মজ্ঝিমসীলৰণ্ণনা
১১. ‘‘যথা ৰা পনেকে ভোন্তো’’তিআদিদেসনায সম্বন্ধমাহ ‘‘ইদানী’’তিআদিনা. তত্থাযমট্ঠকথামুত্তকো নযো – যথাতি ওপম্মত্থে নিপাতো. ৰাতি ৰিকপ্পনত্থে, তেন ইমমত্থং ৰিকপ্পেতি ‘‘উস্সাহং কত্ৰা মম ৰণ্ণং ৰদমানোপি পুথুজ্জনো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো’’তিআদিনা পরানুদ্দেসিকনযেন ৰা সব্বথাপি আচারসীলমত্তমেৰ ৰদেয্য, ন তদুত্তরিং. ‘‘যথাপনেকে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণভাৰং পটিজানমানা, পরেহি চ তথা সম্ভাৰিযমানা তদনুরূপপটিপত্তিং অজাননতো, অসমত্থনতো চ ন অভিসম্ভুণন্তি, ন এৰমযং. অযং পন সমণো গোতমো সব্বথাপি সমণসারুপ্পপটিপত্তিং পূরেসিযেৰা’’তি এৰং অঞ্ঞুদ্দেসিকনযেন ৰা সব্বথাপি আচারসীলমত্তমেৰ ৰদেয্য, ন তদুত্তরিন্তি. পনাতি ৰচনালঙ্কারে ৰিকপ্পনত্থেনেৰ উপন্যাসাদিঅত্থস্স সিজ্ঝনতো. একেতি অঞ্ঞে. ‘‘একচ্চে’’তিপি ৰদন্তি. ভোন্তোতি সাধূনং পিযসমুদাহারো. সাধৰো হি পরে ‘‘ভোন্তো’’তি ৰা ‘‘দেৰানং পিযা’’তি ৰা ‘‘আযস্মন্তো’’তি ৰা সমালপন্তি. সমণব্রাহ্মণাতি যং কিঞ্চি পব্বজ্জং উপগততায সমণা. জাতিমত্তেন চ ব্রাহ্মণাতি.
সদ্ধা নাম ইধ চতুব্বিধেসু ঠানেসূতি আহ ‘‘কম্মঞ্চা’’তিআদি. কম্মকম্মফলসম্বন্ধেনেৰ ইধলোকপরলোকসদ্দহনং দট্ঠব্বং ‘‘এত্থ কম্মং ৰিপচ্চতি, কম্মফলঞ্চ অনুভৰিতব্ব’’ন্তি. তদত্থং ব্যতিরেকতো ঞাপেতি ‘‘অযং মে’’তিআদিনা. পটিকরিস্সতীতি পচ্চুপকারং করিস্সতি. তদেৰ সমত্থেতুং ‘‘এৰংদিন্নানি হী’’তিআদিমাহ. দেসনাসীসমত্তং পধানং কত্ৰা নিদস্সনতো. তেন চতুব্বিধম্পি পচ্চযং নিদস্সেতীতি ৰুত্তং ‘‘অত্থতো পনা’’তিআদি.
‘‘সেয্যথিদ’’ন্তি অযং সদ্দো ‘‘সো কতমো’’তি অত্থে একো নিপাতো, নিপাতসমুদাযো ৰা, তেন চ বীজগামভূতগামসমারম্ভপদে সদ্দক্কমেন অপ্পধানভূতোপি বীজগামভূতগামো ৰিভজ্জিতব্বট্ঠানে পধানভূতো ৰিয পটিনিদ্দিসীযতি. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি আহ ‘‘কতমো সো বীজগামভূতগামো’’তি. তস্মিঞ্হি ৰিভত্তে তব্বিসযসমারম্ভোপি ৰিভত্তোৰ হোতি. ইমমত্থঞ্হি দস্সেতুং ‘‘যস্স সমারম্ভং অনুযুত্তা ৰিহরন্তী’’তি ৰুত্তং. তেনেৰ চ পাল়িযং ‘‘মূলবীজ’’ন্তিআদিনা সো নিদ্দিট্ঠোতি. মূলমেৰ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজন্তি ইধ দ্ৰিধা অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অতো ন চোদেতব্বমেতং ‘‘কস্মা পনেত্থ বীজগামভূতগামং পুচ্ছিত্ৰা বীজগামো এৰ ৰিভত্তো’’তি. তত্থ হি পঠমেন অত্থেন বীজগামো নিদ্দিট্ঠো, দুতিযেন ভূতগামো, দুৰিধোপেস সামঞ্ঞনিদ্দেসেন ৰা মূলবীজঞ্চ মূলবীজঞ্চ মূলবীজন্তি একসেসনযেন ৰা নিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো, তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘সব্বঞ্হেত’’ন্তিআদিং. অতীৰ ৰিসতি ভেসজ্জপযোগেসূতি অতিৰিসং, অতিৰিসা ৰা, যা ‘‘মহোসধ’’ন্তিপি ৰুচ্চতি কচ্ছকোতি কাল়কচ্ছকো, যং ‘‘পিলক্খো’’তিপি ৰদন্তি. কপিত্থনোতি অম্বিলঙ্কুরফলো সেতরুক্খো. সো হি কম্পতি চলতীতি কপিথনো থনপচ্চযেন, কপীতি ৰা মক্কটো, তস্স থনসদিসং ফলং যস্সাতি কপিত্থনো. ‘‘কপিত্থনোতি পিপ্পলিরুক্খো’’তি (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.১০৮) হি ৰিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং ৰুত্তং. ফল়ুবীজং নাম পব্ববীজং. অজ্জকন্তি সেতপণ্ণাসং. ফণিজ্জকন্তি সমীরণং. হিরিৰেরন্তি ৰারং. পচ্চযন্তরসমৰাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৰিসেসকারণভাৰতো ৰিরুহনসমত্থে সারফলে নিরুল়্হো বীজসদ্দোতি দস্সেতি ‘‘ৰিরুহনসমত্থমেৰা’’তি ইমিনা. ইতরঞ্হি অবীজসঙ্খ্যং গতং, তঞ্চ খো রুক্খতো ৰিযোজিতমেৰ. অৰিযোজিতং পন তথা ৰা হোতু, অঞ্ঞথা ৰা ‘‘ভূতগামো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি যথাৰুত্তেন দুতিযট্ঠেন. ৰিনযা (পাচি. ৯১) নুরূপতো তেসং ৰিসেসং দস্সেতি ‘‘তত্থা’’তিআদিনা. যমেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
১২. সন্নিধানং সন্নিধি, তায করীযতেতি সন্নিধিকারো, অন্নপানাদি. এৰং কার-সদ্দস্স কম্মত্থতং সন্ধায ‘‘সন্নিধিকারপরিভোগ’’ন্তি ৰুত্তং. অযমপরো নযো – যথা ‘‘আচযং গামিনো’’তি ৰত্তব্বে অনুনাসিকলোপেন ‘‘আচযগামিনো’’তি (ধ. স. ১০) নিদ্দেসো কতো, এৰমিধাপি ‘‘সন্নিধিকারং পরিভোগ’’ন্তি ৰত্তব্বে অনুনাসিকলোপেন ‘‘সন্নিধিকারপরিভোগ’’ন্তি ৰুত্তং, সন্নিধিং কত্ৰা পরিভোগন্তি অত্থো. ৰিনযৰসেনাতি ৰিনযাগতাচারৰসেন. ৰিনযাগতাচারো হি উত্তরলোপেন ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুত্তো, কাযৰাচানং ৰা ৰিনযনং ৰিনযো. সুত্তন্তনযপটিপত্তিযা ৰিসুং গহিতত্তা ৰিনযাচারোযেৰ ইধ লব্ভতি. সম্মা কিলেসে লিখতীতি সল্লেখোতি চ ৰিনযাচারস্স ৰিসুং গহিতত্তা সুত্তন্তনযপটিপত্তি এৰ. পটিগ্গহিতন্তি কাযেন ৰা কাযপটিবদ্ধেন ৰা পটিগ্গহিতং. অপরজ্জূতি অপরস্মিং দিৰসে. দত্ৰাতি পরিৰত্তনৰসেন দত্ৰা. ঠপাপেত্ৰাতি চ অত্তনো সন্তককরণেন ঠপাপেত্ৰা. তেসম্পি সন্তকং ৰিস্সাসগ্গাহাদিৰসেন পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি. সুত্তন্তনযৰসেন সল্লেখো এৰ ন হোতি.
