দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদৰণ্ণনা
৯৩. ঞাণেন দট্ঠব্বোতি দিট্ঠো, দিট্ঠো চ সো সভাৰট্ঠেন ধম্মো চাতি দিট্ঠধম্মো, দস্সনভূতেন ঞাণেন উপলদ্ধসভাৰোতি অত্থো. সো পন অক্খানমিন্দ্রিযানং অভিমুখীভূতো ৰিসযোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘পচ্চক্খধম্মো ৰুচ্চতী’’তি. তত্থ যো অনিন্দ্রিযৰিসযো, সোপি সুপাকটভাৰেন ইন্দ্রিযৰিসযো ৰিয হোতীতি কত্ৰা তথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং, তেনেৰাহ ‘‘তত্থ তত্থ পটিলদ্ধত্তভাৰস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি, তস্মিং তস্মিং ভৰে যথাকম্মং পটিলভিতব্বত্তভাৰস্স ৰাচকং পদং, নামন্তি ৰা অত্থো. নিব্বানঞ্চেত্থ দুক্খৰূপসমনমেৰ, ন অগ্গফলং, ন চ অসঙ্খতধাতু তেসমৰিসযত্তাতি আহ ‘‘দুক্খৰূপসমন’’ন্তি. দিট্ঠধম্মনিব্বানে পৰত্তো ৰাদো এতেসন্তি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতিপি যুজ্জতি.
৯৪. কামনীযত্তা কামা চ তে অনেকাৰযৰানং সমূহভাৰতো সত্তানঞ্চ বন্ধনতো গুণা চাতি কামগুণাতি অত্থং সন্ধাযাহ ‘‘মনাপিযরূপাদীহী’’তিআদি. যাৰ ফোট্ঠব্বারম্মণঞ্চেত্থ আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. সুট্ঠু অপ্পিতোতি সম্মা ঠপিতো. ঠপনা চেত্থ অল্লীযনাতি আহ ‘‘অল্লীনো’’তি. পরিতো তত্থ তত্থ কামগুণেসু যথাসকং ইন্দ্রিযানি চারেতি গোচরং গণ্হাপেতীতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘তেসূ’’তিআদি ৰুত্তং, তেনাহ ‘‘ইতো চিতো চ উপনেতী’’তি. পরি-সদ্দৰিসিট্ঠো ৰা ইধ চর-সদ্দো কীল়াযন্তি ৰুত্তং ‘‘পলল়তী’’তিআদি [লল়তি (অট্ঠকথাযং)]. পলল়তীতি হি পকারেন লল়তি, ৰিলাসং করোতীতি অত্থো. ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা উত্তমকামগুণিকানমেৰ দিট্ঠধম্মনিব্বানং পঞ্ঞপেন্তীতি দস্সেতি. মন্ধাতুমহারাজৰসৰত্তীদেৰরাজকামগুণা হি উত্তমতায নিদস্সিতা, কস্মাতি আহ ‘‘এৰরূপে’’তিআদি.
৯৫. অঞ্ঞথাভাৰাতি কারণে নিস্সক্কৰচনং. ৰুত্তনযেনাতি সুত্তপদেসু দেসিতনযেন, এতেন সোকাদীনমুপ্পজ্জনাকারং দস্সেতি. ঞাতিভোগরোগসীলদিট্ঠিব্যসনেহি ফুট্ঠস্স চেতসো অব্ভন্তরং নিজ্ঝাযনং সোচনং অন্তোনিজ্ঝাযনং, তদেৰ লক্খণমেতস্সাতি অন্তোনিজ্ঝাযনলক্খণো. তস্মিং সোকে সমুট্ঠানহেতুভূতে নিস্সিতং তন্নিস্সিতং. ভুসং ৰিলপনং লালপ্পনং, তন্নিস্সিতমেৰ লালপ্পনং, তদেৰ লক্খণমস্সাতি তন্নিস্সিতলালপ্পনলক্খণো. পসাদসঙ্খাতে কাযে নিস্সিতস্স দুক্খসহগতকাযৰিঞ্ঞাণস্স পটিপীল়নং কাযপটিপীল়নং, সসম্ভারকথনং ৰা এতং যথা ‘‘ধনুনা ৰিজ্ঝতী’’তি তদুপনিস্সযস্স ৰা অনিট্ঠরূপস্স পচ্ছা পৰত্তনতো ‘‘রূপকাযস্স পটিপীল়ন’’ন্তিপি ৰট্টতি. পটিঘসম্পযুত্তস্স মনসো ৰিহেসনং মনোৰিঘাতং. তদেৰ লক্খণমস্সাতি সব্বত্থ যোজেতব্বং. ঞাতিব্যসনাদিনা ফুট্ঠস্স পরিদেৰনাযপি অসক্কুণন্তস্স অন্তোগতসোকসমুট্ঠিতো ভুসো আযাসো উপাযাসো. সো পন চেতসো অপ্পসন্নাকারো এৰাতি আহ ‘‘ৰিসাদলক্খণো’’তি. সাদনং পসাদনং সাদো, পসন্নতা. অনুপসগ্গোপি হি সদ্দো সউপসগ্গো ৰিয যথাৰুত্তস্স অত্থস্স বোধকো যথা ‘‘গোত্রভূ’’তি. এৰং সব্বত্থ. ততো ৰিগমনং ৰিসাদো, অপ্পসন্নভাৰো.
৯৬. ৰিতক্কনং ৰিতক্কিতং, তং পনত্থতো ৰিতক্কোৰ, তথা ৰিচারিতন্তি এত্থাপি, তেন ৰুত্তং ‘‘অভিনিরোপনৰসেন পৰত্তো ৰিতক্কো’’তিআদি. এতেনাতি ৰিতক্কৰিচারে পরামসিত্ৰা করণনিদ্দেসো, হেতুনিদ্দেসো ৰা. তেনেতমত্থং দীপেতি ‘‘খোভকরসভাৰত্তা ৰিতক্কৰিচারানং তংসহিতম্পি ঝানং তেহি সউপ্পীল়নং ৰিয হোতী’’তি, তেনাহ ‘‘সকণ্টকং [ভকণ্ডকং (অট্ঠকথাযং)] ৰিয খাযতী’’তি. ওল়ারিকভাৰো হি ৰিতক্কৰিচারসঙ্খাতেন কণ্টকেন সহ পৰত্তকথা. কণ্টকসহিতভাৰো চ সউপ্পীল়নতা এৰ, লোকে হি সকণ্টকং ফরুসকং ওল়ারিকন্তি ৰদন্তি.
৯৭. পীতিগতং পীতিযেৰ ‘‘দিট্ঠিগত’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ৩৮১; মহানি. ১২) ৰিয গত-সদ্দস্স তব্ভাৰৰুত্তিতো. অযঞ্হি সংৰণ্ণকানং পকতি, যদিদং অনত্থকপদং, তুল্যাধিকরণপদঞ্চ ঠপেত্ৰা অত্থৰণ্ণনা. তথা হি তত্থ তত্থ দিস্সতি. ‘‘যোপনাতি যো যাদিসো, (পারা. ৪৫) নিব্বানধাতূতি নিব্বাযনমত্ত’’ন্তি চ আদি. যায নিমিত্তভূতায উব্বিলাৰনপীতিযা উপ্পন্নায চিত্তং উব্বিলাৰিতং নাম, সাযেৰ উব্বিলাৰিতত্তং ভাৰৰাচকস্স নিমিত্তে পৰত্তনতো. ইতি পীতিযা উপ্পন্নায এৰ চিত্তস্স উব্বিলাৰনতো তস্স উব্বিলাৰিতভাৰো পীতিযা কতো নামাতি আহ ‘‘উব্বিলভাৰকরণ’’ন্তি.
