একচ্চসস্সতৰাদৰণ্ণনা
৩৮. ‘‘একচ্চসস্সতিকা’’তি তদ্ধিতপদং সমাসপদেন ৰিভাৰেতুং ‘‘একচ্চসস্সতৰাদা’’তি ৰুত্তং. সত্তেসু, সঙ্খারেসু চ একচ্চং সস্সতমেতস্সাতি একচ্চসস্সতো, ৰাদো, সো এতেসন্তি একচ্চসস্সতিকা তদ্ধিতৰসেন, সমাসৰসেন পন একচ্চসস্সতো ৰাদো এতেসন্তি একচ্চসস্সতৰাদা. এস নযো একচ্চঅসস্সতিকপদেপি. ননু চ ‘‘একচ্চসস্সতিকা’’তি ৰুত্তে তদঞ্ঞেসং একচ্চঅসস্সতিকভাৰসন্নিট্ঠানং সিদ্ধমেৰাতি? সচ্চং অত্থতো, সদ্দতো পন অসিদ্ধমেৰ তস্মা সদ্দতো পাকটতরং কত্ৰা দস্সেতুং তথা ৰুত্তং. ন হি ইধ সাৰসেসং কত্ৰা ধম্মং দেসেতি ধম্মস্সামী. ‘‘ইস্সরো নিচ্চো, অঞ্ঞে সত্তা অনিচ্চা’’তি এৰংপৰত্তৰাদা সত্তেকচ্চসস্সতিকা সেয্যথাপি ইস্সরৰাদা. তথা ‘‘নিচ্চো ব্রহ্মা, অঞ্ঞে অনিচ্চা’’তি এৰংপৰত্তৰাদাপি. ‘‘পরমাণৰো নিচ্চা, দ্ৰিঅণুকাদযো অনিচ্চা’’তি (ৰিসিসিকদস্সনে সত্তমপরিচ্ছেদে পঠমকণ্ডে পস্সিতব্বং) এৰংপৰত্তৰাদা সঙ্খারেকচ্চসস্সতিকা সেয্যথাপি কাণাদা. তথা ‘‘চক্খাদযো অনিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চ’’ন্তি (ন্যাযদস্সনে, ৰিসেসিকদস্সনে চ পস্সিতব্বং) এৰংপৰত্তৰাদাপি. ইধাতি ‘‘একচ্চসস্সতিকা’’তি ইমস্মিং পদে, ইমিস্সা ৰা দেসনায. গহিতাতি ৰুত্তা, দেসিতব্বভাৰেন ৰা দেসনাঞাণেন সমাদিন্না তথা চেৰ দেসিতত্তা. তথা হি ইধ পুরিমকা তযো ৰাদা সত্তৰসেন, চতুত্থো সঙ্খারৰসেন দেসিতো. ‘‘সঙ্খারেকচ্চসস্সতিকা’’তি ইদং পন তেহি সস্সতভাৰেন গয্হমানানং ধম্মানং যাথাৰসভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তং, ন পন একচ্চসস্সতিকমতদস্সনৰসেন. তস্স হি সস্সতাভিমতং অসঙ্খতমেৰাতি লদ্ধি. তেনেৰাহ পাল়িযং ‘‘চিত্তন্তি ৰা…পে… ঠস্সতী’’তি. ন হি যস্স সভাৰস্স পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৰং পটিজানাতি, তস্সেৰ নিচ্চধুৰাদিভাৰো অনুম্মত্তকেন সক্কা পটিজানিতুং, এতেন চ ‘‘উপ্পাদৰযধুৰতাযুত্তা সভাৰা সিযা নিচ্চা, সিযা অনিচ্চা, সিযা ন ৰত্তব্বা’’তিআদিনা (দী. নি. টী. ১.৩৮) পৰত্তসত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰিভাৰিতা হোতি.
তত্রাযং অযুত্ততাৰিভাৰনা – যদি হি ‘‘যেন সভাৰেন যো ধম্মো অত্থীতি ৰুচ্চতি, তেনেৰ সভাৰেন সো ধম্মো নত্থী’’তি ৰুচ্চেয্য, সিযা অনেকন্তৰাদো. অথ অঞ্ঞেন, ন সিযা অনেকন্তৰাদো. ন চেত্থ দেসন্তরাদিসম্বন্ধভাৰো যুত্তো ৰত্তুং তস্স সব্বলোকসিদ্ধত্তা, ৰিৰাদাভাৰতো চ. যে পন ৰদন্তি ‘‘যথা সুৰণ্ণঘটেন মকুটে কতে ঘটভাৰো নস্সতি, মকুটভাৰো উপ্পজ্জতি, সুৰণ্ণভাৰো তিট্ঠতিযেৰ, এৰং সব্বসভাৰানং কোচি ধম্মো নস্সতি, কোচি ধম্মো উপ্পজ্জতি, সভাৰো এৰ তিট্ঠতী’’তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘কিং তং সুৰণ্ণং, যং ঘটে, মকুটে চ অৰট্ঠিতং, যদি রূপাদি, সো সদ্দো ৰিয অনিচ্চো. অথ রূপাদিসমূহো সম্মুতিমত্তং, ন তস্স অত্থিতা ৰা নত্থিতা ৰা নিচ্চতা ৰা লব্ভতী’’তি, তস্মা অনেকন্তৰাদো ন সিযা. ধম্মানঞ্চ ধম্মিনো অঞ্ঞথানঞ্ঞথা চ পৰত্তিযং দোসো ৰুত্তোযেৰ সস্সতৰাদৰিচারণাযং. তস্মা সো তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অপিচ ন নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বরূপো অত্তা, লোকো চ পরমত্থতো ৰিজ্জমানতাপরিজাননতো যথা নিচ্চাদীনং অঞ্ঞতরং রূপং, যথা ৰা দীপাদযো. ন হি রূপাদীনং উদযব্বযসভাৰানং নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বসভাৰতা সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, জীৰস্স চ নিচ্চাদীসু অঞ্ঞতরং রূপং সিযাতি, এৰং সত্তভঙ্গো ৰিয সেসভঙ্গানম্পি অসম্ভৰোযেৰাতি সত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰেদিতব্বা (দী. নি. টী. ১.৩৮).
ননু চ ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি এতস্মিং ৰাদে চক্খাদীনং অসস্সতভাৰসন্নিট্ঠানং যথাসভাৰাৰবোধো এৰ, অথ এৰংৰাদীনং কথং মিচ্ছাদস্সনং সিযাতি, কো ৰা এৰমাহ ‘‘চক্খাদীনং অসস্সতভাৰসন্নিট্ঠানং মিচ্ছাদস্সন’’ন্তি? অসস্সতেসুযেৰ পন কেসঞ্চি ধম্মানং সস্সতভাৰসন্নিট্ঠানং ইধ মিচ্ছাদস্সনন্তি গহেতব্বং, তেন পন একৰাদে পৰত্তমানেন চক্খাদীনং অসস্সতভাৰাৰবোধো ৰিদূসিতো সংসট্ঠভাৰতো ৰিসসংসট্ঠো ৰিয সপ্পিপিণ্ডো, ততো চ তস্স সকিচ্চকরণাসমত্থতায সম্মাদস্সনপক্খে ঠপেতব্বতং নারহতীতি. অসস্সতভাৰেন নিচ্ছিতাপি ৰা চক্খুআদযো সমারোপিতজীৰসভাৰা এৰ দিট্ঠিগতিকেহি গয্হন্তীতি তদৰবোধস্স মিচ্ছাদস্সনভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং. তেনেৰাহ পাল়িযং ‘‘চক্খুং ইতিপি…পে… কাযো ইতিপি অযং অত্তা’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰা অসঙ্খতায, সঙ্খতায চ ধাতুযা ৰসেন যথাক্কমং ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি এৰংপৰত্তো ৰিভজ্জৰাদোপি একচ্চসস্সতৰাদোযেৰ ভৰেয্যাতি এৰম্পকারা চোদনা অনৰকাসা হোতি অৰিপরীতধম্মসভাৰপটিপত্তিভাৰতো. অৰিপরীতধম্মসভাৰপটিপত্তিযেৰ হেস ৰুত্তনযেন অসংসট্ঠত্তা, অনারোপিতজীৰসভাৰত্তা চ.
