পুব্বন্তকপ্পিকসস্সতৰাদৰণ্ণনা

২৮. ইদানি সুঞ্ঞতাপকাসনৰারস্সত্থং ৰণ্ণেন্তো অনুসন্ধিং পকাসেতুং ‘‘এৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ৰুত্তৰণ্ণস্সাতি সহত্থে ছট্ঠিৰচনং, সামিঅত্থে ৰা অনুসন্ধি-সদ্দস্স ভাৰকম্মৰসেন কিরিযাদেসনাসু পৰত্তনতো. ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰুত্তৰণ্ণস্সাতি ‘‘যাৰঞ্চিদং তেন ভগৰতা’’তিআদিনা ৰুত্তৰণ্ণস্স. তত্র পাল়িযং অযং সম্বন্ধো – ন ভিক্খৰে, এত্তকা এৰ বুদ্ধগুণা যে তুম্হাকং পাকটা, অপাকটা পন ‘‘অত্থি ভিক্খৰে, অঞ্ঞে ধম্মা’’তি ৰিত্থারো. ‘‘ইমে দিট্ঠিট্ঠানা এৰং গহিতা’’তিআদিনা সস্সতাদিদিট্ঠিট্ঠানানং যথাগহিতাকারস্স সুঞ্ঞভাৰপ্পকাসনতো, ‘‘তঞ্চ পজাননং ন পরামসতী’’তি সীলাদীনঞ্চ অপরামসনীযভাৰদীপনেন নিচ্চসারাদিৰিরহপ্পকাসনতো, যাসু ৰেদনাসু অৰীতরাগতায বাহিরানং এতানি দিট্ঠিৰিবন্ধকানি সম্ভৰন্তি, তাসং পচ্চযভূতানঞ্চ সম্মোহাদীনং ৰেদককারকসভাৰাভাৰদস্সনমুখেন সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতাৰিরহদীপনতো, অনুপাদাপরিনিব্বানদীপনতো চ অযং দেসনা সুঞ্ঞতাৰিভাৰনপ্পধানাতি আহ ‘‘সুঞ্ঞতাপকাসনং আরভী’’তি.

পরিযত্তীতি ৰিনযাদিভেদভিন্না মনসা ৰৰত্থাপিতা তন্তি. দেসনাতি তস্সা তন্তিযা মনসা ৰৰত্থাপিতায ৰিভাৰনা, যথাধম্মং ধম্মাভিলাপভূতা ৰা পঞ্ঞাপনা, অনুলোমাদিৰসেন ৰা কথনন্তি পরিযত্তিদেসনানং ৰিসেসো পুব্বেযেৰ ৰৰত্থাপিতোতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘দেসনায, পরিযত্তিয’’ন্তি চ ৰুত্তং. এৰমাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন সচ্চসভাৰসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিঞেয্যাদযো সঙ্গয্হন্তি. তথা হি অযং ধম্ম-সদ্দো ‘‘চতুন্নং ভিক্খৰে, ধম্মানং অননুবোধা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১) সচ্চে পৰত্ততি, ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৰে, ‘‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩, ৯৪, ১৪৫; ৩.১৪২; ম. নি. ৩.১৬৭; সং. নি. ৫.৩৭৮) সমাধিম্হি, ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৰে পেচ্চ ন সোচতি’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯০) পঞ্ঞাযং, ‘‘জাতিধম্মানং ভিক্খৰে, সত্তানং এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩১; ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) পকতিযং, ‘‘ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৰহাতী’’তিআদীসু (সু. নি. ১৮৪; থেরগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২; ১৫.৩৮৫) পুঞ্ঞে, ‘‘চত্তারো পারাজিকা ধম্মা’’তিআদীসু (পারা. ২৩৩) আপত্তিযং, ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ঞেয্যে পৰত্ততি. ধম্মা হোন্তীতি সত্তজীৰতো সুঞ্ঞা ধম্মমত্তা হোন্তীতি অত্থো. কিমত্থিযং গুণে পৰত্তনন্তি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

মকসতুণ্ডসূচিযাতি সূচিমুখমক্খিকায তুণ্ডসঙ্খাতায সূচিযা. অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো ৰিযাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞত্র তথাগতাতি ঠপেত্ৰা তথাগতং. ‘‘দুদ্দসা’’তি পদেনেৰ তেসং ধম্মানং দুক্খোগাহতা পকাসিতাতি ‘‘অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. লভিতব্বাতি লব্ভনীযা, সা এৰ লব্ভনেয্যা, লভীযতে ৰা লব্ভনং, তমরহতীতি লব্ভনেয্যা, ন লব্ভনেয্যা অলব্ভনেয্যা, পতিট্ঠহন্তি এত্থাতি পতিট্ঠা, পতিট্ঠহনং ৰা পতিট্ঠা, অলব্ভনেয্যা পতিট্ঠা এত্থাতি অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে কোচি অত্তনো পমাণং অজানন্তো ঞাণেন তে ধম্মে ওগাহিতুং উস্সাহং করেয্য, তস্স তং ঞাণং অপ্পতিট্ঠমেৰ মকসতুণ্ডসূচি ৰিয মহাসমুদ্দেতি. ওগাহিতুমসক্কুণেয্যতায ‘‘এত্তকা এতে ঈদিসা ৰা’’তি তে পস্সিতুং ন সক্কাতি ৰুত্তং ‘‘গম্ভীরত্তা এৰ দুদ্দসা’’তি. যে পন দট্ঠুমেৰ ন সক্কা, তেসং ওগাহিত্ৰা অনু অনু বুজ্ঝনে কথা এৰ নত্থীতি আহ ‘‘দুদ্দসত্তা এৰ দুরনুবোধাতি. সব্বকিলেসপরিল়াহপটিপ্পস্সদ্ধিসঙ্খাতঅগ্গফলমত্থকে সমুপ্পন্নতা, পুরেচরানুচরৰসেন নিব্বুতসব্বকিলেসপরিল়াহসমাপত্তিসমোকিণ্ণত্তা চ নিব্বুতসব্বপরিল়াহা. তব্ভাৰতো সন্তাতি অত্থো. সন্তারম্মণানি মগ্গফলনিব্বানানি অনুপসন্তসভাৰানং কিলেসানং, সঙ্খারানঞ্চ অভাৰতো.

অথ ৰা কসিণুগ্ঘাটিমাকাসতব্বিসযৰিঞ্ঞাণানং অনন্তভাৰো ৰিয সুসমূহতৰিক্খেপতায নিচ্চসমাহিতস্স মনসিকারস্স ৰসেন তদারম্মণধম্মানং সন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. অৰিরজ্ঝিত্ৰা নিমিত্তপটিৰেধো ৰিয ইস্সাসানং অৰিরজ্ঝিত্ৰা ধম্মানং যথাভূতসভাৰাৰবোধো সাদুরসো মহারসোৰ হোতীতি আহ ‘‘অতিত্তিকরণট্ঠেনা’’তি, অতপ্পনকরণসভাৰেনাতি অত্থো. সোহিচ্চং তিত্তি তপ্পনন্তি হি পরিযাযো. অতিত্তিকরণট্ঠেনাতি পত্থেত্ৰা সাদুরসকরণট্ঠেনাতিপি অত্থং ৰদন্তি. পটিৰেধপ্পত্তানং তেসু চ বুদ্ধানমেৰ সব্বাকারেন ৰিসযভাৰূপগমনতো ন তক্কবুদ্ধিযা গোচরাতি আহ ‘‘উত্তমঞাণৰিসযত্তা’’তিআদি. নিপুণাতি ঞেয্যেসু তিক্খপ্পৰত্তিযা ছেকা. যস্মা পন সো ছেকভাৰো আরম্মণে অপ্পটিহতৰুত্তিতায, সুখুমঞেয্যগ্গহণসমত্থতায চ সুপাকটো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সণ্হসুখুমসভাৰত্তা’’তি. পণ্ডিতেহিযেৰাতি অৰধারণং সমত্থেতুং ‘‘বালানং অৰিসযত্তা’’তি আহ.

অযং অট্ঠকথানযতো অপরো নযো – ৰিনযপণ্ণত্তিআদিগম্ভীরনেয্যৰিভাৰনতো গম্ভীরা. কদাচিযেৰ অসঙ্খ্যেয্যে মহাকপ্পে অতিক্কমিত্ৰাপি দুল্লভদস্সনতায দুদ্দসা. দস্সনঞ্চেত্থ পঞ্ঞাচক্খুৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. ধম্মন্ৰযসঙ্খাতস্স অনুবোধস্স কস্সচিদেৰ সম্ভৰতো দুরনুবোধা. সন্তসভাৰতো, ৰেনেয্যানঞ্চ সব্বগুণসম্পদানং পরিযোসানত্তা সন্তা. অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৰং নীততায পণীতা. সমধিগতসচ্চলক্খণতায অতক্কেহি পুগ্গলেহি, অতক্কেন ৰা ঞাণেন অৰচরিতব্বতো অতক্কাৰচরা. নিপুণং, নিপুণে ৰা অত্থে সচ্চপচ্চযাকারাদিৰসেন ৰিভাৰনতো নিপুণা. লোকে অগ্গপণ্ডিতেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰেদিতব্বতো পকাসিতব্বতো পণ্ডিতৰেদনীযা.

অনাৰরণঞাণপটিলাভতো হি ভগৰা ‘‘সব্বৰিদূহমস্মি, (ম. নি. ১.১৭৮; ২.৩৪২; ধ. প. ৩৫৩; মহাৰ. ১১) দসবলসমন্নাগতো ভিক্খৰে, তথাগতো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২১; ২.২২) অত্তনো সব্বঞ্ঞুতাদিগুণে পকাসেসি, তেনেৰাহ ‘‘সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতী’’তি. সযং-সদ্দেন, নিদ্ধারিতাৰধারণেন ৰা নিৰত্তেতব্বমত্থং দস্সেতুং ‘‘অনঞ্ঞনেয্যো হুত্ৰা’’তি ৰুত্তং, অঞ্ঞেহি অবোধিতো হুত্ৰাতি অত্থো. অভিঞ্ঞাতি য-কারলোপো ‘‘অঞ্ঞাণতা আপজ্জতী’’তিআদীসু (পরি. ২৯৬) ৰিযাতি দস্সেতি ‘‘অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেনা’’তি ইমিনা. অপিচ ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তি পদস্স অনঞ্ঞনেয্যো হুত্ৰাতি অত্থৰচনং, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি পদস্স পন সযমেৰ…পে… কত্ৰাতি. সযং-সদ্দা হি সচ্ছিকত্ৰাতি এত্থাপি সম্বজ্ঝিতব্বো. অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেনাতি চ তস্স হেতুৰচনং, করণৰচনং ৰা.

তত্থ কিঞ্চাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ফলনিব্বানানি ৰিয সচ্ছিকাতব্বসভাৰং ন হোতি, আসৰক্খযঞাণে পন অধিগতে অধিগতমেৰ হোতি, তস্মা তস্স পচ্চক্খকরণং সচ্ছিকিরিযাতি আহ ‘‘অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন পচ্চক্খং কত্ৰা’’তি. হেতুঅত্থে চেতং করণৰচনং, অগ্গমগ্গঞাণসঙ্খাতস্স অভিৰিসিট্ঠঞাণস্সাধিগমহেতূতি অত্থো. অভিৰিসিট্ঠঞাণন্তি ৰা পচ্চৰেক্খণাঞাণে অধিপ্পেতে করণত্থে করণৰচনম্পি যুজ্জতেৰ. পৰেদনঞ্চেত্থ অঞ্ঞাৰিসযানং সচ্চাদীনং দেসনাকিচ্চসাধনতো, ‘‘একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫) পটিজাননতো চ ৰেদিতব্বং. গুণধম্মেহীতি গুণসঙ্খাতেহি ধম্মেহি. যথাভূতমেৰ যথাভুচ্চং সকত্থে ণ্যপচ্চযৰসেন.

ৰদমানাতি এত্থ সত্তিঅত্থো মানসদ্দো যথা ‘‘একপুগ্গলো ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতী’’তি, (অ. নি. ১.১৭০; কথা. ৪০৫) তস্মা ৰত্তুং উস্সাহং করোন্তোতি অত্থো. এৰংভূতা হি ৰত্তুকামা নাম হোন্তি, তেনাহ ‘‘তথাগতস্সা’’তিআদি. সাৰসেসং ৰদন্তাপি ৰিপরীতৰদন্তা ৰিয সম্মা ৰদন্তীতি ন ৰত্তব্বাতি যথা সম্মা ৰদন্তি, তথা দস্সেতুং ‘‘অহাপেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন হি অনৰসেসৰদনমেৰ সম্মা ৰদনন্তি দস্সেতি. ‘‘ৰত্তুং সক্কুণেয্যু’’ন্তি ইমিনা চ ‘‘ৰদেয্যু’’ন্তি এতস্স সমত্থনত্থভাৰমাহ যথা ‘‘সো ইমং ৰিজটযে জট’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩; পেটকো. ২২; মি. প. ১.১.৯) যে এৰং ভগৰতা থোমিতা, তে ধম্মা কতমেতি যোজনা. ‘‘অত্থি ভিক্খৰে, অঞ্ঞেৰ ধম্মা’’তিআদিপাল়িযা ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তৰচনস্স ৰিরোধিভাৰং চোদেন্তো ‘‘যদি এৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যদি এৰন্তি এৰং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তৰচনং যদি সিযাতি অত্থো. বহুৰচননিদ্দেসোতি ‘‘অত্থি ভিক্খৰে’’তিআদীনি সন্ধায ৰুত্তং. অত্থি-সদ্দোপি হি ইধ বহুৰচনোযেৰ ‘‘অত্থি খীরা, অত্থি গাৰো’’তিআদীসু ৰিয নিপাতভাৰস্সেৰ ইচ্ছিতত্তা. যদিপি তদিদং ঞাণং একমেৰ সভাৰতো, তথাপি সম্পযোগতো, আরম্মণতো চ পুথুৰচনপ্পযোগমরহতীতি ৰিস্সজ্জেতি ‘‘পুথুচিত্ত…পে… রম্মণতো’’তি ইমিনা. পুথুচিত্তসমাযোগতোতি পুথূহি চিত্তেহি সম্পযোগতো. পুথূনি আরম্মণানি এতস্সাতি পুথুআরম্মণং, তব্ভাৰতো সব্বারম্মণত্তাতি ৰুত্তং হোতি.