৯৮. আভুজনং মনসিকরণং আভোগো. সম্মা অনুক্কমেন, পুনপ্পুনং ৰা আরম্মণস্স আহারো সমন্নাহারো. অযং পন টীকাযং (দী. নি. টী. ১.৯৮) ৰুত্তনযো – চিত্তস্স আভুগ্গভাৰো আরম্মণে অভিনতভাৰো আভোগো. সুখেন হি চিত্তং আরম্মণে অভিনতং হোতি, ন দুক্খেন ৰিয অপনতং, নাপি অদুক্খমসুখেন ৰিয অনভিনতং, অনপনতঞ্চাতি. এত্থ চ ‘‘মনুঞ্ঞভোজনাদীসু খুপ্পিপাসাদিঅভিভূতস্স ৰিয কামেহি ৰিৰেচিযমানস্স উপাদারম্মণপত্থনাৰিসেসতো অভিৰড্ঢতি, মনুঞ্ঞভোজনং ভুত্তাৰিনো ৰিয পন উল়ারকামরসস্স যাৰদত্থং নিচিতস্স সহিতস্স ভুত্তকামতায কামেসু পাতব্যতা ন হোতি, ৰিসযানভিগিদ্ধনতো ৰিসযেহি দুম্মোচিযেহি জলূকা ৰিয সযমেৰ মুচ্চতী’’তি চ অযোনিসো উম্মুজ্জিত্ৰা কামগুণসন্তপ্পিততায সংসারদুক্খৰূপসমং ব্যাকাসি পঠমৰাদী. কামাদীনং আদীনৰদস্সিতায, পঠমাদিঝানসুখস্স সন্তভাৰদস্সিতায চ পঠমাদিঝানসুখতিত্তিযা সংসারদুক্খুপচ্ছেদং ব্যাকংসু দুতিযাদিৰাদিনো. ইধাপি উচ্ছেদৰাদেৰ ৰুত্তপ্পকারো ৰিচারো যথাসম্ভৰং আনেত্ৰা ৰত্তব্বো. অযং পনেত্থ ৰিসেসো – একস্মিম্পি অত্তভাৰে পঞ্চ ৰাদা লব্ভন্তি. পঠমৰাদে যদি কামগুণসমপ্পিতো অত্তা, এৰং সো দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো. দুতিযাদিৰাদেসু যদি পঠমৰাদসঙ্গহিতো সোযেৰ অত্তা পঠমজ্ঝানাদিসমঙ্গী, এৰং সতি দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তোতি. তেনেৰ হি উচ্ছেদৰাদে ৰিয ইধ পাল়িযং ‘‘অঞ্ঞো অত্তা’’তি অঞ্ঞগ্গহণং ন কতং. কথং পন অচ্চন্তনিব্বানপঞ্ঞাপকস্স অত্তনো দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিযা সঙ্গহো, ন উচ্ছেদদিট্ঠিযাতি? তংতংসুখৰিসেসসমঙ্গিতাপটিলদ্ধেন বন্ধৰিমোক্খেন সুদ্ধস্স অত্তনো সকরূপেনেৰ অৰট্ঠানদীপনতো. তেসঞ্হি তথাপটিলদ্ধেন কম্মবন্ধৰিমোক্খেন সুদ্ধো হুত্ৰা দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো অত্তা সকরূপেনেৰ অৰট্ঠাসীতি লদ্ধি. তথা হি পাল়িযং ‘‘এত্তাৰতা খো ভো অযং অত্তা পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানং পত্তো হোতী’’তি সস্সতভাৰঞাপকচ্ছাযায এৰ তেসং ৰাদদস্সনং কতন্তি.
‘‘এত্তাৰতা’’তিআদিনা পাল়িযত্থসম্পিণ্ডনং. তত্থ যাসন্তি যথাৰুত্তানং দিট্ঠীনং অনিযমনিদ্দেসৰচনং. তস্স ইমা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো কথিতাতি নিযমনং, নিযতানপেক্খৰচনং ৰা এতং ‘‘যং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি আগতট্ঠানে ৰিয. সেসাতি পঞ্চপঞ্ঞাস দিট্ঠিযো. তাসু অন্তানন্তিকৰাদাদীনং সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহভাৰো তত্থ তত্থ পকাসিতোযেৰ. কিং পনেত্থ কারণং, পুব্বন্তাপরন্তা এৰ দিট্ঠাভিনিৰেসস্স ৰিসযভাৰেন দস্সিতা, ন পন তদুভযমেকজ্ঝন্তি? অসম্ভৰো এৰেত্থ কারণং. ন হি পুব্বন্তাপরন্তেসু ৰিয তদুভযৰিনিমুত্তে মজ্ঝন্তে দিট্ঠিকপ্পনা সম্ভৰতি তদুভযন্তরমত্তেন ইত্তরকালত্তা. অথ পন পচ্চুপ্পন্নত্তভাৰো তদুভযৰেমজ্ঝং, এৰং সতি দিট্ঠিকপ্পনাক্খমো তস্স উভযসভাৰো পুব্বন্তাপরন্তেসুযেৰ অন্তোগধোতি কথং তদুভযমেকজ্ঝং অদস্সিতং সিযা. অথ ৰা পুব্বন্তাপরন্তৰন্ততায ‘‘পুব্বন্তাপরন্তো’’তি মজ্ঝন্তো ৰুচ্চতি, সোপি ‘‘পুব্বন্তকপ্পিকা চ অপরন্তকপ্পিকা চ পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকা চা’’তি উপরি ৰদন্তেন ভগৰতা পুব্বন্তাপরন্তেহি ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বো. অট্ঠকথাযম্পি ‘‘সব্বেপি তে পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকে’’তি এতেন সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৰা সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞথা হি সঙ্কড্ঢিত্ৰা ৰুত্তৰচনস্স নিরৰসেসসঙ্কড্ঢনাভাৰতো অনত্থকতা আপজ্জেয্যাতি. কে পন তে পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকাতি? যে অন্তানন্তিকা হুত্ৰা দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এৰমাদিনা উভযসম্বন্ধাভিনিৰেসিনো ৰেদিতব্বা.