এত্থাহ – পুরিমস্মিম্পিসস্সতৰাদে অসস্সতানং ধম্মানং ‘‘সস্সতা’’তি গহণং ৰিসেসতো মিচ্ছাদস্সনং ভৰতি. সস্সতানং পন ‘‘সস্সতা’’তি গাহো ন মিচ্ছাদস্সনং যথাসভাৰগ্গাহভাৰতো. এৰঞ্চ সতি ইমস্স ৰাদস্স ৰাদন্তরতা ন ৰত্তব্বা, ইধ ৰিয পুরিমেপি একচ্চেস্ৰেৰ ধম্মেসু সস্সতগ্গাহসম্ভৰতোতি, ৰত্তব্বাযেৰ অসস্সতেস্ৰেৰ ‘‘কেচিদেৰ ধম্মা সস্সতা, কেচি অসস্সতা’’তি পরিকপ্পনাৰসেন গহেতব্বধম্মেসু ৰিভাগপ্পৰত্তিযা ইমস্স ৰাদস্স দস্সিতত্তা. ননু চ একদেসস্স সমুদাযন্তোগধত্তা অযং সপ্পদেসসস্সতগ্গাহো পুরিমস্মিং নিপ্পদেসসস্সতগ্গাহে সমোধানং গচ্ছেয্যাতী? তথাপি ন সক্কা ৰত্তুং ৰাদী তব্বিসযৰিসেসৰসেন ৰাদদ্ৰযস্স পৰত্তত্তা. অঞ্ঞে এৰ হি দিট্ঠিগতিকা ‘‘সব্বে ধম্মা সস্সতা’’তি অভিনিৰিট্ঠা, অঞ্ঞে ‘‘একচ্চেৰ সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি. সঙ্খারানং অনৰসেসপরিযাদানং, একদেসপরিগ্গহো চ ৰাদদ্ৰযস্স পরিব্যত্তোযেৰ. কিঞ্চ ভিয্যো – অনেকৰিধসমুস্সযে, একৰিধসমুস্সযে চ খন্ধপবন্ধেন অভিনিৰেসভাৰতো তথা ন সক্কা ৰত্তুং. চতুব্বিধোপি হি সস্সতৰাদী জাতিৰিসেসৰসেন নানাৰিধরূপকাযসন্নিস্সযে এৰ অরূপধম্মপুঞ্জে সস্সতাভিনিৰেসী জাতো অভিঞ্ঞাণেন, অনুস্সৰাদীহি চ রূপকাযভেদগহণতো. তথা চ ৰুত্তং ‘‘ততো চুতো অমুত্র উদপাদি’’ন্তি, (দী. নি. ১.২৪৪; ম. নি. ১.১৪৮; পারা. ১২) ‘‘চৰন্তি উপপজ্জন্তী’’তি (দী. নি. ১.২৫৫; ম. নি. ১.১৪৮; পারা. ১২) চ আদি. ৰিসেসলাভী পন একচ্চসস্সতিকো অনুপধারিতভেদসমুস্সযে ধম্মপবন্ধে সস্সতাকারগহণেন অভিনিৰেসং জনেসি একভৰপরিযাপন্নখন্ধসন্তানৰিসযত্তা তদভিনিৰেসস্স. তথা হি তীসুপি ৰাদেসু ‘‘তং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, ততো পরং নানুস্সরতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. তক্কীনং পন উভিন্নম্পি সস্সতেকচ্চসস্সতৰাদীনং সস্সতাভিনিৰেসৰিসেসো রূপারূপধম্মৰিসযতায সুপাকটোযেৰাতি.
৩৯. সংৰট্টট্ঠাযীৰিৰট্টৰিৰট্টট্ঠাযীসঙ্খাতানং তিণ্ণম্পি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পানমতিক্কমেন পুন সংৰট্টনতো, অদ্ধা-সদ্দস্স চ কালপরিযাযত্তা এৰং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘দীঘস্সা’’তিআদি. অতিক্কম্ম অযনং পৰত্তনং অচ্চযো. অনেকত্থত্তা ধাতূনং, উপসগ্গৰসেন চ অত্থৰিসেসৰাচকত্তা সং-সদ্দেন যুত্তো ৰট্ট-সদ্দো ৰিনাসৰাচীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিনস্সতী’’তি, ৰতু-সদ্দো ৰা গতিযমেৰ. সঙ্খযত্থজোতকেন পন সং-সদ্দেন যুত্তত্তা তদত্থসম্বন্ধনেন ৰিনাসত্থো লব্ভতীতি দস্সেতি ‘‘ৰিনস্সতী’’তি ইমিনা. সঙ্খযৰসেন ৰত্ততীতি হি সদ্দতো অত্থো, ত-কারস্স চেত্থ ট-কারাদেসো. ৰিপত্তিকরমহামেঘসমুপ্পত্তিত্তো হি পট্ঠায যাৰ অণুসহগতোপি সঙ্খারো ন হোতি, তাৰ লোকো সংৰট্টতীতি ৰুচ্চতি. পাল়িযং লোকোতি পথৰীআদিভাজনলোকো অধিপ্পেতো তদৰসেসস্স বাহুল্লতো, তদেৰ সন্ধায ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘যে’’তিআদিনা. উপরিব্রহ্মলোকেসূতি আভস্সরভূমিতো উপরিভূমীসু. অগ্গিনা কপ্পৰুট্ঠানঞ্হি ইধাধিপ্পেতং, তেনেৰাহ পাল়িযং ‘‘আভস্সরসংৰত্তনিকা হোন্তী’’তি. কস্মা তদেৰ ৰুত্তন্তি চে? তস্সেৰ বহুলং পৰত্তনতো. অযঞ্হি ৰারনিযমো –
‘‘সত্তসত্তগ্গিনা ৰারা, অট্ঠমে অট্ঠমে দকা;
চতুসট্ঠি যদা পুণ্ণা, একো ৰাযুৰরো সিযা’’তি. (অভিধম্মত্থৰিভাৰনীটীকায পঞ্চমপরিচ্ছেদৰণ্ণনাযম্পি);
আরুপ্পেসু ৰাতি এত্থ ৰিকপ্পনত্থেন ৰা-সদ্দেন সংৰট্টমানলোকধাতূহি অঞ্ঞলোকধাতূসু ৰাতি ৰিকপ্পেতি. ন হি সব্বে অপাযসত্তা তদা রূপারূপভৰেসু উপ্পজ্জন্তীতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং অপাযেসু দীঘতরাযুকানং মনুস্সলোকূপপত্তিযা অসম্ভৰতো, মনুস্সলোকূপপত্তিঞ্চ ৰিনা তদা তেসং তত্রূপপত্তিযা অনুপপত্তিতো. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকোপি হি সংৰট্ঠমানে কপ্পে নিরযতো ন মুচ্চতি, পিট্ঠিচক্কৰাল়েযেৰ নিব্বত্ততীতি অট্ঠকথাসু (অ. নি. অট্ঠ. ১.৩১১) ৰুত্তং. সতিপি সব্বসত্তানং পুঞ্ঞাপুঞ্ঞাভিসঙ্খারমনসা নিব্বত্তভাৰে বাহিরপচ্চযেহি ৰিনা মনসাৰ নিব্বত্তত্তা রূপাৰচরসত্তা এৰ ‘‘মনোমযা’’তি ৰুচ্চন্তি, ন পন বাহিরপচ্চযপটিযত্তা তদঞ্ঞেতি দস্সেতুং ‘‘মনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযা’’তি আহ. যদেৰং কামাৰচরসত্তানম্পি ওপপাতিকানং মনোমযভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অধিচিত্তভূতেন অতিসযমনসা নিব্বত্তসত্তেসুযেৰ মনোমযৰোহারতোতি দস্সেন্তেন ঝান-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘ঝানমনেনা’’তি ৰুত্তং. এৰম্পি অরূপাৰচরসত্তানং মনোমযভাৰো আপজ্জতীতি? ন তত্থ বাহিরপচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতাসঙ্কায অভাৰেন মনসা এৰ নিব্বত্তাতি অৰধারণাসম্ভৰতো. নিরুল়্হোৰাযং লোকে মনোমযৰোহারো রূপাৰচরসত্তেসু. তথা হি অন্নমযো পানমযো মনোমযো আনন্দমযো ৰিঞ্ঞাণমযোতি পঞ্চধা অত্তানং ৰেদৰাদিনো পরিকপ্পেন্তি. উচ্ছেদৰাদেপি ৰক্খতি ‘‘দিব্বো রূপী মনোমযো’’তি, (দী. নি. ১.৮৭) তে পন ঝানানুভাৰতো পীতিভক্খা সযংপভা অন্তলিক্খচরাতি আহ ‘‘পীতি তেস’’ন্তিআদি, তেসং অত্তনোৰ পভা অত্থীতি অত্থো. সোভনা ৰা ঠাযী সভা এতেসন্তি সুভট্ঠাযিনোতিপি যুজ্জতি. উক্কংসেনাতি আভস্সরে সন্ধায ৰুত্তং. পরিত্তাভাপ্পমাণাভা পন দ্ৰে, চত্তারো চ কপ্পে তিট্ঠন্তি. অট্ঠ কপ্পেতি চতুন্নমসঙ্খ্যেয্যকপ্পানং সমুদাযভূতে অট্ঠ মহাকপ্পে.
