দিট্ঠিগতিকাধিট্ঠানৰট্টকথাৰণ্ণনা

১৪৪. কিঞ্চাপি ইমস্মিং ঠানে পাল়িযং ৰেদযিতমনাগতং, হেট্ঠা পন তীসুপি ৰারেসু অধিকতত্তা, উপরি চ ‘‘ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তী’’তি ৰক্খমানত্তা ৰেদযিতমেৰেত্থ পধানন্তি আহ ‘‘সব্বদিট্ঠিৰেদযিতানি সম্পিণ্ডেতী’’তি. ‘‘যেপি তে’’তি তত্থ তত্থ আগতস্স চ পি-সদ্দস্স অত্থং সন্ধায ‘‘সম্পিণ্ডেতী’’তি ৰুত্তং. যে তে সমণব্রাহ্মণা সস্সতৰাদা…পে… সব্বেপি তে ছহি ফস্সাযতনেহি ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তীতি হি ৰেদযিতকিরিযাৰসেন তংতংদিট্ঠিগতিকানং সম্পিণ্ডিতত্তা ৰেদযিতসম্পিণ্ডনমেৰ জাতং. সব্বম্পি হি ৰাক্যং কিরিযাপধানন্তি. উপরি ফস্সে পক্খিপনত্থাযাতি ‘‘ছহি ফস্সাযতনেহী’’তি ৰুত্তে উপরি ফস্সে পক্খিপনত্থং, পক্খিপনঞ্চেত্থ ৰেদযিতস্স ফস্সপচ্চযতাদস্সনমেৰ. ‘‘ছহি ফস্সাযতনেহি ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তী’’তি ইমিনা হি ছহি অজ্ঝত্তিকাযতনেহি ছল়ারম্মণপটিসংৰেদনং একন্ততো ছফস্সহেতুকমেৰাতি দস্সিতং হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বে তে’’তিআদি.

কম্বোজোতি এৰংনামকং রট্ঠং. তথা দক্খিণাপথো. ‘‘সঞ্জাতিট্ঠানে’’তি ইমিনা সঞ্জাযন্তি এত্থাতি অধিকরণত্থো সঞ্জাতি-সদ্দোতি দস্সেতি. এৰং সমোসরণ-সদ্দো. আযতন-সদ্দোপি তদুভযত্থে. আযতনেতি সমোসরণভূতে চতুমহাপথে. নন্তি মহানিগ্রোধরুক্খং. ইদঞ্হি অঙ্গুত্তরাগমে পঞ্চনিপাতে সদ্ধানিসংসসুত্তপদং. তত্থ চ সেয্যথাপি ভিক্খৰে সুভূমিযং চতুমহাপথে মহানিগ্রোধো সমন্তা পক্খীনং পটিসরণং হোতী’’তি (অ. নি. ৫.৩৮) তন্নিদ্দেসো ৰুত্তো. সতি সতিআযতনেতি সতিসঙ্খাতে কারণে ৰিজ্জমানে, তত্র তত্রেৰ সক্খিতব্বতং পাপুণাতীতি অত্থো. আযতন্তি এত্থ ফলানি তদাযত্তৰুত্তিতায পৰত্তন্তি, আযভূতং ৰা অত্তনো ফলং তনোতি পৰত্তেতীতি আযতনং, কারণং. সম্মন্তীতি উপসম্মন্তি অস্সাসং জনেন্তি. আযতন-সদ্দো অঞ্ঞেসু ৰিয ন এত্থ অত্থন্তরাৰবোধকোতি আহ ‘‘পণ্ণত্তিমত্তে’’তি, তথা তথা পঞ্ঞত্তিমত্তেতি অত্থো. রুক্খগচ্ছসমূহে পণ্ণত্তিমত্তে হি অরঞ্ঞৰোহারো, অরঞ্ঞমেৰ চ অরঞ্ঞাযতনন্তি. অত্থত্তযেপীতি এত্থ পি-সদ্দেন আকরনিৰাসাধিট্ঠানত্থে সম্পিণ্ডেতি. ‘‘হিরঞ্ঞাযতনং সুৰণ্ণাযতন’’ন্তিআদীসু হি আকরে, ‘‘ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসে, ‘‘কম্মাযতনং সিপ্পাযতন’’ন্তিআদীসু অধিট্ঠানে পৰত্ততি, নিস্সযেতি অত্থো.

