অন্তানন্তৰাদৰণ্ণনা
৫৩. অন্তানন্তসহচরিতো ৰাদো অন্তানন্তো যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি, অন্তানন্তসন্নিস্সযো ৰা যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তি, সো এতেসন্তি অন্তানন্তিকাতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অন্তানন্তৰাদা’’তি ৰুত্তং. ৰুত্তনযেন অন্তানন্তসহচরিতো, তন্নিস্সযো ৰা, অন্তানন্তেসু ৰা পৰত্তো ৰাদো এতেসন্তি অন্তানন্তৰাদা. ইদানি ‘‘অন্তৰা অযং লোকো’’তিআদিনা ৰক্খমানপাঠানুরূপং অত্থং ৰিভজন্তো ‘‘অন্তং ৰা’’তিআদিমাহ. অমতি গচ্ছতি ভাৰো ওসানমেত্থাতি হি অন্তো, মরিযাদা, তপ্পটিসেধনেন অনন্তো. অন্তো চ অনন্তো চ অন্তানন্তো চ নেৰন্তনানন্তো চ অন্তানন্তো ত্ৰেৰ ৰুত্তো সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেনৰা ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১; উদা. ১) ৰিয. চতুত্থপদঞ্হেত্থ ততিযপদেন সমানত্থন্তি অন্তানন্তপদেনেৰ যথাৰুত্তনযদ্ৰযেন চতুধা অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. কস্স পনাযং অন্তানন্তোতি? লোকীযতি সংসারনিস্সরণত্থিকেহি দিট্ঠিগতিকেহি অৰপস্সীযতি, লোকিযন্তি ৰা এত্থ তেহি পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি, তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি সঙ্খ্যং গতস্স অত্তনো. তেনাহ পাল়িযং ‘‘অন্তানন্তং লোকস্স পঞ্ঞপেন্তী’’তি. কো পনেসো অত্তাতি? ঝানৰিসযভূতং কসিণনিমিত্তং. অযঞ্হি দিট্ঠিগতিকো পটিভাগনিমিত্তং চক্কৰাল়পরিযন্তং, অপরিযন্তং ৰা ৰড্ঢনৰসেন, তদনুস্সৰাদিৰসেন চ তত্থ লোকসঞ্ঞী ৰিহরতি, তথা চ অট্ঠকথাযং ৰক্খতি ‘‘তং ‘লোকো’তি গহেত্ৰা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৫৪-৬০) কেচি পন ৰদন্তি ‘‘ঝানং, তংসম্পযুত্তধম্মা চ ইধ অত্তা, লোকোতি চ গহিতা’’তি, তং অট্ঠকথায ন সমেতি.
এত্থাহ – যুত্তং তাৰ পুরিমানং তিণ্ণম্পি ৰাদীনং অন্তানন্তিকত্তং অন্তঞ্চ অনন্তঞ্চ অন্তানন্তঞ্চ আরব্ভ পৰত্তৰাদত্তা, পচ্ছিমস্স পন তক্কিকস্স তদুভযপটিসেধনৰসেন পৰত্তৰাদত্তা কথং অন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপটিসেধনৰসেন পৰত্তৰাদত্তা এৰ. অন্তানন্তপটিসেধনৰাদোপি হি সো অন্তানন্তৰিসযোযেৰ তমারব্ভ পৰত্তত্তা. এতদত্থমেৰ হি সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘অন্তং ৰা অন্তন্তং ৰা অন্তানন্তং ৰা নেৰন্তানানন্তং ৰা আরব্ভ পৰত্তৰাদা’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা যথা ততিযৰাদে দেসপভেদৰসেন