অপিচ পুথু আরম্মণং আরম্মণমেতস্সাতি পুথুআরম্মণারম্মণন্তি এতস্মিং অত্থে ‘‘ওট্ঠমুখো, কামাৰচর’’ন্তিআদীসু ৰিয একস্স আরম্মণসদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘পুথুআরম্মণতো’’তি ৰুত্তং, তেনস্স পুথুঞাণকিচ্চসাধকত্তং দস্সেতি. তথা হেতং ঞাণং তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং, ছসু অসাধারণঞাণেসু সেসাসাধারণঞাণানি, সত্তারিযপুগ্গলৰিভাৰনকঞাণং, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং, নৰসত্তাৰাসপরিজাননঞাণং, দসবলঞাণন্তি এৰমাদীনং অনেকসতসহস্সভেদানং ঞাণানং যথাসম্ভৰং কিচ্চং সাধেতি, তেসং আরম্মণভূতানং অনেকেসম্পি ধম্মানং তদারম্মণভাৰতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘তঞ্হী’’তিআদি যথাক্কমং তব্বিৰরণং. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িং সাধকভাৰেন দস্সেতি. তত্থাতি অতীতধম্মে. একৰারৰসেন পুথুআরম্মণভাৰং নিৰত্তেত্ৰা অনেকৰারৰসেন কমপ্পৰত্তিযা তং দস্সেতুং ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেনা’’তি ৰুত্তং. কমেনাপি হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিসযেসু পৰত্ততি, ন তথা সকিংযেৰ. যথা বাহিরকা ৰদন্তি ‘‘সকিংযেৰ সব্বঞ্ঞূ সব্বং জানাতি, ন কমেনা’’তি.

যদি এৰং অচিন্তেয্যাপরিমেয্যপ্পভেদস্স ঞেয্যস্স পরিচ্ছেদৰতা একেন ঞাণেন নিরৰসেসতো কথং পটিৰেধোতি, কো ৰা এৰমাহ ‘‘পরিচ্ছেদৰন্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি. অপরিচ্ছেদঞ্হি তং ঞাণং ঞেয্যমিৰ. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং ঞেয্যং. যাৰতকং ঞেয্যং, তাৰতকং ঞাণ’’ন্তি (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫ অধিপ্পাযত্থমেৰ গহিতং ৰিয দিস্সতি) এৰম্পি জাতিভূমিসভাৰাদিৰসেন, দিসাদেসকালাদিৰসেন চ অনেকভেদভিন্নে ঞেয্যে কমেন গয্হমানে অনৰসেসপটিৰেধো ন সম্ভৰতিযেৰাতি? নযিদমেৰং. যঞ্হি কিঞ্চি ভগৰতা ঞাতুমিচ্ছিতং সকলমেকদেসো ৰা, তত্থ অপ্পটিহতচারিতায পচ্চক্খতো ঞাণং পৰত্ততি. ৰিক্খেপাভাৰতো চ ভগৰা সব্বকালং সমাহিতোতি ঞাতুমিচ্ছিতস্স পচ্চক্খভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘আকঙ্খাপটিবদ্ধং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণ’’ন্তিআদি, (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ননু চেত্থ দূরতো চিত্তপটং পস্সন্তানং ৰিয, ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি ৰিপস্সন্তানং ৰিয চ অনেকধম্মাৰবোধকালে অনিরূপিতরূপেন ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততীতি গহেতব্বন্তি? গহেতব্বং অচিন্তেয্যানুভাৰতায বুদ্ধঞাণস্স. তেনেৰাহ ‘‘বুদ্ধৰিসযো অচিন্তেয্যো’’তি, (অ. নি. ৪.৭৭) ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – সব্বাকারেন সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থস্স আকঙ্খাপটিবদ্ধৰুত্তিনো অনাৰরণঞাণস্স পটিলাভেন ভগৰা সন্তানেন সব্বধম্মপটিৰেধসমত্থো অহোসি সব্বনেয্যাৰরণস্স পহানতো, তস্মা সব্বঞ্ঞূ, ন সকিংযেৰ সব্বধম্মাৰবোধতো যথাসন্তানেন সব্বস্স ইন্ধনস্স দহনসমত্থতায পাৰকো ‘‘সব্বভূ’’তি ৰুচ্চতীতি.

কামঞ্চাযমত্থো পুব্বে ৰিত্থারিতোযেৰ, পকারন্তরেন পন সোতুজনানুগ্গহকামতায, ইমিস্সা চ পোরাণসংৰণ্ণনাৰিসোধনৰসেন পৰত্তত্তা পুন ৰিভাৰিতোতি ন চেত্থ পুনরুত্তিদোসো পরিযেসিতব্বো, এৰমীদিসেসু. এত্থ চ কিঞ্চাপি ভগৰতো দসবলাদিঞাণানিপি অনঞ্ঞসাধারণানি, সব্বদেসৰিসযত্তা পন তেসং ঞাণানং ন তেহি বুদ্ধগুণা অহাপেত্ৰা গহিতা নাম হোন্তি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পন নিপ্পদেসৰিসযত্তা তস্মিং গহিতে সব্বেপি বুদ্ধগুণা গহিতা এৰ নাম হোন্তি, তস্মা পাল়িঅত্থানুসারেন তদেৰ ঞাণং গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. পাল়িযম্পি হি ‘‘যেহি তথাগতস্স যথাভুচ্চং ৰণ্ণং সম্মা ৰদমানা ৰদেয্যু’’ন্তি তমেৰ পকাসিতং তমন্তরেন অঞ্ঞস্স নিপ্পদেসৰিসযস্স অভাৰতো, নিপ্পদেসৰিসযেনেৰ চ যথাভুচ্চং সম্মা ৰদনসম্ভৰতোতি.

অঞ্ঞেৰাতি এত্থ এৰ-সদ্দো সন্নিট্ঠাপনত্থোতি দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞেৰাতি ইদং পনেত্থ ৰৰত্থাপনৰচন’’ন্তি ৰুত্তং, ৰৰত্থাপনৰচনন্তি চ সন্নিট্ঠাপনৰচনন্তি অত্থো, সন্নিট্ঠাপনঞ্চ অৰধারণমেৰ. কথন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞেৰা’’তিআদি. ‘‘ন পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদযো’’তি ইমিনা অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেতি. অযঞ্চ এৰ-সদ্দো অনিযতদেসতায চ-সদ্দো ৰিয যত্থ ৰুত্তো, ততো অঞ্ঞত্থাপি ৰচনিচ্ছাৰসেন উপতিট্ঠতীতি আহ ‘‘গম্ভীরাৰা’’তিআদি. ইতি-সদ্দেন চ আদিঅত্থেন দুদ্দসাৰ ন সুদসা, দুরনুবোধাৰ ন সুরনুবোধা, সন্তাৰ ন দরথা, পণীতাৰ ন হীনা, অতক্কাৰচরাৰ ন তক্কাৰচরা, নিপুণাৰ ন লূখা, পণ্ডিতৰেদনীযাৰ ন বালৰেদনীযাতি নিৰত্তিতং দস্সেতি. সব্বপদেহীতি যাৰ ‘‘পণ্ডিতৰেদনীযা’’তি ইদং পদং, তাৰ সব্বপদেহি.

এৰং নিৰত্তেতব্বতং যুত্তিযা দল়্হীকরোন্তো ‘‘সাৰকপারমিঞাণ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সাৰকপারমিঞাণন্তি সাৰকানং দানাদিপারমিপারিপূরিযা নিপ্ফন্নং ৰিজ্জত্তযছল়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাভেদং ঞাণং, তথা পচ্চেকবুদ্ধানং পচ্চেকবোধিঞাণং. ততোতি সাৰকপারমিঞাণতো. তত্থাতি সাৰকপারমিঞাণে. ততোপীতি অনন্তরনিদ্দিট্ঠতো পচ্চেকবোধিঞাণতোপি. অপি-সদ্দেন, পি-সদ্দেন ৰা কো পন ৰাদো সাৰকপারমিঞাণতোতি সম্ভাৰেতি. তত্থাপীতি পচ্চেকবোধিঞাণেপি. ইতো পনাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো পন, তস্মা এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে ৰৰত্থানং লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. গম্ভীরেসু ৰিসেসা, গম্ভীরানং ৰা ৰিসেসেন গম্ভীরা. অযঞ্চ গম্ভীরো অযঞ্চ গম্ভীরো ইমে ইমেসং ৰিসেসেন গম্ভীরাতি ৰা গম্ভীরতরা. তরসদ্দেনেৰেত্থ ব্যৰচ্ছেদনং সিদ্ধং.

এত্থাযং যোজনা – কিঞ্চাপি সাৰকপারমিঞাণং হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং সেক্খঞাণং পুথুজ্জনঞাণঞ্চ উপাদায গম্ভীরং, পচ্চেকবোধিঞাণং পন উপাদায ন তথা গম্ভীরন্তি ‘‘গম্ভীরমেৰা’’তি ন সক্কা ব্যৰচ্ছিজ্জিতুং, তথা পচ্চেকবোধিঞাণম্পি যথাৰুত্তং ঞাণমুপাদায গম্ভীরং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন উপাদায ন এৰং গম্ভীরন্তি ‘‘গম্ভীরমেৰা’’তি ন সক্কা ব্যৰচ্ছিজ্জিতুং, তস্মা তত্থ ৰৰত্থানং ন লব্ভতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণধম্মা পন সাৰকপারমিঞাণাদীনমিৰ কিঞ্চি উপাদায গম্ভীরাভাৰাভাৰতো ‘‘গম্ভীরা এৰা’’তি ৰৰত্থানং লব্ভতীতি. যথা চেত্থ ৰৰত্থানং দস্সিতং, এৰং সাৰকপারমিঞাণং দুদ্দসং. ‘‘পচ্চেকবোধিঞাণং পন ততো দুদ্দসতরন্তি তত্থ ৰৰত্থানং নত্থী’’তিআদিনা ৰৰত্থানসম্ভৰো নেতব্বো, তেনেৰাহ ‘‘তথা দুদ্দসাৰ…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

পুচ্ছাৰিস্সজ্জনন্তিপি পাঠো, তস্সা পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনন্তি অত্থো. এতন্তি যথাৰুত্তং ৰিস্সজ্জনৰচনং. এৰন্তি ইমিনা দিট্ঠীনং ৰিভজনাকারেন. এত্থাযমধিপ্পাযো – ভৰতু তাৰ নিরৰসেসবুদ্ধগুণৰিভাৰনুপাযভাৰতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ একম্পি পুথুনিস্সযারম্মণঞাণকিচ্চসিদ্ধিযা ‘‘অত্থি ভিক্খৰে, অঞ্ঞেৰ ধম্মা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৮) বহুৰচনেন উদ্দিট্ঠং, তস্স পন ৰিস্সজ্জনং সচ্চপচ্চযাকারাদিৰিসযৰিসেসৰসেন অনঞ্ঞসাধারণেন ৰিভজননযেন অনারভিত্ৰা সনিস্সযানং দিট্ঠিগতানং ৰিভজননযেন কস্মা আরদ্ধন্তি? তত্থ যথা সচ্চপচ্চযাকারাদীনং ৰিভজনং অনঞ্ঞসাধারণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰ ৰিসযো, এৰং নিরৰসেসদিট্ঠিগতৰিভজনম্পীতি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি আরদ্ধং, তত্থ ঠানানীতি কারণানি. গজ্জিতং মহন্তং হোতীতি দেসেতব্বস্স অত্থস্স অনেকৰিধতায, দুব্বিঞ্ঞেয্যতায চ নানানযেহি পৰত্তমানং দেসনাগজ্জিতং মহন্তং ৰিপুলং, বহুপ্পভেদঞ্চ হোতি. ঞাণং অনুপৰিসতীতি ততো এৰ চ দেসনাঞাণং দেসেতব্বধম্মে ৰিভাগসো কুরুমানং অনুপৰিসতি, তে অনুপৰিসিত্ৰা ঠিতং ৰিয হোতীতি অত্থো.

বুদ্ধঞাণস্স মহন্তভাৰো পঞ্ঞাযতীতি এৰংৰিধস্স নাম ধম্মস্স দেসকং, পটিৰেধকঞ্চাতি বুদ্ধানং দেসনাঞাণস্স, পটিৰেধঞাণস্স চ উল়ারভাৰো পাকটো হোতি. দেসনা গম্ভীরা হোতীতি সভাৰেন গম্ভীরানং তেসং চতুব্বিধানম্পি দেসনা দেসেতব্বৰসেন গম্ভীরাৰ হোতি, সা পন বুদ্ধানং দেসনা সব্বত্থ, সব্বদা চ যানত্তযমুখেনেৰাতি ৰুত্তং ‘‘তিলক্খণাহতা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা’’তি, তীহি লক্খণেহি আহতা, অত্তত্তনিযতো সুঞ্ঞভাৰপটিসঞ্ঞুত্তা চাতি অত্থো. এত্থ চ কিঞ্চাপি ‘‘সব্বং ৰচীকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তী’’তি (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; নেত্তি. ১৫) ৰচনতো সব্বাপি ভগৰতো দেসনা ঞাণরহিতা নাম নত্থি, সমসমপরক্কমনৰসেন সীহসমানৰুত্তিতায চ সব্বত্থ সমানুস্সাহপ্পৰত্তি, দেসেতব্বধম্মৰসেন পন দেসনা ৰিসেসতো ঞাণেন অনুপৰিট্ঠা, গম্ভীরতরা চ হোতীতি দট্ঠব্বং.

কথং পন ৰিনযপণ্ণত্তিং পত্ৰা দেসনা তিলক্খণাহতা, সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তা চ হোতি, ননু তত্থ ৰিনযপণ্ণত্তিমত্তমেৰাতি? ন তত্থ ৰিনযপণ্ণত্তিমত্তমেৰ. তত্থাপি হি সন্নিসিন্নপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং পৰত্তমানা দেসনা সঙ্খারানং অনিচ্চতাদিৰিভাৰিনী সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতা, সুঞ্ঞভাৰপ্পকাসিনী চ হোতি, তেনেৰাহ ‘‘অনেকপরিযাযেন ধম্মিং কথং কত্ৰা’’তিআদি. ৰিনযপঞ্ঞত্তিন্তি ৰিনযস্স পঞ্ঞাপনং. ঞ্ঞ-কারস্স পন ণ্ণ-কারে কতে ৰিনযপণ্ণত্তিন্তিপি পাঠো. ভূমন্তরন্তি ধম্মানং অৰত্থাৰিসেসঞ্চ ঠানৰিসেসঞ্চ. ভৰন্তি ধম্মা এত্থাতি ভূমীতি হি অৰত্থাৰিসেসো, ঠানঞ্চ ৰুচ্চতি. তত্থ অৰত্থাৰিসেসো সতিআদিধম্মানং সতিপট্ঠানিন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদো ‘‘ৰচ্ছো, দম্মো, বলীবদ্দো’’তি আদযো ৰিয. ঠানৰিসেসো কামাৰচরাদিভেদো. পচ্চযাকার-সদ্দস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. সমযন্তরন্তি দিট্ঠিৰিসেসং, নানাৰিহিতা দিট্ঠিযোতি অত্থো, অঞ্ঞসমযং ৰা, বাহিরকসমযন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিনযপঞ্ঞত্তিং পত্ৰা মহন্তং গজ্জিতং হোতীতিআদিনা সম্বন্ধো. তস্মাতি যস্মা গজ্জিতং মহন্তং…পে… পটিসংযুত্তা, তস্মা. ছেজ্জগামিনীতি অতেকিচ্ছগামিনী.

