রূপৰিভত্তি

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৯৪. পথৰীআদীনং ধম্মানং রুপ্পনসভাৰো ৰিয ন হেতুআদিভাৰোপি সাধারণোতি ন হেতূসু ৰিভজিতব্বোতি ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জমানৰিভাগস্সা’’তি. তস্স পন ৰিভাগাভাৰদস্সনসরূপদস্সনমেৰ নিদ্দেসো. এৰঞ্চ কত্ৰা নিব্বানস্সপি ৰিভাগরহিতত্তা ‘‘অসঙ্খতা ধাতূ’’তি এত্তকমেৰ নিদ্দেসৰসেন ৰুত্তং.

যদিপি হিনোতি এতেন পতিট্ঠাতি কুসলাদিকো ধম্মোতি অলোভাদযো কেৰলং হেতুপদৰচনীযা, কারণভাৰসামঞ্ঞতো পন মহাভূতাদযোপি হেতু-সদ্দাভিধেয্যাতি মূলট্ঠৰাচিনা দুতিযেন হেতু-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা আহ ‘‘হেতুহেতূ’’তি. সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনতো কুসলাদিধম্মানং মূলত্থেন উপকারকধম্মা ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা (ধ. স. ১০৫৯-১০৬০) পট্ঠানে চ তেযেৰ ‘‘হেতুপচ্চযো’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘মূলহেতু পচ্চযহেতূতি ৰা অযমত্থো’’তি. হিনোতি এতেন, এতস্মা ৰা ফলং পৰত্ততীতি হেতু, পটিচ্চ এতস্মা এতি পৰত্ততীতি পচ্চযোতি এৰং হেতুপচ্চয-সদ্দানং অনানত্থতং সন্ধায হেতুসদ্দপরিযাযভাৰেন পচ্চয-সদ্দো ৰুত্তোতি আহ ‘‘হেতুপচ্চযসদ্দানং সমানত্থত্তা’’তি. ভূতত্তযনিস্সিতানি চ মহাভূতানি চতুমহাভূতনিস্সিতং উপাদারূপন্তি সব্বম্পি রূপং সব্বদা সব্বত্থ সব্বাকারং চতুমহাভূতহেতুকং মহাভূতানি চ অনামট্ঠভেদানি সামঞ্ঞতো গহিতানীতি ৰুত্তং ‘‘রূপক্খন্ধস্স হেতূ’’তি.

কম্মসমাদানানন্তি সমাদানানং কম্মানং, সমাদিযিত্ৰা কতকম্মানং ৰা. অঞ্ঞেসু পচ্চযেসু ৰিপাকস্স তণ্হাৰিজ্জাদীসু.

‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং কাযদুচ্চরিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৰিপাকো নিব্বত্তেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ঠানঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি, যং কাযদুচ্চরিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৰিপাকো নিব্বত্তেয্য. ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ৰচী…পে… মনো…পে… ৰিজ্জতি…পে… অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং কাযসুচরিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৰিপাকো নিব্বত্তেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.১৩১; ৰিভ. ৮০৯),

‘‘কম্মং সত্তে ৰিভজতি, যদিদং হীনপণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) – এৰমাদিৰচনতো কম্মং ৰিপাকস্স ইট্ঠানিট্ঠতং নিযমেতীতি আহ ‘‘ইট্ঠানিট্ঠৰিপাকনিযামকত্তা’’তি. গতিউপধিকালপযোগসম্পত্তিৰিপত্তিযোযেৰ ঠানং ৰিপাকস্স ওকাসভাৰতো. ন হি তেহি ৰিনা কোচি ৰিপাকো নিব্বত্ততীতি. যথাৰুত্তট্ঠানে সতি অধিগন্তব্বং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং ‘‘গতি…পে… নিপ্ফাদিত’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিপাকস্স আরম্মণেন ৰিনা অভাৰতো আরম্মণম্পি তস্স পধানং কারণং. অনঞ্ঞসভাৰতোতি হেতুআদিসভাৰাভাৰতো.

রুপ্পনং রূপং. তং অস্স অত্থীতি এত্থ ‘‘অস্সা’’তি ৰুচ্চমানো পথৰীআদিঅত্থোযেৰ রুপ্পতীতিপি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘রুপ্পনলক্খণযুত্তস্সেৰ রূপীরূপভাৰতো’’তি. এতং সভাৰন্তি এতং উপ্পন্নভাৰে সতি ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰং রূপে নিযমেতি রূপস্সেৰ তংসভাৰত্তা. ন রূপং এতস্মিন্তি কালভেদৰসেন অতংসভাৰস্সপি রূপস্স অত্থিতায ন রূপং তত্থ নিযন্তব্বন্তি দস্সেতি. অত্থি হীতিআদিনা তত্থ রূপস্সেৰ নিযন্তব্বতাভাৰংযেৰ ৰিৰরতি. এতমেৰাতিআদিনা উদ্দেসেন নিদ্দেসং সংসন্দেতি. এত্থ এতমেৰ রূপে যথাৰুত্তসভাৰং নিযমেতব্বং নিদ্দেসে এৰ-সদ্দেন নিযমেতি অৰধারেতীতি অত্থো. যথাৰুত্তো নিযমোতি উপ্পন্নভাৰে সতি ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যভাৰো নিযন্তব্বতায ‘‘নিযমো’’তি ৰুত্তো, সো রূপে অত্থি এৰ রূপস্সেৰ তংসভাৰত্তা. ৰিসিট্ঠকালস্স ৰুত্তপ্পকারং অৰধারণংযেৰ ৰা যথাৰুত্তো নিযমো, সো রূপে অত্থিযেৰ সম্ভৰতিযেৰ, ন অরূপে ৰিয ন সম্ভৰতীতি অত্থো দট্ঠব্বো. কালভেদন্তি কালৰিসেসং. অনামসিত্ৰাতি অগ্গহেত্ৰা. তং সব্বন্তি অনামট্ঠকালভেদং ততোযেৰ অরূপেহি সমানৰিঞ্ঞেয্যসভাৰং সব্বং রূপং. উপ্পন্নন্তি এতেন কালভেদামসনেন ৰিসেসেতি ‘‘উপ্পন্নং…পে… মেৰা’’তি.