একস্সেৰ লোকস্স অন্তৰতা, অনন্তৰতা চ সম্ভৰতি, এৰমেত্থ তক্কীৰাদেপি কালপভেদৰসেন একস্সেৰ তদুভযসম্ভৰতো অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধেন তদুভযঞ্ঞেৰ ৰুচ্চতি, দ্ৰিন্নম্পি চ পটিসেধানং পরিযুদাসতা. কথং? অন্তৰন্তপটিসেধেন হি অনন্তৰা ৰুচ্চতি, অনন্তৰন্তপটিসেধেন চ অন্তৰা. দ্ৰিপটিসেধো হি পকতিযত্থঞাপকো. ইতি পটিসেধনৰসেন অন্তানন্তসঙ্খাতস্স উভযস্স ৰুত্তত্তা যুত্তোযেৰ তব্বিসযস্স পচ্ছিমস্সাপি অন্তানন্তিকভাৰোতি. যদেৰং সো অন্তানন্তিকৰাদভাৰতো ততিযৰাদসমৰরোধেযেৰ সিযাতি? ন, কালপভেদস্স অধিপ্পেতত্তা. দেসপভেদৰসেন হি অন্তানন্তিকো ততিযৰাদী ৰিয পচ্ছিমোপি তক্কিকো কালপভেদৰসেন অন্তানন্তিকো হোতি. কথং? যস্মা অযং লোকসঞ্ঞিতো অত্তা অনন্তো কদা চি সক্খিদিট্ঠোতি অধিগতৰিসেসেহি মহেসীহি অনুসুয্যতি, তস্মা নেৰন্তৰা. যস্মা পনাযং অন্তৰা কদাচি, সক্খিদিট্ঠোতি তেহিযেৰ অনুসুয্যতি, তস্মা নানন্তৰাতি. অযং তক্কিকো অৰড্ঢিতভাৰপুব্বকত্তা পটিভাগনিমিত্তানং ৰড্ঢিতভাৰস্স উভযথা লব্ভমানস্স পরিকপ্পিতস্স অত্তনো অপ্পচ্চক্খকারিতায অনুস্সৰাদিমত্তে ঠত্ৰা ৰড্ঢিতকালৰসেন ‘‘নেৰন্তৰা’’তি পটিক্খিপতি, অৰড্ঢিতকালৰসেন পন ‘‘নানন্তৰা’’তি, ন পন অন্ততানন্ততানং অচ্চন্তমভাৰেন যথা তং ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা’’তি. যথা চানুস্সুতিকতক্কিনো, এৰং জাতিস্সরতক্কিআদীনম্পি ৰসেন যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং.
কেচি পন যদি পনাযং অত্তা অন্তৰা, এৰং সতি দূরদেসে উপপজ্জনানুস্সরণাদিকিচ্চনিব্বত্তি ন সিযা. অথ অনন্তৰা, এৰঞ্চ ইধ ঠিতস্সেৰ দেৰলোকনিরযাদীসু সুখদুক্খানুভৰনং সিযা. সচে পন অন্তৰা চেৰ অনন্তৰা চ, এৰম্পি তদুভযদোসসমাযোগো সিযা. তস্মা ‘‘অন্তৰা, অনন্তৰা’’তি চ অব্যাকরণীযো অত্তাতি এৰং তক্কনৰসেন চতুত্থৰাদপ্পৰত্তিং ৰণ্ণেন্তি. যদি পনেস ৰুত্তনযেন অন্তানন্তিকো ভৰেয্য, অথ কস্মা ‘‘যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰমাহংসু ‘অন্তৰা অযং লোকো পরিৰটুমো’তি, তেসং মুসা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৫৭) তস্স পুরিমৰাদত্তযপটিক্খেপো ৰুত্তোতি? পুরিমৰাদত্তযস্স তেন যথাধিপ্পেতপ্পকারৰিলক্খণভাৰতো. তেনেৰ হি কারণেন তথা পটিক্খেপো ৰুত্তো, ন পন তস্স অন্তানন্তিকত্তাভাৰেন, ন চ পরিযন্তরহিতদিট্ঠিৰাচাহি পটিক্খেপেন, অৰস্সঞ্চেতং এৰমেৰ ঞাতব্বং. অঞ্ঞথা হেস অমরাৰিক্খেপপক্খঞ্ঞেৰ ভজেয্য চতুত্থৰাদো. ন হি অন্ততাঅনন্ততাতদুভযৰিনিমুত্তো অত্তনো পকারো অত্থি, তক্কীৰাদী চ যুত্তিমগ্গকোযেৰ. কালভেদৰসেন চ একস্মিম্পি লোকে তদুভযং নো ন যুজ্জতীতি. ভৰতু তাৰ পচ্ছিমৰাদীদ্ৰযস্স অন্তানন্তিকভাৰো যুত্তো অন্তানন্তানং ৰসেন উভযৰিসযত্তা তেসং ৰাদস্স. কথং পন পুরিমৰাদীদ্ৰযস্স পচ্চেকং অন্তানন্তিকভাৰো যুত্তো সিযা একেকৰিসযত্তা তেসং ৰাদস্সাতি? ৰুচ্চতে – সমুদাযে পৰত্তমান-সদ্দস্স অৰযৰেপি উপচারৰুত্তিতো. সমুদিতেসু হি অন্তানন্তৰাদীসু পৰত্তমানো অন্তানন্তি ক-সদ্দো তত্থ নিরুল়্হতায তদৰযৰেসুপি পচ্চেকং অন্তানন্তিকৰাদীসু পৰত্ততি যথা ‘‘অরূপজ্ঝানেসু পচ্চেকং অট্ঠৰিমোক্খপরিযাযো’’, যথা চ ‘‘লোকে সত্তাসযো’’তি. অথ ৰা অভিনিৰেসতো পুরিমকালে পৰত্তৰিতক্কৰসেন অযং তত্থ ৰোহারো কতো. তেসঞ্হি দিট্ঠিগতিকানং তথারূপচেতোসমাধিসমধিগমতো পুব্বকালে ‘‘অন্তৰা নু খো অযং লোকো, উদাহু অনন্তৰা’’তি উভযাকারাৰলম্বিনো ৰিতক্কস্স ৰসেন নিরুল়্হো অন্তানন্তিকভাৰো পচ্ছা ৰিসেসলাভেন তেসু অন্তানন্তৰাদেসু একস্সেৰ ৰাদস্স সঙ্গহে উপ্পন্নেপি পুরিমসিদ্ধরুল়্হিযা ৰোহারীযতি যথা ‘‘সব্বে সত্তা মরণধম্মা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৩) অরহতি সত্তপরিযাযো, যথা চ ভৰন্তরগতেপি মণ্ডূকাদিৰোহারোতি.
৫৪-৬০. পটিভাগনিমিত্তৰড্ঢনায হেট্ঠা, উপরি, তিরিযঞ্চ চক্কৰাল়পরিযন্তগতাগতৰসেন অন্তানন্তভাৰোতি দস্সেতুং ‘‘পটিভাগনিমিত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ন্তি পটিভাগনিমিত্তং. উদ্ধমধো অৰড্ঢেত্ৰা তিরিযং ৰড্ঢেত্ৰাতি এত্থাপি ‘‘চক্কৰাল়পরিযন্তং কত্ৰা’’তি অধিকারৰসেন যোজেতব্বং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘তক্কযতীতি তক্কী’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩৪) সদ্দতো, ‘‘চতুব্বিধো তক্কী’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩৪) অত্থতো চ সস্সতৰাদে ৰুত্তনযেন. দিট্ঠপুব্বানুসারেনাতি দস্সনভূতেন ৰিঞ্ঞাণেন উপলদ্ধপুব্বস্স অন্তৰন্তাদিনো অনুস্সরণেন, এৰঞ্চ কত্ৰা অনুস্সুতিতক্কীসুদ্ধতক্কীনম্পি ইধ সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. অথ ৰা দিট্ঠগ্গহণেনেৰ ‘‘নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০, ১৯৪) ৰিয সুতাদীনম্পি গহিতভাৰো ৰেদিতব্বো. ‘‘অন্তৰা’’তিআদিনা ইচ্ছিতস্স অত্তনো সব্বদাভাৰপরামসনৰসেনেৰ ইমেসং ৰাদানং পৰত্তনতো সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সত্তেৰ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা সস্সতদিট্ঠিযো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৯৭, ৯৮).