এৰং ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিন্তি যথাৰুত্তনযেন লহুকগরুকাদিৰসেন তদনুরূপে ৰত্থুম্হি ওতরন্তে. যং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং নাম অত্থি, তত্থাতি সম্বন্ধো. থামোতি ঞাণসামত্থিযং. বলন্তি অকম্পনসঙ্খাতো ৰীরভাৰো. থামো বলন্তি ৰা সামত্থিযৰচনমেৰ পচ্চৰেক্খণাদেসনাঞাণৰসেন যোজেতব্বং. পচ্চৰেক্খণাঞাণপুব্বঙ্গমঞ্হি দেসনাঞাণং. এসাতি সিক্খাপদপঞ্ঞাপনমেৰ ৰুচ্চমানপদমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গেন নিদ্দিসতি, এসো সিক্খাপদপঞ্ঞাপনসঙ্খাতো ৰিসযো অঞ্ঞেসং অৰিসযোতি অত্থো. ইতীতি তথাৰিসযাৰিসযভাৰস্স হেতুভাৰেন পটিনিদ্দেসৰচনং, নিদস্সনত্থো ৰা ইতি-সদ্দো, তেন ‘‘ইদং লহুকং, ইদং গরুক’’ন্তিআদিনযং নিদ্দিসতি. এৰমপরত্থাপি যথাসম্ভৰং.

যদিপি কাযানুপস্সনাদিৰসেন সতিপট্ঠানাদযো সুত্তন্তপিটকে (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭) ৰিভত্তা, তথাপি সুত্তন্তভাজনীযাদিৰসেন অভিধম্মেযেৰ তে ৰিসেসতো ৰিভত্তাতি আহ ‘‘ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে… অভিধম্মপিটকং ৰিভজিত্ৰা’’তি. তত্থ সত্ত ফস্সাতি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযোগৰসেন ৰুত্তং. তথা ‘‘সত্ত ৰেদনা’’তিআদিপি. লোকুত্তরা ধম্মা নামাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন ৰুত্তাৰসেসং অভিধম্মে আগতং ধম্মানং ৰিভজিতব্বাকারং সঙ্গণ্হাতি. চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানানি এত্থাতি চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানন্তি বাহিরত্থসমাসো. ‘‘অভিধম্মপিটক’’ন্তি এতস্স হি ইদং ৰিসেসনং. এত্থ চ পচ্চযনযং অগ্গহেত্ৰা ধম্মৰসেনেৰ সমন্তপট্ঠানস্স চতুৰীসতিৰিধতা ৰুত্তা. যথাহ –

‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৰ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৰ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা…পে…

ছ পচ্চনীযম্হি…পে… অনুলোমপচ্চনীযম্হি…পে…

পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি. [পট্ঠা. ১.১.৪১(ক), ৪৪(খ), ৪৮(গ), ৫২(ঘ)];

এৰং ধম্মৰসেন চতুৰীসতিভেদেসু তিকপট্ঠানাদীসু একেকং পচ্চযনযেন অনুলোমাদিৰসেন চতুব্বিধং হোতীতি ছন্নৰুতিসমন্তপট্ঠানানি. তত্থ পন ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানে কুসলত্তিকে পটিচ্চৰারে পচ্চযানুলোমে হেতুমূলকে হেতুপচ্চযৰসেন একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছানযা সত্ত ৰিস্সজ্জননযাতিআদিনা দস্সিযমানা অনন্তভেদা নযাতি আহ ‘‘অনন্তনয’’ন্তি.

নৰহাকারেহীতি উপ্পাদাদীহি নৰহি পচ্চযাকারেহি. তং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘উপ্পাদো হুত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উপ্পজ্জতি এতস্মা ফলন্তি উপ্পাদো, ফলুপ্পত্তিযা কারণভাৰো. সতি চ অৰিজ্জায সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি, নাসতি. তস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারানং উপ্পাদো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, তথা পৰত্ততি ধরতি এতস্মিং ফলন্তি পৰত্তং. নিমীযতি ফলমেতস্মিন্তি নিমিত্তং. (নিদদাতি ফলং অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নং এতেনাতি নিদানং.) (এত্থন্তরে অট্ঠকথায ন সমেতি) আযূহতি ফলং অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নুপ্পত্তিযা ঘটেতি এতেনাতি আযূহনং. সংযুজ্জতি ফলং অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেন এতস্মিন্তি সংযোগো. যত্থ সযং উপ্পজ্জতি, তং পলিবুদ্ধতি ফলমেতেনাতি পলিবোধো. পচ্চযন্তরসমৰাযে সতি ফলমুদযতি এতেনাতি সমুদযো. হিনোতি কারণভাৰং গচ্ছতীতি হেতু. অৰিজ্জায হি সতি সঙ্খারা পৰত্তন্তি, ধরন্তি চ, তে অৰিজ্জায সতি অত্তনো ফলং (নিদদন্তি) (পটি. ম. ১.৪৫; দী. নি. টী. ১.২৮ পস্সিতব্বং) ভৰাদীসু খিপন্তি, আযূহন্তি অত্তনো ফলুপ্পত্তিযা ঘটেন্তি, অত্তনো ফলেন সংযুজ্জন্তি, যস্মিং সন্তানে সযং উপ্পন্না তং পলিবুদ্ধন্তি, পচ্চযন্তরসমৰাযে উদযন্তি উপ্পজ্জন্তি, হিনোতি চ সঙ্খারানং কারণভাৰং গচ্ছতি, তস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারানং পৰত্তং হুত্ৰা…পে… পচ্চযো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি. এৰং অৰিজ্জায সঙ্খারানং কারণভাৰূপগমনৰিসেসা উপ্পাদাদযো ৰেদিতব্বা. সঙ্খারাদীনং ৰিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৰ নযো.

তমত্থং পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িযা সাধেন্তেন ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তিট্ঠতি এতেনাতি ঠিতি, পচ্চযো, উপ্পাদো এৰ ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতি. এৰং সেসেসুপি. যস্মা পন ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰুত্তত্তা আসৰাৰ অৰিজ্জায পচ্চযো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উভোপেতে ধম্মা ‘‘পচ্চযসমুপ্পন্না’’তি, অৰিজ্জা চ সঙ্খারা চ উভোপেতে ধম্মা পচ্চযতো এৰ সমুপ্পন্না, ন ৰিনা পচ্চযেনাতি অত্থো. পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি সঙ্খারানং, অৰিজ্জায চ উপ্পাদাদিকে পচ্চযাকারে পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৰতো ধম্মট্ঠিতিসঙ্খাতে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং. ‘‘দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি ৰচনতো হি দ্ৰাদস পচ্চযা এৰ পটিচ্চসমুপ্পাদো. অযঞ্চ নযো ন পচ্চুপ্পন্নে এৰ, অথ খো অতীতানাগতেসুপি, ন চ অৰিজ্জায এৰ সঙ্খারেসু, অথ খো সঙ্খারাদীনং ৰিঞ্ঞাণাদীসুপি লব্ভতীতি পরিপুণ্ণং কত্ৰা পচ্চযাকারস্স ৰিভত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘অতীতম্পি অদ্ধান’’ন্তিআদি পাল়িমাহরি. পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.১) পন দস্সিতা হেতাদিপচ্চযাএৰেত্থ উপ্পাদাদিপচ্চযাকারেহি গহিতাতি তেপি যথাসম্ভৰং নীহরিত্ৰা যোজেতব্বা. অতিৰিত্থারভযেন পন ন যোজযিম্হ, অত্থিকেহি চ ৰিসুদ্ধিমগ্গাদিতো (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৯৪) গহেতব্বা.

তস্স তস্স ধম্মস্সাতি সঙ্খারাদিপচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স. তথা তথা পচ্চযভাৰেনাতি উপ্পাদাদিহেতাদিপচ্চযসত্তিযা. কম্মকিলেসৰিপাকৰসেন তীণি ৰট্টানি যস্সাতি তিৰট্টং. অতীতপচ্চুপ্পন্নানাগতৰসেন তযো অদ্ধা কালা এতস্সাতি তিযদ্ধং. হেতুফলফলহেতুহেতুফলৰসেন তযো সন্ধযো এতস্সাতি তিসন্ধি. সঙ্খিপ্পন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো, ৰিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপা, হেতু, ৰিপাকো চ. অথ ৰা হেতু ৰিপাকোতি সঙ্খিপ্পন্তীতি সঙ্খেপা. অৰিজ্জাদযো, ৰিঞ্ঞাণাদযো চ কোট্ঠাসপরিযাযো ৰা সঙ্খেপসদ্দো. অতীতহেতুসঙ্খেপাদিৰসেন চত্তারো সঙ্খেপা যস্সাতি চতুসঙ্খেপং. সরূপতো অৰুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্খেপে আকিরীযন্তি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকারা, অতীতহেতুআদীনং পকারা. তে সঙ্খেপে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা ৰীসতি আকারা এতস্সাতি ৰীসতাকারং.

খত্তিযাদিভেদেন অনেকভেদভিন্নাপি সস্সতৰাদিনো জাতিসতসহস্সানুস্সরণাদিকস্স অভিনিৰেসহেতুনো ৰসেন চত্তারোৰ হোন্তি, ন ততো উদ্ধং, অধো ৰাতি সস্সতৰাদীনং পরিমাণপরিচ্ছেদস্স অনঞ্ঞৰিসযতং দস্সেতুং ‘‘চত্তারো জনা’’তিআদিমাহ. এস নযো ইতরেসুপি. তত্থ চত্তারো জনাতি চত্তারো জনসমূহাতি অত্থো গহেতব্বো তেসু একেকস্সাপি অনেকপ্পভেদতো. তেতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰাদিনো. ইদং নিস্সাযাতি ইদপ্পচ্চযতায সম্মা অগ্গহণং. তত্থাপি চ হেতুফলভাৰেন সম্বন্ধানং ধম্মানং সন্ততিঘনস্স অভেদিতত্তা পরমত্থতো ৰিজ্জমানম্পি ভেদনিবন্ধনং নানত্তনযং অনুপধারেত্ৰা গহিতং একত্তগ্গহণং নিস্সায. ইদং গণ্হন্তীতি ইদং সস্সতগ্গহণং অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি, ইমিনা নযেন একচ্চসস্সতৰাদাদযোপি যথাসম্ভৰং যোজেত্ৰা ৰত্তব্বা. ভিন্দিত্ৰাতি ‘‘আতপ্পমন্ৰাযা’’তিআদিনা ৰিভজিত্ৰা, ‘‘তযিদং ভিক্খৰে তথাগতো পজানাতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৩৬) ৰা ৰিধমিত্ৰা. নিজ্জটন্তি অনোনদ্ধং. নিগুম্বন্তি অনাৰুটং. অপিচ ৰেল়ুআদীনং হেট্ঠুপরিযসংসিব্বনট্ঠেন জটা. কুসাদীনং ওৰরণট্ঠেন গুম্বো. তস্সদিসতায দিট্ঠিগতানং ব্যাকুলা পাকটতা ‘‘জটা, গুম্বো’’তি চ ৰুচ্চতি, দিট্ঠিজটাৰিজটনেন, দিট্ঠিগুম্বৰিৰরণেন চ নিজ্জটং নিগুম্বং কত্ৰাতি অত্থো.

‘‘তস্মা’’তিআদিনা বুদ্ধগুণে আরব্ভ দেসনায সমুট্ঠিতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উদ্দিসিত্ৰা দেসনাকুসলো ভগৰা সমযন্তরং ৰিগ্গহণৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ ৰিস্সজ্জেতীতি দস্সেতি.

২৯. অত্থি পরিযাযো সন্তি-সদ্দো, সো চ সংৰিজ্জন্তিপরিযাযো, সংৰিজ্জমানতা চ ঞাণেন উপলব্ভমানতাতি আহ ‘‘সন্তী’’তিআদি. সংৰিজ্জমানপরিদীপনেন পন ‘‘সন্তী’’তি ইমিনা পদেন তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৰিজ্জমানতায অৰিচ্ছিন্নতং, ততো চ নেসং মিচ্ছাগাহতো সিথিলকরণৰিৰেচনেহি অত্তনো দেসনায কিচ্চকারিতং, অৰিতথতঞ্চ দীপেতি ধম্মরাজা. অত্থীতি চ সন্তিপদেন সমানত্থো পুথুৰচনৰিসযো একো নিপাতো ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০; ৩.১৫৪; সং. নি. ৪.১২৭) ৰিয. আলপনৰচনন্তি বুদ্ধালপনৰচনং. ভগৰাযেৰ হি ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খৰো’’তি চ আলপতি, ন সাৰকা. সাৰকা পন ‘‘আৰুসো, আযস্মা’’তিআদিসম্বন্ধনেনেৰ. ‘‘একে’’তি ৰুত্তে একচ্চেতি অত্থো এৰ সঙ্খ্যাৰাচকস্স এক-সদ্দস্স নিযতেকৰচনত্তা, ন সমিতবহিতপাপতায সমণব্রাহ্মণাতি আহ ‘‘পব্বজ্জূপগতভাৰেনা’’তিআদি. তথা ৰা হোন্তু, অঞ্ঞথা ৰা, সম্মুতিমত্তেনেৰ ইধাধিপ্পেতাতি দস্সেতি ‘‘লোকেনা’’তিআদিনা. সস্সতাদিৰসেন পুব্বন্তং কপ্পেন্তীতি পুব্বন্তকপ্পিকা. যস্মা পন তেসং পুব্বন্তং পুরিমসিদ্ধেহি তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পেত্ৰা আসেৰনবলৰতায, ৰিচিত্রৰুত্তিতায চ ৰিকপ্পেত্ৰা অপরভাগসিদ্ধেহি অভিনিৰেসভূতেহি তণ্হাদিট্ঠিগাহেহি গণ্হন্তি অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পুব্বন্তং কপ্পেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তী’’তি. পুরিমভাগপচ্ছিমভাগসিদ্ধানং ৰা তণ্হাউপাদানানং ৰসেন যথাক্কমং কপ্পনগহণানি ৰেদিতব্বানি. তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং সম্ভৰতি. পহুতপসংসানিন্দাতিসযসংসগ্গনিচ্চযোগাদিৰিসযেসু ইধ নিচ্চযোগৰসেন ৰিজ্জমানত্থো সম্ভৰতীতি ৰুত্তং ‘‘পুব্বন্ত কপ্পো ৰা’’তিআদি ৰুত্তঞ্চ –

‘‘পহুতে চ পসংসাযং, নিন্দাযঞ্চাতিসযনে;

নিচ্চযোগে চ সংসগ্গে, হোন্তিমে মন্তুআদযো’’তি.

