রূপাৰচরকুসলং

চতুক্কনযো

পঠমজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

১৬০. উত্তরপদলোপং কত্ৰা ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তি ৰুত্তো, ‘‘রূপী রূপানি পস্সতি (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; ধ. স. ২৪৮; পটি. ম. ১.২০৯), রূপরাগো’’তিআদীসু (ধ. স. ৩৬৩) ৰিযাতি দট্ঠব্বং. পযোগসম্পাদিতস্স রূপজ্ঝানস্স রূপভৰাতিক্কমস্সপি উপাযভাৰতো যথা রূপূপপত্তিযা এৰ মগ্গোতি অযং নিযমো ন যুজ্জতি, এৰং পচ্চযন্তরৰিকলতাদীহি রূপূপপত্তিযা অনভিনিপ্ফাদকস্সপি অত্থিভাৰতো রূপূপপত্তিযা মগ্গো এৰাতি অযম্পি নিযমো ন যুজ্জতি. এৰঞ্চ সতি যদেৰ রূপূপপত্তিযা নিপ্ফাদকং, তস্সেৰ সম্পযুত্তস্স রূপাৰচরকুসলভাৰো, ন অনভিনিপ্ফাদকস্সাতি অযমত্থো আপন্নোতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি ন সব্বস্স কুসলজ্ঝানস্সাতিআদিনা. তত্থ সামঞ্ঞসদ্দোপি অধিকারৰসেন ৰিসেসনিদ্দিট্ঠো হোতীতি ‘‘কুসলজ্ঝানস্স মগ্গভাৰো’’তি ৰুত্তং.

রূপূপপত্তিজনকসভাৰো রূপভৰৰিপচ্চনসভাৰোতি তস্সপি ৰিপাকধম্মভাৰে সতিপি সব্বকুসলাকুসলসাধারণং ৰিপাকধম্মভাৰসামঞ্ঞং ‘‘ৰিপাকধম্মভাৰো ৰিযা’’তি উদাহরণভাৰেন ৰুত্তং. সামঞ্ঞম্পি হি ৰিসেসতো ভিন্নং কত্ৰা ৰোহরীযতীতি. সব্বসমানোতি রূপূপপত্তিযা নিপ্ফাদকস্স পচ্চযন্তরৰিকলতাদীহি অনিপ্ফাদকস্স চ সব্বস্স যথাধিগতস্স ঝানস্স সাধারণো. এতেন উত্তরপদাৰধারণস্স পরিগ্গহিততং দস্সেতি. ‘‘ইতো অঞ্ঞো মগ্গো নাম নত্থী’’তি ইমিনাপি সজাতিযা সাধারণো অঞ্ঞজাতিৰিনিৰত্তিযা অনঞ্ঞসাধারণো ইমস্স ঝানস্স রূপূপপত্তিযা উপাযভাৰো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. ইতরে দ্ৰে সদ্ধা হিরী চ. যদি পটিপদায সাধেতব্বতো পুগ্গলপুব্বঙ্গমায দেসনায ভাৰেন্তেন সমযৰৰত্থানং কতং. পটিপদারহিতেসু কথন্তি আহ ‘‘কেসঞ্চী’’তিআদি. তত্থ কেসঞ্চীতি সমথভাৰনায কতাধিকারানং. তেসঞ্হি মগ্গাধিগমনতো পুব্বে অনধিগতজ্ঝানানং পটিসম্ভিদাদযো ৰিয মগ্গাধিগমেনেৰ তানি সমিজ্ঝন্তি.