১০০-১০৪. ‘‘ইদানী’’তিআদিনা অপ্পনাৰচনদ্ৰযস্স ৰিসেসং দস্সেতি. তত্থ একজ্ঝন্তি রাসিকরণত্থে নিপাতো. একধা করোতীতি একজ্ঝন্তিপি নেরুত্তিকা, ভাৰনপুংসকঞ্চেতং. ইতি-সদ্দো ইদমত্থো, ইমিনা পকারেন পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেসীতি অত্থো. অজ্ঝাসযন্তি সস্সতুচ্ছেদৰসেন দিট্ঠিজ্ঝাসযং. তদুভযৰসেন হি সত্তানং সংকিলেসপক্খে দুৰিধো অজ্ঝাসযো. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৰানুলোমিকা;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসদ্দিত’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.১৩৬; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা; সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা, ৰেরজ্জকণ্ডৰণ্ণনা; ৰি. ৰি. টী. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনাপি পস্সিতব্বং);
তঞ্চ ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং অপরিমাণে এৰ ঞেয্যৰিসেসে উপ্পজ্জনৰসেন অনেকভেদভিন্নম্পি ‘‘চত্তারো জনা সস্সতৰাদা’’তিআদিনা দ্ৰাসট্ঠিযা পভেদেহি সঙ্গণ্হনৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো পমাণভূতায তুলায ধারযমানো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘তুলায তুলযন্তো ৰিযা’’তি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অন্তোজালীকতা’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬) ‘‘সিনেরুপাদতো ৰালুকং উদ্ধরন্তো ৰিযা’’তি পন এতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো অঞ্ঞস্স ঞাণস্স ইমিস্সা দেসনায অসক্কুণেয্যতং দস্সেতি পরমগম্ভীরতাৰচনতো.
এত্থ চ ‘‘সব্বে তে ইমেহেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা ৰত্থূহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন, নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি ৰচনতো, পুব্বন্তকপ্পিকাদিত্তযৰিনিমুত্তস্স চ কস্সচি দিট্ঠিগতিকস্স অভাৰতো যানি তানি সামঞ্ঞফলাদিসুত্তন্তরেসু ৰুত্তপ্পকারানি অকিরিযাহেতুকনত্থিকৰাদাদীনি, যানি চ ইস্সরপকতিপজাপতিপুরিসকালসভাৰনিযতিযদিচ্ছাৰাদাদিপ্পভেদানি দিট্ঠিগতানি (ৰিসুদ্ধি. ১.১৬০-১৬২; ৰিভ. অনুটী. ২.১৯৪-১৯৫ ৰাক্যখন্ধেসু পস্সিতব্বং) বহিদ্ধাপি দিস্সমানানি, তেসং এত্থেৰ সঙ্গহতো অন্তোগধতা ৰেদিতব্বা. কথং? অকিরিযৰাদো তাৰ ‘‘ৰঞ্ঝো কূটট্ঠো’’তিআদিনা কিরিযাভাৰদীপনতো সস্সতৰাদে অন্তোগধো, তথা ‘‘সত্তিমে কাযা’’তিআদি (দী. নি. ১.১৭৪) নযপ্পৰত্তো পকুধৰাদো, ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদি (দী. নি. ১.১৬৮) নযপ্পৰত্তো অহেতুকৰাদো চ অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদে. ‘‘নত্থি পরো লোকো’’তিআদি (দী. নি. ১.১৭১) নযপ্পৰত্তো নত্থিকৰাদো উচ্ছেদৰাদে. তথা হি তত্থ ‘‘কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতী’’তিআদি (দী. নি. ১.৮৫) ৰুত্তং. পঠমেন আদি-সদ্দেন নিগণ্ঠৰাদাদযো সঙ্গহিতা.