৪০. ৰিনাসৰাচীযেৰ ৰট্ট-সদ্দো পটিসেধজোতকেন উপসগ্গেন যুত্তত্তা সণ্ঠাহনত্থঞাপকোতি আহ ‘‘সণ্ঠাতী’’তি, অনেকত্থত্তা ৰা ধাতূনং নিব্বত্ততি, ৰড্ঢতীতি ৰা অত্থো. সম্পত্তিমহামেঘসমুপ্পত্তিতো হি পট্ঠায পথৰীসন্ধারকুদকতংসন্ধারকৰাযুআদীনং সমুপ্পত্তিৰসেন যাৰ চন্দিমসূরিযানং পাতুভাৰো, তাৰ লোকো ৰিৰট্টতীতি ৰুচ্চতি. পকতিযাতি সভাৰেন, তস্স ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. তথাসুঞ্ঞতায কারণমাহ ‘‘নিব্বত্তসত্তানং নত্থিতাযা’’তি. পুরিমতরং অঞ্ঞেসং সত্তানমনুপ্পন্নত্তাতি ভাৰো, তেন যথা একচ্চানি ৰিমানানি তত্থ নিব্বত্তসত্তানং ছড্ডিতত্তা সুঞ্ঞানি, ন এৰমিদন্তি দস্সেতি.
অপরো নযো – সককম্মস্স পঠমং করণং পকতি, তায নিব্বত্তসত্তানন্তি সম্বন্ধো, তেন যথা এতস্স অত্তনো কম্মবলেন পঠমং নিব্বত্তি, ন এৰং অঞ্ঞেসং তস্স পুরিমতরং, সমানকালে ৰা নিব্বত্তি অত্থি, তথা নিব্বত্তসত্তানং নত্থিতায সুঞ্ঞমিদন্তি দস্সেতি. ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানো ইধ ব্রহ্মকাযিকা, তেসং নিৰাসতায ভূমিপি ‘‘ব্রহ্মকাযিকা’’তি ৰুত্তা, ব্রহ্মকাযিকভূমীতি পন পাঠেব্রহ্মকাযিকানং সম্বন্ধিনী ভূমীতি অত্থো. কত্তা সযং কারকো. কারেতা পরেসং আণাপকো. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পুব্বেনিৰাসঞাণকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০৮) ৰুত্তনযেন, এতেন নিব্বত্তক্কমং কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানভাৰে চ কারণং দস্সেতি. কম্মং উপনিস্সযভাৰেন পচ্চযো এতিস্সাতি কম্মপচ্চযা. অথ ৰা তত্থ নিব্বত্তসত্তানং ৰিপচ্চনককম্মস্স সহকারীকারকভাৰতো কম্মস্স পচ্চযাতি কম্মপচ্চযা. উতু সমুট্ঠানমেতিস্সাতি উতুসমুট্ঠানা. ‘‘কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানা’’তিপি সমাসৰসেন পাঠো কম্মসহাযো পচ্চযো, ৰুত্তনযেন ৰা কম্মস্স সহাযভূতো পচ্চযোতি কম্মপচ্চযো, সো এৰ উতু তথা, সোৰ সমুট্ঠানমেতিস্সাতি কম্মপচ্চযউতুসমুআনা. রতনভূমীতি উক্কংসগতপুঞ্ঞকম্মানুভাৰতো রতনভূতা ভূমি, ন কেৰলং ভূমিযেৰ, অথ খো তপ্পরিৰারাপীতি আহ ‘‘পকতী’’তিআদি. পকতিনিব্বত্তট্ঠানেতি পুরিমকপ্পেসু পুরিমকানং নিব্বত্তট্ঠানে. এত্থাতি ‘‘ব্রহ্মৰিমান’’ন্তি ৰুত্তায ব্রহ্মকাযিকভূমিযা. সামঞ্ঞৰিসেসৰসেন চেতং আধারদ্ৰযং. কথং পণীতায দুতিযজ্ঝানভূমিযা ঠিতানং হীনায পঠমজ্ঝানভূমিযা উপপত্তি হোতীতি আহ ‘‘অথ সত্তান’’ন্তিআদি, নিকন্তিৰসেন পঠমজ্ঝানং ভাৰেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি, পকতিযা সভাৰেন নিকন্তি তণ্হা উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ৰসিতট্ঠানেতি ৰুত্থপুব্বট্ঠানে. ততো ওতরন্তীতি উপপত্তিৰসেন দুতিযজ্ঝানভূমিতো পঠমজ্ঝানভূমিং অপসক্কন্তি, গচ্ছন্তীতি অত্থো. অপ্পাযুকেতি যং উল়ারপুঞ্ঞকম্মং কতং, তস্স উপজ্জনারহৰিপাকপবন্ধতো অপ্পপরিমাণাযুকে. তস্স দেৰলোকস্সাতি তস্মিং দেৰলোকে, নিস্সযৰসেন ৰা সম্বন্ধনিদ্দেসো. আযুপ্পমাণেনেৰাতি পরমাযুপ্পমাণেনেৰ. পরিত্তন্তি অপ্পকং. অন্তরাৰ চৰন্তীতি রাজকোট্ঠাগারে পক্খিত্ততণ্ডুলনাল়ি ৰিয পুঞ্ঞক্খযা হুত্ৰা সককম্মপ্পমাণেন তস্স দেৰলোকস্স পরমাযুঅন্তরা এৰ চৰন্তি.