কোট্ঠাসেসূতি এত্থ কোট্ঠাসাদীসূতি অত্থো ৰেদিতব্বো আদি-সদ্দলোপেন, নিদস্সননযেন চ ৰুত্তত্তা. পদপূরণসমীপউম্মগ্গাদীসুপি হি অন্ত-সদ্দো দিস্সতি. তথা হি ‘‘ইঙ্ঘ তাৰ সুত্তন্তে ৰা গাথাযো ৰা অভিধম্মং ৰা পরিযাপুণস্সু (পাচি. ৪৪২), সুত্তন্তে ওকাসং কারাপেত্ৰা’’তিআদীসু (পাচি. ১২২১) চ পদপূরণে অন্ত-সদ্দো ৰত্ততি, ‘‘গামন্তসেনাসন’’ন্তিআদীসু (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১) সমীপে, ‘‘কামসুখল্লিকানুযোগো একো অন্তো, অত্থীতি খো কচ্চান অযমেকো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৫৮; সং. নি. ২.১১০) চ উম্মগ্গেতি.

অন্তপূরোতি মহাঅন্তঅন্তগুণেহি পূরো. ‘‘সা হরিতন্তং ৰা পন্থন্তং ৰা’’তি (ম. নি. ১.৩০৪) মজ্ঝিমনিকাযে মহাহত্থিপদোপমসুত্তন্তপাল়ি. তত্থ সাতি তেজোধাতু. হরিতন্তন্তি হরিততিণরুক্খমরিযাদং. পন্থন্তন্তি মগ্গমরিযাদং. আগম্ম অনাহারা নিব্বাযতীতি সেসো. ‘‘অন্তমিদং ভিক্খৰে, জীৰিকানং যদিদং পিণ্ডোল্য’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮০; ইতিৰু. ৯১) পিণ্ডিযালোপসুত্তন্তপাল়ি. তত্থ পিণ্ডং উলতি গৰেসতীতি পিণ্ডোলো, পিণ্ডাচারিকো, তস্স ভাৰো পিণ্ডোল্যং, পিণ্ডচরণেন জীৰিকতাতি অত্থো. এসেৰাতি সব্বপচ্চযসঙ্খযভূতো নিব্বানধম্মো এৰ, তেনাহ ‘‘সব্ব…পে… ৰুচ্চতী’’তি. এতেন সব্বপচ্চযসঙ্খযনতো অসঙ্খতং নিব্বানং সঙ্খতভূতস্স ৰট্টদুক্খস্স পরভাগং পরিযোসানভূতং, তস্মা এত্থ পরভাগোৰ অত্থো যুত্তোতি দস্সেতি. সক্কাযোতি সক্কাযগাহো.

কপ্পোতি লেসো. কপ্পকতেনাতি তিণ্ণং দুব্বণ্ণকরণানং অঞ্ঞতরদুব্বণ্ণকতেন. আদি-সদ্দেন চেত্থ কপ্প-সদ্দো মহাকপ্পসমন্তভাৰকিলেসকামৰিতক্ককালপঞ্ঞত্তিসদিসভাৰাদীসুপি ৰত্ততীতি দস্সেতি. তথা হেস ‘‘চত্তারিমানি ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৫৬) মহাকপ্পে ৰত্ততি, ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৰে, ‘‘সঙ্কপ্পো কামো রাগো কামো সঙ্কপ্পরাগো কামো’’তিআদীসু (মহানি. ১; চূল়নি. ৮) কিলেসকামে, ‘‘তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো’’তিআদীসু ৰিতক্কে, ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালে, ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তিআদীসু (সু. নি. ১০১৮) পঞ্ঞত্তিযং, ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত কির ভো সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬০) সদিসভাৰেতি.

তণ্হাদিট্ঠীসু পৰত্তিং মহানিদ্দেসপাল়িযা (মহানি. ২৮) সাধেন্তো ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উদ্দানতোতি সঙ্খেপতো. ‘‘তস্মা’’তিআদি যথাৰুত্তায অত্থৰণ্ণনায গুণৰচনং. তণ্হাদিট্ঠিৰসেনাতি উপনিস্সযসহজাতভূতায অভিনন্দনসঙ্খাতায তণ্হায চেৰ সস্সতাদিআকারেন অভিনিৰিসন্তস্স মিচ্ছাগাহস্স চ ৰসেন. পুব্বে নিৰুত্থধম্মৰিসযায কপ্পনায ইধ অধিপ্পেতত্তা অতীতকালৰাচকোযেৰ পুব্ব-সদ্দো, ন পন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তিআদীসু ৰিয পধানাদিৰাচকো, রূপাদিখন্ধৰিনিমুত্তস্স কপ্পনৰত্থুনো অভাৰা অন্ত-সদ্দো চ কোট্ঠাসৰাচকো, ন পন অব্ভন্তরাদিৰাচকোতি দস্সেতুং ‘‘অতীতং খন্ধকোট্ঠাস’’ন্তি ৰুত্তং. কপ্পেত্ৰাতি চ তস্মিং পুব্বন্তে তণ্হাযনাভিনিৰেসনানং সমত্থনং পরিনিট্ঠাপনমাহ. ঠিতাতি তস্সা লদ্ধিযা অৰিজহনং, পুব্বন্তমেৰ অনুগতা দিট্ঠি তেসমত্থীতি যোজনা. অত্থিতা, অনুগততা চ নাম পুনপ্পুনং পৰত্তিযাতি দস্সেতি ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনৰসেনা’’তি ইমিনা. ‘‘তে এৰ’’ন্তিআদিনা ‘‘পুব্বন্তং আরব্ভা’’তিআদিপাল়িযা অত্থং সংৰণ্ণেতি. তত্থ আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা. ৰিসযো হি তস্সা দিট্ঠিযা পুব্বন্তো. ৰিসযভাৰতো হেস তস্সা আগমনট্ঠানং, আরম্মণপচ্চযো চাতি ৰুত্তং ‘‘আগম্ম পটিচ্চা’’তি. তদেতং অঞ্ঞেসং পতিট্ঠাপনদস্সনন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞম্পি জনং দিট্ঠিগতিতং করোন্তা’’তি.

অধিৰচনপথানীতি [অধিৰচনপঅদানি (অট্ঠকথাযং)] রুল়্হিমত্তেন পঞ্ঞত্তিপথানি. দাসাদীসু হি সিরিৰড্ঢকাদিসদ্দা ৰিয ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তিযা তথা পণ্ণত্তিযেৰ অধিৰচনং, সা চ ৰোহারস্স পথোতি. অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাগে, ৰুচ্চতীতি ৰচনং. অধি উপরিভাগে ৰচনং অধিৰচনং. উপাদানিযভূতানং রূপাদীনং [উপাদাভূতরূপাদীনং (দী. নি. টী. ১.২৯)] উপরি পঞ্ঞাপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তি, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপথানীতি অত্থো দট্ঠব্বো. পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং ৰুচ্চতি, যদিদং ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ, ন রূপৰেদনাদযো ৰিয পরমত্থোতি. অধিমুত্তি-সদ্দো চেত্থ অধিৰচন-সদ্দেন সমানত্থো ‘‘নিরুত্তিপথো’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৭ দুকমাতিকা) ৰিয উত্তিসদ্দস্স ৰচনপরিযাযত্তা. ‘‘ভূতং অত্থ’’ন্তিআদিনা পন ভূতসভাৰতো অতিরেকং. তমতিধাৰিত্ৰা ৰা মুচ্চন্তীতি অধিমুত্তিযো, তাসং পথানি তদ্দীপকত্তাতি অত্থং দস্সেতি, অধিকং ৰা সস্সতাদিকং মুচ্চন্তীতি অধিমুত্তিযো. অধিকঞ্হি সস্সতাদিং, পকতিআদিং, দব্বাদিং, জীৰাদিং, কাযাদিঞ্চ অভূতং অত্থং সভাৰধম্মেসু অজ্ঝারোপেত্ৰা দিট্ঠিযো পৰত্তন্তি.

৩০. অভিৰদন্তীতি ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা ৰদন্তি. ‘‘অযমেৰ ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা অভিভৰিত্ৰাপি ৰদন্তি. অভিৰদনকিরিযায অজ্জাপি অৰিচ্ছেদভাৰদস্সনত্থং ৰত্তমানৰচনং কতন্তি অযমেত্থ পাল়িৰণ্ণনা. কথেতুকম্যতায হেতুভূতায পুচ্ছিত্ৰাতি সম্বন্ধো. মিচ্ছা পস্সতীতি দিট্ঠি, দিট্ঠি এৰ দিট্ঠিগতং ‘‘মুত্তগতং, (অ. নি. ৯.১১) সঙ্খারগত’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৪১) ৰিয গত-সদ্দস্স তব্ভাৰৰুত্তিতো, গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তন্তি দিট্ঠিগতং. দিট্ঠিযা গহণমত্তমেৰ, নত্থঞ্ঞং অৰগন্তব্বন্তি অত্থো, দিট্ঠিপকারো ৰা দিট্ঠিগতং. লোকিযা হি ৰিধযুত্তগতপকারসদ্দে সমানত্থে ইচ্ছন্তি. একস্মিংযেৰ খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি চ ‘‘লোকো’’তি চ গহণৰিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপনং হোতীতি আহ ‘‘রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা’’তি. অমরং নিচ্চং ধুৰন্তি সস্সতৰেৰচনানি, মরণাভাৰেন ৰা অমরং. উপ্পাদাভাৰেন সব্বদাপি অত্থিতায নিচ্চং. থিরট্ঠেন ৰিকারাভাৰেন ধুৰং.‘‘যথাহা’’তিআদিনা মহানিদ্দেস পটিসম্ভিদামগ্গপাল়ীহি যথাৰুত্তমত্থং ৰিভাৰেতি. তত্থ ‘‘রূপং গহেত্ৰা’’তি পাঠসেসেন সম্বন্ধো. অযং পনত্থো – ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. ৰেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমিস্সা পঞ্চৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন ৰুত্তো, ‘‘রূপৰন্তং অত্তান’’ন্তিআদিকায পন পঞ্চদসৰিধাযপি তদৰসেসায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন চত্তারো খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞো ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতেৰ. তথা একং খন্ধং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা অঞ্ঞো অত্তনো উপভোগভূতো ‘‘লোকো’’তি চ. সসন্ততিপতিতে খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞো পরসন্ততিপতিতো ‘‘লোকো’’তি চ পঞ্ঞপেতীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এত্থাহ – ‘‘সস্সতো ৰাদো এতেস’’ন্তি কস্মা হেট্ঠা ৰুত্তং, ননু তেসং অত্তা চ লোকো চ সস্সতোতি অধিপ্পেতো, ন ৰাদোতি? সচ্চমেতং, সস্সতসহচরিততায পন ৰাদোপি সস্সতোতি ৰুত্তো যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি, সস্সতো ইতি ৰাদো এতেসন্তি ৰা তত্থ ইতি-সদ্দলোপো দট্ঠব্বো. সস্সতং ৰদন্তি ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তীতি সস্সতৰাদা তিপি যুজ্জতি.

৩১. আতাপনভাৰেনাতি ৰিবাধনস্স ভাৰেন, ৰিবাধনট্ঠেন ৰা. পহানঞ্চেত্থ ৰিবাধনং. পদহনৰসেনাতি সমাদহনৰসেন. সমাদহনং পন কোসজ্জপক্খে পতিতুমদত্ৰা চিত্তস্স উস্সাহনং. যথা সমাধি ৰিসেসভাগিযতং পাপুণাতি, এৰং ৰীরিযস্স বহুলীকরণং অনুযোগো. ইতি পদত্তযেন ৰীরিযমেৰ ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এৰং তিপ্পভেদং ৰীরিয’’ন্তি. যথাক্কমঞ্হিহ তীহি পদেহি উপচারপ্পনাচিত্তপরিদমনৰীরিযানি দস্সেতি. ন পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, সতিযা অৰিপ্পৰাসো. সো পন সতিপট্ঠানা চত্তারো খন্ধা এৰ. সম্মা উপাযেন মনসি করোতি কম্মট্ঠানমেতেনাতি সম্মামনসিকারো, সো পন ঞাণমেৰ, ন আরম্মণৰীথিজৰনপটিপাদকা, তেনাহ ‘‘অত্থতো ঞাণ’’ন্তি. পথমনসিকারোতি কারণমনসিকারো. তদেৰত্থং সমত্থেতি ‘‘যস্মিঞ্হী’’তিআদিনা. তত্থ যস্মিং মনসিকারেতি কম্মট্ঠানমনসিকরণূপাযভূতে ঞাণসঙ্খাতে মনসিকারে. ‘‘ইমস্মিং ঠানে’’তি ইমিনা সদ্দন্তরসম্পযোগাদিনা ৰিয পকরণৰসেনাপি সদ্দো ৰিসেসৰিসযোতি দীপেতি. ৰীরিযঞ্চাতি যথাৰুত্তেহি তীহি পদেহি ৰুত্তং তিপ্পভেদং ৰীরিযঞ্চ. এত্থাতি ‘‘আতপ্প…পে… মনসিকারমন্ৰাযা’’তি ইমস্মিং পাঠে, সীলৰিসুদ্ধিযা সদ্ধিং চতুন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানং অধিগমনপটিপদা ইধ ৰত্তব্বা, সা পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০১) ৰিত্থারতো ৰুত্তাতি আহ ‘‘সঙ্খেপত্থো’’তি. তথাজাতিকন্তি তথাসভাৰং, এতেন চুদ্দসৰিধেহি চিত্তপরিদমনেহি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানস্স পগুণতাপাদনেন দমিততং দস্সেতি. চেতসো সমাধি চেতোসমাধি, সো পন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতরূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানস্সেৰ সমাধি. যথা-সদ্দো ‘‘যেনা’’তি অত্থে নিপাতোতি আহ ‘‘যেন সমাধিনা’’তি.

ৰিজম্ভনভূতেহি লোকিযাভিঞ্ঞাসঙ্খাতেহি ঝানানুভাৰেহি সম্পন্নোতি ঝানানুভাৰসম্পন্নো. সো দিট্ঠিগতিকো এৰং ৰদতীতি ৰত্তমানৰচনং, তথাৰদনস্স অৰিচ্ছেদভাৰেন সব্বকালিকতাদস্সনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. অনিযমিতে হি কালৰিসেসে ৰিপ্পকতকালৰচনন্তি. ৰনতি যাচতি পুত্তন্তি ৰঞ্ঝা ঝ-পচ্চযং, ন-কারস্স চ নিগ্গহিতং কত্ৰা, ৰধতি পুত্তং, ফলং ৰা হনতীতিপি ৰঞ্ঝা সপচ্চযঘ্য-কারস্স ঝ-কারং, নিগ্গহিতাগমঞ্চ কত্ৰা. সা ৰিয কস্সচি ফলস্স অজনেনাতি ৰঞ্ঝো, তেনাহ ‘‘ৰঞ্ঝপসূ’’তিআদি. এৰং পদত্থৰতা ইমিনা কীদিসং সামত্থিযত্থং দস্সেতীতি অন্তোলীনচোদনং পরিহরিতুং ‘‘এতেনা’’তিআদিমাহ. ঝানলাভিস্স ৰিসেসেন ঝানধম্মা আপাথমাগচ্ছন্তি, তম্মুখেন পন সেসধম্মাপীতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘ঝানাদীন’’ন্তি ৰুত্তং. রূপাদিজনকভাৰন্তি রূপাদীনং জনকসামত্থিযং. পটিক্খিপতীতি ‘‘নযিমে কিঞ্চি জনেন্তী’’তি পটিক্খিপতি. কস্মাতি চে? সতি হি জনকভাৰে রূপাদিধম্মানং ৰিয, সুখাদিধম্মানং ৰিয চ পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায উপ্পাদৰন্ততা ৰিঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে চ সতি অৰস্সংভাৰী নিরোধোতি অনৰকাসাৰ নিচ্চতা সিযা, তস্মা তং পটিক্খিপতীতি.

