সঞ্ঞীৰাদৰণ্ণনা
৭৫. আঘাতনা উদ্ধন্তি উদ্ধমাঘাতনং, মরণতো উদ্ধং পৰত্তো অত্তাতি অত্থো. ‘‘উদ্ধমাঘাতন’’ন্তি পৰত্তো ৰাদো উদ্ধমাঘাতনো সহচরণৰসেন, তদ্ধিতৰসেন চ, অন্তলোপনিদ্দেসো ৰা এস. সো এতেসন্তি উদ্ধমাঘাতনিকা. এৰং সদ্দতো নিপ্ফন্নং অত্থতো এৰ দস্সেতুং ‘‘উদ্ধমাঘাতনা অত্তানং ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং, আঘাতনা উদ্ধং উপরিভূতং অত্তভাৰন্তি অত্থো. তে হি দিট্ঠিগতিকা ‘‘উদ্ধং মরণতো অত্তা নিব্বিকারো’’তি ৰদন্তি. ‘‘সো এতেস’’ন্তিআদিনা অস্সত্থিযত্থং দস্সেতি যথা ‘‘বুদ্ধমস্স অত্থীতি বুদ্ধো’’তি. অযং অট্ঠকথাতো অপরো নযো – সঞ্ঞীতি পৰত্তো ৰাদো সঞ্ঞী সহচরণাদিনযেন, সঞ্ঞী ৰাদো এতেসন্তি সঞ্ঞীৰাদা সমাসৰসেন. সঞ্ঞীৰাদো এৰ ৰাদো এতেসন্তি হি অত্থো.
৭৬-৭৭. রূপী অত্তাতি এত্থ কসিণরূপং ‘‘অত্তা’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু রূপৰিনিমুত্তেন অত্তনা ভৰিতব্বং ‘‘রূপমস্স অত্থী’’তি ৰুত্তে সঞ্ঞায ৰিয রূপস্সাপি অত্তনিযত্তা. ন হি ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি এত্থ সঞ্ঞা এৰ অত্তা, অথ খো ‘‘সঞ্ঞা অস্স অত্থী’’তি অত্থেন অত্তনিযাৰ, তথা চ ৰুত্তং ‘‘তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স ‘সঞ্ঞা’তি গহেত্ৰা’’তি? ন খো পনেতমেৰং দট্ঠব্বং ‘‘রূপমস্স অত্থীতি রূপী’’তি, অথ খো ‘‘রুপ্পনসীলো রূপী’’তি. রুপ্পনঞ্চেত্থ রূপসরিক্খতায কসিণরূপস্স ৰড্ঢিতাৰড্ঢিতকালৰসেন ৰিসেসাপত্তি. সা হি ‘‘নত্থী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং পরিত্তৰিপুলতাদিৰিসেসসব্ভাৰতো. যদেৰং সিযা ‘‘রুপ্পনসীলো রূপী’’তি, অথ ইমস্স ৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুজ্জতি রুপ্পনসীলস্স ভেদসব্ভাৰতোতি? যুজ্জতেৰ কাযভেদতো উদ্ধং পরিকপ্পিতস্স অত্তনো নিব্বিকারতায তেন অধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অরোগো পরং মরণা’’তি. অথ ৰা ‘‘রূপমস্স অত্থীতি রূপী’’তি ৰুত্তেপি ন কোচি দোসো কপ্পনাসিদ্ধেন ভেদেন অভেদস্সাপি নিদ্দেসদস্সনতো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি.
অপিচ অৰযৰৰসেন অৰযৰিনো তথানিদ্দেসনিদস্সনতো যথা ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি (সং. নি. ৫.৩৯০), রুপ্পনং ৰা রূপং, রূপসভাৰো, তদস্স অত্থীতি রূপী, অত্তা ‘‘রূপিনো ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১.দুকমাতিকা) ৰিয, এৰঞ্চ কত্ৰা অত্তনো রূপসভাৰত্তা ‘‘রূপী অত্তা’’তি ৰচনং ঞাযাগতমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘কসিণরূপং অত্তা’’তি. ‘‘গহেত্ৰা’’তি এতেন চেতস্স সম্বন্ধো. তত্থাতি কসিণরূপে. অস্সাতি পরিকপ্পিতস্স অত্তনো, আজীৰকাদযো তক্কমত্তেন পঞ্ঞপেন্তি ৰিযাতি অত্থো. আজীৰকা হি তক্কিকাযেৰ, ন লাভিনো. নিযতৰাদিতায হি কম্মফলপটিক্খেপতো নত্থি তেসং ঝানসমাপত্তিলাভো. তথা হিকণ্হাভিজাতিআদীসু কাল়কাদিরূপং ‘‘অত্তা’’তি একচ্চে আজীৰকা পটিজানন্তি. পুরিমনযেন চেত্থ লাভীনং দস্সেতি, পচ্ছিমনযেন পন তক্কিকং. এৰমীদিসেসু. রোগ-সদ্দো ভঙ্গপরিযাযো ভঙ্গস্সাপি রুজ্জনভাৰতো, এৰঞ্চ কত্ৰা অরোগ-সদ্দস্স নিচ্চপরিযাযতা উপপন্না হোতি, তেনাহ ‘‘নিচ্চো’’তি. রোগ-সদ্দো ৰা ব্যাধিপরিযাযো. অরোগোতি পন রোগরহিততাসীসেন নিব্বিকারতায নিচ্চতং দিট্ঠিগতিকো পটিজানাতীতি দস্সেতুং ‘‘নিচ্চো’’তি ৰুত্তং. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসপঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণনত্থিভাৰাকিঞ্চঞ্ঞাযতনানি যথারহমরূপসমাপত্তিনিমিত্তং নাম. নিম্বপণ্ণে তপ্পরিমাণো তিত্তকরসো ৰিয সরীরপ্পরিমাণো অরূপী অত্তা সরীরে তিট্ঠতীতি তক্কমত্তেনেৰ নিগণ্ঠা ‘‘অরূপী অত্তা সঞ্ঞী’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি আহ ‘‘নিগণ্ঠাদযো ৰিযা’’তি.