ৰত্তমানকালিকং সব্বং রূপং দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতসভাৰং, তং যথাসকং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰমেৰ, ন তেহি অৰিঞ্ঞেয্যং. নাপি উপ্পন্নমেৰ ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰং একন্তলক্খণনিযমাভাৰাপত্তিতোতি এৰং অৰিপরীতে অত্থে ৰিভাৰিতেপি চোদকো অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননু এৰ’’ন্তিআদিনা সব্বস্স সব্বারম্মণতাপত্তিং চোদেতি. ইতরো ‘‘রূপং সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিভাৰেতি. এত্থ একীভাৰেন গহেত্ৰাতি ইদং ‘‘সম্পিণ্ডেত্ৰা’’তি এতস্স অত্থৰচনং. একন্তলক্খণং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যসভাৰোযেৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – কিঞ্চাপি পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং ৰিসযন্তরে অপ্পৰত্তনতো ন সব্বস্স সব্বারম্মণতা, সব্বস্সপি পন রূপস্স ছৰিঞ্ঞাণারম্মণভাৰতো যথাসকং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যতায ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যতাৰ অত্থি, তং একতো সঙ্গহণৰসেন গহেত্ৰা ‘‘উপ্পন্নং সব্বং রূপং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৰুত্তং যথা ‘‘অভিঞ্ঞাপ্পত্তং পঞ্চমজ্ঝানং ছল়ারম্মণং হোতী’’তি. যথা হি দিব্বচক্খুদিব্বসোতাদিঅভিঞ্ঞাপ্পত্তস্স পঞ্চমজ্ঝানস্স ৰিসুং অসব্বারম্মণত্তেপি একন্তলক্খণৰসেন একীভাৰেন গহেত্ৰা আরম্মণৰসেন পঠমজ্ঝানাদিতো ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞাপ্পত্তং পঞ্চমজ্ঝানং ছল়ারম্মণং হোতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰং অরূপতো রূপস্স ৰিসযৰসেন ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘উপ্প …পে… ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৰুত্তন্তি. ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যভাৰো রূপে নিযমেতব্বো, ন পন রূপং তস্মিং নিযমেতব্বং, অনিযতদেসো চ এৰ-সদ্দোতি অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ট. ৫৯৪) ‘‘পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি ছহি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰা’’তিআদিনা তত্থ দোসমাহ. তস্মাতি যস্মা পাল়িযং ৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি এৰ-সদ্দো ৰুত্তো, ন চ তস্স অট্ঠানযোজনেন কাচি ইট্ঠসিদ্ধি, অথ খো অনিট্ঠসিদ্ধিযেৰ সব্বরূপস্স একন্তলক্খণনিযমাদস্সনতো, তস্মা. যথারুতৰসেনেৰ নিযমে গয্হমানে উপ্প…পে… পত্তি নত্থি, ততো চ সোতপতিততাযপি পযোজনং নত্থীতি. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অরূপতো ৰিধুর’’ন্তিআদিনা ৰুত্তনযেন.

ঞাণস্স ৰা উত্তরস্স পুরিমঞাণং ৰত্থুকারণন্তি ঞাণৰত্থু. ‘‘সজাতী’’তি এত্থ স-কারো সমানসদ্দত্থোতি দস্সেতুং ‘‘সমানজাতিকান’’ন্তি ৰুত্তং. সমানজাতিতা চ সম্মাৰাচাদীনং সীলনত্থো এৰ. এতেন সমানসভাৰতা সজাতিসঙ্গহোতি ৰেদিতব্বো. আরম্মণে চেতসো অৰিক্খেপপ্পৰত্তিযা উপট্ঠানুস্সাহনানি ৰিয তেসং অৰিক্খেপোপি অতিসযেন উপকারকোতি ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞোপকারৰসেনা’’তি ৰুত্তং. তেনেৰ ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু সহজাতধম্মেসু এতেসংযেৰ সমাধিক্খন্ধসঙ্গহো দস্সিতো. যং পন সচ্চৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯) ৰিসুদ্ধিমগ্গাদীসু (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৮) চ ‘‘ৰাযামসতিযো কিরিযতো সঙ্গহিতা’’তি ৰুত্তং, তং অসমাধিসভাৰতং তেসং সমাধিস্স উপকারকত্তঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰ চ তত্থ ‘‘সমাধিযেৰেত্থ সজাতিতো সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৮; ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯) ৰুত্তং. ইধ পন সজাতিসঙ্গহোতি সমাধিতদুপকারকধম্মানং উপ্পত্তিদেসৰসেন সঙ্গহো ৰুত্তোতি. অৰিরাধেত্ৰা ৰিসযসভাৰাৰগ্গহণং পটিৰেধো, অপ্পনা চ আরম্মণে দল়্হনিপাতো তদৰগাহোযেৰাতি ‘‘পটিৰেধসদিসং কিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা আরম্মণপটিৰেধস্স তদাহননপরিযাহননমনুগুণতায সমানন্তি পঞ্ঞাৰিতক্কানং কিচ্চসরিক্খতা ৰুত্তা.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.