যদিপি পাল়িযং (দী. নি. ১.১৭৭) নাটপুত্তৰাদভাৰেন চাতুযামসংৰরো আগতো, তথাপি সত্তৰতাতিক্কমেন ৰিক্খেপৰাদিতায নাটপুত্তৰাদোপি সঞ্চযৰাদো ৰিয অমরাৰিক্খেপৰাদেসু অন্তোগধো. ‘‘তং জীৰং তং সরীরং, অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি (দী. নি. ১.৩৭৭; ম. নি. ২.১২২; সং. নি. ২.৩৫) এৰংপকারা ৰাদা পন ‘‘রূপী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তিআদিৰাদেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰংপকারা সস্সতৰাদে. ‘‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰংপকারা উচ্ছেদৰাদে. ‘‘হোতি চ ন হোতি চ তথাগতো পরং মরণা, অত্থি চ নত্থি চ সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰংপকারা একচ্চসস্সতৰাদে. ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, নেৰত্থি ন নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰংপকারা অমরাৰিক্খেপৰাদে. ইস্সরপকতিপজাপতিপুরিসকালৰাদা একচ্চসস্সতৰাদে. কণাদৰাদো, সভাৰনিযতিযদিচ্ছাৰাদা চ অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ইমিনা নযেন সুত্তন্তরেসু, বহিদ্ধা চ অঞ্ঞতিত্থিযসমযে দিস্সমানানং দিট্ঠিগতানং ইমাসুযেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু অন্তোগধতা ৰেদিতব্বা. তে পন তত্থ তত্থাগতনযেন ৰুচ্চমানা গন্থৰিত্থারকরা, অতিত্থে চ পক্খন্দনমিৰ হোতীতি ন ৰিত্থারযিম্হ. ইধ পাল়িযং অত্থৰিচারণায অট্ঠকথাযং অনুত্তানত্থপকাসনমেৰ হি অম্হাকং ভারোতি.
‘‘এৰমযং যথানুসন্ধিৰসেন দেসনা আগতা’’তি ৰচনপ্পসঙ্গেন সুত্তস্সানুসন্ধযো ৰিভজিতুং ‘‘তযো হী’’তিআদিমাহ. অত্থন্তরনিসেধনত্থঞ্হি ৰিসেসনিদ্ধারণং. তত্থ অনুসন্ধনং অনুসন্ধি, সম্বন্ধমত্তং, যং দেসনায কারণট্ঠেন ‘‘সমুট্ঠান’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. পুচ্ছাদযো হি দেসনায বাহিরকারণং তদনুরূপেন দেসনাপৰত্তনতো. তংসম্বন্ধোপি তন্নিস্সিতত্তা কারণমেৰ. অব্ভন্তরকারণং পন মহাকরুণাদেসনাঞাণাদযো. অযমত্থো উপরি আৰি ভৰিস্সতি. পুচ্ছায কতো অনুসন্ধি পুচ্ছানুসন্ধি, পুচ্ছং অনুসন্ধিং কত্ৰা দেসিতত্তা সুত্তস্স সম্বন্ধো পুচ্ছায কতো নাম হোতি. পুচ্ছাসঙ্খাতো অনুসন্ধি পুচ্ছানুসন্ধীতিপি যুজ্জতি. পুচ্ছানিস্সিতেন হি অনুসন্ধিনা তন্নিস্সযভূতা পুচ্ছাপি গহিতাতি. অথ ৰা অনুসন্ধহতীতি অনুসন্ধি, পুচ্ছাসঙ্খাতো অনুসন্ধি এতস্সাতি পুচ্ছানুসন্ধি, তংতংসুত্তপদেসো. পুচ্ছায ৰা অনুসন্ধীযতীতি পুচ্ছানুসন্ধি, পুচ্ছং ৰচনসম্বন্ধং কত্ৰা দেসিতো তংসমুট্ঠানিকো তংতংসুত্তপদেসোৰ. অজ্ঝাসযানুসন্ধিম্হিপি এসেৰ নযো. অনুসন্ধীযতীতি অনুসন্ধি, যো যো অনুসন্ধি, অনুসন্ধিনো অনুরূপং ৰা যথানুসন্ধি.