ততিযা পনাতি ‘‘রূপী চ অরূপী চ অত্তা’’তি লদ্ধি. মিস্সকগাহৰসেনাতি রূপারূপসমাপত্তীনং যথাৰুত্তানি নিমিত্তানি একজ্ঝং কত্ৰা একোৰ ‘‘অত্তা’’তি, তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স ‘‘সঞ্ঞা’’তি গহণৰসেন. অযঞ্হি দিট্ঠিগতিকো রূপারূপসমাপত্তিলাভী তাসং নিমিত্তং রূপভাৰেন, অরূপভাৰেন চ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা ‘‘রূপী চ অরূপী চা’’তি অভিনিৰেসং জনেসি অথেতৰাদিনো ৰিয, তক্কমত্তেনেৰ ৰা রূপারূপধম্মানং মিস্সকগহণৰসেন ‘‘রূপী চ অরূপী চ অত্তা’’তি অভিনিৰিস্স অট্ঠাসি. চতুত্থাতি ‘‘নেৰ অরূপী চ নারূপী চ অত্তা’’তি লদ্ধি. তক্কগাহেনেৰাতি সঙ্খারসেসসুখুমভাৰপ্পত্তধম্মা ৰিয অচ্চন্তসুখুমভাৰপ্পত্তিযা সকিচ্চসাধনাসমত্থতায খম্ভকুচ্ছি [থম্ভকুট্ট (দী. নি. টী. ১৭৬-৭৭)] হত্থপাদাদিসঙ্ঘাতো ৰিয নেৰ রূপী, রূপসভাৰানতিৰত্তনতো ন চ অরূপীতি এৰং পৰত্ততক্কগাহেনেৰ.
অযং অট্ঠকথামুত্তকো নযো – নেৰরূপী নারূপীতি এত্থ হি অন্তানন্তিকচতুত্থৰাদে ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সতিপি চ ততিযৰাদেন ইমস্স সমানত্থভাৰে তত্থ দেসকালভেদৰসেন ৰিয ইধ কালৰত্থুভেদৰসেন ততিযচতুত্থৰাদানং ৰিসেসো দট্ঠব্বো. কালভেদৰসেন হি ইধ ততিযৰাদস্স পৰত্তি রূপারূপনিমিত্তানং সহঅনুপট্ঠানতো. চতুত্থৰাদস্স পন ৰত্থুভেদৰসেন পৰত্তি রূপারূপধম্মসমূহভাৰতোতি. দুতিযচতুক্কং অন্তানন্তিকৰাদে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং সব্বথা সদ্দত্থতো সমানত্থত্তা. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তম্পি ‘‘অমতি গচ্ছতি ভাৰো ওসানমেত্থা’’তিআদিনা অম্হেহি ৰুত্তমেৰ, কেৰলং পন তত্থ পুব্বন্তকপ্পনাৰসেন পৰত্তো, ইধ অপরন্তকপ্পনাৰসেনাতি অযং ৰিসেসো পাকটোযেৰ. কামঞ্চ নানত্তসঞ্ঞী অত্তাতি অযম্পি ৰাদো সমাপন্নকৰসেন লব্ভতি. অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো দিট্ঠিগতিকস্স ৰসেন সঞ্ঞাভেদসম্ভৰতো. তথাপি সমাপত্তিযং একরূপেনেৰ সঞ্ঞায উপট্ঠানতো লাভীৰসেন একত্তসঞ্ঞিতা সাতিসযং যুত্তাতি আহ ‘‘সমাপন্নকৰসেন একত্তসঞ্ঞী’’তি. একসমাপত্তিলাভিনো এৰ ৰা ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সতিপি চ সমাপত্তিভেদতো সঞ্ঞাভেদসম্ভৰে বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণেযেৰ সঞ্ঞানানত্তস্স ওল়ারিকস্স সম্ভৰতো তক্কীৰসেনেৰ নানত্তসঞ্ঞিতং দস্সেতুং ‘‘অসমাপন্নকৰসেন নানত্তসঞ্ঞী’’তি ৰুত্তং. পরিত্তকসিণৰসেনাতি অৰড্ঢিতত্তা অপ্পককসিণৰসেন, কসিণগ্গহণঞ্চেত্থ সঞ্ঞায ৰিসযদস্সনং. ৰিসযৰসেন হি সঞ্ঞায পরিত্ততা, ইমিনা চ সতিপি সঞ্ঞাৰিনিমুত্তধম্মে ‘‘সঞ্ঞাযেৰ অত্তা’’তি ৰদতীতি দস্সেতি. এস নযো ৰিপুলকসিণৰসেনাতি এত্থাপি. এৰঞ্চ কত্ৰা অন্তানন্তিকৰাদে চেৰ ইধ চ অন্তানন্তচতুক্কে পঠমদুতিযৰাদেসু সদ্দত্থমত্ততো সমানেসুপি সভাৰতো তেহি দ্ৰীহি ৰাদেহি ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰাদানং ৰিসেসো সিদ্ধো হোতি, অঞ্ঞথা ৰুত্তপ্পকারেসু ৰাদেসু সতিপি পুব্বন্তাপরন্তকপ্পনভেদমত্তেন কেহিচি ৰিসেসে কেহিচি অৰিসেসোযেৰ সিযাতি.