যানি চ তেসং অনুলোমানীতি এত্থ সানুলোমধঞ্ঞরসং, মধুকপুপ্ফরসং, পক্কডাকরসঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা সব্বেপি ফলপুপ্ফপত্তরসা অনুলোমপানানীতি দট্ঠব্বং, যথাপরিচ্ছেদকালং অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিতন্তি অত্থো.
সন্নিধীযতেতি সন্নিধি, ৰত্থমেৰ. পরিযাযতি কপ্পীযতীতি পরিযাযো, কপ্পিযৰাচানুসারেন পটিপত্তি, তস্স কথাতি পরিযাযকথা. তব্বিপরীতো নিপ্পরিযাযো, কপ্পিযম্পি অনুপগ্গম্ম সন্তুট্ঠিৰসেন পটিপত্তি, পরিযায-সদ্দো ৰা কারণে, তস্মা কপ্পিযকারণৰসেন ৰুত্তা কথা পরিযাযকথা. তদপি অৰত্ৰা সন্তুট্ঠিৰসেন ৰুত্তা নিপ্পরিযাযো.‘‘সচে’’তিআদি অঞ্ঞস্স দানাকারদস্সনং. পাল়িযা উদ্দিসনং উদ্দেসো. অত্থস্স পুচ্ছা পরিপুচ্ছনং. ‘‘অদাতুং ন ৰট্টতী’’তি ইমিনা অদানে সল্লেখকোপনং দস্সেতি. অপ্পহোন্তেতি কাতুং অপ্পহোনকে সতি. পচ্চাসাযাতি চীৰরপটিলাভাসায. অনুঞ্ঞাতকালেতি অনত্থতে কথিনে একো পচ্ছিমকত্তিকমাসো, অত্থতে কথিনে পচ্ছিমকত্তিকমাসেন সহ হেমন্তিকা চত্তারো মাসা, পিট্ঠিসমযে যো কোচি একো মাসোতি এৰং ততিযকথিনসিক্খাপদাদীসু অনুঞ্ঞাতসমযে. সুত্তন্তি চীৰরসিব্বনসুত্তং. ৰিনযকম্মং কত্ৰাতি মূলচীৰরং পরিক্খারচোল়ং অধিট্ঠহিত্ৰা পচ্চাসাচীৰরমেৰ মূলচীৰরং কত্ৰা ঠপেতব্বং, তং পুন মাসপরিহারং লভতি, এতেন উপাযেন যাৰ ইচ্ছতি, তাৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং মূলচীৰরং কত্ৰা ঠপেতুং লব্ভতীতি ৰুত্তনযেন, ৰিকপ্পনাৰসেন ৰা ৰিনযকম্মং কত্ৰা. কস্মা ন ৰট্টতীতি আহ ‘‘সন্নিধি চ হোতি সল্লেখঞ্চ কোপেতী’’তি.
উপরি মণ্ডপসদিসং পদরচ্ছন্নং, সব্বপলিগুণ্ঠিমং ৰা ছাদেত্ৰা কতং ৰয্হং. উভোসু পস্সেসু সুৰণ্ণরজতাদিমযা গোপানসিযো দত্ৰা গরুল়পক্খকনযেন কতা সন্দমানিতা. ফলকাদিনা কতং পীঠকযানং সিৰিকা. অন্তোলিকাসঙ্খাতা পটপোটলিকা পাটঙ্কী. ‘‘একভিক্খুস্স হী’’তিআদি তদত্থস্স সমত্থনং. অরঞ্ঞত্থাযাতি অরঞ্ঞগমনত্থায. ধোতপাদকত্থাযাতি ধোৰিতপাদানমনুরক্খণত্থায. সংহনিতব্বা বন্ধিতব্বাতি সঙ্ঘাটা, উপাহনাযেৰ সঙ্ঘাটা তথা, যুগল়ভূতা উপাহনাতি অত্থো. অঞ্ঞস্স দাতব্বাতি এত্থ ৰুত্তনযেন দানং ৰেদিতব্বং.
মঞ্চোতি নিদস্সনমত্তং. সব্বেপি হি পীঠভিসাদযো নিসীদনসযনযোগ্গা গহেতব্বা তেসুপি তথাপটিপজ্জিতব্বতো.
আবাধপচ্চযা এৰ অত্তনা পরিভুঞ্জিতব্বা গন্ধা ৰট্টন্তীতি দস্সেতি ‘‘কণ্ডুকচ্ছুছৰিদোসাদিআবাধে সতী’’তি ইমিনা. ‘‘লক্খণে হি সতি হেতুত্থোপি কত্থচি সম্ভৰতী’’তি হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. তত্থ কণ্ডূতি খজ্জু. কচ্ছূতি ৰিতচ্ছিকা. ছৰিদোসোতি কিলাসাদি. আহরাপেত্ৰাতি ঞাতিপৰারিততো ভিক্খাচারৰত্তেন ৰা ন যেন কেনচি ৰা আকারেন হরাপেত্ৰা. ভেসজ্জপচ্চযেহি গিলানস্স ৰিঞ্ঞত্তিপি ৰট্টতি. ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে, গন্ধং গহেত্ৰা কৰাটে পঞ্চঙ্গুলিকং দাতুং, পুপ্ফং গহেত্ৰা ৰিহারে একমন্তং নিক্খিপিতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৬৪) ৰচনতো ‘‘দ্ৰারে’’তিআদি ৰুত্তং. ঘরধূপনং ৰিহারৰাসনা, চেতিযঘরৰাসনা ৰা. আদি-সদ্দেন চেতিযপটিমাপূজাদীনি সঙ্গণ্হাতি.
কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসং, যং কিঞ্চি উপভোগারহং ৰত্থু, তস্মা যথাৰুত্তানম্পি পসঙ্গং নিৰারেতুং ‘‘ৰুত্তাৰসেসং দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ, পারিসেসনযতো গহিতত্তা ৰুত্তাৰসেসং দট্ঠব্বন্তি অধিপ্পাযো. কিং পনেতন্তি ৰুত্তং ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তিআদি. তথারূপে কালেতি গামং পৰিসিতুং দুক্করাদিকালে. ৰল্লূরোতি সুক্খমংসং. ভাজন-সদ্দো সপ্পিতেলগুল়সদ্দেহি যোজেতব্বো তদৰিনাভাৰিত্তা. কালস্সেৰাতি পগেৰ. উদককদ্দমেতি উদকে চ কদ্দমে চ. নিমিত্তে চেতং ভুম্মং, ভাৰলক্খণে ৰা. অচ্ছথাতি নিসীদথ. ভুঞ্জন্তস্সেৰাতি ভুঞ্জতো এৰ ভিক্খুনো, সম্পদানৰচনং, অনাদরত্থে ৰা সামিৰচনং. কিরিযন্তরাৰচ্ছেদনযোগেন হেত্থ অনাদরতা. গীৰাযামকন্তি ভাৰনপুংসকৰচনং, গীৰং আযমেত্ৰা আযতং কত্ৰাতি অত্থো, যথা ৰা ভুত্তে অতিভুত্ততায গীৰা আযমিতব্বা হোতি, তথাতিপি ৰট্টতি. চতুমাসম্পীতি ৰস্সানস্স চত্তারো মাসেপি. কুটুম্বং ৰুচ্চতি ধনং, তদস্সত্থীতি কুটুম্বিকো, মুণ্ডো চ সো কুটুম্বিকো চাতি মুণ্ডকুটুম্বিকো, তস্স জীৰিকং তথা, তং কত্ৰা জীৰতীতি অত্থো. নযদস্সনমত্তঞ্চেতং আমিসপদেন দস্সিতানং সন্নিধিৰত্থূনন্তি দট্ঠব্বং.
