ‘‘সচে পন জানেয্য, নানুবন্ধেয্যা’’তি. এত্তাৰতা ‘‘কস্মা চ সুপ্পিযো অনুবন্ধো’’তি চোদনা ৰিসোধিতা হোতি. ‘‘সো’’তিআদিনা অপরম্পি চোদনং ৰিসোধেতি. কদাচি পন ভগৰা অঞ্ঞতরৰেসেনেৰ গচ্ছতি অঙ্গুলিমালদমনপক্কুসাতিঅভিগ্গমনাদীসু, কদাচি বুদ্ধসিরিযা, ইধাপি ঈদিসায বুদ্ধসিরিযাতি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধসিরিযা সোভমান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সিরীতি চেত্থ সরীরসোভগ্গাদিসম্পত্তি, তদেৰ উপমাৰসেন দস্সেতি ‘‘রত্তকম্বলপরিক্খিত্তমিৰা’’তিআদিনা. গচ্ছতীতি জঙ্গমো যথা ‘‘চঙ্কমো’’তি. চঞ্চলমানো গচ্ছন্তো গিরি, তাদিসস্স কনকগিরিনো সিখরমিৰাতি অত্থো.

‘‘তস্মিং কিরা’’তিআদি তব্বিৰরণং, পাল়িযং অদস্সিতত্তা, পোরাণট্ঠকথাযঞ্চ অনাগতত্তা অনুস্সৰসিদ্ধা অযং কথাতি দস্সেতুং ‘‘কিরা’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি, তথা ৰা হোতু অঞ্ঞথা ৰা, অত্তনা অদিট্ঠং, অসুতং, অমুতঞ্চ অনুস্সৰমেৰাতি দট্ঠব্বং. নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরৰসেন ছব্বণ্ণা. সমন্তাতি সমন্ততো দসহি দিসাহি. অসীতিহত্থপ্পমাণেতি তেসং রস্মীনং পকতিযা পৰত্তিট্ঠানৰসেন ৰুত্তং, তস্মা সমন্ততো, উপরি চ পচ্চেকং অসীতিহত্থমত্তে পদেসে পকতিযাৰ ঘনীভূতা রস্মিযো তিট্ঠন্তীতি দট্ঠব্বং, ৰিনযটীকাযং পন ‘‘তাযেৰ ব্যামপ্পভা নাম. যতো ছব্বণ্ণা রস্মিযো তল়াকতো মাতিকা ৰিয দসসু দিসাসু ধাৰন্তি, সা যস্মা ব্যামমত্তা ৰিয খাযতি, তস্মা ব্যামপ্পভাতি ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তং, (ৰি. ৰি. টী. ১.১৬) সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনাযং পন ৰক্খতি ‘‘পুরত্থিমকাযতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. পচ্ছিমকাযতো. দক্খিণহত্থতো. ৰামহত্থতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. উপরি কেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসাৰট্টেহি মোরগীৰৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা গগনতলে অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. হেট্ঠা পাদতলেহি পৰাল়ৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা ঘনপথৰিযং অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. এৰং সমন্তা অসীতিহত্থমত্তং ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো ৰিজ্জোতমানা ৰিপ্ফন্দমানা ৰিধাৰন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.২৯৯) কেচি পন অঞ্ঞথাপি পরিকপ্পনামত্তেন ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং তথা অঞ্ঞত্থ অনাগতত্তা, অযুত্তত্তা চ. তাসং পন বুদ্ধরস্মীনং তদা অনিগ্গূহিতভাৰদস্সনত্থং ‘‘তস্মিং কির সমযে’’তি ৰুত্তং. পক্কুসাতিঅভিগ্গমনাদীসু ৰিয হি তদা তাসং নিগ্গূহনে কিঞ্চি কারণং নত্থি. আধাৰন্তীতি অভিমুখং দিসং ধাৰন্তি. ৰিধাৰন্তীতি ৰিৰিধা হুত্ৰা ৰিদিসং ধাৰন্তি.