অঞ্ঞানীতি অরিযমগ্গসিদ্ধিতো অঞ্ঞানি. তেসুপীতি অরিযমগ্গেন সিদ্ধত্তা পটিপদারহিতেসুপি. ননু চ অরিযমগ্গসিদ্ধস্সপি আগমনৰসেন পটিপদা উপলব্ভতিযেৰ. ইতরথা ‘‘ন কামাৰচরং ৰিয ৰিনা পটিপদায উপ্পজ্জতী’’তি, ‘‘বহুতরং লোকিযজ্ঝানম্পি ন ৰিনা পটিপদায ইজ্ঝতী’’তি চ ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্যাতি? ন, যেভুয্যেন গহণতো পুগ্গলৰিসেসাপেক্খত্তা চ. অরিযমগ্গসমিজ্ঝনকঞ্হি ঝানং কস্সচিদেৰ হোতি, তস্মা ইতরং বহুতরং লোকিযজ্ঝানং পুথুজ্জনস্স অরিযস্স চ অকতাধিকারস্স ন ৰিনা পটিপদায সিজ্ঝতীতি তেসং ৰসেন ৰুত্তং. অরিযমগ্গসিদ্ধস্সপি ঝানস্স ৰিপাকানং ৰিয কুসলেন অরিযমগ্গেন সদিসত্তাভাৰতো অতব্বিপাকত্তা চ ন মগ্গাগমনৰসেন পটিপদা যুজ্জতি, এৰমস্স পটিপদাৰিরহো সিদ্ধো. এৰঞ্চ কত্ৰা সুদ্ধিকনৰকদেসনাপি সুট্ঠু নীতা হোতি. তথা চ ৰক্খতি লোকুত্তরকথাযং ‘‘লোকিযজ্ঝানম্পী’’তিআদি (ধ. স. মূলটী. ২৭৭).

ৰট্টাসযস্স ৰিসেসপচ্চযভূতায তণ্হায তনুকরণৰসেন ৰিৰট্টাসযস্স ৰড্ঢনন্তি আহ ‘‘তণ্হাসংকিলেসসোধনেন আসযপোসন’’ন্তি. আসযপোসনন্তি চ ঝানভাৰনায পচ্চযভূতা পুব্বযোগাদিৰসেন সিদ্ধা অজ্ঝাসযসম্পদা. সা পন তণ্হুপতাপৰিগমেন হোতীতি আহ ‘‘তণ্হাসংকিলেসসোধনেনা’’তি.

থিনমিদ্ধাদীনন্তি থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছানং. পহানন্তি পহাযকং.

তংসদিসেসূতি মহগ্গতভাৰাদিনা পঠমজ্ঝানসমাধিসদিসেসু.

পীতিসুখৰন্তং ঝানং পীতিসুখন্তি ৰুত্তং যথা অরিসসোতি দস্সেন্তো ‘‘পীতিসুখ…পে… অকারো ৰুত্তো’’তি আহ. মগ্গস্সপি ৰা নিব্বানারম্মণতো তথলক্খণূপনিজ্ঝানতা যোজেতব্বা. অসম্মোসধম্মন্তি অৰিনাসভাৰং.

দুতিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

১৬১-১৬২. দিট্ঠাদীনৰস্স তংতংঝানক্খণে অনুপ্পজ্জনধম্মতাপাদনং ৰূপসমনং ৰিরজ্জনং পহানঞ্চাতি ইধাধিপ্পেতৰিতক্কাদযোযেৰ ঝানঙ্গভূতা তথা করীযন্তি, ন তংসম্পযুত্তফস্সাদযোতি ৰিতক্কাদীনংযেৰ ৰূপসমাদিৰচনং ঞাযাগতং. যস্মা পন ৰিতক্কাদযো ৰিয তংসম্পযুত্তধম্মাপি এতেন এতং ওল়ারিকন্তি দিট্ঠাদীনৰা এৰ, তস্মা অৰিসেসেন ৰিতক্কাদীনং তংসহজাতানঞ্চ ৰূপসমাদিকে ৰত্তব্বে ৰিতক্কৰিচারাদীনংযেৰ ৰূপসমাদিকং ৰুচ্চমানং ‘‘অধিকৰচনমঞ্ঞমত্থং বোধেতী’’তি কিঞ্চি ৰিসেসং দীপেতীতি তং দস্সেন্তো ‘‘যেহি ৰিতক্কৰিচারেহী’’তিআদিমাহ. ৰিসুং ৰিসুং ঠিতানিপি ৰিতক্কৰিচারসমতিক্কমৰচনাদীনি পহেয্যঙ্গনিদ্দেসতাসামঞ্ঞেন চিত্তেন সমূহতো গহেত্ৰা অৰযৰেন সমুদাযোপলক্খণং কতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তেসং…পে… তং দীপকন্তি ৰুত্ত’’ন্তি আহ. ইদানি অৰযৰেন সমুদাযোপলক্খণং ৰিনা ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেন পীতিৰিরাগাদিৰচনানং সৰিসযে সমানব্যাপারতং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ.