তব্বিরহিতং সমণপটিপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খুনো পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘গুল়পিণ্ডো তালপক্কপ্পমাণ’’ন্তি সারত্থদীপনিযং ৰুত্তং. চতুভাগমত্তন্তি কুটুম্বমত্তন্তি ৰুত্তং. ‘‘একা তণ্ডুলনাল়ী’’তি ৰুত্তত্তা পন তস্সা চতুভাগো একপত্থোতি ৰদন্তি. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘কুডুৰো পসতো একো, পত্থো তে চতুরো সিযুং;
আল়্হকো চতুরো পত্থা, দোণং ৰা চতুরাল়্হক’’ন্তি.
কস্মাতি ৰুত্তং ‘‘তে হী’’তিআদি. আহরাপেত্ৰাপি ঠপেতুং ৰট্টতি, পগেৰ যথালদ্ধং. ‘‘অফাসুককালে’’তিআদিনা সুদ্ধচিত্তেন ঠপিতস্স পরিভোগো সল্লেখং ন কোপেতীতি দস্সেতি. সম্মুতিকুটিকাদযো চতস্সো, অৰাসাগারভূতেন ৰা উপোসথাগারাদিনা সহ পঞ্চকুটিযো সন্ধায ‘‘কপ্পিযকুটিয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সন্নিধি নাম নত্থি তত্থ অন্তোৰুত্থঅন্তোপক্কস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. ‘‘তথাগতস্সা’’তিআদিনা অধিকারানুরূপং অত্থং পযোজেতি. পিলোতিকখণ্ডন্তি জিণ্ণচোল়খণ্ডং.
১৩. ‘‘গীৰং পসারেত্ৰা’’তি এতেন সযমেৰ আপাথগমনে দোসো নত্থীতি দস্সেতি. এত্তকম্পীতি ৰিনিচ্ছযৰিচারণা ৰত্থুকিত্তনম্পি. পযোজনমত্তমেৰাতি পদত্থযোজনমত্তমেৰ. যস্স পন পদস্স ৰিত্থারকথং ৰিনা ন সক্কা অত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, তত্থ ৰিত্থারকথাপি পদত্থসঙ্গহমেৰ গচ্ছতি.
কুতূহলৰসেন পেক্খিতব্বতো পেক্খং, নটসত্থৰিধিনা পযোগো. নটসমূহেন পন জনসমূহে কত্তব্বৰসেন ‘‘নটসম্মজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. জনানং সম্মদ্দে সমূহে কতন্তি হি সম্মজ্জং. সারসমাসে পন ‘‘পেক্খামহ’’ন্তিপি ৰদন্তি, ‘‘সম্মজ্জদস্সনুস্সৰ’’ন্তি তেসং মতে অত্থো. ভারতনামকানং দ্ৰেভাতুকরাজূনং, রামরঞ্ঞো চ যুজ্ঝনাদিকং তপ্পসুতেহি আচিক্খিতব্বতো অক্খানং. গন্তুম্পি ন ৰট্টতি, পগেৰ তং সোতুং. পাণিনা তাল়িতব্বং সরং পাণিস্সরন্তি আহ ‘‘কংসতাল়’’ন্তি, লোহমযো তূরিযজাতিৰিসেসো কংসো, লোহমযপত্তো ৰা, তস্স তাল়নসদ্দন্তি অত্থো. পাণীনং তাল়নসরন্তি অত্থং সন্ধায পাণিতাল়ন্তিপি ৰদন্তি. ঘনসঙ্খাতানং তূরিযৰিসেসানং তাল়নং ঘনতাল়ং নাম, দণ্ডমযসম্মতাল়ং সিলাতলাকতাল়ং ৰা. মন্তেনাতি ভূতাৰিসনমন্তেন. একেতি সারসমাসাচরিযা, উত্তরৰিহারৰাসিনো চ, যথা চেত্থ, এৰমিতো পরেসুপি ‘‘একে’’তি আগতট্ঠানেসু. তে কির দীঘনিকাযস্সত্থৰিসেসৰাদিনো. চতুরস্সঅম্বণকতাল়ং নাম রুক্খসারদণ্ডাদীসু যেন কেনচি চতুরস্সঅম্বণং কত্ৰা চতূসু পস্সেসু ধম্মেন ওনদ্ধিত্ৰা ৰাদিতভণ্ডস্স তাল়নং. তঞ্হি একাদসদোণপ্পমাণমানৰিসেসসণ্ঠানত্তা ‘‘অম্বণক’’ন্তি ৰুচ্চতি, বিম্বিসকন্তিপি তস্সেৰ নামং. তথা কুম্ভসণ্ঠানতায কুম্ভো, ঘটোযেৰ ৰা, তস্স ধুননন্তি খুদ্দকভাণকা. অব্ভোক্কিরণং রঙ্গবলিকরণং. তে হি নচ্চট্ঠানে দেৰতানং বলিকরণং নাম কত্ৰা কীল়ন্তি, যং ‘‘নন্দী’’তিপি ৰুচ্চতি. ইত্থিপুরিসসংযোগাদিকিলেসজনকং পটিভানচিত্তং সোভনকরণতো সোভনকরং নাম. ‘‘সোভনঘরক’’ন্তি সারসমাসে ৰুত্তং. চণ্ডায অলন্তি চণ্ডালং, অযোগুল়কীল়া. চণ্ডালা নাম হীনজাতিকা সুনখমংসভোজিনো, তেসং ইদন্তি চণ্ডালং. সাণে উদকেন তেমেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আকোটনকীল়া সাণধোৰনকীল়া. ৰংসেন কতং কীল়নং ৰংসন্তি আহ ‘‘ৰেল়ুং উস্সাপেত্ৰা কীল়ন’’ন্তি.
নিখণিত্ৰাতি ভূমিযং নিখাতং কত্ৰা. নক্খত্তকালেতি নক্খত্তযোগছণকালে. তমত্থং অঙ্গুত্তরাগমে দসকনিপাতপাল়িযা (অ. নি. ১০.১০৬) সাধেন্তো ‘‘ৰুত্তম্পিচেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থাতি তস্মিং অট্ঠিধোৰনে. ইন্দজালেনাতি অট্ঠিধোৰনমন্তং পরিজপ্পেত্ৰা যথা পরে অট্ঠীনিযেৰ পস্সন্তি, ন মংসাদীনি, এৰং মংসাদীনমন্তরধাপনমাযায. ইন্দস্স জালমিৰ হি পটিচ্ছাদিতুং সমত্থনতো ‘‘ইন্দজাল’’ন্তি মাযা ৰুচ্চতি ইন্দচাপাদযো ৰিয. অট্ঠিধোৰনন্তি অট্ঠিধোৰনকীল়া.