তস্মিং ৰনন্তরে দিস্সমানাকারেন তাসং রস্মীনং সোভা ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘রতনাৰেল়া’’তিআদি. রতনাৰেল়া নাম রতনমযৰটংসকং মুদ্ধং অৰতি রক্খতীতি হি অৰেল়া,আৰেল়া ৰা, মুদ্ধমালা. উক্কা নাম যা সজোতিভূতা, তাসং সতং, নিপতনং নিপাতো, তস্স নিপাতো, তেন সমাকুলং তথা. পিসিতব্বত্তা পিট্ঠং, চীনদেসে জাতং পিট্ঠং চীনপিট্ঠং, রত্তচুণ্ণং, যং ‘‘সিন্দূরো’’তিপি ৰুচ্চতি, চীনপিট্ঠমেৰ চুণ্ণং. ৰাযুনো ৰেগেন ইতো চিতো চ খিত্তং তন্তি তথা. ইন্দস্স ধনু লোকসঙ্কেতৰসেনাতি ইন্দধনু, সূরিযরস্মিৰসেন গগনে পঞ্ঞাযমানাকারৰিসেসো. কুটিলং অচিরট্ঠাযিত্তা ৰিরূপং হুত্ৰা জৰতি ধাৰতীতি ৰিজ্জু, সাযেৰ লতা তংসদিসভাৰেনাতি তথা, ৰাযুৰেগতো ৰলাহকঘট্টনেনেৰ জাতরস্মি. তাযতি অৰিজহনৰসেন আকাসং পালেতীতি তারা, গণসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তস্স পভা তথা. ৰিপ্ফুরিতৰিচ্ছরিতমিৰাতি আভায ৰিৰিধং ফরমানং, ৰিজ্জোতযমানং ৰিয চ. ৰনস্স অন্তরং ৰিৰরং ৰনন্তরং, ভগৰতা পত্তপত্তৰনপ্পদেসন্তি ৰুত্তং হোতি.

অসীতিযা অনুব্যঞ্জনেহি তম্বনখতাদীহি অনুরঞ্জিতং তথা. কমলং পদুমপুণ্ডরীকানি, অৰসেসং নীলরত্তসেতভেদং সরোরুহং উপ্পলং, ইতি পঞ্চৰিধা পঙ্কজজাতি পরিগ্গহিতা হোতি. ৰিকসিতং ফুল্লিতং তদুভযং যস্স সরস্স তথা. সব্বেন পকারেন পরিতো সমন্ততো ফুল্লতি ৰিকসতীতি সব্বপালিফুল্লং অ-কারস্স আ-কারং, র-কারস্স চ ল-কারং কত্ৰা যথা ‘‘পালিভদ্দো’’তি, তারানং মরীচি পভা, তায ৰিকসিতং ৰিজ্জোতিতং তথা. ব্যামপ্পভায পরিক্খেপো পরিমণ্ডলো, তেন ৰিলাসিনী সোভিনী তথা. মহাপুরিসলক্খণানি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবদ্ধত্তা মালাকারেনেৰ ঠিতানীতি ৰুত্তং ‘‘দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণমালা’’তি. দ্ৰত্তিংসচন্দাদীনং মালা কেনচি গন্থেত্ৰা পটিপাটিযা চ ঠপিতাতি ন ৰত্তব্বা ‘‘যদি সিযা’’তি পরিকপ্পনামত্তেন হি ‘‘গন্থেত্ৰা ঠপিতদ্ৰত্তিংসচন্দমালাযা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিকপ্পোপমা হেসা, লোকেপি চ দিস্সতি.

‘‘মযেৰ মুখসোভাস্সে, ত্যলমিন্দুৰিকত্থনা;

যতোম্বুজেপি সাত্থীতি, পরিকপ্পোপমা অয’’ন্তি.

দ্ৰত্তিংসচন্দমালায সিরিং অত্তনো সিরিযা অভিভৰন্তী ইৰাতি সম্বন্ধো. এস নযো সেসেসুপি.