কিং পনেতং পরমাযু নাম, কথং ৰা তং পরিচ্ছিন্নপ্পমাণন্তি? ৰুচ্চতে – যো তেসং তেসং সত্তানং তস্মিং তস্মিং ভৰৰিসেসে ৰিপাকপ্পবন্ধস্স ঠিতিকালনিযমো পুরিমসিদ্ধভৰপত্থনূপনিস্সযৰসেন সরীরাৰযৰৰণ্ণসণ্ঠানপ্পমাণাদিৰিসেসা ৰিয তংতংগতিনিকাযাদীসু যেভুয্যেন নিযতপরিচ্ছেদো হোতি, গব্ভসেয্যককামাৰচরদেৰরূপাৰচরসত্তানং সুক্কসোণিতাদিউতুভোজনাদিউতুআদিপচ্চযুপ্পন্নপচ্চযূপত্থম্ভিতো চ, সো আযুহেতুকত্তা কারণূপচারেন আযু, উক্কংসপরিচ্ছেদৰসেন পরমাযূতি চ ৰুচ্চতি. যথাসকং খণমত্তাৰট্ঠাযীনম্পি হি অত্তনা সহজাতানং রূপারূপধম্মানং ঠপনাকারৰুত্তিতায পৰত্তকানি রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযানি ন কেৰলং নেসং খণট্ঠিতিযা এৰ কারণভাৰেন অনুপালকানি, অথ খো যাৰ ভঙ্গুপচ্ছেদা [ভৰঙ্গুপচ্ছেদা (দী. নি. টী. ১.৪০)] অনুপবন্ধস্স অৰিচ্ছেদহেতুভাৰেনাপি. তস্মা চেস আযুহেতুকোযেৰ, তং পন দেৰানং, নেরযিকানঞ্চ যেভুয্যেন নিযতপরিচ্ছেদং, উত্তরকুরুকানং পন একন্তনিযতপরিচ্ছেদমেৰ. অৰসিট্ঠমনুস্সপেততিরচ্ছানগতানং পন চিরট্ঠিতিসংৰত্তনিককম্মবহুলে কালে তংকম্মসহিতসন্তানজনিতসুক্কসোণিতপচ্চযানং, তম্মূলকানঞ্চ চন্দিমসূরিযসমৰিসমপরিৰত্তনাদিজনিতউতুআহারাদিসমৰিসমপচ্চযানং ৰসেন চিরাচিরকালতায অনিযতপরিচ্ছেদং, তস্স চ যথা পুরিমসিদ্ধভৰপত্থনাৰসেন তংতংগতিনিকাযাদীসু ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰিসেসনিযমো সিদ্ধো, দস্সনানুস্সৰাদীহি তথাযেৰ আদিতো গহণসিদ্ধিযা, এৰং তাসু তাসু উপপত্তীসু নিব্বত্তসত্তানং যেভুয্যেন সমপ্পমাণং ঠিতিকালং দস্সনানুস্সৰেহি লভিত্ৰা তং পরমতং অজ্ঝোসায পৰত্তিতভৰপত্থনাৰসেন আদিতো পরিচ্ছেদনিযমো ৰেদিতব্বো.
যস্মা পন কম্মং তাসু তাসু উপপত্তীসু যথা তংতংউপপত্তিনিস্সিতৰণ্ণাদিনিব্বত্তনে সমত্থং, এৰং নিযতাযুপরিচ্ছেদাসু উপপত্তীসু পরিচ্ছেদাতিক্কমেন ৰিপাকনিব্বত্তনে সমত্থং ন হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘আযুপ্পমাণেনেৰ চৰন্তী’’তি. যস্মা পন উপত্থম্ভকপচ্চযসহাযেহি অনুপালকপচ্চযেহি উপাদিন্নকক্খন্ধানং পৰত্তেতব্বাকারো অত্থতো পরমাযুকস্স হোতি যথাৰুত্তপরিচ্ছেদানতিক্কমনতো, তস্মা সতিপি কম্মাৰসেসে ঠানং ন সম্ভৰতি, তেন ৰুত্তং ‘‘অত্তনো পুঞ্ঞবলেন ঠাতুং ন সক্কোন্তী’’তি. ‘‘আযুক্খযা ৰা পুঞ্ঞক্খযা ৰা আভস্সরকাযা চৰিত্ৰা’’তি ৰচনতো পনেত্থ কামাৰচরদেৰানং ৰিয ব্রহ্মকাযিকানম্পি যেভুয্যেনেৰ নিযতাযুপরিচ্ছেদভাৰো ৰেদিতব্বো. তথা হি দেৰলোকতো দেৰপুত্তা আযুক্খযেন পুঞ্ঞক্খযেন আহারক্খযেন কোপেনাতি চতূহি কারণেহি চৰন্তীতি অট্ঠকথাসু (ধ. প. অট্ঠ. ১.অপ্পমাদৰগ্গে) ৰুত্তং. কপ্পং ৰা উপড্ঢকপ্পং ৰাতি এত্থ অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো অধিপ্পেতো, সো চ তথারূপো কালোযেৰ, ৰা-সদ্দো পন কপ্পস্স ততিযভাগং ৰা ততো ঊনমধিকং ৰাতি ৰিকপ্পনত্থো.
৪১. অনভিরতীতি এককৰিহারেন অনভিরমণসঙ্খাতা অঞ্ঞেহি সমাগমিচ্ছাযেৰ. তত্থ ‘‘এককস্স দীঘরত্তং নিৰসিতত্তা’’তি পাল়িযং ৰচনতোতি ৰুত্তং ‘‘অপরস্সাপী’’তিআদি. এৰমন্ৰযমত্থং দস্সেত্ৰা ননু উক্কণ্ঠিতাপি সিযাতি চোদনাসোধনৰসেন ব্যতিরেকং দস্সেতি ‘‘যা পনা’’তিআদিনা. পিযৰত্থুৰিরহেন, পিযৰত্থুঅলাভেন ৰা চিত্তৰিগ্ঘাতো উক্কণ্ঠিতা, সা পনত্থতো দোমনস্সচিত্তুপ্পাদোৰ, তেনাহ ‘‘পটিঘসম্পযুত্তা’’তি. সা ব্রহ্মলোকে নত্থি ঝানানুভাৰপহীনত্তা. তণ্হাদিট্ঠিসঙ্খাতা চিত্তস্স পুরিমাৰত্থায উব্বিজ্জনা ফন্দনা এৰ ইধ পরিতস্সনা. সা হি দীঘরত্তং ঝানরতিযা ঠিতস্স যথাৰুত্তানভিরতিনিমিত্তং উপ্পন্না ‘‘অহং মম’’ন্তি গহণস্স চ কারণভূতা. তেন ৰক্খতি ‘‘তণ্হাতস্স নাপি দিট্ঠিতস্সনাপি ৰট্টতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪১) ননু ৰুত্তং অত্থুদ্ধারে ইমংযেৰ পাল়িং নীহরিত্ৰা ‘‘অহো ৰত অঞ্ঞেপি সত্তা ইত্থত্তং আগচ্ছেয্যুন্তি অযং তণ্হাতস্সনা নামা’’তি? সচ্চং, তং পন দিট্ঠিতস্সনায ৰিসুং উদাহরণং দস্সেন্তেন তণ্হাতস্সনমেৰ ততো নিদ্ধারেত্ৰা