হত্থিআদীহি সদ্ধিং যুজ্ঝিতুন্তি হত্থিআদীসু অভিরুহিত্ৰা অঞ্ঞেহি সদ্ধিং যুজ্ঝনং, হত্থিআদীহি চ সদ্ধিং সযমেৰ যুজ্ঝনং সন্ধায ৰুত্তং, হত্থিআদীহি সদ্ধিং অঞ্ঞেহি যুজ্ঝিতুং, সযং ৰা যুজ্ঝিতুন্তি হি অত্থো. তেতি হত্থিআদযো. অঞ্ঞমঞ্ঞং মথেন্তি ৰিলোথেন্তীতি মল্লা, বাহুযুদ্ধকারকা, তেসং যুদ্ধং. সম্পহারোতি সঙ্গামো. বলস্স সেনায অগ্গং গণনকোট্ঠাসং করোন্তি এত্থাতি বলগ্গং, ‘‘এত্তকা হত্থী, এত্তকা অস্সা’’তিআদিনা বলগণনট্ঠানং. সেনং ৰিযূহন্তি এত্থ ৰিভজিত্ৰা ঠপেন্তি, সেনায ৰা এত্থ ব্যূহনং ৰিন্যাসোতি সেনাব্যূহো, ‘‘ইতো হত্থী হোন্তু, ইতো অস্সা হোন্তূ’’তিআদিনা যুদ্ধত্থং চতুরঙ্গবলায সেনায দেসৰিসেসেসু ৰিচারণট্ঠানং, তং পন ভেদতো সকটব্যূহাদিৰসেন. আদি-সদ্দেন চক্কপদুমব্যূহানং দণ্ডভোগমণ্ডলাসংহতব্যূহানঞ্চ গহণং, ‘‘তযো হত্থী পচ্ছিমং হত্থানীকং, তযো অস্সা পচ্ছিমং অস্সানীকং, তযো রথা পচ্ছিমং রথানীকং, চত্তারো পুরিসা সরহত্থা পত্তী পচ্ছিমং পত্তানীক’’ন্তি (পাচি. ৩২৪ উয্যোধিকসিক্খাপদে) কণ্ডৰিদ্ধসিক্খাপদস্স পদভাজনং সন্ধায ‘‘তযো…পে…আদিনা নযেন ৰুত্তস্সা’’তি আহ. তঞ্চ খো ‘‘দ্ৰাদসপুরিসো হত্থী, তিপুরিসো অস্সো, চতুপুরিসো রথো, চত্তারো পুরিসা সরহত্থা পত্তী’’তি (পাচি. ৩১৪ উয্যুত্তসেনাসিক্খাপদে) ৰুত্তলক্খণতো হত্থিআদিগণনেনাতি দট্ঠব্বং, এতেন চ ‘‘ছ হত্থিনিযো, একো চ হত্থী ইদমেক’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৪৫) চম্মক্খন্ধকৰণ্ণনাযং ৰুত্তমনীকং পটিক্খিপতি.
১৪. কারণং নাম ফলস্স ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘পমাদো…পে… ঠান’’ন্তি. পদানীতি সারীআদীনং পতিট্ঠানানি. অট্ঠাপদন্তি সঞ্ঞায দীঘতা. ‘‘অট্ঠপদ’’ন্তিপি পঠন্তি. দসপদং নাম দ্ৰীহি পন্তীতি ৰীসতিযা পদেহি কীল়নজূতং. অট্ঠপদদসপদেসূতি অট্ঠপদদসপদফলকেসু. আকাসেযেৰ কীল়নন্তি ‘‘অযং সারী অসুকপদং মযা নীতা, অযং অসুকপদ’’ন্তি কেৰলং মুখেনেৰ ৰদন্তানং আকাসেযেৰ জূতস্স কীল়নং. নানাপথমণ্ডলন্তি অনেকৰিহিতসারীমগ্গপরিৰট্টং. পরিহরিতব্বন্তি সারিযো পরিহরিতুং যুত্তকং. ইতো চিতো চ সরন্তি পরিৰত্তন্তীতি সারিযো, যেন কেনচি কতানি অক্খবীজানি. তত্থাতি তাসু সারীসু, তস্মিং ৰা অপনযনুপনযনে. জূতখলিকেতি জূতমণ্ডলে. ‘‘জূতফলকে’’তিপি অধুনা পাঠো. পাসকং ৰুচ্চতি ছসু পস্সেসু একেকং যাৰ ছক্কং দস্সেত্ৰা কতকীল়নকং, তং ৰড্ঢেত্ৰা যথালদ্ধং এককাদিৰসেন সারিযো অপনেন্তো, উপনেন্তো চ কীল়ন্তি, পসতি অট্ঠপদাদীসু বাধতি, ফুসতি চাতি হি পাসকো, চতুব্বীসতিৰিধো অক্খো. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘অট্ঠকং মালিকং ৰুত্তং, সাৰট্টঞ্চ ছকং মতং;
চতুক্কং বহুলং ঞেয্যং, দ্ৰি বিন্দুসন্তিভদ্রকং;
চতুৰীসতি আযা চ, মুনিন্দেন পকাসিতা’’তি.
তেন কীল়নমিধ পাসককীল়নং. ঘটনং পহরণং, তেন কীল়া ঘটিকাতি আহ ‘‘দীঘদণ্ডকেনা’’তিআদি. ঘটেন কুম্ভেন কীল়া ঘটিকাতি একে. মঞ্জিট্ঠিকায ৰাতি মঞ্জিট্ঠিসঙ্খাতস্স যোজনৰল্লিরুক্খস্স সারং গহেত্ৰা পক্ককসাৰং সন্ধায ৰদতি. সিত্থোদকেন ৰাতি [পিট্ঠোদকেন ৰা (অট্ঠকথাযং)] চ পক্কমধুসিত্থোদকং. সলাকহত্থন্তি তালহীরাদীনং কলাপস্সেতং অধিৰচনং. বহূসু সলাকাসু ৰিসেসরহিতং একং সলাকং গহেত্ৰা তাসু পক্খিপিত্ৰা পুন তঞ্ঞেৰ উদ্ধরন্তা সলাকহত্থেন কীল়ন্তীতি কেচি. গুল়কীল়াতি গুল়ফলকীল়া, যেন কেনচি ৰা কতগুল়কীল়া. পণ্ণেন ৰংসাকারেন কতা নাল়িকা পণ্ণনাল়িকা, তেনেৰাহ ‘‘তংধমন্তা’’তি. খুদ্দকে ক-পচ্চযোতি দস্সেতি ‘‘খুদ্দকনঙ্গল’’ন্তি ইমিনা. হত্থপাদানং মোক্খেন মোচনেন চযতি পরিৰত্ততি এতাযাতি মোক্খচিকা, তেনাহ ‘‘আকাসে ৰা’’তিআদি. পরিব্ভমনত্তাযেৰ তং চক্কং নামাতি দস্সেতুং ‘‘পরিব্ভমনচক্ক’’ন্তি ৰুত্তং.