আযতন্তি এত্থ আকরোন্তি, নিৰসন্তি, অধিট্ঠহন্তীতি যথাক্কমং ৰচনত্থো. চক্খাদীসু চ ফস্সাদযো আকিণ্ণা, তানি চ নেসং ৰাসো, অধিট্ঠানঞ্চ নিস্সযপচ্চযভাৰতো. তস্মা তদেতম্পি অত্থত্তযমিধ যুজ্জতিযেৰ. কথং যুজ্জতীতি আহ ‘‘চক্খাদীসু হী’’তিআদি. ফস্সো ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তন্তি ইমে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা উপলক্খণৰসেন ৰুত্তা অঞ্ঞেসম্পি তংসম্পযুত্তধম্মানং আযতনভাৰতো, পধানৰসেন ৰা. তথা হি চিত্তুপ্পাদং ৰিভজন্তেন ভগৰতা তেযেৰ ‘‘ফস্সো হোতি, ৰেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, চিত্তং হোতী’’তি পঠমং ৰিভত্তা. সঞ্জাযন্তি তন্নিস্সযারম্মণভাৰেন তত্থেৰ উপ্পত্তিতো. সমোসরন্তি তত্থ তত্থ ৰত্থুদ্ৰারারম্মণভাৰেন সমোসরণতো. তানি চ নেসং কারণং তেসমভাৰে অভাৰতো. অযং পন যথাৰুত্তো সঞ্জাতিদেসাদিঅত্থো রুল়্হিৰসেনেৰ তত্থ তত্থ নিরুল়্হতায এৰ পৰত্তত্তাতি আচরিযআনন্দত্থেরেন ৰুত্তং. অযং পন পদত্থৰিৰরণমুখেন পৰত্তো অত্থো – আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনং. চক্খাদীসু হি তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৰনাদিকিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটেন্তি ৰাযমন্তি, আযভূতে চ ধম্মে এতানি তনোন্তি ৰিত্থারেন্তি, আযতঞ্চ সংসারদুক্খং নযন্তি পৰত্তেন্তীতি. ইতি ইমিনা নযেনাতি এত্থ আদিঅত্থেন ইতি সদ্দেন ‘‘সোতং পটিচ্চা’’তিআদিপাল়িং সঙ্গণ্হাতি.

তত্থ তিণ্ণন্তি চক্খুপসাদরূপারম্মণচক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং তিণ্ণং ৰিসযিন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণানং. তেসং সমাগমনভাৰেন গহেতব্বতো ‘‘ফস্সো সঙ্গতী’’তি ৰুত্তো. তথা হি সো ‘‘সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৰুচ্চতি. ইমিনা নযেন আরোপেত্ৰাতি সম্বন্ধো. তেন ইমমত্থং দস্সেতি – যথা ‘‘চক্খুংপটিচ্চ…পে… ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৫; ২.৪.৬১; কথা. ৪৬৫) এতস্মিং সুত্তে ৰিজ্জমানেসুপি সঞ্ঞাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৰেদনায পধানকারণভাৰদস্সনত্থং ফস্সসীসেন দেসনা কতা, এৰমিধাপি ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তিআদিনা ফস্সং আদিং কত্ৰা অপরন্তপটিসন্ধানেন পচ্চযপরম্পরং দস্সেতুং ‘‘ছহি ফস্সাযতনেহী’’তি চ ‘‘ফুস্স ফুস্সা’’তি চ ফস্সসীসেন দেসনা কতাতি. ফস্সাযতনাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘ফুস্স ফুস্সা’’তি ৰচনং সঙ্গণ্হাতি.

‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদিনা সদ্দমত্ততো চোদনালেসং দস্সেত্ৰা ‘‘তথাপী’’তিআদিনা অত্থতো তং পরিহরতি. ন আযতনানি ফুসন্তি রূপানমনারম্মণভাৰতো. ফস্সো অরূপধম্মো ৰিসমানো একদেসেন আরম্মণং অনল্লিযমানোপি ফুসনাকারেন পৰত্তো ফুসন্তো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘ফস্সোৰ তং তং আরম্মণং ফুসতী’’তি. তেনেৰ সো ‘‘ফুসনলক্খণো, সঙ্ঘট্টনরসো’’তি চ ৰুচ্চতি. ‘‘ছহি ফস্সাযতনেহি ফুস্স ফুস্সা’’তি অফুসনকিচ্চানিপি নিস্সিতৰোহারেন ফুসনকিচ্চানি কত্ৰা দস্সনমেৰ ফস্সে উপনিক্খিপনং নাম যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি. উপনিক্খিপিত্ৰাতি হি ফুসনকিচ্চারোপনৰসেন ফস্সস্মিং পৰেসেত্ৰাতি অত্থো. ফস্সগতিকানি কত্ৰা ফস্সুপচারং আরোপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপচারো নাম ৰোহারমত্তং, ন তেন অত্থসিদ্ধি অতংসভাৰতো. অত্থসিজ্ঝনকো পন তংসভাৰোযেৰ অত্থো গহেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. যথাহু –

‘‘অত্থঞ্হি নাথো সরণং অৰোচ,

ন ব্যঞ্জনং লোকহিতো মহেসী’’তি.