পুচ্ছায, অজ্ঝাসযেন চ অননুসন্ধিকো আদিম্হি দেসিতধম্মস্স অনুরূপধম্মৰসেন ৰা তপ্পটিপক্খধম্মৰসেন ৰা পৰত্তো উপরিসুত্তপদেসো. তথা হি সো ‘‘যেন পন ধম্মেন…পে… ককচূপমা আগতা’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ১.১০০-১০৪) অট্ঠকথাযং ৰুত্তো, যথাপাল়িমযং ৰিভাগোতি দস্সেতি ‘‘তত্থা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘এৰং ৰুত্তে নন্দো গোপালকো ভগৰন্তং এতদৰোচা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং সুত্তে তথা অভাৰতো. ‘‘এৰং ৰুত্তে নন্দগোপালকসুত্তে ভগৰন্তং এতদৰোচা’’তি পন পঠিতব্বং তস্মিং সুত্তে ‘‘অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচা’’তি অত্থস্স উপপত্তিতো. ইদঞ্হি সংযুত্তাগমৰরে সল়াযতনৰগ্গে সঙ্গীতসুত্তং. গঙ্গায ৰুয্হমানং দারুক্খন্ধং উপমং কত্ৰা সদ্ধাপব্বজিতে কুলপুত্তে দেসিতে নন্দো গোপালকো ‘‘অহমিমং পটিপত্তিং পূরেস্সামী’’তি ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, উপসম্পদঞ্চ গহেত্ৰা তথাপটিপজ্জমানো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পত্তো. তস্মা ‘‘নন্দগোপালকসুত্ত’’ন্তি পঞ্ঞাযিত্থ. ‘‘কিং নু খো ভন্তে’’তিআদীনি পন অঞ্ঞতরোযেৰ ভিক্খু অৰোচ. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘কিং নু খো ভন্তে, ওরিমং তীর’ন্তিআদি’’.
তত্রাযমত্থো – এৰং ৰুত্তেতি ‘‘সচে খো ভিক্খৰে, দারুক্খন্ধো ন ওরিমং তীরং উপগচ্ছতী’’তিআদিনা গঙ্গায ৰুয্হমানং দারুক্খন্ধং উপমং কত্ৰা সদ্ধাপব্বজিতে কুলপুত্তে দেসিতে. ভগৰন্তং এতদৰোচাতি অনুসন্ধিকুসলতায ‘‘কিং নু খো ভন্তে’’তিআদিৰচনমৰোচ. তথাগতো হি ‘‘ইমিস্সং পরিসতি নিসিন্নো অনুসন্ধি কুসলো অত্থি, সো মং পঞ্হং পুচ্ছিস্সতী’’তি এত্তকেনেৰ দেসনং নিট্ঠাপেসি. ওরিমং তীরন্তি ওরিমভূতং তীরং. তথা পারিমং তীরন্তি. মজ্ঝে সংসীদোতি ৰেমজ্ঝে সংসীদনং নিম্মুজ্জনং. থলে উস্সাদোতি জলমজ্ঝে উট্ঠিতে থলস্মিং উস্সারিতো আরুল়্হো. মনুস্সগ্গাহোতি মনুস্সানং সম্বন্ধীভূতানং, মনুস্সেহি ৰা গহণং. তথা অমনুস্সগ্গাহোতি আৰট্টগ্গাহোতি উদকাৰট্টেন গহণং. অন্তোপূতীতি ৰক্কহদযাদীসু অপূতিকস্সাপি গুণানং পূতিভাৰেন অব্ভন্তরংপূতীতি.