পণ্ণেন কতা নাল়ি পণ্ণনাল়ি, ইমিনা পত্তাল়্হকপদদ্ৰযস্স যথাক্কমং পরিযাযং দস্সেতি. তেন কতা পন কীল়া পত্তাল়্হকাতি ৰুত্তং ‘‘তাযা’’তিআদি. খুদ্দকো রথো রথকো ক-সদ্দস্স খুদ্দকত্থৰচনতো. এস নযো সেসপদেসুপি. আকাসে ৰা যং ঞাপেতি, তস্স পিট্ঠিযং ৰা যথা ৰা তথা ৰা অক্খরং লিখিত্ৰা ‘‘এৰমিদ’’ন্তি জাননেন কীল়া অক্খরিকা, পুচ্ছন্তস্স মুখাগতং অক্খরং গহেত্ৰা নট্ঠমুত্তিলাভাদিজাননকীল়াতিপি ৰদন্তি. ৰজ্জ-সদ্দো অপরাধত্থোতি আহ ‘‘যথাৰজ্জং নামা’’তিআদি. ৰাদিতানুরূপং নচ্চনং, গাযনং ৰা যথাৰজ্জন্তিপি ৰদন্তি. ‘‘এৰং কতে জযো ভৰিস্সতি, এৰং কতে পরাজযো’’তি জযপরাজযং পুরক্খত্ৰা পযোগকরণৰসেন পরিহারপথাদীনম্পি জূতপ্পমাদট্ঠানভাৰো ৰেদিতব্বো, পঙ্গচীরাদীহি চ ৰংসাদীহি কত্তব্বা কিচ্চসিদ্ধি, অসিদ্ধি চাতি জযপরাজযাৰহো পযোগো ৰুত্তো, যথাৰজ্জন্তি চ কাণাদীহি সদিসাকারদস্সনেহি জযপরাজযৰসেন জূতকীল়িকভাৰেন ৰুত্তং. সব্বেপি হেতে জোতেন্তি পকাসেন্তি এতেহি তপ্পযোগিকা জযপরাজযৰসেন, জৰন্তি চ গচ্ছন্তি জযপরাজযং এতেহীতি ৰা অত্থেন জূতসদ্দৰচনীযতং নাতিৰত্তন্তি.
১৫. পমাণাতিক্কন্তাসনন্তি ‘‘অট্ঠঙ্গুলপাদকং কারেতব্বং সুগতঙ্গুলেনা’’তি ৰুত্তপ্পমাণতো অতিক্কন্তাসনং. কম্মৰসেন পযোজনতো ‘‘অনুযুত্তা ৰিহরন্তীতি পদং অপেক্খিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ৰাল়রূপানীতি আহরিমানি সীহব্যগ্ঘাদিৰাল়রূপানি. ৰুত্তঞ্হি ভিক্খুনিৰিভঙ্গে ‘‘পল্লঙ্কো নাম আহরিমেহি ৰাল়েহি কতো’’তি (পাচি. ৯৮৪) ‘‘অকপ্পিযরূপাকুলো অকপ্পিযমঞ্চো পল্লঙ্কো’’তি সারসমাসে ৰুত্তং. দীঘলোমকো মহাকোজৰোতি চতুরঙ্গুলাধিকলোমো কাল়ৰণ্ণো মহাকোজৰো. কুৰুচ্চতি পথৰী, তস্সং জৰতি সোভনৰিত্থটৰসেনাতি কোজৰো. ‘‘চতুরঙ্গুলাধিকানি কির তস্স লোমানী’’তি ৰচনতো চতুরঙ্গুলতো হেট্ঠা ৰট্টতীতি ৰদন্তি. উদ্দলোমী একন্তলোমীতি ৰিসেসদস্সনমেতং, তস্মা যদি তাসু ন পৰিসতি, ৰট্টতীতি গহেতব্বং. ৰানৰিচিত্তন্তি ভিত্তিচ্ছদাদিআকারেন ৰানেন সিব্বনেন ৰিচিত্রং. উণ্ণামযত্থরণন্তি মিগলোমপকতমত্থরণং. সেতত্থরণোতি ধৰলত্থরণো. সীতত্থিকেহি সেৰিতব্বত্তা সেতত্থরণো, ‘‘বহুমুদুলোমকো’’তিপি ৰদন্তি. ঘনপুপ্ফকোতি সব্বথা পুপ্ফাকারসম্পন্নো. ‘‘উণ্ণামযত্থরণোতি উণ্ণামযো লোহিতত্থরণো’’তি (সারত্থ. টী. ২৫৮) সারত্থদীপনিযং ৰুত্তং. আমলকপত্তাকারাহি পুপ্ফপন্তীহি যেভুয্যতো কতত্তা আমলকপত্তোতিপি ৰুচ্চতি.
তিণ্ণং তূলানন্তি রুক্খতূললতাতূলপোটকীতূলসঙ্খাতানং তিণ্ণং তূলানং. উদিতং দ্ৰীসু লোমং দসা যস্সাতি উদ্দলোমী ই-কারস্স অকারং, ত-কারস্স লোপং, দ্ৰিভাৰঞ্চ কত্ৰা. একস্মিং অন্তে লোমং দসা যস্সাতি একন্তলোমী. উভযত্থ কেচীতি সারসমাসাচরিযা, উত্তরৰিহারৰাসিনো চ. তেসং ৰাদে পন উদিতমেকতো উগ্গতং লোমমযং পুপ্ফং যস্সাতি উদ্দলোমী ৰুত্তনযেন. উভতো অন্ততো একং সদিসং লোমমযং পুপ্ফং যস্সাতি একন্তলোমীতি ৰচনত্থো. ৰিনযট্ঠকথাযং পন ‘‘উদ্দলোমীতি একতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থরণং. ‘উদ্ধলোমী’তিপি পাঠো. একন্তলোমীতি উভতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থরণ’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৫৪) ৰুত্তং, নামমত্তমেস ৰিসেসো. অত্থতো পন অগ্গহিতাৰসেসো অট্ঠকথাদ্ৰযেপি নত্থীতি দট্ঠব্বো.
কোসেয্যঞ্চ কট্টিস্সঞ্চ কট্টিস্সানি ৰিরূপেকসেসৰসেন. তেহি পকতমত্থরণং কট্টিস্সং. এতদেৰত্থং দস্সেতুং ‘‘কোসেয্যকট্টিস্সমযপচ্চত্থরণ’’ন্তি ৰুত্তং, কোসেয্যসুত্তানমন্তরন্তরং সুৰণ্ণমযসুত্তানি পৰেসেত্ৰা ৰীতমত্থরণন্তি ৰুত্তং হোতি. সুৰণ্ণসুত্তং কির ‘‘কট্টিস্সং, কস্সট’’ন্তি চ ৰদন্তি. তেনেৰ ‘‘কোসেয্যকস্সটময’’ন্তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন (দী. নি. টী. ১.১৫) ৰুত্তং. কট্টিস্সং নাম ৰাকৰিসেসোতিপি ৰদন্তি. রতনপরিসিব্বিতন্তি রতনেহি সংসিব্বিতং, সুৰণ্ণলিত্তন্তি কেচি. সুদ্ধকোসেয্যন্তি রতনপরিসিব্বনরহিতং. ৰিনযেতি ৰিনযট্ঠকথং, ৰিনযপরিযাযং ৰা সন্ধায ৰুত্তং. ইধ হি সুত্তন্তিকপরিযাযে ‘‘ঠপেত্ৰা তূলিকং সব্বানেৰ গোনকাদীনি রতনপরিসিব্বিতানি ৰট্টন্তী’’তি ৰুত্তং. ৰিনযপরিযাযং পন পত্ৰা গরুকে ঠাতব্বত্তা সুদ্ধকোসেয্যমেৰ ৰট্টতি, নেতরানীতি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো, সুত্তন্তিকপরিযাযে পন রতনপরিসিব্বনরহিতাপি তূলিকা ন ৰট্টতি, ইতরানি ৰট্টন্তি, সচেপি তানি রতনপরিসিব্বিতানি, ভূমত্থরণৰসেন যথানুরূপং মঞ্চপীঠাদীসু চ উপনেতুং ৰট্টন্তীতি. সুত্তন্তদেসনায গহট্ঠানম্পি ৰসেন ৰুত্তত্তা তেসং সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘ঠপেত্ৰা…পে… ন ৰট্টন্তীতি ৰুত্ত’’ন্তি অপরে. দীঘনিকাযট্ঠকথাযন্তি কত্থচি পাঠো, পোরাণদীঘনিকাযট্ঠকথাযন্তি অত্থো. নচ্চযোগ্গন্তি নচ্চিতুং পহোনকং. করোন্তি এত্থ নচ্চন্তি কুত্তকং, তং পন উদ্দলোমীএকন্তলোমীৰিসেসমেৰ. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘দ্ৰিদসেকদসান্যুদ্দ-লোমীএকন্তলোমিনো;
তদেৰ সোল়সিত্থীনং, নচ্চযোগ্গঞ্হি কুত্তক’’ন্তি.