তস্মিং দস্সিতেতি ‘‘যা সদ্ধা সদ্দহনা’’তিআদিনা ঝানৰিভঙ্গে সম্পসাদনে দস্সিতে. সমানাধিকরণনিদ্দেসেনেৰাতি তত্থেৰ ৰিভঙ্গে উদ্দেসপদুদ্ধারাদীসু সদ্ধাঝানানং ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি একাধিকরণতাৰচনেনেৰ.

ওল়ারিকঙ্গমুখেন ‘‘তদনুধম্মতা সতী’’তি ৰুত্তায তংতংঝাননিকন্তিযা ৰিক্খম্ভনং ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনাদীহি পকাসিতন্তি আহ ‘‘তণ্হাপ্পহানং এতেসং ৰূপসমন’’ন্তি (ৰিভ. ৭৯৯). যতো ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিরত্তভাৰদীপকং ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনন্তি তদুভযাভাৰদীপনং পুন কতন্তি দস্সেতুং ‘‘যে চা’’তিআদি ৰুত্তং.

ততিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

১৬৩. ৰীরিযং উপেক্খাতি ৰুত্তং ‘‘পগ্গহনিগ্গহেসু ব্যাপারাকরণেন উপেক্খিযতী’’তি. গহণে মজ্ঝত্তভাৰেন সঙ্খারে উপেক্খতীতি সঙ্খারুপেক্খা, তথাপৰত্তা ৰিপস্সনা পঞ্ঞা. তস্সা পন ৰিসযতো পভেদো ‘‘অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫৭) যস্সং পাল়িযং ৰুত্তো, তং পাল়িসেসং দস্সেন্তো ‘‘পঠমজ্ঝান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পাদন্তি পুরিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তিং. পৰত্তন্তি তথা উপ্পন্নস্স পৰত্তিং. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খারগতং নিমিত্তভাৰেন উপট্ঠানতো. আযূহনন্তি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. পটিসন্ধিন্তি আযতিং উপপত্তিং. গতিন্তি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. নিব্বত্তিন্তি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তিন্তি ‘‘সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা’’তি এৰং ৰুত্তং ৰিপাকপ্পৰত্তিং. জাতিন্তি জরাদীনং পচ্চযভূতং ভৰপচ্চযা জাতিং. জরামরণাদযো পাকটা এৰ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৰ সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স ৰিসযৰসেন ৰুত্তা, সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেন. ‘‘নিব্বত্তি জাতী’’তি ইদঞ্হি দ্ৰযং উপ্পাদস্স চেৰ পটিসন্ধিযা চ ৰেৰচনং. ‘‘গতি উপপত্তি চা’’তি ইদং দ্ৰযং পৰত্তস্স. জরাদযো নিমিত্তস্সাতি.

ভূতস্সাতি খন্ধপঞ্চকস্স. এতেহীতি ঝানচিত্তসমুট্ঠিতরূপেহি.