এৰং ভগৰতো তদা সোভং দস্সেত্ৰা ইদানি ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপি সোভং দস্সেন্তো ‘‘তঞ্চ পনা’’তিআদিমাহ. চতুব্বিধায অপ্পিচ্ছতায অপ্পিচ্ছা. দ্ৰাদসহি সন্তোসেহি সন্তুট্ঠা. তিৰিধেন ৰিৰেকেন পৰিৰিত্তা. রাজরাজমহামত্তাদীহি অসংসট্ঠা. দুপ্পটিপত্তিকানং চোদকা. পাপে অকুসলে গরহিনো পরেসং হিতপটিপত্তিযা ৰত্তারো. পরেসঞ্চ ৰচনক্খমা. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং নাম পচ্চৰেক্খণঞাণং. ‘‘তেস’’ন্তিআদিনা তদভিসম্বন্ধেন ভগৰতো সোভং দস্সেতি. রত্তপদুমানং সণ্ডো সমূহো ৰনং, তস্স মজ্ঝে গতা তথা. ‘‘রত্তং পদুমং, সেতং পুণ্ডরীক’’ন্তি পত্তনিযমমন্তরেন তথা ৰুত্তং, পত্তনিযমেন পন সতপত্তং পদুমং, ঊনকসতপত্তং পুণ্ডরীকং. পৰাল়ং ৰিদ্দুমো, তেন কতায ৰেদিকায পরিক্খিত্তো ৰিয. মিগপক্খীনম্পীতি পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৰা সম্ভাৰনাযং, তেনাহ ‘‘পগেৰ দেৰমনুস্সান’’ন্তি. মহাথেরাতি মহাসাৰকে সন্ধাযাহ. সুরঞ্জিতভাৰেন ঈসকং কণ্হৰণ্ণতায মেঘৰণ্ণং. একংসং করিত্ৰাতি একংসপারুপনৰসেন ৰামংসে করিত্ৰা. কত্তরস্স জিণ্ণস্স আলম্বনো দণ্ডো কত্তরদণ্ডো, বাহুল্লৰসেনাযং সমঞ্ঞা. সুৰম্মং নাম সোভণুরচ্ছদো, তেন ৰম্মিতা সন্নদ্ধাতি সুৰম্মৰম্মিতা, ইদং তেসং পংসুকূলধারণনিদস্সনং. যেসং কুচ্ছিগতং সব্বম্পি তিণপলাসাদি গন্ধজাতমেৰ হোতি, তে গন্ধহত্থিনো নাম, যে ‘‘হেমৰতা’’তিপি ৰুচ্চন্তি, তেসম্পি থেরানং সীলাদিগুণগন্ধতায তংসদিসতা. অন্তোজটাবহিজটাসঙ্খাতায তণ্হাজটায ৰিজটিতভাৰতো ৰিজটিতজটা. তণ্হাবন্ধনায ছিন্নত্তা ছিন্নবন্ধনা. ‘‘সো’’তিআদি যথাৰুত্তৰচনস্স গুণদস্সনং. অনুবুদ্ধেহীতি বুদ্ধানমনুবুদ্ধেহি. তেপি হি একদেসেন ভগৰতা পটিৰিদ্ধপটিভাগেনেৰ চত্তারি সচ্চানি বুজ্ঝন্তি. পত্তপরিৰারিতন্তি পুপ্ফদলেন পরিৰারিতং. কং ৰুচ্চতি কমলাদি, তস্মিং সরতি ৰিরাজতীতি কেসরং, কিঞ্জক্খো. কণ্ণে করীযতীতি কণ্ণিকা. কণ্ণালঙ্কারো, তংসদিসণ্ঠানতায কণ্ণিকা, বীজকোসো. ছন্নং হংসকুলানং সেট্ঠো ধতরট্ঠো হংসরাজা ৰিয, হারিতো নাম মহাব্রহ্মা ৰিয.

এৰং গচ্ছন্তং ভগৰন্তং, ভিক্খূ চ দিস্ৰা অত্তনো পরিসং ওলোকেসীতি সম্বন্ধো. কাজদণ্ডকেতি কাজসঙ্খাতে ভারাৰহদণ্ডকে, কাজস্মিং ৰা ভারলগ্গিতদণ্ডকে. খুদ্দকং পীঠং পীঠকং. মূলে, অগ্গে চ তিধা কতো দণ্ডো তিদণ্ডো. মোরহত্থকো মোরপিঞ্ছং. খুদ্দকং পসিব্বং পসিব্বকং. কুণ্ডিকা কমণ্ডলু. সা হি কং উদকং উদেতি পসৰেতি, রক্খতীতি ৰা কুণ্ডিকা নিরুত্তিনযেন. গহিতং ওমকতো লুজ্জিতং, ৰিৰিধং লুজ্জিতঞ্চ পীঠক…পে… কুণ্ডিকাদিঅনেকপরিক্খারসঙ্খাতং ভারং ভরতি ৰহতীতি গহিত…পে… ভারভরিতা. ইতীতি নিদস্সনত্থো. এৰন্তি ইদমত্থো. এৰং ইদং ৰচনমাদি যস্স ৰচনস্স তথা, তদেৰ নিরত্থকং ৰচনং যস্সাতি এৰমাদিনিরত্থকৰচনা. মুখং এতস্স অত্থীতি মুখরা, সব্বেপি মুখৰন্তা এৰ, অযং পন ফরুসাভিলাপমুখৰতী, তস্মা এৰং ৰুত্তং. নিন্দাযঞ্হি অযং রপচ্চযো. মুখেন ৰা অমনাপং কম্মং রাতি গণ্হাতীতি মুখরা. ৰিৰিধা কিণ্ণা ৰাচা যস্সাতি ৰিকিণ্ণৰাচা. তস্সাতি সুপ্পিযস্স পরিব্বাজকস্স. ন্তি যথাৰুত্তপ্পকারং পরিসং.