ৰুত্তং, ন পন এত্থ দিট্ঠিতস্সনায অলব্ভমানত্তাতি ন দোসো. ইদানি সমানসদ্দৰচনীযানং অত্থানমুদ্ধরণং কত্ৰা ইধাধিপ্পেতং ৰিভাৰেতুং ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ. পটিঘসঙ্খাতো চিত্তুত্রাসো এৰ তাসতস্সনা. এৰমঞ্ঞত্থাপি যথারহং. ‘‘জাতিং পটিচ্চা’’তিআদি ৰিভঙ্গপাল়ি, (ৰিভ. ৯২১) তত্রাযমত্থকথা – জাতিং পটিচ্চ ভযন্তি জাতিপচ্চযা উপ্পন্নভযং. ভযানকন্তি আকারনিদ্দেসো. ছম্ভিতত্তন্তি ভযৰসেন গত্তকম্পো, ৰিসেসতো হদযমংসচলনং. লোমহংসোতি লোমানং হংসনং, ভিত্তিযং নাগদন্তানমিৰ উদ্ধগ্গভাৰো, ইমিনা পদদ্ৰযেন কিচ্চতো ভযং দস্সেত্ৰা পুন চেতসো উত্রাসোতি সভাৰতো দস্সিতন্তি. টীকাযং পন ‘‘ভযানকন্তি ভেরৰারম্মণনিমিত্তং বলৰভযং, তেন সরীরস্স থদ্ধভাৰো ছম্ভিতত্ত’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.৪১) ৰুত্তং, অনেনেৰ ভযন্তি এত্থ খুদ্দকভযং দস্সিতং, ইতি এত্থ পযোগে অযং তস্সনাতি এৰং সব্বত্থ অত্থো. পরিতস্সিতৰিপ্ফন্দিতমেৰাতি এত্থ ‘‘দিট্ঠিসঙ্খাতেন চেৰ তণ্হাসঙ্খাতেন চ পরিতস্সিতেন ৰিপ্ফন্দিতমেৰ চলিতমেৰ কম্পিতমেৰা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১০৫-১১৭) অট্ঠকথাযমত্থং ৰক্খতি. তেন ৰিঞ্ঞাযতি লব্ভমানম্পি তণ্হাতস্সনমন্তরেন দিট্ঠিতস্সনাযেৰ নিহটাতি. ‘‘তেপী’’তিআদি সীহোপমসুত্তন্তপাল়ি (অ. নি. ৪.৩৩) তত্থ তেপীতি দীঘাযুকা দেৰাপি. ভযন্তি ভঙ্গানুপস্সনাপরিচিণ্ণন্তে সব্বসঙ্খারতো ভাযনৰসেন উপ্পন্নং ভযঞাণং. সংৰেগন্তি সহোত্তপ্পঞাণং, ওত্তপ্পমেৰ ৰা. সন্তাসন্তি আদীনৰনিব্বিদানুপস্সনাহি সঙ্খারেহি সন্তাসনঞাণং. উপপত্তিৰসেনাতি পটিসন্ধিৰসেনেৰ.
সহব্যতন্তি সহাযভাৰমিচ্ছেৰ সদ্দতো অত্থো সহব্য-সদ্দস্স সহাযত্থে পৰত্তনতো. সো হি সহ ব্যাযতি পৰত্ততি, দোসং ৰা পটিচ্ছাদেতীতি সহব্যোতি ৰুচ্চতি, তস্স ভাৰো সহব্যতা. সহাযভাৰো পন সহভাৰোযেৰ নামাতি অধিপ্পাযতো অত্থং দস্সেতুং ‘‘সহভাৰ’’ন্তি ৰুত্তং. সসাধনসমৰাযত্থো ৰা সহ-সদ্দো অধিকিচ্চপদে অধিসদ্দো ৰিয, তস্মা সহ একতো ৰত্তমানস্স ভাৰো সহব্যং যথা ‘‘দাসব্য’’ন্তি তদেৰ সহব্যতা, সকত্থৰুত্তিৰসেন ইমমেৰত্থং সন্ধাযাহ ‘‘সহভাৰ’’ন্তি. অপিচ সহ ৰাতি পৰত্ততীতি সহৰো, তস্স ভাৰো সহব্যং যথা ‘‘ৰীরস্স ভাৰো ৰীরিয’’ন্তি, তদেৰ সহব্যতাতি এৰং ৰিমানট্ঠকথাযং (ৰি. ৰ. অট্ঠ. ১৭২) ৰুত্তং, তস্মা তদত্থং দস্সেতুং এৰং ৰুত্তন্তিপি দট্ঠব্বং.
৪২. ইমে সত্তে অভিভৰিত্ৰাতি সেসো. অভিভৰনা চেত্থ পাপসভাৰেন জেট্ঠভাৰেন ‘‘তে সত্তে অভিভৰিত্ৰা ঠিতো’’তি অত্তনো মঞ্ঞনাযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘জেট্ঠকোহমস্মী’’তি. অঞ্ঞদত্থূতি দস্সনে অন্তরাযাভাৰৰচনেন, দসোতি এত্থ দস্সনেয্যৰিসেসপরিগ্গহাভাৰেন চ অনাৰরণদস্সাৰিতং পটিজানাতীতি আহ ‘‘সব্বং পস্সামীতি অত্থো’’তি. দস্সনেয্যৰিসেসস্স হি পদেসভূতস্স অগ্গহণে সতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতা ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি, দেয্যধম্মৰিসেসস্স চেত্থ পদেসভূতস্স অগ্গহণতো পব্বজিতো সব্বম্পি ন দদাতীতি গহেতব্বস্স দেয্যধম্মস্স নিপ্পদেসতা ৰিঞ্ঞাযতি. এৰমীদিসেসু. ৰসে ৰত্তেমীতি ৰসৰত্তী. অহং-সদ্দযোগতো হি সব্বত্থ অম্হযোগেন ৰচনত্থো. সত্তভাজনভূতস্স লোকস্স নিম্মাতা চাতি সম্বন্ধো. ‘‘পথৰী’’তিআদি চেত্থ ভাজনলোকৰসেন অধিপ্পাযকথনং. সজিতাতি রচিতা, ৰিভজিতা ৰা, তেনাহ ‘‘ত্ৰং খত্তিযো নামা’’তিআদি. চিণ্ণৰসিতাযাতি সমাচিণ্ণপঞ্চৰিধৰসিভাৰতো. তত্থাতি ভূতভব্যেসু. অন্তোৰত্থিম্হীতি অন্তোগব্ভাসযে. পঠমচিত্তক্খণেতি পটিসন্ধিচিত্তক্খণে. দুতিযতোতি পঠমভৰঙ্গচিত্তক্খণতো. পঠমইরিযাপথেতি যেন পটিসন্ধিং গণ্হাতি, তস্মিং ইরিযাপথে. ইতি অতীতৰসেন, ভূত-সদ্দস্স ৰত্তমানৰসেন চ ভব্য-সদ্দস্স অত্থো দস্সিতো. টীকাযং (দী. নি. টী. ১.৪২) পন ভব্য-সদ্দত্থো অনাগতৰসেনাপি ৰুত্তো. অহেসুন্তি হি ভূতা. ভৰন্তি, ভৰিস্সন্তি চাতি ভব্যা তব্বানীযা ৰিয ণ্যপচ্চযস্স কত্তরিপি পৰত্তনতো.