হত্থিনো পিট্ঠিযং অত্থরং হত্থত্থরং. এৰং সেসপদেসুপি. অজিনচম্মেহীতি অজিনমিগচম্মেহি, তানি কির চম্মানি সুখুমতরানি, তস্মা দুপট্টতিপট্টানি কত্ৰা সিব্বন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অজিনপ্পৰেণী’’তি, উপরূপরি ঠপেত্ৰা সিব্বনৰসেন হি সন্ততিভূতা ‘‘পৰেণী’’তি ৰুচ্চতি. কদলীমিগোতি মঞ্জারাকারমিগো, তস্স ধম্মেন কতং পৰরপচ্চত্থরণং তথা. ‘‘তং কিরা’’তিআদি তদাকারদস্সনং, তস্মা সুদ্ধমেৰ কদলীমিগচম্মং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. উত্তরং উপরিভাগং ছাদেতীতি উত্তরচ্ছদো, ৰিতানং. তম্পি লোহিতমেৰ ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘রত্তৰিতানেনা’’তি. ‘‘যং ৰত্ততি, তং সউত্তরচ্ছেদ’’ন্তি এত্থ সেসো, সংসিব্বিতভাৰেন সদ্ধিং ৰত্ততীতি অত্থো. রত্তৰিতানেসু চ কাসাৰং ৰট্টতি, কুসুম্ভাদিরত্তমেৰ ন ৰট্টতি, তঞ্চ খো সব্বরত্তমেৰ. যং পন নানাৰণ্ণং ৰানচিত্তং ৰা লেপচিত্তং ৰা, তং ৰট্টতি. পচ্চত্থরণস্সেৰ পধানত্তা তপ্পটিবদ্ধং সেতৰিতানম্পি ন ৰট্টতীতি ৰুত্তং. উভতোতি উভযত্থ মঞ্চস্স সীসভাগে, পাদভাগে চাতি অত্থো. এত্থাপি সউত্তরচ্ছদে ৰিয ৰিনিচ্ছযো. পদুমৰণ্ণং ৰাতি নাতিরত্তং সন্ধাযাহ. ৰিচিত্রং ৰাতি পন সব্বথা কপ্পিযত্তা ৰুত্তং, ন পন উভতো উপধানেসু অকপ্পিযত্তা. ন হি লোহিতক-সদ্দো চিত্তে ৰট্টতি. পটলিকগ্গহণেনেৰ চিত্তকস্সাপি অত্থরণস্স সঙ্গহেতব্বপ্পসঙ্গতো. সচে পমাণযুত্তন্তি ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকতো সমত্থেতুং আহ ‘‘মহাউপধানং পন পটিক্খিত্ত’’ন্তি. মহাউপধানন্তি চ পমাণাতিক্কন্তং উপধানং. সীসপ্পমাণমেৰ হি তস্স পমাণং. ৰুত্তঞ্চ ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে, সীসপ্পমাণং বিব্বোহনং কাতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৯৭) সীসপ্পমাণঞ্চ নাম যস্স ৰিত্থারতো তীসু কণ্ণেসু দ্ৰিন্নং কণ্ণানং অন্তরং মিনিযমানং ৰিদত্থি চেৰ চতুরঙ্গুলঞ্চ হোতি. বিব্বোহনস্স মজ্ঝট্ঠানং তিরিযতো মুট্ঠিরতনং হোতি, দীঘতো পন দিযড্ঢরতনং ৰা দ্ৰিরতনং ৰা. তং পন অকপ্পিযত্তাযেৰ পটিক্খিত্তং, ন তু উচ্চাসযনমহাসযনপরিযাপন্নত্তা. দ্ৰেপীতি সীসূপধানং, পাদূপধানঞ্চ. পচ্চত্থরণং দত্ৰাতি পচ্চত্থরণং কত্ৰা অত্থরিত্ৰাতি অত্থো, ইদঞ্চ গিলানমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তেনাহ সেনাসনক্খন্ধকৰণ্ণনাযং ‘‘অগিলানস্সাপি সীসূপধানঞ্চ পাদূপধানঞ্চাতি দ্ৰযমেৰ ৰট্টতি. গিলানস্স বিব্বোহনানি সন্থরিত্ৰা উপরি পচ্চত্থরণং কত্ৰা নিপজ্জিতুম্পি ৰট্টতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৯৭) ৰুত্তনযেনেৰাতি ৰিনযে ভগৰতা ৰুত্তনযেনেৰ. কথং পন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. যথা অট্ঠঙ্গুলপাদকং হোতি, এৰং আসন্দিযা পাদচ্ছিন্দনং ৰেদিতব্বং. পল্লঙ্কস্স পন আহরিমানি ৰাল়রূপানি আহরিত্ৰা পুন অপ্পটিবদ্ধতাকারণম্পি ভেদনমেৰ. ৰিজটেত্ৰাতি জটং নিব্বেধেত্ৰা. বিব্বোহনং কাতুন্তি তানি ৰিজটিততূলানি অন্তো পক্খিপিত্ৰা বিব্বোহনং কাতুং.
১৬. ‘‘মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তদারকান’’ন্তি এতেন অণ্ডজজলাবুজানমেৰ গহণং, মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তত্তাতি চ কারণং দস্সেতি, তেনেৰাযমত্থো সিজ্ঝতি ‘‘অনেকদিৰসানি অন্তোসযনহেতু এস গন্ধো’’তি. উচ্ছাদেন্তি উব্বট্টেন্তি. সণ্ঠানসম্পাদনত্থন্তি সুসণ্ঠানতাসম্পাদনত্থং. পরিমদ্দন্তীতি সমন্ততো মদ্দন্তি.
তেসংযেৰ দারকানন্তি পুঞ্ঞৰন্তানমেৰ দারকানং. তেসমেৰ হি পকরণানুরূপতায গহণং. মহামল্লানন্তি মহতং বাহুযুদ্ধকারকানং. আদাসো নাম মণ্ডনকপকতিকানং মনুস্সানং অত্তনো মুখছাযাপস্সনত্থং কংসলোহাদীহি কতো ভণ্ডৰিসেসো. তাদিসং সন্ধায ‘‘যং কিঞ্চি…পে… ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. অলঙ্কারঞ্জনমেৰ ন ভেসজ্জঞ্জনং. মণ্ডনানুযোগস্স হি অধিপ্পেতত্তা তমিধানধিপ্পেতং. লোকে মালা-সদ্দো বদ্ধমালাযমেৰ ‘‘মালা মাল্যং পুপ্ফদামে’’তি ৰচনতো. সাসনে পন সুদ্ধপুপ্ফেসুপি নিরুল়্হোতি আহ ‘‘অবদ্ধমালা ৰা’’তি. কাল়পীল়কাদীনন্তি কাল়ৰণ্ণপীল়কাদীনং. মত্তিককক্কন্তি ওসধেহি অভিসঙ্খতং যোগমত্তিকাচুণ্ণং. দেন্তীতি ৰিলেপেন্তি. চলিতেতি ৰিকারাপজ্জনৰসেন চলনং পত্তে, কুপিতেতি অত্থো. তেনাতি সাসপকক্কেন. দোসেতি কাল়পীল়কাদীনং হেতুভূতে লোহিতদোসে. খাদিতেতি অপনযনৰসেন খাদিতে. সন্নিসিন্নেতি তাদিসে দুট্ঠলোহিতে পরিক্খীণে. মুখচুণ্ণকেনাতি মুখৰিলেপনেন. চুণ্ণেন্তীতি ৰিলিম্পেন্তি. তং সব্বন্তি মত্তিকাকক্কসাসপতিলহলিদ্দিকক্কদানসঙ্খাতং মুখচুণ্ণং, মুখৰিলেপনঞ্চ ন ৰট্টতি. অত্থানুক্কমসম্ভৰতো হি অযং পদদ্ৰযস্স ৰণ্ণনা. মুখচুণ্ণসঙ্খাতং মুখৰিলেপনন্তি ৰা পদদ্ৰযস্স তুল্যাধিকরণৰসেন অত্থৰিভাৰনা.