ঠিতোতি নিচ্চলং পতিট্ঠিতো, কূটট্ঠ-সদ্দোযেৰ ৰা লোকে অচ্চন্তং নিচ্চে নিরুল়্হো দট্ঠব্বো. তিট্ঠতীতি ঠাযী, এসিকা চ সা ঠাযী চাতি এসিকট্ঠাযী, ৰিসেসনপরনিপাতো চেস, তস্মা গম্ভীরনেমো নিচ্চলট্ঠিতিকো ইন্দখীলো ৰিযাতি অত্থো, তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. ‘‘কূটট্ঠো’’তি ইমিনা চেত্থ অনিচ্চতাভাৰমাহ. ‘‘এসিকট্ঠাযী ঠিতো’’তি ইমিনা পন যথা এসিকা ৰাতপ্পহারাদীহি ন চলতি, এৰং ন কেনচি ৰিকারমাপজ্জতীতি ৰিকারাভাৰং, ৰিকারোপি অত্থতো ৰিনাসোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘উভযেনাপি লোকস্স ৰিনাসাভাৰং দস্সেতী’’তি.

এৰমট্ঠকথাৰাদং দস্সেত্ৰা ইদানি কেচিৰাদং দস্সেতুং ‘‘কেচি পনা’’তিআদি ৰুত্তং. মুঞ্জতোতি [মুঞ্জে (অট্ঠকথাযং)] মুঞ্জতিণতো. ঈসিকাতি কল়ীরো. যদিদং অত্তসঙ্খাতং ধম্মজাতং জাযতীতি ৰুচ্চতি, তং সত্তিরূপৰসেন পুব্বে ৰিজ্জমানমেৰ ব্যত্তিরূপৰসেন নিক্খমতি, অভিব্যত্তিং গচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘ৰিজ্জমানমেৰা’’তি হি এতেন কারণে ফলস্স অত্থিভাৰদস্সনেন ব্যত্তিরূপৰসেন অভিব্যত্তিৰাদং দস্সেতি. সালিগব্ভে সংৰিজ্জমানং সালিসীসং ৰিয হি সত্তিরূপং, তদভিনিক্খন্তং ৰিয ব্যত্তিরূপন্তি. কথং পন সত্তিরূপৰসেন ৰিজ্জমানোযেৰ পুব্বে অনভিব্যত্তো ব্যত্তিরূপৰসেন অভিব্যত্তিং গচ্ছতীতি? যথা অন্ধকারেন পটিচ্ছন্নো ঘটো আলোকেন অভিব্যত্তিং গচ্ছতি, এৰমযম্পীতি.

ইদমেত্থ ৰিচারেতব্বং – কিং করোন্তো আলোকো ঘটং পকাসেতীতি ৰুচ্চতি, যদি ঘটৰিসযং বুদ্ধিং করোন্তো পকাসেতি, অনুপ্পন্নায এৰ বুদ্ধিযা উপ্পত্তিদীপনতো অভিব্যত্তিৰাদো হাযতি. অথ ঘটৰিসযায বুদ্ধিযা আৰরণভূতং অন্ধকারং ৰিধমন্তো পকাসেতি, এৰম্পি অভিব্যত্তিৰাদো হাযতেৰ. সতি হি ঘটৰিসযায বুদ্ধিযা কথং অন্ধকারো তস্সা আৰরণং হোতীতি. যথা চ ঘটস্স অভিব্যত্তি ন যুজ্জতি, এৰং দিট্ঠিগতিকপরিকপ্পিতস্স অত্তনোপি অভিব্যত্তি ন যুজ্জতিযেৰ. তত্থাপি হি যদি ইন্দ্রিযৰিসযাদিসন্নিপাতেন অনুপ্পন্না এৰ বুদ্ধি উপ্পন্না, উপ্পত্তিৰচনেনেৰ অভিব্যত্তিৰাদো হাযতি অভিব্যত্তিমত্তমতিক্কম্ম অনুপ্পন্নায এৰ বুদ্ধিযা উপ্পত্তিদীপনতো. তথা সস্সতৰাদোপি তেনেৰ কারণেন. অথ বুদ্ধিপ্পৰত্তিযা আৰরণভূতস্স অন্ধকারট্ঠানিযস্স মোহস্স ৰিধমনেন বুদ্ধি উপ্পন্না. এৰম্পি সতি অত্থৰিসযায বুদ্ধিযা কথং মোহো তস্সা আৰরণং হোতীতি, হাযতেৰ অভিব্যত্তিৰাদো, কিঞ্চ ভিয্যো – ভেদসব্ভাৰতোপি অভিব্যত্তিৰাদো হাযতি. ন হি অভিব্যঞ্জনকানং চন্দিমসূরিযমণিপদীপাদীনং ভেদেন অভিব্যঞ্জিতব্বানং ঘটাদীনং ভেদো হোতি, হোতি চ ৰিসযভেদেন বুদ্ধিভেদো যথাৰিসযং বুদ্ধিযা সম্ভৰতোতি ভিয্যোপি অভিব্যত্তি ন যুজ্জতিযেৰ, ন চেত্থ ৰিজ্জমানতাভিব্যত্তিৰসেন ৰুত্তিকপ্পনা যুত্তা ৰিজ্জমানতাভিব্যত্তিকিরিযাসঙ্খাতায ৰুত্তিযা ৰুত্তিমতো চ অনঞ্ঞথানুজাননতো. অনঞ্ঞাযেৰ হি তথা ৰুত্তিসঙ্খাতা কিরিযা তব্বন্তৰত্থুতো, যথা ফস্সাদীহি ফুসনাদিভাৰো, তস্মা ৰুত্তিমতো অনঞ্ঞায এৰ ৰিজ্জমানতাভিব্যত্তিসঙ্খাতায ৰুত্তিযা পরিকপ্পিতো কেসঞ্চি অভিব্যত্তিৰাদো ন যুত্তো এৰাতি. যে পন ‘‘ঈসিকট্ঠাযী ঠিতো’’তি পঠিত্ৰা যথাৰুত্তমত্থমিচ্ছন্তি, তে তদিদং কারণভাৰেন গহেত্ৰা ‘‘তে চ সত্তা সন্ধাৰন্তি সংসরন্তি চৰন্তি উপপজ্জন্তী’’তি পদেহি অত্থসম্বন্ধম্পি করোন্তি, ন অট্ঠকথাযমিৰ অসম্বন্ধন্তি দস্সেন্তো ‘‘যস্মা চা’’তিআদিমাহ. তে চ সত্তা সন্ধাৰন্তীতি এত্থ যে ইধ মনুস্সভাৰেন অৰট্ঠিতা, তেযেৰ দেৰভাৰাদিউপগমনেন ইতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তীতি অত্থো. অঞ্ঞথা কতস্স কম্মস্স ৰিনাসো, অকতস্স চ অব্ভাগমো আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো.

অপরাপরন্তি অপরস্মা ভৰা অপরং ভৰং, অপরমপরং ৰা, পুনপ্পুনন্তি অত্থো. ‘‘চৰন্তী’’তি পদমুল্লিঙ্গেত্ৰা ‘‘এৰং সঙ্খ্যং গচ্ছন্তী’’তি অত্থং ৰিৰরতি, অত্তনো তথাগহিতস্স নিচ্চসভাৰত্তা ন চুতূপপত্তিযো. সব্বব্যাপিতায নাপি সন্ধাৰনসংসরণানি, ধম্মানংযেৰ পন পৰত্তিৰিসেসেন এৰং সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি এৰং ৰোহরীযন্তীতি অধিপ্পাযো. এতেন ‘‘অৰট্ঠিতসভাৰস্স অত্তনো, ধম্মিনো চ ধম্মমত্তং উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চা’’তি ইমং ৰিপরিণামৰাদং দস্সেতি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ইমিস্সং সস্সতৰাদৰিচারণাযমেৰ ‘‘এৰংগতিকা’’তি পদত্থৰিভাৰনে ৰক্খাম. ইদানি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং অসম্বন্ধমত্তং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. সন্ধাৰন্তীতিআদিনা ৰচনেন অত্তনো ৰাদং ভিন্দতি ৰিনাসেতি সন্ধাৰনাদিৰচনসিদ্ধায অনিচ্চতায পুব্বে অত্তনা পটিঞ্ঞাতস্স সস্সতৰাদস্স ৰিরুদ্ধভাৰতোতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠিগতিকস্সা’’তিআদি তদত্থসমত্থনং. ন নিবদ্ধন্তি ন থিরং. ‘‘সন্ধাৰন্তী’’তিআদিৰচনং, সস্সতৰাদঞ্চ সন্ধায ‘‘সুন্দরম্পি অসুন্দরম্পি হোতিযেৰা’’তি ৰুত্তং. সব্বদা সরন্তি পৰত্তন্তীতি সস্সতিযো র-কারস্স স-কারং, দ্ৰিভাৰঞ্চ কত্ৰা, পথৰীসিনেরুচন্দিমসূরিযা, সস্সতীহি সমং সদিসং তথা, ভাৰনপুংসকৰচনঞ্চেতং. ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি হি কত্তুঅধিকারো. সস্সতিসমন্তি ৰা লিঙ্গব্যত্তযেন কত্তুনিদ্দেসো. সস্সতিসমো অত্তা চ লোকো চ অত্থি এৰাতি অত্থো, ইতি-সদ্দো চেত্থ পদপূরণমত্তং. এৰ-সদ্দস্স হি এ-কারে পরে ইতি-সদ্দে ই-কারস্স ৰ-কারমিচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ. সস্সতিসমন্তি সস্সতং থাৰরং নিচ্চকালন্তিপি অত্থো, সস্সতিসম-সদ্দস্স সস্সতপদেন সমানত্থতং সন্ধায টীকাযং (দী. নি. টী. ১.৩১) ৰুত্তো.

হেতুং দস্সেন্তোতি যেসং ‘‘সস্সতো’’তি অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেতি, তেসং হেতুং দস্সেন্তো অযং দিট্ঠিগতিকো আহাতি সম্বন্ধো. ন হি অত্তনো দিট্ঠিযা পচ্চক্খকতমত্থং অত্তনোযেৰ সাধেতি, অত্তনো পন পচ্চক্খকতেন অত্থেন অত্তনো অপ্পচ্চক্খভূতম্পি অত্থং সাধেতি, অত্তনা চ যথানিচ্ছিতং অত্থং পরেপি ৰিঞ্ঞাপেতি, ন অনিচ্ছিতং, ইদং পন হেতুদস্সনং এতেসু অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু একোৰাযং মে অত্তা চ লোকো চ অনুস্সরণসম্ভৰতো. যো হি যমত্থং অনুভৰতি, সো এৰ তং অনুস্সরতি, ন অঞ্ঞো. ন হি অঞ্ঞেন অনুভূতমত্থং অঞ্ঞো অনুস্সরিতুং সক্কোতি যথা তং বুদ্ধরক্খিতেন অনুভূতং ধম্মরক্খিতো. যথা চেতাসু, এৰং ইতো পুরিমতরাসুপি জাতীসু, তস্মা ‘‘সস্সতো মে অত্তা চ লোকো চ, যথা চ মে, এৰং অঞ্ঞেসম্পি সত্তানং সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি সস্সতৰসেন দিট্ঠিগহণং পক্খন্দন্তো দিট্ঠিগতিকো পরেপি তত্থ পতিট্ঠপেতি. পাল়িযং পন ‘‘অনেকৰিহিতানি অধিমুত্তিপথানি অভিৰদন্তি, সো এৰমাহা’’তি ৰচনতো পরানুগাহাপনৰসেন ইধ হেতুদস্সনং অধিপ্পেতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. এতন্তি অত্তনো চ লোকস্স চ সস্সতভাৰং. ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি অত্থতো আপন্নদস্সনং. ঠান-সদ্দো কারণে, তঞ্চ খো ইধ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিযেৰাতি আহ ‘‘ইদ’’ন্তিআদি. কারণঞ্চ নামেতং তিৰিধং সম্পাপকং নিব্বত্তকং ঞাপকন্তি. তত্থ অরিযমগ্গো নিব্বানস্স সম্পাপককারণং, বীজং অঙ্কুরস্স নিব্বত্তককারণং, পচ্চযুপ্পন্নতাদযো অনিচ্চতাদীনং ঞাপককারণং, ইধাপি ঞাপককারণমেৰ অধিপ্পেতং. ঞাপকো হি অত্থো ঞাপেতব্বত্থৰিসযস্স ঞাণস্স হেতুভাৰতো কারণং. তদাযত্তৰুত্তিতায তং ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি ঠানং, ৰসতি তং ঞাণমেত্থ তিট্ঠতীতি ‘‘ৰত্থূ’’তি চ ৰুচ্চতি. তথা হি ভগৰতা ৰত্থু-সদ্দেন উদ্দিসিত্ৰাপি ঠান-সদ্দেন নিদ্দিট্ঠন্তি.