ইদানীতি তস্স তথারূপায পরিসায দস্সনক্খণে. পনাতি অরুচিসংসূচনত্থো, তথাপীতি অত্থো. লাভ…পে… হানিযা চেৰ হেতুভূতায. কথং হানীতি আহ ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযানঞ্হী’’তিআদি. নিস্সিরীকতন্তি নিসোভতং, অযমত্থো মোরজাতকাদীহিপি দীপেতব্বো. ‘‘উপতিস্সকোলিতানঞ্চা’’তিআদিনা পক্খহানিতায ৰিত্থারো. আযস্মতো সারিপুত্তস্স, মহামোগ্গল্লানস্স চ ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং সন্ধায ‘‘তেসু পন পক্কন্তেসূ’’তি ৰুত্তং. তেসং পব্বজিতকালেযেৰ অড্ঢতেয্যসতং পরিব্বাজকপরিসা পব্বজি, ততো পরম্পি তদনুপব্বজিতা পরিব্বাজকপরিসা অপরিমাণাতি দস্সেতি ‘‘সাপি তেসং পরিসা ভিন্না’’তি ইমিনা. যায কাযচি হি পরিব্বাজকপরিসায পব্বজিতায তস্স পরিসা ভিন্নাযেৰ নাম সমানগণত্তাতি তথা ৰুত্তং. ‘‘ইমেহী’’তিআদিনা লাভপক্খহানিং নিগমনৰসেন দস্সেতি. উসূযসঙ্খাতস্স ৰিসস্স উগ্গারো উগ্গিলনং উসূযৰিসুগ্গারো, তং. এত্থ চ ‘‘যস্মা পনেসা’’তিআদিনাৰ ‘‘কস্মা চ সো রতনত্তযস্স অৰণ্ণং ভাসতী’’তি চোদনং ৰিসোধেতি, ‘‘সচে’’তিআদিকং পন সব্বম্পি তপ্পরিৰারৰচনমেৰাতি তেহিপি সা ৰিসোধিতাযেৰ নাম. ভগৰতো ৰিরোধানুনযাভাৰৰীমংসনত্থং এতে অৰণ্ণং ৰণ্ণং ভাসন্তি. ‘‘মারেন অন্ৰাৰিট্ঠা এৰং ভাসন্তী’’তি চ কেচি ৰদন্তি, তদযুত্তমেৰ অট্ঠকথায উজুৰিপচ্চনীকত্তা. পাকটোযেৰাযমত্থোতি.

২. যস্মা অত্থঙ্গতো সূরিযো, তস্মা অকালো দানি গন্তুন্তি সম্বন্ধো.

অম্বলট্ঠিকাতি সামীপিকৰোহারো যথা ‘‘ৰরুণনগরং, গোদাগামো’’তি আহ ‘‘তস্স কিরা’’তিআদি. তরুণপরিযাযো লট্ঠিকা-সদ্দো রুক্খৰিসযে যথা ‘‘মহাৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা বেলুৰলট্ঠিকায মূলে দিৰাৰিহারং নিসীদী’’তিআদীসূতি দস্সেতি’’ ‘‘তরুণম্বরুক্খো’’তি ইমিনা. কেচি পন ‘‘অম্বলট্ঠিকা নাম ৰুত্তনযেন একো গামো’’তি ৰদন্তি, তেসং মতে অম্বলট্ঠিকাযন্তি সমীপত্থে ভুম্মৰচনং. ছাযূদকসম্পন্নন্তি ছাযায চেৰ উদকেন চ সম্পন্নং. মঞ্জুসাতি পেল়া. পটিভানচিত্তৰিচিত্তন্তি ইত্থিপুরিসসঞ্ঞোগাদিনা পটিভানচিত্তেন ৰিচিত্তং, এতেন রঞ্ঞো অগারং, তদেৰ রাজাগারকন্তি দস্সেতি. রাজাগারকং নাম ৰেস্সৰণমহারাজস্স দেৰাযতনন্তি একে.

