উদ্দেসৰণ্ণনা

কেনচীতি রূপেন ৰা অরূপেন ৰা. চিত্তুপ্পাদেন তাৰ রূপস্স সমযৰৰত্থানং ন সক্কা কাতুং অব্যাপিতায অনেকন্তিকতায চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানসব্ভাৰতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অচিত্তসমুট্ঠানং রূপং চিত্তস্স তীসু খণেসু উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং তাৰ ৰাদে চিত্তুপ্পত্তিসমযেন রূপূপপত্তিসমযস্স ৰৰত্থানং মা হোতু, চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ সব্বম্পি রূপং উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং পন ৰাদে কথন্তি? এত্থাপি অচিত্তসমুট্ঠানং রূপং চিত্তেন সহুপ্পাদেপি অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপং ৰিয অচিত্তপটি বন্ধুপ্পাদতায ন চিত্তেন ৰৰত্থাপেতব্বসমযন্তি ৰুত্তং ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানসব্ভাৰতো’’তি. তেন চিত্তুপ্পাদেন রূপস্স সমযৰৰত্থানং ন ব্যাপীতি দস্সেতি. অনেকচিত্তসমুট্ঠানতায ৰৰত্থানাভাৰতোতি সম্বন্ধো. নিযতে হি সমুট্ঠাপকচিত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স সিযা ৰৰত্থানন্তি.

কেসঞ্চীতি কামাৰচরকুসলাদীনং. কত্থচীতি আরুপ্পে. কেসঞ্চীতি ৰা কেসঞ্চি পঞ্চৰোকারৰিপাকানং. কত্থচীতি পটিসন্ধিক্খণে চরিমক্খণে চ. ‘‘তস্মিং সমযে ফস্সো হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) চিত্তসহভাৰিনং এৰ চিত্তেন সমযৰৰত্থানং কতন্তি ৰুত্তং ‘‘অচিত্তসহভুভাৰতো’’তি. তেসন্তি উপাদারূপানং. যো যস্স সহভাৰেন উপকারকো, সো এৰ তস্স সমযৰৰত্থাপকভাৰেন ৰুত্তোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… ত্তনতো’’তি. নাপি মহাভূতেহীতিআদিনা ৰৰত্থানাভাৰমেৰ দস্সেতি. কেসঞ্চীতি অকম্মজাদীনং. কেহিচীতি কম্মজাদীহি. পৰত্তিতোতি পৰত্তনতো. সহাতি একস্মিং কালে. অভাৰাতি নিযোগতো অভাৰা.

ৰিঞ্ঞত্তি …পে… ন সক্কা ৰত্তুং মহাভূতেহি সমযৰৰত্থানে করিযমানে তেহি অযাৰভাৰিততাযাতি অধিপ্পাযো. একস্মিং কালেতিআদিনাপি মহাভূতেহি সমযনিযমনে ৰৰত্থানাভাৰমেৰ ৰিভাৰেতি. ‘‘তথা ৰিভজনত্থ’’ন্তি, ‘‘অৰিভত্তং অব্যাকতং অত্থীতি দস্সেতু’’ন্তি চ ইমেসং পদানং ‘‘ৰিভত্তং অৰিভত্তঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হন্তো আহা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. সমযৰৰত্থানং কত্ৰা নিদ্দিসিযমানস্স নিপ্পদেসতায অসম্ভৰতো একদেসং নিদ্দিসিত্ৰা সামঞ্ঞেন নিগমনং যুত্তং, অকত্ৰা পন সমযৰৰত্থানং সরূপতো নিদ্দিসনেন তথাতি ইমমত্থং আহ ‘‘সমযৰৰত্থানেনা’’তিআদিনা. অৰিভত্তেতি ৰিপাককিরিযাব্যাকতং ৰিয ন পুব্বে ৰিভত্তে. ৰিভজিতব্বেতি ভেদৰন্ততায ৰিভজনারহে. দস্সিতেতি উদ্দিসনৰসেন দস্সিতে. ৰুত্তমেৰত্থং ৰিত্থারতরেন দস্সেতুং ‘‘এত্থ পনা’’তিআদিমাহ.