‘‘ইস্সরো কত্তা নিম্মাতা’’তি ৰত্ৰাপি পুন ‘‘মযা ইমে সত্তা নিম্মিতা’’তি ৰচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘ইদানি কারণৰসেনা’’তিআদি [কারণতো (অট্ঠকথাযং)] কারণৰসেন সাধেতুকামতায পটিঞ্ঞাকরণত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. ননু চেস ব্রহ্মা অনৰট্ঠিতদস্সনত্তা পুথুজ্জনস্স পুরিমতরজাতিপরিচিতম্পি কম্মস্সকতাঞাণং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিকুব্বনিদ্ধিৰসেন চিত্তুপ্পাদমত্তপটিবদ্ধেন সত্তনিম্মানেন ৰিপল্লট্ঠো ‘‘মযা ইমে সত্তা নিম্মিতা’’তিআদিনা ইস্সরকুত্তদস্সনং পক্খন্দমানো অভিনিৰিসনৰসেন পতিট্ঠিতো, ন পন পতিট্ঠাপনৰসেন. অথ কস্মা কারণৰসেন সাধেতুকামো পটিঞ্ঞং করোতীতি ৰুত্তন্তি? ন চেৰং দট্ঠব্বং. তেসম্পি হি ‘‘এৰং হোতী’’তিআদিনা পচ্ছা উপ্পজ্জন্তানম্পি তথাঅভিনিৰেসস্স ৰক্খমানত্তা পরেসং পতিট্ঠাপনক্কমেনেৰ তস্স সো অভিনিৰেসো জাতো, ন তু অভিনিৰিসনমত্তেন, তস্মা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰাহ ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তিআদি. পাল়িযং মনসো পণিধীতি মনসো পত্থনা, তথা চিত্তুপ্পত্তিমত্তমেৰাতি ৰুত্তং হোতি.
ইত্থভাৰন্তি ইদপ্পকারভাৰং. যস্মা পন সো পকারো ব্রহ্মত্তভাৰোযেৰিধাধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘ব্রহ্মভাৰ’’ন্তি ৰুত্তং. অযং পকারো ইত্থং, তস্স ভাৰো ইত্থত্তন্তি হি নিব্বচনং. কেৰলন্তি কম্মস্সকতাঞাণেন অসম্মিস্সং সুদ্ধং. মঞ্ঞনামত্তেনেৰাতি দিট্ঠিমঞ্ঞনামত্তেনেৰ, ন অধিমানৰসেন. ৰঙ্কছিদ্দেন ৰঙ্কআণী ৰিয ওনমিত্ৰা ৰঙ্কলদ্ধিকেন ৰঙ্কলদ্ধিকা ওনমিত্ৰা তস্সেৰ ব্রহ্মুনো পাদমূলং গচ্ছন্তি, তংপক্খকা ভৰন্তীতি অত্থো. ননু চ দেৰানং উপপত্তিসমনন্তরং ‘‘ইমায নাম গতিযা চৰিত্ৰা ইমিনা নাম কম্মুনা ইধূপপন্না’’তি পচ্চৰেক্খণা হোতি, অথ কস্মা তেসং এৰং মঞ্ঞনা সিযাতি? পুরিমজাতীসু কম্মস্সকতাঞাণে সম্মদেৰ নিৰিট্ঠজ্ঝাসযানমেৰ তথাপচ্চৰেক্খণায পৰত্তিতো. তাদিসানমেৰ হি তথাপচ্চৰেক্খণা সম্ভৰতি, সা চ খো যেভুয্যৰসেন, ইমে পন পুরিমাসুপি জাতীসু ইস্সরকুত্তদিট্ঠিৰসেন নিবদ্ধাভিনিৰেসা এৰমেৰ মঞ্ঞমানা অহেসুন্তি. তথা হি পাল়িযং ৰুত্তং ‘‘ইমিনা ময’’ন্তিআদি.
৪৩. ঈসতি অভিভৰতীতি ঈসো, মহন্তো ঈসো মহেসো, সুপ্পতিট্ঠিতমহেসতায পরেহি ‘‘মহেসো’’ ইতি অক্খাযতীতি মহেসক্খো, মহেসক্খানং অতিসযেন মহেসক্খোতি মহেসক্খতরোতি ৰচনত্থো. সো পন মহেসক্খতরভাৰো আধিপতেয্যপরিৰারসম্পত্তিযা কারণভূতায ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তং ‘‘ইস্সরিযপরিৰারৰসেন মহাযসতরো’’তি.
৪৪. কিং পনেতং কারণন্তি অনুযোগেনাহ ‘‘সো ততো’’তিআদি, তেন ‘‘ইত্থত্তং আগচ্ছতী’’তি ৰুত্তং ইধাগমনমেৰ কারণন্তি দস্সেতি. ইধেৰ আগচ্ছতীতি ইমস্মিং মনুস্সলোকে এৰ পটিসন্ধিৰসেন আগচ্ছতি. এতন্তি ‘‘ঠানং খো পনেতং ভিক্খৰে, ৰিজ্জতী’’তি ৰচনং. পাল়িযং যং অঞ্ঞতরো সত্তোতি এত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, কারণত্থে ৰা এস নিপাতো, হেতুম্হি ৰা পচ্চত্তনিদ্দেসো, যেন ঠানেনাতি অত্থো, কিরিযাপরামসনং ৰা এতং. ‘‘ইত্থত্তং আগচ্ছতী’’তি এত্থ যদেতং ইত্থত্তস্স আগমনসঙ্খাতং ঠানং, তদেতং ৰিজ্জতীতি অত্থো. এস ন সো পব্বজতি, চেতোসমাধিং ফুসতি, পুব্বেনিৰাসং অনুস্সতীতি এতেসুপি পদেসু. ‘‘ঠানং খো পনেতং ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি, যং অঞ্ঞতরো সত্তো’’তি হি ইমানি পদানি ‘‘পব্বজতী’’তিআদীহিপি পদেহি পচ্চেকং যোজেতব্বানি. ন গচ্ছতীতি অগারং, গেহং, অগারস্স হিতং আগারিযং, কসিগোরক্খাদিকম্মং, তমেত্থ নত্থীতি অনাগারিযং, পব্বজ্জা, তেনাহ ‘‘অগারস্মা’’তিআদি. প-সদ্দেন ৰিসিট্ঠো ৰজ-সদ্দো উপসঙ্কমনেতি ৰুত্তং ‘‘উপগচ্ছতী’’তি. পরন্তি পচ্ছা, অতিসযং ৰা, অঞ্ঞং পুব্বেনিৰাসন্তিপি অত্থো. ‘‘ন সরতী’’তি ৰুত্তেযেৰ অযমত্থো আপজ্জতীতি দস্সেতি ‘‘সরিতু’’ন্তিআদিনা. অপস্সন্তোতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন অপস্সনহেতু, পস্সিতুং অসক্কোন্তো হুত্ৰাতিপি ৰট্টতি. মান-সদ্দো ৰিয হি অন্ত-সদ্দো ইধ সামত্থিযত্থো. সদাভাৰতোতি সব্বদা ৰিজ্জমানত্তা. জরাৰসেনাপীতি এত্থ পি-সদ্দেন মরণৰসেনাপীতি সম্পিণ্ডেতি.