হত্থবন্ধন্তি হত্থে বন্ধিতব্বমাভরণং, তং পন সঙ্খকপালাদযোতি আহ ‘‘হত্থে’’তিআদি. সঙ্খো এৰ কপালং তথা. ‘‘অপরে’’তিআদিনা যথাক্কমং ‘‘সিখাবন্ধ’’ন্তিআদি পদানমত্থং সংৰণ্ণেতি. তত্থ সিখন্তি চূল়ং. চীরকং নাম যেন চূল়ায থিরকরণত্থং, সোভনত্থঞ্চ ৰিজ্ঝতি. মুত্তায, মুত্তা এৰ ৰা লতা মুত্তালতা, মুত্তাৰল়ি. দণ্ডো নাম চতুহত্থোতি ৰুত্তং ‘‘চতুহত্থদণ্ডং ৰা’’তি. অলঙ্কতদণ্ডকন্তি পন ততো ওমকং রথযট্ঠিআদিকং সন্ধাযাহ. ভেসজ্জনাল়িকন্তি ভেসজ্জতুম্বং. পত্তাদিওলম্বনং ৰামংসেযেৰ অচিণ্ণন্তি ৰুত্তং ‘‘ৰামপস্সে ওলগ্গিত’’ন্তি. কণ্ণিকা নাম কূটং, তায চ রতনেন চ পরিক্খিত্তো কোসো যস্স তথা. পঞ্চৰণ্ণসুত্তসিব্বিতন্তি নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠৰসেন পঞ্চৰণ্ণেহি সুত্তেহি সিব্বিতং তিৰিধম্পি ছত্তং. রতনমত্তাযামং চতুরঙ্গুলৰিত্থতন্তি তেসং পরিচযনিযামেন ৰা নলাটে বন্ধিতুং পহোনকপ্পমাণেন ৰা ৰুত্তং. ‘‘কেসন্তপরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা’’তি এতেন তদনজ্ঝোত্থরণৰসেন বন্ধনাকারং দস্সেতি. মেঘমুখেতি অব্ভন্তরে. ‘‘মণি’’ন্তি ইদং সিরোমণিং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ‘‘চূল়ামণি’’ন্তি, চূল়াযং মণিন্তি অত্থো. চমরস্স অযং চামরো, স্ৰেৰ ৰালো, তেন কতা বীজনী চামরৰালবীজনী. অঞ্ঞাসং পন মকসবীজনীৰাকমযবীজনীউসীরমযবীজনীমোরপিঞ্ছমযবীজনীনং, ৰিধূপনতালৰণ্টানঞ্চ কপ্পিযত্তা তস্সাযেৰ গহণং দট্ঠব্বং.
১৭. দুগ্গতিতো, সংসারতো চ নিয্যাতি এতেনাতি নিয্যানং, সগ্গমগ্গো, মোক্খমগ্গো চ. তং নিয্যানমরহতি, তস্মিং ৰা নিয্যানে নিযুত্তা, তং ৰা নিয্যানং ফলভূতং এতিস্সাতি নিয্যানিকা, ৰচীদুচ্চরিতকিলেসতো নিয্যাতীতি ৰা নিয্যানিকা ঈ-কারস্স রস্সত্তং, য-কারস্স চ ক-কারং কত্ৰা. অনীয-সদ্দো হি বহুলা কত্ৰত্থাভিধাযকো. চেতনায সদ্ধিং সম্ফপ্পলাপৰিরতি ইধ অধিপ্পেতা. তপ্পটিপক্খতো অনিয্যানিকা, সম্ফপ্পলাপো, তস্সা ভাৰো অনিয্যানিকত্তং, তস্মা অনিয্যানিকত্তা.তিরচ্ছানভূতাতি তিরোকরণভূতা ৰিবন্ধনভূতা. সোপি নামাতি এত্থ নাম-সদ্দো গরহাযং. কম্মট্ঠানভাৰেতি অনিচ্চতাপটিসংযুত্তত্তা চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰে. কামস্সাদৰসেনাতি কামসঙ্খাতঅস্সাদৰসেন. সহ অত্থেনাতি সাত্থকং, হিতপটিসংযুত্তন্তি অত্থো. উপাহনাতি যানকথাসম্বন্ধং সন্ধায ৰুত্তং. সুট্ঠু নিৰেসিতব্বোতি সুনিৰিট্ঠো. তথা দুন্নিৰিট্ঠো. গাম-সদ্দেন গামৰাসী জনোপি গহিতোতি আহ ‘‘অসুকগামৰাসিনো’’তিআদি.
সূরকথাতি এত্থ সূর-সদ্দো ৰীরৰাচকোতি দস্সেতি ‘‘সূরো অহোসী’’তি ইমিনা. ৰিসিখা নাম মগ্গসন্নিৰেসো, ইধ পন ৰিসিখাগহণেন তন্নিৰাসিনোপি গহিতা ‘‘সব্বো গামো আগতো’’তিআদীসু ৰিয, তেনেৰাহ ‘‘সদ্ধা পসন্না’’তিআদি.
কুম্ভস্স ঠানং নাম উদকট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘উদকট্ঠানকথা’’তি. উদকতিত্থকথাতিপি ৰুচ্চতি তত্থেৰ সমৰরোধতো. অপিচ কুম্ভস্স করণট্ঠানং কুম্ভট্ঠানং. তদপদেসেন পন কুম্ভদাসিযো ৰুত্তাতি দস্সেতি ‘‘কুম্ভদাসিকথা ৰা’’তি ইমিনা. পুব্বে পেতা কালঙ্কতাতি পুব্বপেতা. ‘‘পেতো পরেতো কালঙ্কতো’’তি হি পরিযাযৰচনং. হেট্ঠা ৰুত্তনযমতিদিসিতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং.