ৰিপাকাদিধম্মানং নযনং নযো, সোৰ দস্সনন্তি নযদস্সনং. ‘‘দেসনা’’তি ৰুত্তং হেট্ঠা গহণমেৰ নযদস্সনন্তি. দুতিযৰিকপ্পে পন কামাৰচরাদিভাৰেন নীযতীতি নযো, কিরিযাব্যাকতং. তস্স দস্সনং নযদস্সনন্তি যোজেতব্বং. দুকাদীসু নিদ্দেসৰারে চ হদযৰত্থুনো অনাগতত্তা তং অগ্গহেত্ৰা পঠমৰিকপ্পো ৰুত্তো, এককে পন ৰত্থুপি গহিতন্তি ‘‘হদযৰত্থুঞ্চা’’তি দুতিযৰিকপ্পে ৰুত্তং. কিং পন কারণং দুকাদীসু নিদ্দেসৰারে চ হদযৰত্থু ন গহিতন্তি? ইতরৰত্থূহি অসমানগতিকত্তা দেসনাভেদতো চ. যথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৰং মনোৰিঞ্ঞাণং একন্ততো হদযৰত্থুনিস্সযং, নিস্সিতমুখেন চ ৰত্থুদুকাদিদেসনা পৰত্তা. যম্পি একন্ততো হদযৰত্থুনিস্সযং, তস্স ৰসেন ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৰুচ্চমানেসুপি তদনুকূলআরম্মণদুকাদযো ন সম্ভৰন্তি. ন হি ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং, অত্থি রূপং ন মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণ’’ন্তিআদিনা সক্কা ৰত্তুন্তি ৰত্থারম্মণদুকদেসনা ভিন্নগতিকা সিযুং, সমানগতিকা চ তা দেসেতুং ভগৰতো অজ্ঝাসযো. এসা হি ভগৰতো দেসনা পকতি. তেনেৰ হি নিক্খেপকণ্ডে চিত্তুপ্পাদৰিভাগেন অৰুচ্চমানত্তা অৰিতক্কাৰিচারপদৰিস্সজ্জনে ৰিচারোতি ৰত্তুং ন সক্কাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তপদৰিস্সজ্জনে লব্ভমানোপি ৰিতক্কো ন উদ্ধটো, অঞ্ঞথা ৰিতক্কো চাতি ৰত্তব্বং সিযাতি. এৰং ইতরৰত্থূহি অসমানগতিকত্তা দেসনাভেদতো চ দুকাদীসু উদ্দেসে ন গহিতং. উদ্দিট্ঠস্সেৰ হি নিদ্দিসনতো নিদ্দেসেপি ন গহিতং হদযৰত্থূতি ৰদন্তি.

চক্খাদিদসকা সত্তাতি চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযইত্থিভাৰপুরিসভাৰদসকা সত্ত, একসন্তানৰসেন ৰা চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযভাৰৰত্থুদসকা সত্ত. নিব্বানস্স অসতিপি পরমত্থতো ভেদে পরিকপ্পিতভেদোপি ভেদোযেৰ ৰোহারৰিসযেতি কত্ৰা সোপাদিসেসাদিভেদো ৰুত্তো.

৫৮৪. কিঞ্চাপি অঞ্ঞত্থ কুক্কুটণ্ডসণ্ঠানে পরিমণ্ডল-সদ্দো দিস্সতি, চক্কসণ্ঠানতা পন ৰট্টসণ্ঠানে চক্কৰাল়ে ৰুচ্চমানো পরিমণ্ডল-সদ্দো ৰট্টপরিযাযো সিযা. অনেকত্থা হি সদ্দাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰট্টং পরিমণ্ডল’’ন্তি. এত্থ চ সিনেরুযুগন্ধরাদীনং সমুদ্দতো উপরিঅধোভাগানং ৰসেন উব্বেধো ৰুত্তো, আযামৰিত্থারেহিপি সিনেরু চতুরাসীতিযোজনসহস্সপরিমাণোৰ. যথাহ ‘‘সিনেরু, ভিক্খৰে, পব্বতরাজা চতুরাসীতি যোজনসহস্সানি আযামেন, চতুরাসীতি যোজনসহস্সানি ৰিত্থারেনা’’তি (অ. নি. ৭.৬৬). সিনেরুং পাকারপরিক্খেপৰসেন পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতা যুগন্ধরাদযো, সিনেরুযুগন্ধরাদীনং অন্তরেপি সীতসমুদ্দা নাম. ‘‘তে ৰিসালতো যথাক্কমং সিনেরুআদীনং অচ্চুগ্গমনসমানপরিমাণা’’তি ৰদন্তি.

কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়স্সেৰ আণাখেত্তভাৰো দসসহস্সচক্কৰাল়স্স জাতিখেত্তভাৰো ৰিয ধম্মতাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. ৰিকপ্পসমানসমুচ্চযৰিভাৰনেসু ৰিয অৰধারণে অনিযমে চ ৰা-সদ্দো ৰত্ততীতি তথা যোজনা কতা. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. তত্থ অনেকন্তিকত্থো অনিযমত্থো.

সীলাদিৰিসুদ্ধিসম্পাদনেন, চতুধাতুৰৰত্থানৰসেনেৰ ৰা মহাকিচ্চতায মহন্তেন ৰাযামেন. সতিপি লক্খণাদিভেদে একস্মিং এৰ কালে একস্মিং সন্তানে অনেকসতসহস্সকলাপৰুত্তিতো মহন্তানি বহূনি ভূতানি পরমত্থতো ৰিজ্জমানানীতি ৰা মহাভূতানি যথা ‘‘মহাজনো’’তি. এৰন্তি ‘‘উপাদায পৰত্ত’’ন্তি অত্থে সতি পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৰুত্তা হোতি পচ্চযসম্ভূততাদীপনতো. উপাদাযতীতি উপাদাযতি এৰাতি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘একন্তনিস্সিতস্সা’’তি. ‘‘ভৰতি হি নিস্সযরূপানং সামিভাৰো’’তি আধারাধেয্যসম্বন্ধৰচনিচ্ছায অভাৰে আধারভূতোপি অত্থো সংসামিসম্বন্ধৰচনিচ্ছায সামিভাৰেন ৰুচ্চতি যথা ‘‘রুক্খস্স সাখা’’তি অধিপ্পাযো.

তিৰিধরূপসঙ্গহৰণ্ণনা

৫৮৫. ৰিঞ্ঞত্তিদুকো চাতি চ-সদ্দেন চিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকাপি সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. সক্কা হি এতেন নযেন…পে… ৰিঞ্ঞাতুন্তি এত্থ পঞ্চৰীসায তাৰ ৰত্থুদুকেসু পঠমদুকপঞ্চকাদযো চুদ্দসহিপি পকিণ্ণকদুকেহি অৰসিট্ঠেহি ৰত্থুদুকেহি পঞ্চৰীসায আরম্মণদুকেহি পঞ্চহি বাহিরাযতনদুকেহি রূপধাতুদুকাদীহি পঞ্চহি ধাতুদুকেহি পচ্ছিমকেহি তীহি ইন্দ্রিযদুকেহি দ্ৰাদসহিপি সুখুমরূপদুকেহি পঠমাদিৰজ্জেহি অৰসিট্ঠেহি আযতনধাতুইন্দ্রিযদুকেহি চ যোজনং গচ্ছন্তি. পঞ্চৰীসায পন আরম্মণদুকেসু পুরিমকো দুকপঞ্চকো উপাদিন্নউপাদিন্নুপাদানিযসনিদস্সনচিত্তসমুট্ঠানচিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকৰজ্জেহি পকিণ্ণকদুকেহি সব্বেহিপি ৰত্থুদুকেহি রূপাযতনরূপধাতুদুকৰজ্জেহি আযতনধাতুদুকেহি সব্বেহিপি ইন্দ্রিযদুকসুখুমরূপদুকেহি যোজনং গচ্ছতি. দুতিযদুকপঞ্চকাদীসু যথাক্কমং সদ্দাযতনসদ্দধাতুদুকাদযো যোজনং ন গচ্ছন্তি, রূপাযতনরূপধাতুদুকাদযো গচ্ছন্তি. পকিণ্ণকদুকেসু সনিদস্সনদুকঞ্চাতি অযমেৰ ৰিসেসো. যথা চ ৰত্থুদুকেসু, এৰং চক্খাযতনচক্খুধাতুচক্খুন্দ্রিযাদিদুকপঞ্চকেসু. যথা চ আরম্মণদুকেসু, এৰং রূপাযতনরূপধাতুআদিদুকপঞ্চকেসু তিকযোজনা. ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযজীৰিতিন্দ্রিযদুকা সুখুমরূপদুকা চ সব্বেহিপি দুকেহি যোজনং গচ্ছন্তীতি এৰং তাৰ তিকযোজনা ৰেদিতব্বা. ননু চাযম্পি যোজনা ভগৰতা ন দেসিতাতি ন কাতব্বাতি? নযিদং একন্তিকং. কস্মা? ভগৰতা দিন্ননযেন যোজনাপি ভগৰতোযেৰ দেসনা. তথা হি ৰুত্তং মাতিকাৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১-৬) ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চাতি ইদম্পি সম্ভৰতী’’তিআদি. সম্ভৰো হি গহণস্স কারণন্তি চ.

তিৰিধরূপসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুব্বিধাদিরূপসঙ্গহৰণ্ণনা

৫৮৬. চিত্ততো এৰ সমুট্ঠাতীতি চিত্তসমুট্ঠানন্তি ইমমেৰ অত্থং গহেত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞত্তিদুকাদীহি সমানগতিকো চিত্তসমুট্ঠানদুকো’’তি ৰুত্তং. ৰিনিৰত্তিতে হি সামঞ্ঞে যং রূপং জনকপচ্চযেসু চিত্ততো সমুট্ঠাতি, তং চিত্ততো এৰ সমুট্ঠাতীতি. ৰিঞ্ঞত্তিদুকাদীহীতি আদি-সদ্দেন চিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকে সঙ্গণ্হাতি. লব্ভমানোতি যং তং রূপং উপাদা, তং অত্থি চিত্তসমুট্ঠানং, অত্থি ন চিত্তসমুট্ঠানং. যং তং রূপং নুপাদা, তং অত্থি চিত্তসমুট্ঠানং, অত্থি ন চিত্তসমুট্ঠানন্তি এৰং লব্ভমানো. সনিদস্সনদুকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সপ্পটিঘমহাভূতদুকাদযো সঙ্গণ্হাতি. তেনাতি চিত্তসমুট্ঠানদুকেন. তস্সাতি চিত্তসমুট্ঠানদুকস্সেৰ. অঞ্ঞে পনাতি ৰিঞ্ঞত্তিচিত্তসমুট্ঠানচিত্তসহভুচিত্তানুপরিৰত্তিদুকেহি অঞ্ঞেপি পকিণ্ণকদুকা.

সদ্দাযতনস্স একন্ততো অনুপাদিন্নত্তা ‘‘সোতসম্ফস্সারম্মণদুকাদযো ৰজ্জেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. চতুক্কা লব্ভন্তীতি যং তং রূপং উপাদিন্নং, তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স আরম্মণং, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স নারম্মণং. যং তং রূপং অনুপাদিন্নং, তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স আরম্মণং, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স নারম্মণন্তি এৰমাদযো সব্বারম্মণবাহিরাযতনাদিলব্ভমানদুকেহি যোজনাযং চতুক্কা লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. অৰসেসেহীতি আরম্মণবাহিরাযতনরূপধাতুদুকাদিতো লব্ভমানদুকেহীতি ৰুত্তদুকরাসিতো অৰসেসেহি. তেসন্তি উপাদিন্নউপাদিন্নুপাদানিযচিত্তসমুট্ঠানদুকানং. অঞ্ঞেসন্তি উপাদিন্নদুকাদিতো অঞ্ঞেসং উপাদাদুকাদীনং. ৰত্থুদুকাদীহীতি আদি-সদ্দেন চক্খাযতনদুকাদযো সঙ্গণ্হাতি. এত্থাপি অৰসেসেহি তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ যোজনায চতুক্কা ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো.

চতুব্বিধাদিরূপসঙ্গহৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.