বহুপরিস্সযোতি বহুপদ্দৰো. কেহীতি ৰুত্তং ‘‘চোরে’হিপী’’তিআদি. হন্দাতি ৰচনৰোস্সগ্গত্থে নিপাতো, তদানুভাৰতো নিপ্পরিস্সযত্থায ইদানি উপগন্ত্ৰা স্ৰে গমিস্সামীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সদ্ধিং অন্তেৰাসিনা ব্রহ্মদত্তেন মাণৰেনা’’ তিচ্চেৰ সীহল়ট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তঞ্চ খো পাল়িআরুল়্হৰসেনেৰ, ন পন তদা সুপ্পিযস্স পরিসায অভাৰতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধিং অত্তনো পরিসাযা’’তি ইধ ৰুত্তং. কস্মা পনেত্থ ব্রহ্মদত্তোযেৰ পাল়িযমারুল়্হো, ন পন তদৰসেসা সুপ্পিযস্স পরিসাতি? দেসনানধীনভাৰেন পযোজনাভাৰতো. যথা চেতং, এৰং অঞ্ঞম্পি এদিসং পযোজনাভাৰতো সঙ্গীতিকারকেহি ন সঙ্গীতন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘পাল়িযং ৰুত্ত’’ন্তি আধারং ৰত্ৰা ‘তদেতং ন সীহল়ট্ঠকথানযদস্সনং, পাল়িযং ৰুত্তভাৰদস্সনমেৰা’তি’’ ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি. পাল়িআরুল়্হৰসেনেৰ পাল়িযং ৰুত্তন্তি অধিপ্পেতত্থস্স আপজ্জনতো. তস্মা যথাৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বোতি. ‘‘ৰুত্তন্তি ৰা অম্হেহিপি ইধ ৰত্তব্বন্তি অত্থো. এৰঞ্হি তদা অঞ্ঞাযপি পরিসায ৰিজ্জমানভাৰদস্সনত্থং এৰং ৰুত্তং, পাল়িযমারুল়্হৰসেন পন অঞ্ঞথাপি ইধ ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো যুত্তো’’তি ৰদন্তি.

ইদানি ‘‘তত্রাপি সুদ’’ন্তিআদিপাল়িযা সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘এৰং ৰাসং উপগতো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. কুচ্ছিতং কত্তব্বন্তি কুকতং, তস্স ভাৰো কুক্কুচ্চং, কুচ্ছিতকিরিযা, ইতো চিতো চ চঞ্চলনন্তি অত্থো, হত্থস্স কুক্কুচ্চং তথা. ‘‘সা হী’’তিআদিনা তথাভূততায কারণং দস্সেতি. নিৰাতেতি ৰাতৰিরহিতট্ঠানে. যথাৰুত্তদোসাভাৰেন নিচ্চলা. তং ৰিভূতিন্তি তাদিসং সোভং. ৰিপ্পলপন্তীতি সতিৰোস্সগ্গৰসেন ৰিৰিধা লপন্তি. নিল্লালিতজিৰ্হাতি ইতো চিতো চ নিক্খন্তজিৰ্হা. কাকচ্ছমানাতি কাকানং সদ্দসদিসং সদ্দং কুরুমানা. ঘরুঘরুপস্সাসিনোতি ঘরুঘরুইতি সদ্দং জনেত্ৰা পস্সসন্তা. ইস্সাৰসেনাতি যথাৰুত্তেহি দ্ৰীহি কারণেহি উসূযনৰসেন. ‘‘সব্বং ৰত্তব্ব’’ন্তি ইমিনা ‘‘আদিপেয্যালনযোয’’ন্তি দস্সেতি.