৩২-৩৩. দুতিযততিযৰারানং পঠমৰারতো ৰিসেসো নত্থি ঠপেত্ৰা কালভেদন্তি আহ ‘‘উপরি ৰারদ্ৰযেপি এসেৰ নযো’’তি. তদেতং কালভেদং যথাপাল়িং দস্সেতুং ‘‘কেৰলঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. ইতরেন দুতিযততিযৰারা যাৰ দসসংৰট্টৰিৰট্টকপ্পা, যাৰ চত্তালীসসংৰট্টৰিৰট্টকপ্পা চ অনুস্সরণৰসেন ৰুত্তাতি অধিপ্পাযো. যদেৰং কস্মা সস্সতৰাদো চতুধা ৰিভত্তো, ননু তিধা কালভেদমকত্ৰা অধিচ্চসমুপ্পত্তিকৰাদো ৰিয দুৰিধেনেৰ ৰিভজিতব্বো সিযাতি চোদনং সোধেতুং ‘‘মন্দপঞ্ঞো হী’’তিআদিমাহ. মন্দপঞ্ঞাদীনং তিণ্ণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণলাভীনং ৰসেন তিধা কালভেদং কত্ৰা তক্কনেন সহ চতুধা ৰিভত্তোতি অধিপ্পাযো. ননু চ অনুস্সৰাদিৰসেন তক্কিকানং ৰিয মন্দপঞ্ঞাদীনম্পি ৰিসেসলাভীনং হীনাদিৰসেন অনেকভেদসম্ভৰতো বহুধা ভেদো সিযা, অথ কস্মা সব্বেপি ৰিসেসলাভিনো তযো এৰ রাসী কত্ৰা ৰুত্তাতি? উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন দস্সেতুকামত্তা. তীসু হি রাসীসু যে হীনমজ্ঝিমপঞ্ঞা, তে ৰুত্তপরিচ্ছেদতো ঊনকমেৰ অনুস্সরন্তি. যে পন উক্কট্ঠপঞ্ঞা, তে ৰুত্তপরিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৰা নানুস্সরন্তীতি তত্থ তত্থ উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন দস্সেতুকামতো অনেকজাতিসতসহস্সদসচত্তারীসসংৰট্টৰিৰট্টানুস্সরণৰসেন তযো এৰ রাসী কত্ৰা ৰুত্তাতি. ন ততো উদ্ধন্তি যথাৰুত্তকালত্তযতো, চত্তারীসসংৰট্টৰিৰট্টকপ্পতো ৰা উদ্ধং নানুস্সরতি, কস্মা? দুব্বলপঞ্ঞত্তা. তেসঞ্হি নামরূপপরিচ্ছেদৰিরহতো দুব্বলা পঞ্ঞা হোতীতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং.

৩৪. তপ্পকতিযত্তোপি কত্তুত্থোযেৰাতি আহ ‘‘তক্কযতী’’তি. তপ্পকতিযত্তত্তা এৰ হি দুতিযনযোপি উপপন্নো হোতি. তত্থ তক্কযতীতি ঊহযতি, সস্সতাদিআকারেন তস্মিং তস্মিং আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপযতীতি অত্থো. তক্কোতি আকোটনলক্খণো, ৰিনিচ্ছযলক্খণো ৰা দিট্ঠিট্ঠানভূতো ৰিতক্কো. তেন তেন পরিযাযেন তক্কনং সন্ধায ‘‘তক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা’’তি ৰুত্তং ৰীমংসায সমন্নাগতোতি অত্থৰচনমত্তং. নিব্বচনং পন তক্কিপদে ৰিয দ্ৰিধা ৰত্তব্বং. ৰীমংসা নাম ৰিচারণা, সা চ দুৰিধা পঞ্ঞা চেৰ পঞ্ঞাপতিরূপিকা চ. ইধ পন পঞ্ঞাপতিরূপিকাৰ, সা চত্থতো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো, মিচ্ছাভিনিৰেসসঙ্খাতো ৰা অযোনিসোমনসিকারো. পুব্বভাগে ৰা মিচ্ছাদস্সনভূতং দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং, তদেতমত্থত্তযং দস্সেতুং ‘‘তুলনা রুচ্চনা খমনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘তুলযিত্ৰা’’তিআদীসুপি যথাক্কমং ‘‘লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেনা’’তিআদিনা যোজেতব্বং. সমন্ততো, পুনপ্পুনং ৰা আহননং পরিযাহতং, তং পন ৰিতক্কস্স আরম্মণং ঊহনমেৰ, ভাৰনপুংসকঞ্চেতং পদন্তি দস্সেতি ‘‘তেন তেন পরিযাযেন তক্কেত্ৰা’’তি ইমিনা. পরিযাযেনাতি চ কারণেনাতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারাযাতি তিধা ৰুত্তপ্পভেদায. অনুৰিচরিতন্তি অনুপৰত্তিতং, ৰীমংসানুগতেন ৰা ৰিচারেন অনুমজ্জিতং. তদনুগতধম্মকিচ্চম্পি হি পধানধম্মে আরোপেত্ৰা তথা ৰুচ্চতি. পটিভাতি দিস্সতীতি পটিভানং, যথাসমাহিতাকারৰিসেসৰিভাৰকো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো, ততো জাতন্তি পটিভানং, তথা পঞ্ঞাযনং, সযং অত্তনো পটিভানং সযংপটিভানং, তেনেৰাহ ‘‘অত্তনো পটিভানমত্তসঞ্জাত’’ন্তি. মত্ত-সদ্দেন চেত্থ ৰিসেসাধিগমাদযো নিৰত্তেতি. অনামট্ঠকালৰচনে ৰত্তমানৰসেনেৰ অত্থনিদ্দেসো উপপন্নোতি আহ ‘‘এৰং ৰদতী’’তি.

পাল়িযং ‘‘তক্কী হোতি ৰীমংসী’’তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৰা ৰুত্তং তক্কীভেদং ৰিভজন্তো ‘‘তত্থ চতুব্বিধো’’তিআদিমাহ. পরেহি পুন সৰনং অনুস্সুতি, সা যস্সাযং অনুস্সুতিকো. পুরিমং অনুভূতপুব্বং জাতিং সরতীতি জাতিস্সরো. লব্ভতেতি লাভো, যং কিঞ্চি অত্তনা পটিলদ্ধং রূপাদি, সুখাদি চ, ন পন ঝানাদিৰিসেসো, তেনেৰাহ পাল়িযং ‘‘সো তক্কপরিযাহতং ৰীমংসানুৰিচরিতং সযংপটিভানং এৰমাহা’’তি. অট্ঠকথাযম্পি ৰুত্তং ‘‘অত্তনো পটিভানমত্তসঞ্জাত’’ন্তি. আচরিযধম্মপালত্থেরোপি ৰদতি ‘‘মত্ত-সদ্দেন ৰিসেসাধিগমাদযো নিৰত্তেতী’’তি (দী. নি. টী. ১.৩৪) সো এতস্সাতি লাভী. সুদ্ধেন পুরিমেহি অসম্মিস্সেন, সুদ্ধং ৰা তক্কনং সুদ্ধতক্কো, সো যস্সাযং সুদ্ধতক্কিকো. তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো, তেন তথা ৰেস্সন্তররঞ্ঞোৰ ভগৰতি সমানেতি দিট্ঠিগ্গাহং উয্যোজেতি. লাভিতাযাতি রূপাদিসুখাদিলাভীভাৰতো. ‘‘অনাগতেপি এৰং ভৰিস্সতী’’তি ইদং লাভীতক্কিনো এৰম্পি সম্ভৰতীতি সম্ভৰদস্সনৰসেন ইধাধিপ্পেতং তক্কনং সন্ধায ৰুত্তং. অনাগতংসতক্কনেনেৰ হি সস্সতগ্গাহী ভৰতি. ‘‘অতীতেপি এৰং অহোসী’’তি ইদং পন অনাগতংসতক্কনস্স উপনিস্সযনিদস্সনমত্তং. সো হি ‘‘যথা মে ইদানি অত্তা সুখী হোতি, এৰং অতীতেপীতি পঠমং অতীতংসানুতক্কনং উপনিস্সায অনাগতেপি এৰং ভৰিস্সতী’’তি তক্কযন্তো দিট্ঠিং গণ্হাতি. ‘‘এৰং সতি ইদং হোতী’’তি ইমিনা অনিচ্চেসু ভাৰেসু অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতীতি দোসো আপজ্জতি, তথা চ সতি কতস্স ৰিনাসো অকতস্স চ অজ্ঝাগমো সিযা. নিচ্চেসু পন ভাৰেসু অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতীতি দোসো নাপজ্জতি. এৰঞ্চ সতি কতস্স অৰিনাসো, অকতস্স চ অনজ্ঝাগমো সিযাতি তক্কিকস্স যুত্তিগৰেসনাকারং দস্সেতি.

তক্কমত্তেনেৰাতি সুদ্ধতক্কনেনেৰ. মত্ত-সদ্দেন হি আগমাদীনং, অনুস্সৰাদীনঞ্চ অভাৰং দস্সেতি. ‘‘ননু চ ৰিসেসলাভিনোপি সস্সতৰাদিনো ৰিসেসাধিগমহেতু অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু, দসসু সংৰট্টৰিৰট্টেসু, চত্তালীসায চ সংৰট্টৰিৰট্টেসু যথানুভূতং অত্তনো সন্তানং, তপ্পটিবদ্ধঞ্চ ধম্মজাতং ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ অনুস্সরিত্ৰা ততো পুরিমতরাসুপি জাতীসু তথাভূতস্স অত্থিতানুৰিতক্কনমুখেন অনাগতেপি এৰং ভৰিস্সতীতি অত্তনো ভৰিস্সমানানুতক্কনং, সব্বেসম্পি সত্তানং তথাভাৰানুতক্কনঞ্চ কত্ৰা সস্সতাভিনিৰেসিনো জাতা, এৰঞ্চ সতি সব্বোপি সস্সতৰাদী অনুস্সুতিকজাতিস্সরলাভীতক্কিকা ৰিয অত্তনো উপলদ্ধৰত্থুনিমিত্তেন তক্কনেন পৰত্তৰাদত্তা তক্কীপক্খেযেৰ তিট্ঠেয্য, তথা চ সতি ৰিসেসভেদরহিতত্তা একোৰাযং সস্সতৰাদো ৰৰত্থিতো ভৰেয্য, অৰস্সঞ্চ ৰুত্তপ্পকারং তক্কনমিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা ৰিসেসলাভী সস্সতৰাদী একচ্চসস্সতিকপক্খং, অধিচ্চসমুপ্পন্নিকপক্খং ৰা ভজেয্যাতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং. ৰিসেসলাভীনঞ্হি খন্ধসন্তানস্স দীঘদীঘতরং দীঘতমকালানুস্সরণং সস্সতগ্গাহস্স অসাধারণকারণং. তথা হি ‘‘অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. ইমিনামহং এতং জানামী’’তি অনুস্সরণমেৰ পধানকারণভাৰেন দস্সিতং. যং পন তস্স ‘‘ইমিনামহং এতং জানামী’’তি পৰত্তং তক্কনং, ন তং ইধ পধানং অনুস্সরণং পটিচ্চ তস্স অপধানভাৰতো, পধানকারণেন চ অসাধারণেন নিদ্দেসো সাসনে, লোকেপি চ নিরুল়্হো যথা ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং যৰঙ্কুরো’’তিআদি.

এৰং পনাযং দেসনা পধানকারণৰিভাৰিনী, তস্মা সতিপি অনুস্সৰাদিৰসেন, তক্কিকানং হীনাদিৰসেন চ মন্দপঞ্ঞাদীনং ৰিসেসলাভীনং বহুধা ভেদে অঞ্ঞতরভেদসঙ্গহৰসেন ভগৰতা চত্তারিট্ঠানানি ৰিভজিত্ৰা ৰৰত্থিতা সস্সতৰাদানং চতুব্বিধতা. ন হি, ইধ সাৰসেসং ধম্মং দেসেতি ধম্মরাজাতি. যদেৰং অনুস্সুতিকাদীসুপি অনুস্সৰাদীনং পধানভাৰো আপজ্জতীতি? ন তেসং অঞ্ঞায সচ্ছিকিরিযায অভাৰেন তক্কপধানত্তা, ‘‘পধানকারণেন চ অসাধারণেন নিদ্দেসো সাসনে, লোকেপি চ নিরুল়্হো’’তি ৰুত্তোৰাযমত্থোতি. অথ ৰা ৰিসেসাধিগমনিমিত্তরহিতস্স তক্কনস্স সস্সতগ্গাহে ৰিসুং কারণভাৰদস্সনত্থং ৰিসেসাধিগমো ৰিসুং সস্সতগ্গাহকারণভাৰেন ৰত্তব্বো, সো চ মন্দমজ্ঝিমতিক্খপঞ্ঞাৰসেন তিৰিধোতি তিধা ৰিভজিত্ৰা, সব্বতক্কিনো চ তক্কীভাৰসামঞ্ঞতো একজ্ঝং গহেত্ৰা চতুধা এৰ ৰৰত্থাপিতো সস্সতৰাদো ভগৰতাতি.

৩৫. ‘‘অঞ্ঞতরেনা’’তি এতস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘একেনা’’তি ৰুত্তং. অট্ঠানপযুত্তস্স পন ৰা-সদ্দস্স অনিযমত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘দ্ৰীহি ৰা তীহি ৰা’’তি, তেন চতূসু ৰত্থূসু যথারহমেকচ্চং একচ্চস্স পঞ্ঞাপনে সহকারীকারণন্তি দস্সেতি. ‘‘বহিদ্ধা’’তি বাহ্যত্থৰাচকো কত্তুনিদ্দিট্ঠো নিপাতোতি দস্সেতুং ‘‘বহী’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থাহ – কিং পনেতানি ৰত্থূনি অত্তনো অভিনিৰেসস্স হেতু, উদাহু পরেসং পতিট্ঠাপনস্সাতি. কিঞ্চেত্থ, যদি তাৰ অত্তনো অভিনিৰেসস্স হেতু, অথ কস্মা অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ গহিতানি, ন সঞ্ঞাৰিপল্লাসাদযো. তথা হি ৰিপরীতসঞ্ঞাঅযোনিসোমনসিকারঅসপ্পুরিসূপনিস্সযঅসদ্ধম্মস্সৰনাদীনিপি দিট্ঠিযা পৰত্তনট্ঠেন দিট্ঠিট্ঠানানি. অথ পন পরেসং পতিট্ঠাপনস্স হেতু, অনুস্সরণহেতুভূতো অধিগমো ৰিয, তক্কনপরিযেট্ঠিভূতা যুত্তি ৰিয চ আগমোপি ৰত্থুভাৰেন ৰত্তব্বো, উভযথাপি চ যথাৰুত্তস্স অৰসেসকারণস্স সম্ভৰতো ‘‘নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি ৰচনং ন যুজ্জতেৰাতি? নো ন যুজ্জতি, কস্মা? অভিনিৰেসপক্খে তাৰ অযং দিট্ঠিগতিকো অসপ্পুরিসূপনিস্সযঅসদ্ধম্মস্সৰনেহি অযোনিসো উম্মুজ্জিত্ৰা ৰিপল্লাসসঞ্ঞো রূপাদিধম্মানং খণে খণে ভিজ্জনসভাৰস্স অনৰবোধতো ধম্মযুত্তিং অতিধাৰন্তো একত্তনযং মিচ্ছা গহেত্ৰা যথাৰুত্তানুস্সরণতক্কনেহি খন্ধেসু ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি (দী. নি. ৩১) অভিনিৰেসং উপনেসি, ইতি আসন্নকারণত্তা, পধানকারণত্তা চ তগ্গহণেনেৰ চ ইতরেসম্পি গহিতত্তা অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ ইধ গহিতানি. পতিট্ঠাপনপক্খে পন আগমোপি যুত্তিযমেৰ ঠিতো ৰিসেসেন নিরাগমানং বাহিরকানং তক্কগ্গাহিভাৰতো, তস্মা অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ সস্সতগ্গাহস্স ৰত্থুভাৰেন গহিতানি.