অত্তনো পচ্চযভূতানং ছন্নং ফস্সানং ৰসেন চক্খুসম্ফস্সজা যাৰ মনোসম্ফস্সজাতি সঙ্খেপতো ছব্বিধং সন্ধায ‘‘ছফস্সাযতনসম্ভৰা ৰেদনা’’তি ৰুত্তং. ৰিত্থারতো পন –

‘‘ফস্সতো ছব্বিধাপেতা, উপৰিচারভেদতো;

তিধা নিস্সিততো দ্ৰীহি, তিধা কালেন ৰড্ঢিতা’’তি. –

অট্ঠসতপরিযাযে ৰুত্তনযেন অট্ঠসতপ্পভেদা. মহাৰিহারৰাসিনো চেত্থ যথা ৰিঞ্ঞাণং নামরূপং সল়াযতনং, এৰং ফস্সং, ৰেদনঞ্চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নম্পি সসন্ততিপরিযাপন্নং দীপেন্তো ৰিপাকমেৰ ইচ্ছন্তি, অঞ্ঞে পন যথা তথা ৰা পচ্চযভাৰো সতি ন সক্কা ৰজ্জেতুন্তি সব্বমেৰ ইচ্ছন্তি. সাতি যথাৰুত্তপ্পভেদা ৰেদনা. রূপতণ্হাদিভেদাযাতি ‘‘সেট্ঠিপুত্তো ব্রাহ্মণপুত্তো’’তি পিতুনামৰসেন ৰিয আরম্মণনামৰসেন ৰুত্তায রূপতণ্হা যাৰ ধম্মতণ্হাতি সঙ্খেপতো ছব্বিধায. ৰিত্থারতো পন –

‘‘রূপতণ্হাদিকা কাম-তণ্হাদীহি তিধা পুন;

সন্তানতো দ্ৰিধা কাল-ভেদেন গুণিতা সিযু’’ন্তি. –

এৰং ৰুত্তঅট্ঠসতপ্পভেদায. উপনিস্সযকোটিযাতি উপনিস্সযসীসেন. কস্মা পনেত্থ উপনিস্সযপচ্চযোৰ উদ্ধটো, ননু সুখা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা চ তণ্হায আরম্মণমত্তআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযৰসেন চতুধা পচ্চযো, দুক্খা চ আরম্মণমত্তপকতূপনিস্সযৰসেন দ্ৰিধাতি? সচ্চমেতং, উপনিস্সযে এৰ পন তং সব্বম্পি অন্তোগধন্তি এৰমুদ্ধটো. যুত্তং তাৰ আরম্মণূপনিস্সযস্স উপনিস্সযসামঞ্ঞতো উপনিস্সযে অন্তোগধতা, কথং পন আরম্মণমত্তআরম্মণাধিপতীনং তত্থ অন্তোগধভাৰো সিযাতি? তেসম্পি আরম্মণসামঞ্ঞতো আরম্মণূপনিস্সযেন সঙ্গহিতত্তা আরম্মণূপনিস্সযৰসমোধানভূতেৰ উপনিস্সযে এৰ অন্তোগধতা হোতি. এতদত্থমেৰ হি সন্ধায ‘‘উপনিস্সযেনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি ৰুত্তং. সিদ্ধে হি সত্যারম্ভো নিযমায ৰা হোতি অত্থন্তরৰিঞ্ঞাপনায ৰাতি. এৰমীদিসেসু.