পুরিমপচ্ছিমকথাহি ৰিমুত্তাতি ইধাগতাহি পুরিমাহি, পচ্ছিমাহি চ কথাহি ৰিমুত্তা. নানাসভাৰাতি অত্ত-সদ্দস্স সভাৰপরিযাযভাৰমাহ. অসুকেন নামাতি পজাপতিনা ব্রহ্মুনা, ইস্সরেন ৰা. উপ্পত্তিঠিতিসম্ভারাদিৰসেন লোকং অক্খাযতি এতাযাতি লোকক্খাযিকা, সা পন লোকাযতসমঞ্ঞে ৰিতণ্ডসত্থে নিস্সিতা সল্লাপকথাতি দস্সেতি ‘‘লোকাযতৰিতণ্ডসল্লাপকথা’’তি ইমিনা. লোকা বালজনা আযতন্তি এত্থ উস্সহন্তি ৰাদস্সাদেনাতি লোকাযতং, লোকো ৰা হিতং ন যততি ন ঈহতি তেনাতি লোকাযতং. তঞ্হি গন্থং নিস্সায সত্তা পুঞ্ঞকিরিযায চিত্তম্পি ন উপ্পাদেন্তি. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধং, সগ্গমোক্খৰিরুদ্ধং ৰা কথং তনোন্তি এত্থাতি ৰিতণ্ডো, ৰিরুদ্ধেন ৰা ৰাদদণ্ডেন তাল়েন্তি এত্থ ৰাদিনোতি ৰিতণ্ডো, সব্বত্থ নিরুত্তিনযেন পদসিদ্ধি.
সাগরদেৰেন খতোতি এত্থ সাগররঞ্ঞো পুত্তেহি খতোতিপি ৰদন্তি. ৰিজ্জতি পৰেদনহেতুভূতা মুদ্ধা যস্সাতি সমুদ্দো ধ-কারস্স দ-কারং কত্ৰা, সহ-সদ্দো চেত্থ ৰিজ্জমানত্থৰাচকো ‘‘সলোমকোসপক্খকো’’তিআদীসু ৰিয. ভৰোতি ৰুদ্ধি ভৰতি ৰড্ঢতীতি কত্ৰা. ৰিভৰোতি হানি তব্বিরহতো. দ্ৰন্দতো পুব্বে সুয্যমানো ইতিসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বোতি আহ ‘‘ইতি ভৰো ইতি অভৰো’’তি. যং ৰা তং ৰাতি যং কিঞ্চি, অথ তং অনিযমন্তি অত্থো. অভূতঞ্হি অনিযমত্থং সহ ৰিকপ্পেন যংতং-সদ্দেহি দীপেন্তি আচরিযা. অপিচ ভৰোতি সস্সতো. অভৰোতি উচ্ছেদো. ভৰোতি ৰা কামসুখং. অভৰোতি অত্তকিলমথো.
ইতি ইমায ছব্বিধায ইতিভৰাভৰকথায সদ্ধিং বাত্তিংস তিরচ্ছানকথা নাম হোন্তি. অথ ৰা পাল়িযং সরূপতো অনাগতাপি অরঞ্ঞপব্বতনদীদীপকথা ইতি-সদ্দেন সঙ্গহেত্ৰা বত্তিংস তিরচ্ছানকথাতি ৰুচ্চন্তি. পাল়িযঞ্হি ‘‘ইতি ৰা’’তি এত্থ ইতি-সদ্দো পকারত্থো, ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘এৰংপকারং, ইতো অঞ্ঞং ৰা তাদিসং নিরত্থককথং অনুযুত্তা ৰিহরন্তী’’তি, আদিঅত্থো ৰা ইতি-সদ্দো ইতি ৰা ইতি এৰরূপা ‘‘নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০, ১৬৪; ম. নি. ১.২৯৩, ৪১১; ২.১১, ৪১৮; ৩.১৪, ১০২; অ. নি. ১০.৯৯) ৰিয, ইতি এৰমাদিং অঞ্ঞম্পি তাদিসং কথমনুযুত্তা ৰিহরন্তীতি অত্থো.
১৮. ৰিরুদ্ধস্স গহণং ৰিগ্গহো, সো যেসন্তি ৰিগ্গাহিকা, তেসং তথা, ৰিরুদ্ধং ৰা গণ্হাতি এতাযাতি ৰিগ্গাহিকা, সাযেৰ কথা তথা. সারম্ভকথাতি উপারম্ভকথা. সহিতন্তি পুব্বাপরাৰিরুদ্ধং. ততোযেৰ সিলিট্ঠং. তং পন অত্থকারণযুত্ততাযাতি দস্সেতুং ‘‘অত্থযুত্তং কারণযুত্তন্তি অত্থো’’তি ৰুত্তং. ন্তি ৰচনং. পরিৰত্তিত্ৰা ঠিতং সপত্তগতো অসমত্থো যোধো ৰিয ন কিঞ্চি জানাসি, কিন্তু সযমেৰ পরাজেসীতি অধিপ্পাযো. ৰাদো দোসোতি পরিযাযৰচনং. তথা চর ৰিচরাতি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং আচরিযকুলে. নিব্বেধেহীতি মযা রোপিতং ৰাদং ৰিস্সজ্জেহি.
১৯. দূতস্স কম্মং দূতেয্যং, তস্স কথা তথা, তস্সং. ইধ, অমুত্রাতি উপযোগত্থে ভুম্মৰচনং, তেনাহ ‘‘অসুকং নাম ঠান’’ন্তি. ৰিত্থারতো ৰিনিচ্ছযো ৰিনযট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ৪৩৬-৪৩৭) ৰুত্তোতি সঙ্খেপতো ইধ দস্সেতুং ‘‘সঙ্খেপতো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. গিহিসাসনন্তি যথাৰুত্তৰিপরীতং সাসনং. অঞ্ঞেসন্তি গিহীনঞ্ঞেৰ.
২০. তিৰিধেনাতি সামন্তজপ্পনইরিযাপথসন্নিস্সিতপচ্চযপটিসেৰনভেদতো তিৰিধেন. ৰিম্হাপযন্তীতি ‘‘অযমচ্ছরিযপুরিসো’’তি অত্তনি পরেসং ৰিম্হযং সম্পহংসনং অচ্ছরিযং উপ্পাদেন্তি. ৰিপুব্বঞ্হি ম্হি-সদ্দং সম্পহংসনে ৰদন্তি সদ্দৰিদূ. সম্পহংসনাকারো চ অচ্ছরিযং. লপন্তীতি অত্তানং ৰা দাযকং ৰা উক্খিপিত্ৰা যথা সো কিঞ্চি দদাতি, এৰং উক্কাচেত্ৰা উক্খিপনৰসেন দীপেত্ৰা কথেন্তি. নিমিত্তং সীলমেতেসন্তি নেমিত্তিকাতি তদ্ধিতৰসেন তস্সীলত্থো যথা ‘‘পংসুকূলিকো’’তি (মহানি. ৫২) অপিচ নিমিত্তেন ৰদন্তি, নিমিত্তং ৰা করোন্তীতি নেমিত্তিকা. নিমিত্তন্তি চ পরেসং পচ্চযদানসঞ্ঞুপ্পাদকং কাযৰচীকম্মং ৰুচ্চতি. নিপ্পেসো নিপ্পিসনং চুণ্ণং ৰিয করণং. নিপ্পিসন্তীতি ৰা নিপ্পেসা, নিপ্পেসাযেৰ নিপ্পেসিকা, নিপ্পিসনং ৰা নিপ্পেসো, তং করোন্তীতিপি নিপ্পেসিকা. নিপ্পেসো চ নাম ভটপুরিসো ৰিয লাভসক্কারত্থং অক্কোসনখুংসনুপ্পণ্ডনপরপিট্ঠিমংসিকতা. লাভেন লাভন্তি ইতো লাভেন অমুত্র লাভং. নিজিগীসন্তি মগ্গন্তি পরিযেসন্তীতি পরিযাযৰচনং. কুহকাদযো সদ্দা কুহানাদীনি নিমিত্তং কত্ৰা তংসমঙ্গিপুগ্গলেসু পৰত্তাতি আহ ‘‘কুহনা…পে… অধিৰচন’’ন্তি. অট্ঠকথঞ্চাতি তংতংপাল়িসংৰণ্ণনাভূতং পোরাণট্ঠকথঞ্চ.
মজ্ঝিমসীলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.