অযং পন অট্ঠকথামুত্তকো নযো – ‘‘অঙ্গুট্ঠপ্পমাণো অত্তা, অণুমত্তো অত্তা’’তিআদিলদ্ধিৰসেন পরিত্তো চ সো সঞ্ঞী চাতি পরিত্তসঞ্ঞী কাপিলকাণাদপভুতযো [কপিলকণাদাদযো (দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭)] ৰিয. অত্তনো সব্বগতভাৰপটিজাননৰসেন অপ্পমাণো চ সো সঞ্ঞী চাতি অপ্পমাণসঞ্ঞীতি.
দিব্বচক্খুপরিভণ্ডত্তা যথাকম্মূপগঞাণস্স দিব্বচক্খুপভাৰজনিতেন যথাকম্মূপগঞাণেন দিস্সমানাপি সত্তানং সুখাদিসমঙ্গিতা দিব্বচক্খুনাৰ দিট্ঠা নামাতি আহ ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদি. চতুক্কনযং, পঞ্চকনযঞ্চ সন্ধায তিকচতুক্কজ্ঝানভূমিয’’ন্তি ৰুত্তং. দিট্ঠিগতিকৰিসযাসু হি পঞ্চৰোকারঝানভূমীসু ৰেহপ্ফলভূমিং ঠপেত্ৰা অৰসেসা যথারহং চতুক্কনযে তিকজ্ঝানস্স, পঞ্চকনযে চ চতুক্কজ্ঝানস্স ৰিপাকট্ঠানত্তা তিকচতুক্কজ্ঝানভূমিযো নাম. সুদ্ধাৰাসা পন তেসমৰিসযা. নিব্বত্তমানন্তি উপ্পজ্জমানং. ননু চ ‘‘একন্তসুখী অত্তা’’তিআদিনা পৰত্তৰাদানং অপরন্তদিট্ঠিভাৰতো ‘‘নিব্বত্তমানং দিস্ৰা’’তি পচ্চুপ্পন্নৰচনং অনুপপন্নমেৰ সিযা. অনাগতৰিসযা হি এতে ৰাদাতি? উপপন্নমেৰ অনাগতস্স একন্তসুখীভাৰাদিকস্স পকপ্পনায পচ্চুপ্পন্ননিব্বত্তিদস্সনেন অধিপ্পেতত্তা. তেনেৰাহ ‘‘নিব্বত্তমানং দিস্ৰা ‘একন্তসুখী’তি গণ্হাতী’’তি. এত্থ চ তস্সং তস্সং ভূমিযং বাহুল্লেন সুখাদিসহিতধম্মপ্পৰত্তিদস্সনং পটিচ্চ তেসং ‘‘একন্তসুখী’’তিআদিগহণতো তদনুরূপাযেৰ ভূমি ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. সদ্দন্তরাভিসম্বন্ধৰসেন ৰিয হি অত্থপকরণাদিৰসেনপি অত্থৰিসেসো লব্ভতি. ‘‘একন্তসুখী’’তিআদীসু চ একন্তভাৰো বহুলং পৰত্তিমত্তং পতি পযুত্তো. তথাপৰত্তিমত্তদস্সনেন তেসং এৰং গহণতো. অথ ৰা হত্থিদস্সকঅন্ধা ৰিয দিট্ঠিগতিকা যং যদেৰ পস্সন্তি, তং তদেৰ অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা উদানে ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা ভিক্খৰে, পরিব্বাজকা অন্ধা অচক্খুকা’’তিআদি, (উদা. ৫৫) তস্মা অলমেত্থ যুত্তিমগ্গনাতি. ‘‘দিব্বেন চক্খুনা দিস্ৰা’’তি ৰুত্তমত্থং সমত্থেতুং ‘‘ৰিসেসতো হী’’তিআদি ৰুত্তং.