চতুব্বিধস্সাতি কামুপাদানং যাৰ অত্তৰাদুপাদানন্তি চতুব্বিধস্স. ননু চ তণ্হাৰ কামুপাদানং, কথং সাযেৰ তস্স পচ্চযো সিযাতি? সচ্চং, পুরিমতণ্হায পন উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্ছিমতণ্হায দল়্হভাৰতো পুরিমাযেৰ তণ্হা পচ্ছিমায পচ্চযো ভৰতি. তণ্হাদল়্হত্তমেৰ হি ‘‘কামুপাদানং উপাযাসো উপকট্ঠা’’তিআদীসু ৰিয উপ-সদ্দস্স দল়্হত্থে পৰত্তনতো. অপিচ দুব্বলা তণ্হা তণ্হাযেৰ, বলৰতী তণ্হা কামুপাদানং. অথ ৰা অপত্তৰিসযপত্থনা তণ্হা তমসি চোরানং হত্থপসারণং ৰিয, সম্পত্তৰিসযগ্গহণং কামুপাদানং চোরানং হত্থগতভণ্ডগ্গহণং ৰিয. অপ্পিচ্ছতাপটিপক্খা তণ্হা. সন্তুট্ঠিতাপটিপক্খং কামুপাদানং. পরিযেসনদুক্খমূলং তণ্হা, আরক্খদুক্খমূলং কামুপাদানং. অযম্পি তেসং ৰিসেসো কেচিৰাদৰসেন আচরিযধম্মপালত্থেরেন (দী. নি. টী. ১.১৪৪) দস্সিতো পুরিমনযস্সেৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৪) সকৰাদভাৰেন ৰুত্তত্তা.

অসহজাতস্স উপাদানস্স উপনিস্সযকোটিযা, সহজাতস্স পন সহজাতকোটিযাতি যথালাভমত্থো গহেতব্বো. তত্থ অসহজাতা অনন্তরনিরুদ্ধা অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনপচ্চযেহি ছধা পচ্চযো. আরম্মণভূতা পন আরম্মণমত্তআরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযেহি তিধা, তং সব্বম্পি ৰুত্তনযেন উপনিস্সযেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা ‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি ৰুত্তং. যস্মা চ তণ্হায রূপাদীনি অস্সাদেত্ৰা কামেসু পাতব্যতং আপজ্জতি, তস্মা তণ্হা কামুপাদানস্স উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো. তথা রূপাদিভেদে সম্মূল়্হো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.১৭১; ম. নি. ১.৪৪৫; ২.৯৪-৯৫, ২২৫; ৩.৯১, ১১৬, ১৩৬; সং. নি. ৩.২১০; অ. নি. ১০.১৭৬, ২১৭; ধ. স. ১২২১; ৰিভ. ৯০৭, ৯২৫, ৯৭১) মিচ্ছাদস্সনং, সংসারতো মুচ্চিতুকামো অসুদ্ধিমগ্গে সুদ্ধিমগ্গপরামসনং, খন্ধেসু অত্তত্তনিযগাহভূতং সক্কাযদস্সনঞ্চ গণ্হাতি. তস্মা ইতরেসম্পি তিণ্ণং তণ্হা উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযোতি দট্ঠব্বং. সহজাতা পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতহেতুৰসেন সত্তধা সহজাতানং পচ্চযো. তম্পি সব্বং সহজাতপচ্চযেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা ‘‘সহজাতকোটিযা’’তি ৰুত্তং.

ভৰস্সাতি কম্মভৰস্স চেৰ উপপত্তিভৰস্স চ. তত্থ চেতনাদিসঙ্খাতং সব্বং ভৰগামিকম্মং কম্মভৰো. কামভৰাদিনৰৰিধো উপপত্তিভৰো. তেসু উপপত্তিভৰস্স চতুব্বিধম্পি উপাদানং উপপত্তিভৰহেতুভূতস্স কম্মভৰস্স কারণভাৰতো, তস্স চ সহাযভাৰূপগমনতো পকতূপনিস্সযৰসেন পচ্চযো. কম্মারম্মণকরণকালে পন কম্মসহজাতমুপাদানং উপপত্তিভৰস্স আরম্মণৰসেন পচ্চযো. কম্মভৰস্স পন সহজাতস্স সহজাতমুপাদানং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন চেৰ হেতুমগ্গৰসেন চ অনেকধা পচ্চযো. অসহজাতস্স পন অনন্তরস্স অসহজাতমুপাদানং অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনৰসেন, ইতরস্স চ নানন্তরস্স পকতূপনিস্সযৰসেন, সম্মসনাদিকালেসু আরম্মণাদিৰসেন চ পচ্চযো. তত্থ অনন্তরাদিকে উপনিস্সযপচ্চযে, সহজাতাদিকে চ সহজাতপচ্চযে পক্খিপিত্ৰা তথাতি ৰুত্তং, রূপূপহারত্থো ৰা হেস অনুকড্ঢনত্থো ৰা. তেন হি উপনিস্সযকোটিযা চেৰ সহজাতকোটিযা চাতি অত্থং দস্সেতি.