‘‘অথ খো অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো’’তিআদি মজ্ঝিমাগমৰরে উপরিপণ্ণাসকে মহাপুণ্ণমসুত্তং (ম. নি. ৩.৮৮-৯০) তত্রাযমত্থো – ইতি কিরাতি এত্থ কির-সদ্দো অরুচিযং, তেন ভগৰতো যথাদেসিতায অত্তসুঞ্ঞতায অত্তনো অরুচিযভাৰং দীপেতি. ভোতি ধম্মালপনং, অম্ভো সভাৰধম্মাতি অত্থো. যদি রূপং অনত্তা…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. এৰং সতীতি সপাঠসেসযোজনা. অনত্তকতানীতি অত্তনা ন কতানি, অনত্তভূতেহি ৰা খন্ধেহি কতানি. কমত্তানং ফুসিস্সন্তীতি কীদিসমত্তভাৰং ফুসিস্সন্তি. অসতি অত্তনি খন্ধানঞ্চ খণিকত্তা তানি কম্মানি কং নাম অত্তানং অত্তনো ফলেন ফুসিস্সন্তি, কো কম্মফলং পটিসংৰেদিস্সতীতি ৰুত্তং হোতি. তস্স ভিক্খুনো চেতোপরিৰিতক্কং অত্তনো চেতসা চেতো – পরিযঞাণসম্পযুত্তেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসম্পযুত্তেন ৰা অঞ্ঞায জানিত্ৰাতি সম্বন্ধো.
অৰিদ্ৰাতি সুতাদিৰিরহেন অরিযধম্মস্স অকোৰিদতায অপণ্ডিতো. ৰিদ্ৰাতি হি পণ্ডিতাধিৰচনং ৰিদতি জানাতীতি কত্ৰা. অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জায উপগতো, অরিযধম্মে অৰিনীততায অপ্পহীনাৰিজ্জোতি অত্থো. তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসাতি ‘‘যদি অহং নাম কোচি নত্থি, এৰং সতি মযা কতস্স কম্মস্স ফলং কো পটিসংৰেদেতি, সতি পন তস্মিং সিযা কম্মফলূপভোগো’’তি তণ্হাধিপতিতো আগতেন অত্তৰাদুপাদানসহগতেন চেতসা. অতিধাৰিতব্বন্তি অতিক্কমিত্ৰা ধাৰিতব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – খণিকত্তেপি সঙ্খারানং যস্মিং সন্তানে কম্মং কতং, তত্থেৰ ফলূপপত্তিতো ধম্মপুঞ্জমত্তস্সেৰ সিদ্ধে কম্মফলসম্বন্ধে একত্তনযং মিচ্ছা গহেত্ৰা একেন কারকৰেদকভূতেন ভৰিতব্বং, অঞ্ঞথা কম্মকম্মফলানমসম্বন্ধো সিযাতি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতাপকাসনং সত্থুসাসনং অতিক্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যাতি. ইদানি অনতিধাৰিতব্বতং ৰিভাৰেতুং ‘‘তং কিং মঞ্ঞথা’’তিআদিমাহ.
উপরি দেসনাতি দেসনাসমুট্ঠানধম্মদীপিকায হেট্ঠিমদেসনায উপরি পৰত্তিতা দেসনা. দেসনাসমুট্ঠানধম্মস্স অনুরূপপটিপক্খধম্মপ্পকাসনৰসেন দুৰিধেসু যথানুসন্ধীসু অনুরূপধম্মপ্পকাসনৰসেন যথানুসন্ধিদস্সনমেতং ‘‘উপরি ছ অভিঞ্ঞা আগতা’’তি. তদৰসেসং পন সব্বম্পি পটিপক্খধম্মপ্পকাসনৰসেন. মজ্ঝিমাগমৰরে মূলপণ্ণাসকেযেৰ চেতানি সুত্তানি. কিলেসেনাতি ‘‘লোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তিআদিনা কিলেসৰসেন. ভণ্ডনেনাতি ৰিৰাদেন. অক্খন্তিযাতি কোপেন. ককচূপমাতি খরপন্তিউপমা. ইমস্মিম্পীতি পি-সদ্দো অপেক্খাযং ‘‘অযম্পি পারাজিকো’’তিআদীসু (ৰি. ১.৭২-৭৩, ১৬৭, ১৭১, ১৯৫, ১৯৭) ৰিয, সম্পিণ্ডনে ৰা, তেন যথা ৰত্থসুত্তাদীসু পটিপক্খধম্মপ্পকাসনৰসেন যথানুসন্ধি, এৰং ইমস্মিম্পি ব্রহ্মজালেতি অপেক্খনং, সম্পিণ্ডনং ৰা করোতি. তথা হি নিচ্চসারাদিপঞ্ঞাপকানং দিট্ঠিগতানং ৰসেন উট্ঠিতাযং দেসনা নিচ্চসারাদিসুঞ্ঞতাপকাসনেন নিট্ঠাপিতাতি. ‘‘তেনা’’তিআদিনা যথাৰুত্তসংৰণ্ণনায গুণং দস্সেতি.