৪৫. খিড্ডাপদোসিনোতি কত্তুৰসেন পদসিদ্ধি, খিড্ডাপদোসিকাতি পন সকত্থৰুত্তিৰসেন, সদ্দমনপেক্খিত্ৰা পন অত্থমেৰ দস্সেতুং ‘‘খিড্ডাযা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘খিড্ডাপদোসকা’’তি ৰা ৰত্তব্বে ই-কারাগমৰসেন এৰং ৰুত্তং. পদুস্সনং ৰা পদোসো, খিড্ডায পদোসো খিড্ডাপদোসো, সো এতেসন্তি খিড্ডাপদোসিকা. ‘‘পদূসিকাতিপি পাল়িং লিখন্তী’’তি অঞ্ঞনিকাযিকানং পমাদলেখতং দস্সেতি. মহাৰিহারৰাসীনিকাযিকানঞ্হি ৰাচনামগ্গৰসেন অযং সংৰণ্ণনা পৰত্তা. অপিচ তেন পোত্থকারুল়্হকালে পমাদলেখং দস্সেতি. তম্পি হি পদত্থসোধনায অট্ঠকথায সোধিতনিযামেনেৰ গহেতব্বং, তেনাহ ‘‘সা অট্ঠকথাযং নত্থী’’তি. ৰেলং অতিক্কন্তং অতিৰেলং, তং. ভাৰনপুংসকঞ্চেতং, তেনাহ ‘‘অতিচির’’ন্তি, আহারূপভোগকালং অতিক্কমিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. রতিধম্ম-সদ্দো হস্সখিড্ডা-সদ্দেহি পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘হস্সখিড্ডাসু রতিধম্মো রমণসভাৰো’’তি. হসনং হস্সো, কেল়িহস্সো. খেডনং কীল়নং খিড্ডা, কাযিকৰাচসিককীল়া. অনুযোগৰসেন তংসমাপন্নাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘হস্সরতিধম্মঞ্চেৰা’’তিআদি. কীল়া যেসং তে কেল়িনো, তেসং হস্সো তথা. কীল়াহস্সপযোগেন উপ্পজ্জনকসুখঞ্চেত্থ কেল়িহস্সসুখং. তদৰসিট্ঠকীল়াপযোগেন উপ্পজ্জনকং কাযিকৰাচসিককীল়াসুখং.
‘‘তে কিরা’’তিআদি ৰিত্থারদস্সনং. কির-সদ্দো হেত্থ ৰিত্থারজোতকোযেৰ, ন তু অনুস্সৰনারুচিযাদিজোতকো তথাযেৰ পাল়িযং, অট্ঠকথাসু চ ৰুত্তত্তা. সিরিৰিভৰেনাতি সরীরসোভগ্গাদিসিরিযা, পরিৰারাদিসম্পত্তিযা চ. নক্খত্তন্তি ছণং. যেভুয্যেন হি নক্খত্তযোগেন কতত্তা তথাযোগো ৰা হোতু, মা ৰা, নক্খত্তমিচ্চেৰ ৰুচ্চতি. আহারন্তি এত্থ কো দেৰানমাহারো, কা চ তেসমাহারৰেলাতি? সব্বেসম্পি কামাৰচরদেৰানং সুধাহারো. দ্ৰাদসপাপধম্মৰিগ্ঘাতেন হি সুখস্স ধারণতো দেৰানং ভোজনং ‘‘সুধা’’তি ৰুচ্চতি. সা পন সেতা সঙ্খূপমা অতুল্যদস্সনা সুচি সুগন্ধা পিযরূপা. যং সন্ধায সুধাভোজনজাতকে ৰুত্তং –
‘‘সঙ্খূপমং সেত’মতুল্যদস্সনং,
সুচিং সুগন্ধং পিযরূপ’মব্ভুতং;
অদিট্ঠপুব্বং মম জাতু চক্খুভি,
কা দেৰতা পাণিসু কিং সুধো’দহী’’তি. (জা. ২.২১.২২৭);
‘‘ভুত্তা চ সা দ্ৰাদসহন্তি পাপকে,
খুদ্দং পিপাসং অরতিং দরক্লমং;
কোধূপনাহঞ্চ ৰিৰাদপেসুণং,
সীতুণ্হ তন্দিঞ্চ রসুত্তমং ইদ’’ন্তি চ. (জা. ২.২১.২২৯);
সা চ হেট্ঠিমেহি হেট্ঠিমেহি উপরিমানং উপরিমানং পণীততমা হোতি, তং যথাসকং পরিমিতদিৰসৰসেন দিৰসে দিৰসে ভুঞ্জন্তি. কেচি পন ৰদন্তি ‘‘বিল়ারপদপ্পমাণং সুধাহারং তে ভুঞ্জন্তি, সো জিৰ্হায ঠপিতমত্তো যাৰ কেসগ্গনখগ্গা কাযং ফরতি, যথাসকং গণিতদিৰসৰসেন সত্ত দিৰসে যাপনসমত্থো হোতী’’তি. কেচিৰাদে পনেত্থ বিল়ারপদ-সদ্দো সুৰণ্ণসঙ্খাতস্স সঙ্খ্যাৰিসেসস্স ৰাচকো. পমাণতো পন উদুম্বরফলপ্পমাণং, যং পাণিতলং কবল়গ্গহন্তিপি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হি মধুকোসে –
‘‘পাণিরক্খো পিচু চাপি, সুৰণ্ণকমুদুম্বরং;
বিল়ারপদকং পাণি-তলং তং কবল়গ্গহ’’ন্তি.
‘‘নিরন্তরং খাদন্তাপি পিৰন্তাপী’’তি ইদং পরিকপ্পনাৰসেন ৰুত্তং, ন পন এৰং নিযমৰসেন তথা খাদনপিৰনানমনিযমভাৰতো. কম্মজতেজস্স বলৰভাৰো উল়ারপুঞ্ঞনিব্বত্তত্তা, উল়ারগরুসিনিদ্ধসুধাহারজীরণতো চ. করজকাযস্স মন্দভাৰো পন সুখুমালভাৰতো. তেনেৰ হি ভগৰা ইন্দসালগুহাযং পকতিপথৰিযং পতিআতুং অসক্কোন্তং সক্কং দেৰরাজানং ‘‘ওল়ারিকং কাযং অধিট্ঠেহী’’তি অৰোচ. মনুস্সানং পন কম্মজতেজস্স মন্দভাৰো, করজকাযস্স বলৰভাৰো চ ৰুত্তৰিপরীতেন ৰেদিতব্বো. করজকাযোতি এত্থ কো ৰুচ্চতি সরীরং, তত্থ পৰত্তো. রজো করজো, কিং তং? সুক্কসোণিতং. তঞ্হি ‘‘রাগো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতী’’তি (মহানি. ২০৯; চূল়নি. ৭৪) এৰং ৰুত্তরাগরজফলত্তা সরীরৰাচকেন ক-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা কারণৰোহারেন ‘‘করজো’’তি ৰুচ্চতি. তেন সুক্কসোণিতসঙ্খাতেন করজেন সম্ভূতো কাযো করজকাযোতি আচরিযা. তথা হি কাযো মাতাপেত্তিকসম্ভৰোতি ৰুত্তো. মহাঅস্সপূরসুত্তন্তটীকাযং পন ‘‘করীযতি গব্ভাসযে খিপীযতীতি করো, সম্ভৰো, করতো জাতোতি করজো, মাতাপেত্তিকসম্ভৰোতি অত্থো. মাতুআদীনং সণ্ঠাপনৰসেন করতো হত্থতো জাতোতি করজোতি অপরে. উভযথাপি করজকাযন্তি চতুসন্ততিরূপমাহা’’তি ৰুত্তং. করোতি পুত্তে নিব্বত্তেতীতি করো, সুক্কসোণিতং, তেন জাতো করজোতিপি ৰদন্তি. তথা অসম্ভূতোপি চ দেৰাদীনং কাযো তব্বোহারেন ‘‘করজকাযো’’তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘পূতিকাযো, জরসিঙ্গালো’’তি. তেসন্তি মনুস্সানং. অচ্ছযাগু নাম পসন্না অকসটা যাগু. ৰত্থুন্তি করজকাযং. একং আহারৰেলন্তি একদিৰসমত্তং, কেসঞ্চি মতেন পন সত্তাহং.