ভৰো জাতিযাতি এত্থ ভৰোতি কম্মভৰো অধিপ্পেতো. সো হি জাতিযা পচ্চযো, ন উপপত্তিভৰো. জাতিযেৰ হি উপপত্তিভৰোতি, সা চ পঠমাভিনিব্বত্তখন্ধা. তেন ৰুত্তং ‘‘জাতীতি পনেত্থ সৰিকারা পঞ্চক্খন্ধা দট্ঠব্বা’’তি, তেনাযং চোদনা নিৰত্তিতা ‘‘ননু জাতিপি ভৰোযেৰ, কথং সো জাতিযা পচ্চযো’’তি, কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘কম্মভৰো জাতিযা পচ্চযো’’তি চে? বাহিরপচ্চযসমত্তেপি কম্মৰসেনেৰ হীনপণীতাদিৰিসেসদস্সনতো. যথাহ ভগৰা ‘‘কম্মং সত্তে ৰিভজতি যদিদং হীনপণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) সৰিকারাতি নিব্বত্তিৰিকারেন সৰিকারা, ন অঞ্ঞেহি, তে চ অত্থতো উপপত্তিভৰোযেৰ, সো এৰ চ তস্স কারণং ভৰিতুমযুত্তো তণ্হায কামুপাদানস্স পচ্চযভাৰে ৰিয পুরিমপচ্ছিমাদিৰিসেসানমসম্ভৰতো, তস্মা কম্মভৰোযেৰ উপপত্তিভৰসঙ্খাতায জাতিযা কম্মপচ্চযেন চেৰ পকতূপনিস্সযপচ্চযেন চ পচ্চযোতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘কম্মপচ্চযং উপনিস্সযেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন জাতিযা সতি জরামরণং, জরামরণাদিনা ফুট্ঠস্স চ বালস্স সোকাদযো সম্ভৰন্তি, নাসতি, তস্মা জাতিজরামরণাদীনং উপনিস্সযৰসেন পচ্চযোতি আহ ‘‘জাতি…পে… পচ্চযো’’তি ৰিত্থারতো অত্থৰিনিচ্ছযস্স অকতত্তা, সহজাতূপনিস্সযসীসেনেৰ পচ্চযৰিচারণায চ, দস্সিতত্তা, অঙ্গাদিৰিধানস্স চ অনামট্ঠত্তা ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপো’’তিআদি ৰুত্তং. মহাৰিসযত্তা পটিচ্চসমুপ্পাদৰিচারণায নিরৰসেসা অযং কুতো লদ্ধব্বাতি চোদনমপনেতি ‘‘ৰিত্থারতো’’তিআদিনা. ‘‘ইধ পনস্সা’’তিআদিনা পাল়িযম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদকথা একদেসেনেৰ কথিতাতি দস্সেতি. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং ব্রহ্মজালে. অস্সাতি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স. পযোজনমত্তমেৰাতি দিট্ঠিযা কারণভূতৰেদনাৰসেন একদেসমত্তং পযোজনমেৰ. ‘‘মত্তমেৰা’’তি হি অৰধারণত্থে পরিযাযৰচনং ‘‘অপ্পং ৰস্সসতং আযু, ইদানেতরহি ৰিজ্জতী’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞত্থাৰবোধনৰসেন সপযোজনত্তা, মত্ত-সদ্দো ৰা পমাণে, পযোজনসঙ্খাতং পমাণমেৰ, ন তদুত্তরীতি অত্থো. ‘‘মত্ত-সদ্দো অৰধারণে এৰ-সদ্দো সন্নিট্ঠানে’’তিপি ৰদন্তি. এৰং সব্বত্থ. হোতি চেত্থ –

‘‘মত্তমেৰাতি একত্থং, মত্তপদং পমাণকে;

মত্তাৰধারণে ৰা, সন্নিট্ঠানম্হি চেতর’’ন্তি.