কিঞ্চ ভিয্যো – দুৰিধং পরমত্থধম্মানং লক্খণং সভাৰলক্খণং, সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ. তত্থ সভাৰলক্খণাৰবোধো পচ্চক্খঞাণং, সামঞ্ঞলক্খণাৰবোধো অনুমানঞাণং. আগমো চ সুতমযায পঞ্ঞায সাধনতো অনুমানঞাণমেৰ আৰহতি, সুতানং পন ধম্মানং আকারপরিৰিতক্কনেন নিজ্ঝানক্খন্তিযং ঠিতো চিন্তামযপঞ্ঞং নিব্বত্তেত্ৰা অনুক্কমেন ভাৰনায পচ্চক্খঞাণং অধিগচ্ছতীতি এৰং আগমোপি তক্কনৰিসযং নাতিক্কমতি, তস্মা চেস তক্কগ্গহণেন গহিতোৰাতি ৰেদিতব্বো. সো অট্ঠকথাযং অনুস্সুতিতক্কগ্গহণেন ৰিভাৰিতো, এৰং অনুস্সরণতক্কনেহি অসঙ্গহিতস্স অৰসিট্ঠস্স কারণস্স অসম্ভৰতো যুত্তমেৰিদং ‘‘নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি ৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘অনেকৰিহিতানি অধিমুত্তিপদানি অভিৰদন্তী’’তি (দী. নি. ১.২৯), ‘‘সস্সতং অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তী’’তি (দী. নি. ১.৩০) চ ৰচনতো পন পতিট্ঠাপনৰত্থূনিযেৰ ইধ দেসিতানি তংদেসনায এৰ অভিনিৰেসস্সাপি সিজ্ঝনতো. অনেকভেদেসু হি দেসিতেসু যস্মিং দেসিতে তদঞ্ঞেপি দেসিতা সিদ্ধা হোন্তি, তমেৰ দেসেতীতি দট্ঠব্বং. অভিনিৰেসপতিট্ঠাপনেসু চ অভিনিৰেসে দেসিতেপি পতিট্ঠাপনং ন সিজ্ঝতি অভিনিৰেসস্স পতিট্ঠাপনে অনিযমতো. অভিনিৰেসিনোপি হি কেচি পতিট্ঠাপেন্তি, কেচি ন পতিট্ঠাপেন্তি. পতিট্ঠাপনে পন দেসিতে অভিনিৰেসোপি সিজ্ঝতি পতিট্ঠাপনস্স অভিনিৰেসে নিযমতো. যো হি যত্থ পরে পতিট্ঠাপেতি, সোপি তমভিনিৰিসতীতি.

৩৬. তযিদন্তি এত্থ ত-সদ্দেন ‘‘সস্সতং অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তী’’তি এতস্স পরামসনন্তি আহ ‘‘তং ইদং চতুব্বিধম্পি দিট্ঠিগত’’ন্তি. ততোতি তস্মা পকারতো জাননত্তা. পরমৰজ্জতায অনেকৰিহিতানং অনত্থানং কারণভাৰতো দিট্ঠিযো এৰ ঠানা দিট্ঠিট্ঠানা. যথাহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং ভিক্খৰে, ৰজ্জং ৰদামী’’তি তদেৰত্থং সন্ধায ‘‘দিট্ঠিযোৰ দিট্ঠিট্ঠানা’’তি ৰুত্তং. দিট্ঠীনং কারণম্পি দিট্ঠিট্ঠানমেৰ দিট্ঠীনং উপ্পাদায সমুট্ঠানট্ঠেন. ‘‘যথাহা’’তিআদি পটিসম্ভিদাপাল়িযা (পটি. ম. ১.১২৪) সাধনং. তত্থ খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং আরম্মণট্ঠেন. ৰুত্তঞ্হি ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি, (সং. নি. ৩.৮১) অৰিজ্জাপি উপনিস্সযাদিভাৰেন. যথাহ ‘‘অস্সুতৰা ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো’’তিআদি (ম. নি. ১.২; পটি. ম. ১.১৩১) ফস্সোপি ফুসিত্ৰা গহণূপাযট্ঠেন. তথা হি ৰুত্তং ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা (দী. নি. ১.১১৮) ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৪৪) সঞ্ঞাপি আকারমত্তগ্গহণট্ঠেন. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহা. নি. ১০৯) পথৰিং পথৰিতো সঞ্ঞত্ৰা’’তি (ম. নি. ১.২) চ আদি. ৰিতক্কোপি আকারপরিৰিতক্কনট্ঠেন. তেন ৰুত্তং ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি, (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১) ‘‘তক্কী হোতি ৰীমংসী’’তি (দী. নি. ১.৩৪) চ আদি. অযোনিসো মনসিকারোপি অকুসলানং সাধারণকারণট্ঠেন. তেনাহ ‘‘তস্স এৰং অযোনিসো মনসি করোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠিউপ্পজ্জতী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৯) পাপমিত্তোপি দিট্ঠানুগতি আপজ্জনট্ঠেন. ৰুত্তম্পি চ ‘‘বাহিরং ভিক্খৰে, অঙ্গন্তি করিত্ৰা নাঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্স্সামি, যং এৰং মহতো অনত্থায সংৰত্ততি, যথযিদং ভিক্খৰে, পাপমিত্ততা’’তিআদি (অ. নি. ১.১১০) পরতোঘোসোপি দুরক্খাতধম্মস্সৰনট্ঠেন. তথা চেৰ ৰুত্তং ‘‘দ্ৰেমে ভিক্খৰে, পচ্চযা মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপ্পাদায. কতমে দ্ৰে? পরতো চ ঘোসো, অযোনিসো চ মনসিকারো’’তিআদি (অ. নি. ২.১২৬) পরেহি সুতা, দেসিতা ৰা দেসনা পরতোঘোসো.

‘‘খন্ধা হেতূ’’তিআদিপাল়ি তদত্থৰিভাৰিনী. তত্থ জনকট্ঠেন হেতু, উপত্থম্ভকট্ঠেন পচ্চযো. উপাদাযাতি উপাদিযিত্ৰা, পটিচ্চাতি অত্থো. ‘‘উপ্পাদাযা’’তিপি পাঠো, উপ্পজ্জনাযাতি অত্থো. সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং, খন্ধাদযো এৰ. ইধ পন সমুট্ঠানভাৰোযেৰ সমুট্ঠান-সদ্দেন ৰুত্তো ভাৰলোপত্তা, ভাৰপ্পধানত্তা চ. আদিন্না সকসন্তানে. পৰত্তিতা সপরসন্তানেসু. পর-সদ্দো অভিণ্হত্থোতি ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তি. পরিনিট্ঠাপিতাতি ‘‘ইদমেৰ দস্সনং সচ্চং, অঞ্ঞং পন মোঘং তুচ্ছং মুসা’’তি অভিনিৰেসস্স পরিযোসানং মত্থকং পাপিতাতি অত্থো. আরম্মণৰসেনাতি অট্ঠসু দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধে সন্ধাযাহ. পৰত্তনৰসেনাতি অৰিজ্জাফস্সসঞ্ঞাৰিতক্কাযোনিসোমনসিকারে. আসেৰনৰসেনাতি পাপমিত্তপরতোঘোসে. যদিপি সরূপত্থৰসেন ৰেৰচনং, সঙ্কেতত্থৰসেন পন এৰং ৰত্তব্বোতি দস্সেতুং ‘‘এৰংৰিধপরলোকা’’তি ৰুত্তং. যেন কেনচি হি ৰিসেসনেনেৰ ৰেৰচনং সাত্থকং সিযা. পরলোকো চ কম্মৰসেন অভিমুখো সম্পরেতি গচ্ছতি পৰত্ততি এত্থাতি অভিসম্পরাযোতি ৰুচ্চতি. ‘‘ইতি খো আনন্দ, কুসলানি সীলানি অনুপুব্বেন অগ্গায পরেন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.২) ৰিয হি চুরাদিগণৰসেন পর-সদ্দং গতিযমিচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ, অযমেত্থ অট্ঠকথাতো অপরো নযো.

এৰংগতিকাতি এৰংগমনা এৰংনিট্ঠা, এৰমনুযুঞ্জনেন ভিজ্জননস্সনপরিযোসানাতি অত্থো. গতি-সদ্দো চেত্থ ‘‘যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্স দ্ৰেৰ গতিযো ভৰন্তী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৮; ২.৩৩, ৩৫; ৩.১৯৯, ২০০; ম. নি. ২.৩৮৪, ৩৯৭) ৰিয নিট্ঠানত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমে দিট্ঠিসঙ্খাতা দিট্ঠিট্ঠানা এৰং পরমত্থতো অসন্তং অত্তানং, সস্সতভাৰঞ্চ তস্মিং অজ্ঝারোপেত্ৰা গহিতা, পরামট্ঠা চ সমানা বাললপনাযেৰ হুত্ৰা যাৰ পণ্ডিতা ন সমনুযুঞ্জন্তি, তাৰ গচ্ছন্তি, পাতুভৰন্তি চ, পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানা পন অনৰট্ঠিতৰত্থুকা অৰিমদ্দক্খমা সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দূ ৰিয, খজ্জোপনকা ৰিয চ ভিজ্জন্তি, ৰিনস্সন্তি চাতি.

তত্থাযং অনুযুঞ্জনে সঙ্খেপকথা – যদি হি পরেহি কপ্পিতো অত্তা লোকো ৰা সস্সতো সিযা, তস্স নিব্বিকারতায পুরিমরূপাৰিজহনতো কস্সচি ৰিসেসাধানস্স কাতুমসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৰত্তনত্থং, হিতে চ পটিপজ্জনত্থং উপদেসো এৰ সস্সতৰাদিনো নিপ্পযোজনো সিযা, কথং ৰা তেন সো উপদেসো পৰত্তীযতি ৰিকারাভাৰতো. এৰঞ্চ সতি পরিকপ্পিতস্স অত্তনো অজটাকাসস্স ৰিয দানাদিকিরিযা, হিংসাদিকিরিযা চ ন সম্ভৰতি, তথা সুখস্স, দুক্খস্স চ অনুভৰননিবন্ধো এৰ সস্সতৰাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবদ্ধাভাৰতো. জাতিআদীনঞ্চ অসম্ভৰতো ৰিমোক্খো ন ভৰেয্য, অথ পন ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চ, যস্স ৰসেনাযং কিরিযাদিৰোহারোতি ৰদেয্য, এৰম্পি পুরিমরূপাৰিজহনেন অৰট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং, তে ৰা পনস্স ধম্মা অৰত্থাভূতা, তস্মা তস্স উপ্পন্না অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা, যদি অঞ্ঞে, ন তাহি অৰত্থাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৰিসেসো অত্থি, যাহি করোতি পটিসংৰেদেতি চৰতি উপ্পজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং, এৰঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থকা সিযা, তস্মা তদৰত্থো এৰ যথাৰুত্তদোসো, অথানঞ্ঞে, উপ্পাদৰিনাসৰন্তীহি অৰত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসব্ভাৰতো কুতো ভৰেয্য নিচ্চতাৰকাসো, তাসম্পি ৰা অত্তনো ৰিয নিচ্চতাপৰত্তি, তস্মা বন্ধৰিমোক্খানং অসম্ভৰো এৰাতি ন যুজ্জতিযেৰ সস্সতৰাদো, ন চেত্থ কোচি ৰাদী ধম্মানং সস্সতভাৰে পরিসুদ্দং যুত্তিং ৰত্তুং সমত্থো ভৰেয্য, যুত্তিরহিতঞ্চ ৰচনং ন পণ্ডিতানং চিত্তং আরাধেতি, তেনাৰোচুম্হ ‘‘যাৰ পণ্ডিতা ন সমনুযুঞ্জন্তি, তাৰ গচ্ছন্তি, পাতুভৰন্তি চা’’তি.

সকারণং সগতিকন্তি এত্থ সহ-সদ্দো ৰিজ্জমানত্থো ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু ৰিয, ন পন সমৰাযত্থো চ-সদ্দেন ‘‘তযিদং ভিক্খৰে, তথাগতো পজানাতী’’তি ৰুত্তস্স দিট্ঠিগতস্স সমুচ্চিনিতত্তা, ‘‘তঞ্চ তথাগতো পজানাতী’’তি ইমিনা চ কারণগতীনমেৰ পজাননভাৰেন ৰুত্তত্তা. ইদং ৰুত্তং হোতি – তযিদং ভিক্খৰে, কারণৰন্তং গতিৰন্তং দিট্ঠিগতং তথাগতো পজানাতি, ন কেৰলঞ্চ তদেৰ, অথ খো তস্স কারণগতিসঙ্খাতং তঞ্চ সব্বন্তি. ‘‘ততো…পে… পজানাতী’’তি ৰুত্তৰাক্যস্স অত্থং ৰুত্তনযেন সংৰণ্ণেতি ‘‘ততো চা’’তিআদিনা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰিধ ৰিভজনন্তি পকরণানুরূপমত্থং আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চা’’তি, তস্মিং ৰা ৰুত্তে তদধিট্ঠানতো আসৰক্খযঞাণং, তদৰিনাভাৰতো ৰা সব্বম্পি দসবলাদিঞাণং গহিতমেৰাতিপি তদেৰ ৰুত্তং.

এৰংৰিধন্তি ‘‘সীলঞ্চা’’তিআদিনা এৰংৰুত্তপ্পকারং. পজানন্তোপীতি এত্থ পি-সদ্দেন, অপি-সদ্দেন ৰা ‘‘তঞ্চা’’তি ৰুত্ত চ-সদ্দস্স সম্ভাৰনত্থভাৰং দস্সেতি, তেন ততো দিট্টিগততো উত্তরিতরং সারভূতং সীলাদিগুণৰিসেসম্পি তথাগতো নাভিনিৰিসতি, কো পন ৰাদো ৰট্টামিসেতি সম্ভাৰেতি. ‘‘অহ’’ন্তি দিট্টিমানৰসেন পরামসনাকারদস্সনং. পজানামীতি এত্থ ইতি-সদ্দেন পকারত্থেন, নিদস্সনত্থেন ৰা. ‘‘মম’’ন্তি তণ্হাৰসেন পরামসনাকারং দস্সেতি. তণ্হাদিট্ঠিমানপরামাসৰসেনাতি তণ্হাদিট্ঠিমানসঙ্খাতপরামাসৰসেন. ধম্মসভাৰমতিক্কমিত্ৰা ‘‘অহং মম’’ন্তি পরতো অভূততো আমসনং পরামাসো, তণ্হাদযো এৰ. ন হি তং অত্থি, যং খন্ধেসু ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং সিযা, অপরামসতো অপরামসন্তস্স অস্স তথাগতস্স নিব্বুতি ৰিদিতাতি সম্বন্ধো. ‘‘অপরামসতো’’তি চেদং নিব্বুতিপৰেদনায (নিব্বুতিৰেদনস্স দী. নি. টী. ১.৩৬) হেতুগব্ভৰিসেসনং. ‘‘ৰিদিতা’’তি পদমপেক্খিত্ৰা কত্তরি সামিৰচনং. অপরামসতো পরামাসরহিতপটিপত্তিহেতু অস্স তথাগতস্স কত্তুভূতস্স নিব্বুতি অসঙ্খতধাতু ৰিদিতা, অধিগতাতি ৰা অত্থো. ‘‘অপরামসতো’’তি হেদং হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং.