এৰং অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ দস্সেত্ৰা উপমাৰসেনপি তমাৰিকরোন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্তপাসাণেতি অচ্চুণ্হপাসাণে. রত্তসেতপদুমতো অৰসিট্ঠং উপ্পলং. অকথাযন্তি মহাঅট্ঠকথাযং. অৰিসেসেনাতি ‘‘দেৰান’’ন্তি অৰিসেসেন, দেৰানং কম্মজতেজো বলৰা হোতি, করজং মন্দন্তি ৰা কম্মজতেজকরজকাযানং বলৰমন্দতাসঙ্খাত কারণসামঞ্ঞেন. তদেতঞ্হি কারণং সব্বেসম্পি দেৰানং সমানমেৰ, তস্মা সব্বেপি দেৰা গহেতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. কবল়ীকারভূতং সুধাহারং উপনিস্সায জীৰন্তীতি কবল়ীকারাহারূপজীৰিনো. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. ‘‘খিড্ডাপদুস্সনমত্তেনেৰ হেতে খিড্ডাপদোসিকাতি ৰুত্তা’’তি অযং পাঠো ‘‘তেযেৰ চৰন্তীতি ৰেদিতব্বা’’তি এতস্সানন্তরে পঠিতব্বো তদনুসন্ধিকত্তা. অযঞ্হেত্থানুসন্ধি – যদি সব্বেপি এৰং করোন্তা কামাৰচরদেৰা চৰেয্যুং, অথ কস্মা ‘‘খিড্ডাপদোসিকা’’তি নামৰিসেসেন ভগৰতা ৰুত্তাতি? ৰিচারণায এৰমাহাতি, এতেন ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সব্বেপি দেৰা এৰং চৰন্তাপি খিড্ডায পদুস্সনসভাৰমত্তং পতি নামৰিসেসেন তথা ৰুত্তা’’তি. যদেকে ৰদেয্যুং ‘‘কেচিৰাদপতিট্ঠাপকোযং পাঠো’’তি, তদযুত্তমেৰ ইতি-সদ্দন্তরিকত্তা, অন্তে চ তস্স অৰিজ্জমানত্তা. অত্থিকেহি পন তস্স কেচিৰাদসমৰরোধনং অন্তে ইতিসদ্দো যোজেতব্বোতি.
৪৭-৪৮. মনোপদোসিনোতি কত্তুৰসেন পদসিদ্ধি, মনোপদোসিকাতি চ সকত্থৰুত্তিৰসেন, অত্থমত্তং পন দস্সেতুং ‘‘মনেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘মনোপদোসকা’’তি ৰা ৰত্তব্বে ই-কারাগমৰসেন এৰং ৰুত্তং. মনেনাতি ইস্সাপকতত্তা পদুট্ঠেন মনসা. অপরো নযো – উসূযনৰসেন মনসা পদোসো মনোপদোসো, ৰিনাসভূতো সো এতেসমত্থীতি মনোপদোসিকাতি. ‘‘তে অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পদুট্ঠচিত্তা কিলন্তকাযা কিলন্তচিত্তা তে দেৰা তম্হা কাযা চৰন্তী’’তি ৰচনতো ‘‘এতে চাতুমহারাজিকা’’তি আহ. মনেন পদুস্সনমত্তেনেৰ হেতে মনোপদোসিকাতি ৰুত্তা. ‘‘তেসু কিরা’’তিআদি ৰিত্থারো. রথেন ৰীথিং পটিপজ্জতীতি উপলক্খণমত্তং অঞ্ঞেহি অঞ্ঞত্থাপি পটিপজ্জনসম্ভৰতো. এতন্তি অত্তনো সম্পত্তিং. উদ্ধুমাতো ৰিযাতি পীতিযা করণভূতায উন্নতো ৰিয. ভিজ্জমানো ৰিযাতি তায ভিজ্জন্তো ৰিয, পীতিযা ৰা কত্তুভূতায ভঞ্জিতো ৰিয. কুদ্ধা নাম সুৰিজাননা হোন্তি, তস্মা কুদ্ধভাৰমস্স ঞত্ৰাতি অত্থো.
অকুদ্ধো রক্খতীতি কুদ্ধস্স সো কোধো ইতরস্মিং অকুজ্ঝন্তে অনুপাদানো চেৰ একৰারমত্তং উপ্পত্তিযা অনাসেৰনো চ হুত্ৰা চাৰেতুং ন সক্কোতি, উদকন্তং পত্ৰা অগ্গি ৰিয নিব্বাযতি, তস্মা অকুদ্ধো ইতরং চৰনতো রক্খতি. উভোসু পন কুদ্ধেসু ভিয্যো ভিয্যো অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পরিৰড্ঢনৰসেন তিখিণসমুদাচারো নিস্সযদহনরসো কোধো উপ্পজ্জমানো হদযৰত্থুং নিদহন্তো অচ্চন্তসুখুমালকরজকাযং ৰিনাসেতি, ততো সকলোপি অত্তভাৰো অন্তরধাযতি, তমত্থং দস্সেতুমাহ ‘‘উভোসু পনা’’তিআদি. তথা চাহ পাল়িযং ‘‘তে অঞ্ঞমঞ্ঞম্হি পদুট্ঠচিত্তা কিলন্তকাযা কিলন্তচিত্তা তে দেৰা তম্হা কাযা চৰন্তী’’তি. একস্স কোধো ইতরস্স পচ্চযো হোতি, তস্সপি কোধো ইতরস্স পচ্চযো হোতীতি এত্থ কোধস্স ভিয্যো ভিয্যো পরিৰড্ঢনায এৰ পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো, ন চৰনায নিস্সযদহনরসেন অত্তনোযেৰ কোধেন হদযৰত্থুং নিদহন্তেন অচ্চন্তসুখুমালস্স করজকাযস্স চৰনতো. কন্দন্তানংযেৰ ওরোধানন্তি অনাদরত্থে সামিৰচনং. অযমেত্থ ধম্মতাতি অযং তেসং করজকাযমন্দতায, তথাউপ্পজ্জনকস্স চ কোধস্স বলৰতায ঠানসো চৰনভাৰো এতেসু দেৰেসু রূপারূপধম্মানং ধম্মনিযামো সভাৰোতি অত্থো.
৪৯-৫২. চক্খাদীনং ভেদং পস্সতীতি ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিকারাপত্তিদস্সনতো, অন্তে চ অদস্সনূপগমনতো ৰিনাসং পস্সতি ওল়ারিকত্তা রূপধম্মভেদস্স. পচ্চযং দত্ৰাতি অনন্তরপচ্চযাদিৰসেন পচ্চযসত্তিং দত্ৰা, পচ্চযো হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা ন পস্সতীতি সম্বন্ধো, বলৰতরম্পি সমানং ইমিনা কারণেন ন পস্সতীতি অধিপ্পাযো. বলৰতরন্তি চ চিত্তস্স লহুতরভেদং সন্ধায ৰুত্তং. তথা হি একস্মিং রূপে ধরন্তেযেৰ সোল়স চিত্তানি ভিজ্জন্তি. চিত্তস্স ভেদং ন পস্সতীতি এত্থ খণে খণে ভিজ্জন্তম্পি চিত্তং পরস্স অনন্তরপচ্চযভাৰেনেৰ ভিজ্জতি, তস্মা পুরিমচিত্তস্স অভাৰং পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰিয পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পত্তিতো ভাৰপক্খো বলৰতরো পাকটোৰ হোতি, ন অভাৰপক্খোতি ইদং কারণং দস্সেতুং ‘‘চিত্তং পনা’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অযঞ্চত্থো অলাভচক্কনিদস্সনেন দীপেতব্বো. যস্মা পন তক্কীৰাদী নানত্তনযস্স দুরৰধানতায, একত্তনযস্স চ মিচ্ছাগহিতত্তা ‘‘যদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সব্বদাপি এৰরূপেন পৰত্ততি, অযং মে অত্তা নিচ্চো’’তিআদিনা অভিনিৰেসং জনেসি, তস্মা তমত্থং ‘‘সো তং অপস্সন্তো’’তিআদিনা সহ উপমায ৰিভাৰেতি.