একদেসেনেৰিধ পাল়িযং কথিতত্তা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স তথা কথনে সদ্ধিং উদাহরণেন কারণং দস্সেন্তো ‘‘ভগৰা হী’’তিআদিমাহ. তেন ইমমধিপ্পাযং দস্সেতি ‘‘ৰট্টকথং কথেন্তো ভগৰা অৰিজ্জা-তণ্হা-দিট্ঠীনমঞ্ঞতরসীসেন কথেসি, তেসু ইধ দিট্ঠিসীসেনেৰ কথেন্তো ৰেদনায দিট্ঠিযা বলৰকারণত্তা ৰেদনামূলকং একদেসমেৰ পটিচ্চসমুপ্পাদং কথেসী’’তি. এতানি চ সুত্তানি অঙ্গুত্তরনিকাযে দসনিপাতে (অ. নি. ১০.৬১ ৰাক্যখন্ধে) তত্থ পুরিমকোটি ন পঞ্ঞাযতীতি অসুকস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স, চক্কৰত্তিনো ৰা কালে অৰিজ্জা উপ্পন্না, ন ততো পুব্বেতি এৰং অৰিজ্জায পুরিমো আদিমরিযাদো অপ্পটিহতস্স মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি ন পঞ্ঞাযতি ততা মরিযাদস্স অৰিজ্জমানত্তাতি অত্থো. এৰঞ্চেতন্তি ইমিনা মরিযাদাভাৰেন অযং অৰিজ্জা কামং ৰুচ্চতি. অথ চ পনাতি এৰং কালনিযমেন মরিযাদাভাৰেন ৰুচ্চমানাপি. ইদপ্পচ্চযাতি ইমস্মা পঞ্চনীৰরণসঙ্খাতপচ্চযা অৰিজ্জা সম্ভৰতীতি এৰং ধম্মনিযামেন অৰিজ্জায কোটি পঞ্ঞাযতীতি অত্থো. ‘‘কো চাহারো অৰিজ্জায, ‘পঞ্চ নীৰরণা’ তিস্স ৰচনীয’’ন্তি (অ. নি. ১০.৬১) হি তত্থেৰ ৰুত্তং, টীকাযং পন ‘‘আসৰপচ্চযা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৪৪) আহ, তং উদাহরণসুত্তেন ন সমেতি. অযং পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো ম-কারস্স দ-কারাদেসৰসেন. সদ্দৰিদূ পন ‘‘ঈদিসস্স পযোগস্স দিস্সনতো ইদ-সদ্দোযেৰ পকতী’’তি ৰদন্তি, অযুত্তমেৰেতং ৰণ্ণৰিকারাদিৰসেন নানাপযোগস্স দিস্সমানত্তা. যথা হি ৰণ্ণৰিকারেন ‘‘অমূ’’তি ৰুত্তেপি ‘‘অসূ’’তি দিস্সতি, ‘‘ইমেসূ’’তি ৰুত্তেপি ‘‘এসূ’’তি, এৰমিধাপি ৰণ্ণৰিকারো চ ৰাক্যে ৰিয সমাসেপি লব্ভতেৰ যথা ‘‘জানিপতি তুদম্পতী’’তি. কিমেত্থ ৰত্তব্বং, পভিন্নপটিসম্ভিদেন আযস্মতা মহাকচ্চাযনত্থেরেন ৰুত্তমেৰ পমাণন্তি দট্ঠব্বং.

ভৰতণ্হাযাতি ভৰসঞ্ঞোজনভূতায তণ্হায. ইদপ্পচ্চযাতি ইমস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা. ‘‘কো চাহারো ভৰতণ্হায, ‘অৰিজ্জা’ তিস্স ৰচনীয’’ন্তি হি ৰুত্তং. ভৰদিট্ঠিযাতি সস্সতদিট্ঠিযা. ইদপ্পচ্চযাতি ইধ পন ৰেদনাপচ্চযাত্ৰেৰ অত্থো. ননু দিট্ঠিযো এৰ কথেতব্বা, কিমত্থিযং পন পটিচ্চসমুপ্পাদকথনন্তি অনুযোগেনাহ ‘‘তেনা’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অনুলোমেন পটিচ্চসমুপ্পাদকথা নাম ৰট্টকথা, তং কথনেনেৰ ভগৰা এতে দিট্ঠিগতিকা যাৰিদং মিচ্ছাদস্সনং ন পটিনিস্সজ্জন্তি, তাৰ ইমিনা পচ্চযপরম্পরেন ৰট্টেযেৰ নিমুজ্জন্তীতি দস্সেসীতি. ইতো ভৰাদিতো. এত্থ ভৰাদীসু. এস নযো সেসপদদ্ৰযেপি. ইমিনা অপরিযন্তং অপরাপরুপ্পত্তিং দস্সেতি. ৰিপন্নট্ঠাতি ৰিৰিধেন নাসিতা.