‘‘অপরামাসপচ্চযা’’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পৰেদনায কারণদস্সনং. অস্সাতি কত্তারং ৰত্ৰাপি পচ্চত্তঞ্ঞেৰাতি ৰিসেসদস্সনত্থং পুন কত্তুৰচনন্তি আহ ‘‘সযমেৰ অত্তনাযেৰা’’তি. সযং, অত্তনাতি ৰা ভাৰনপুংসকং. নিপাতপদঞ্হেতং. ‘‘অপরামসতো’’তি ৰচনতো পরামাসানমেৰ নিব্বুতি ইধ দেসিতা, তংদেসনায এৰ তদঞ্ঞেসম্পি নিব্বুতিযা সিজ্ঝনতোতি দস্সেতি ‘‘তেসং পরামাসকিলেসান’’ন্তি ইমিনা, পরামাসসঙ্খাতানং কিলেসানন্তি অত্থো. অপিচ কামং ‘‘অপরামসতো’’তি ৰচনতো পরামাসানমেৰ নিব্বুতি ইধ দেসিতাতি ৰিঞ্ঞাযতি, তংদেসনায পন তদৰসেসানম্পি কিলেসানং নিব্বুতি দেসিতা নাম ভৰতি পহানেকট্ঠতাদিভাৰতো, তস্মা তেসম্পি নিব্বুতি নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘তেসং পরামাসকিলেসান’’ন্তি, তণ্হাদিট্ঠিমানসঙ্খাতানং পরামাসানং, তদঞ্ঞেসঞ্চ কিলেসানন্তি অত্থো. গোবলীবদ্দনযো হেস. নিব্বুতীতি চ নিব্বাযনভূতা অসঙ্খতধাতু, তঞ্চ ভগৰা বোধিমূলেযেৰ পত্তো, তস্মা সা পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ৰিদিতাতি.

যথাপটিপন্নেনাতি যেন পটিপন্নেন. তপ্পটিপত্তিং দস্সেতুং ‘‘তাসংযেৰ…পে… আদিমাহা’’তি অনুসন্ধিদস্সনং. কস্মা পন ৰেদনানঞ্ঞেৰ কম্মট্ঠানমাচিক্খতীতি আহ ‘‘যাসূ’’তিআদি, ইমিনা দেসনাৰিলাসং দস্সেতি. দেসনাৰিলাসপ্পত্তো হি ভগৰা দেসনাকুসলো খন্ধাযতনাদিৰসেন অনেকৰিধাসু চতুসচ্চদেসনাসু সম্ভৰন্তীসুপি দিট্ঠিগতিকা ৰেদনাসু মিচ্ছাপটিপত্তিযা দিট্ঠিগহনং পক্খন্দাতি দস্সনত্থং তথাপক্খন্দনমূলভূতা ৰেদনাযেৰ পরিঞ্ঞাভূমিভাৰেন উদ্ধরতীতি. ইধাতি ইমস্মিং ৰাদে. এৰং এত্থাতিপি. কম্মট্ঠানন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং. এত্থ হি ৰেদনাগহণেন গহিতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চং. ৰেদনানং সমুদযগ্গহণেন গহিতো অৰিজ্জাসমুদযো সমুদযসচ্চং, অত্থঙ্গমনিস্সরণপরিযাযেহি নিরোধসচ্চং, ‘‘যথাভূতং ৰিদিত্ৰা’’তি এতেন মগ্গসচ্চন্তি এৰং চত্তারি সচ্চানি ৰেদিতব্বানি. ‘‘যথাভূতং ৰিদিত্ৰা’’তি ইদং ৰিভজ্জব্যাকরণত্থপদন্তি তদত্থং ৰিভজ্জ দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিসেসতো হি ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তিআদিলক্খণানং ৰসেন সমুদযাদীসু অত্থো যথারহং ৰিভজ্জ দস্সেতব্বো. অৰিসেসতো পন ৰেদনায সমুদযাদীনি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায আরম্মণপটিৰেধৰসেন, মগ্গপঞ্ঞায অসম্মোহপটিৰেধৰসেন জানিত্ৰা পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি অত্থো. পচ্চযসমুদযট্ঠেনাতি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪; সং. নি. ২.২১; উদা. ১) ৰুত্তলক্খণেন অৰিজ্জাদীনং পচ্চযানং উপ্পাদেন চেৰ মগ্গেন অসমুগ্ঘাটেন চ. যাৰ হি মগ্গেন ন সমুগ্ঘাটীযতি, তাৰ পচ্চযোতি ৰুচ্চতি. নিব্বত্তিলক্খণন্তি উপ্পাদলক্খণং, জাতিন্তি অত্থো. পঞ্চন্নং লক্খণানন্তি এত্থ চ চতুন্নম্পি পচ্চযানং উপ্পাদলক্খণমেৰ অগ্গহেত্ৰা পচ্চযলক্খণম্পি গহেতব্বং সমুদযং পটিচ্চ তেসং যথারহং উপকারকত্তা. তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং ‘‘মগ্গেন অসমুগ্ঘাটেন চা’’তি. পচ্চযনিরোধট্ঠেনাতি ‘‘ইমস্মিং নিরুদ্ধে ইদং নিরুদ্ধং হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৬; উদা. ৩; সং. নি. ২.৪১) ৰুত্তলক্খণেন অৰিজ্জাদীনং পচ্চযানং নিরোধেন চেৰ মগ্গেন সমুগ্ঘাটেন চ. ৰিপরিণামলক্খণন্তি নিরোধলক্খণং, ভঙ্গন্তি অত্থো. ৰযন্তি নিরোধং. যন্তি যস্মা পচ্চযভাৰসঙ্খাতহেতুতো. ৰেদনং পটিচ্চাতি পুরিমুপ্পন্নং আরম্মণাদিপচ্চযভূতং ৰেদনং লভিত্ৰা. সুখং সোমনস্সন্তি সুখঞ্চেৰ সোমনস্সঞ্চ. অযন্তি পুরিমৰেদনায যথারহং পচ্ছিমুপ্পন্নানং সুখসোমনস্সানং পচ্চযভাৰো. অস্সাদো নাম অস্সাদিতব্বোতি কত্ৰা.

অপরো নযো – যন্তি সুখং, সোমনস্সঞ্চ. অযন্তি চ নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দিট্ঠং সুখসোমনস্সমেৰ অস্সাদপদমপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গেন নিদ্দিসীযতি, ইমস্মিং পন ৰিকপ্পে সুখসোমনস্সানং উপ্পাদোযেৰ তেহি উপ্পাদৰন্তেহি নিদ্দিট্ঠো, সত্তিযা, সত্তিমতো চ অভিন্নত্তা. ন হি সুখসোমনস্সমন্তরেন তেসং উপ্পাদো লব্ভতি. ইতি পুরিমৰেদনং পটিচ্চ সুখসোমনস্সুপ্পাদোপি পুরিমৰেদনায অস্সাদো নাম অস্সাদীযতেতি কত্ৰা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – পুরিমমুপ্পন্নং ৰেদনং আরব্ভ সোমনস্সুপ্পত্তিযং যো পুরিমৰেদনায পচ্চযভাৰসঙ্খাতো অস্সাদেতব্বাকারো, সোমনস্সস্স ৰা উপ্পাদসঙ্খাতো তদস্সাদনাকারো, অযং পুরিমৰেদনায অস্সাদোতি. কথং পন ৰেদনং আরব্ভ সুখং উপ্পজ্জতি, ননু ফোট্ঠব্বারম্মণন্তি? চেতসিকসুখস্সেৰ আরব্ভ পৰত্তিযমধিপ্পেতত্তা নাযং দোসো. আরব্ভ পৰত্তিযঞ্হি ৰিসেসনমেৰ সোমনস্সগ্গহণং সোমনস্সং সুখন্তি যথা ‘‘রুক্খো সীসপা’’তি অঞ্ঞপচ্চযৰসেন উপ্পত্তিযং পন কাযিকসুখম্পি অস্সাদোযেৰ, যথালাভকথা ৰা এসাতি দট্ঠব্বং.

‘‘যা ৰেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা সত্তিমতা সত্তি নিদস্সিতা. তত্রাযমত্থো – যা ৰেদনা হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা, উদযব্বযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খা, জরায, মরণেন চাতি দ্ৰিধা ৰিপরিণামেতব্বট্ঠেন ৰিপরিণামধম্মা. তস্সা এৰংভূতায অযং অনিচ্চদুক্খৰিপরিণামভাৰো ৰেদনায সব্বাযপিআদীনৰোতি. আদীনং পরমকারুঞ্ঞং ৰাতি পৰত্ততি এতস্মাতি হি আদীনৰো. অপিচআদীনং অতিৰিয কপণং পৰত্তনট্ঠেন কপণমনুস্সো আদীনৰো, অযম্পি এৰংসভাৰোতি তথা ৰুচ্চতি. সত্তিমতা হি সত্তি অভিন্না তদৰিনাভাৰতো.

এত্থ চ ‘‘অনিচ্চা’’তি ইমিনা সঙ্খারদুক্খতাৰসেন উপেক্খাৰেদনায, সব্বাসু ৰা ৰেদনাসুআদীনৰমাহ, ‘‘দুক্খা’’তি ইমিনা দুক্খদুক্খতাৰসেনদুক্খৰেদনায, ‘‘ৰিপরিণামধম্মা’’তি ইমিনা ৰিপরিণামদুক্খতাৰসেন সুখৰেদনায. অৰিসেসেন ৰা তীণিপি পদানি তিস্সন্নম্পি ৰেদনানং ৰসেন যোজেতব্বানি. ছন্দরাগৰিনযোতি ছন্দসঙ্খাতরাগৰিনযনং ৰিনাসো. ‘‘অত্থৰসা লিঙ্গৰিভত্তিৰিপরিণামো’’তি ৰচনতো যং ছন্দরাগপ্পহানন্তি যোজেতব্বং. পরিযাযৰচনমেৰিদং পদদ্ৰযং. যথাভূতং ৰিদিত্ৰাতি মগ্গস্স ৰুত্তত্তা মগ্গনিব্বানৰসেন ৰা যথাক্কমং যোজনাপি ৰট্টতি. ৰেদনাযাতি নিস্সক্কৰচনং. নিস্সরণন্তি নেক্খম্মং. যাৰ হি ৰেদনাপটিবদ্ধং ছন্দরাগং নপ্পজহতি, তাৰাযং পুরিসো ৰেদনায অল্লীনোযেৰ হোতি. যদা পন তং ছন্দরাগং পজহতি, তদাযং পুরিসো ৰেদনায নিস্সটো ৰিসংযুত্তো হোতি, তস্মা ছন্দরাগপ্পহানং ৰেদনায নিস্সরণং ৰুত্তং. তব্বচনেন পন ৰেদনাসহজাতনিস্সযারম্মণভূতা রূপারূপধম্মা গহিতা এৰ হোন্তীতিপি পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি নিস্সরণৰচনং সিদ্ধমেৰ. ৰেদনাসীসেন হি দেসনা আগতা, তত্থ পন কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. লক্খণহারৰসেনাপি অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো. ৰুত্তঞ্হি আযস্মতা মহাকচ্চানত্থেরেন –

‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা কেচি;

ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বো, সো হারো লক্খণো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪৮৫);

কামুপাদানমূলকত্তা সেসুপাদানানং পহীনে চ কামুপাদানে উপাদানসেসাভাৰতো ‘‘ৰিগতছন্দরাগতায অনুপাদানো’’তি ৰুত্তং, এতেন ‘‘অনুপাদাৰিমুত্তো’’তি এতস্সত্থং সঙ্খেপেন দস্সেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ৰিগতছন্দরাগতায অনুপাদানো, অনুপাদানত্তা চ অনুপাদাৰিমুত্তোতি. তমত্থং ৰিত্থারেতুং, সমত্থেতুং ৰা ‘‘যস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্মিং উপাদানেতি সেসুপাদানমূলভূতে কামুপাদানে. তস্সাতি কামুপাদানস্স. অনুপাদিযিত্ৰাতি ছন্দরাগৰসেন অনাদিযিত্ৰা, এতেন ‘‘অনুপাদাৰিমুত্তো’’তি পদস্স য-কারলোপেন সমাসভাৰং, ব্যাসভাৰং ৰা দস্সেতি.

৩৭. ‘‘ইমে খো’’তিআদি যথাপুট্ঠস্স ধম্মস্স ৰিস্সজ্জিতভাৰেন নিগমনৰচনং, ‘‘পজানাতী’’তি ৰুত্তপজাননমেৰ চ ইম-সদ্দেন নিদ্দিট্ঠন্তি দস্সেতুং ‘‘যে তে’’তিআদিমাহ. যে তে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণধম্মে…পে… অপুচ্ছিং, যেহি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণধম্মেহি…পে… ৰদেয্যুং, তঞ্চ…পে… পজানাতীতি এৰং নিদ্দিট্ঠা ইমে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণধম্মা গম্ভীরা…পে… পণ্ডিতৰেদনীযা চাতি ৰেদিতব্বাতি যোজনা. ‘‘এৰ’’ন্তিআদি পিণ্ডত্থদস্সনং. তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘অনুপাদাৰিমুত্তো ভিক্খৰে, তথাগতো’’তি ইমিনা অগ্গমগ্গফলুপ্পত্তিং দস্সেতি, ‘‘ৰেদনানং, সমুদযঞ্চা’’তিআদিনা চ চতুসচ্চকম্মট্ঠানং. তথাপি যস্সা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ইমং দিট্ঠিগতং সকারণং সগতিকং পভেদতো ৰিভজিতুং সমত্থো হোতি, তস্সা পদট্ঠানেন চেৰ সদ্ধিং পুব্বভাগপটিপদায উপ্পত্তিভূমিযা চ তদেৰ পাকটতরং কত্তুকামো ধম্মরাজা এৰং দস্সেতীতি ৰুত্তং ‘‘তদেৰ নিয্যাতিত’’ন্তি, নিগমিতং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. অন্তরাতি পুচ্ছিতৰিস্সজ্জিতধম্মদস্সনৰচনানমন্তরা দিট্ঠিযো ৰিভত্তা তস্স পজাননাকারদস্সনৰসেনাতি অত্থো.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.