চতুক্কনযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চকনযৰণ্ণনা

১৬৭. আকারভেদন্তি আকারৰিসেসং. অনেকাকারা হি ধম্মা, তে চ নিরৰসেসং যাথাৰতো ভগৰতা অভিসম্বুদ্ধা. যথাহ – ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ৩.৫). দুতিযজ্ঝানপক্খিকং ন পঠমজ্ঝানপক্খিকন্তি অধিপ্পাযো. তেনেৰাহ ‘‘পঠমজ্ঝানমেৰ হী’’তিআদি. অত্থতো হি চতুক্কপঞ্চকনযা অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৰেসিনো. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানং কিং সৰিচারতায পঠমজ্ঝানপক্খিকং উদাহু অৰিতক্কতায দুতিযজ্ঝানপক্খিকন্তি সিযা আসঙ্কাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থমিদং ৰুত্তং. কস্মাতিআদিনা তত্থ কারণমাহ. সুত্তন্তদেসনাসু চ দুতিযজ্ঝানমেৰ ভজন্তীতি সম্বন্ধো. চ-সদ্দেন ন কেৰলং ইধেৰ, অথ খো সুত্তন্তদেসনাসুপীতি দেসনন্তরেপি যথাৰুত্তজ্ঝানস্স পঠমজ্ঝানপক্খিকত্তাভাৰং দস্সেতি. ইদানি ভজনম্পি দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্কৰূপসমা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন সুত্তন্তেপি পঞ্চকনযস্স লব্ভমানতং দস্সেতি.

ননু চ সুত্তন্তে চত্তারিযেৰ ঝানানি ৰিভত্তানীতি পঞ্চকনযো নত্থিযেৰাতি? ন, ‘‘সৰিতক্কসৰিচারো সমাধী’’তিআদিনা সমাধিত্তযাপদেসেন পঞ্চকনযস্স লব্ভমানত্তা. চতুক্কনযনিস্সিতো পন কত্ৰা পঞ্চকনযো ৰিভত্তোতি তত্থাপি পঞ্চকনযো নিদ্ধারেতব্বো. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি হি ৰিতক্কস্স ৰিচারস্স ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰিতক্কৰিচারানন্তি সক্কা ৰত্তুং. তথা অৰিতক্কঅৰিচারানন্তি চ ৰিনা সহ চ ৰিচারেন ৰিতক্কপ্পহানেন অৰিতক্কং সহ ৰিনা চ ৰিতক্কেন ৰিচারপ্পহানেন অৰিচারন্তি অৰিতক্কং অৰিচারং অৰিতক্কঅৰিচারঞ্চাতি ৰা তিৰিধম্পি সক্কা সঙ্গণ্হিতুং.

দুতিযন্তি চ ৰিতক্করহিতে ৰিতক্কৰিচারদ্ৰযরহিতে চ ঞাযাগতা দেসনা. দুতিযং অধিগন্তব্বত্তা ৰিচারমত্তরহিতেপি দ্ৰযপ্পহানাধিগতসমানধম্মত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা পঞ্চকনযনিদ্দেসে দুতিযে ৰূপসন্তোপি ৰিতক্কো তংসহাযৰিচারাৰূপসমেন ন সম্মাৰূপসন্তোতি ৰিতক্কৰিচারদ্ৰযরহিতে ৰিয ৰিচারৰূপসমেনেৰ তদুপসমং সেসধম্মসমানতঞ্চ দস্সেন্তেন ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি ততিযং চতুক্কনযে দুতিযেন নিব্বিসেসং ৰিভত্তং. দুৰিধস্সপি সহাযৰিরহেন অঞ্ঞথা চ ৰিতক্কপ্পহানেন অৰিতক্কত্তং সমাধিজং পীতিসুখত্তঞ্চ সমানন্তি সমানধম্মত্তাপি দুতিযন্তি নিদ্দেসো. ৰিচারমত্তম্পি হি ৰিতক্কৰিচারদ্ৰযরহিতং ৰিয ‘‘যস্মিং সমযে রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি অৰিতক্কৰিচারমত্তং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি অৰিতক্কং সমাধিজং পীতিসুখন্তি ৰিভত্তং. পঠমজ্ঝানে ৰা সহচারীসু ৰিতক্কৰিচারেসু একং অতিক্কমিত্ৰা দুতিযম্পি তত্রট্ঠমেৰ দোসতো দিস্ৰা উভযম্পি সহাতিক্কমন্তস্স পঞ্চকনযে ততিযং ৰুত্তং ততিযং অধিগন্তব্বত্তা. পঠমতো অনন্তরভাৰেন পনস্স দুতিযভাৰো চ উপ্পজ্জতি. কস্মা পনেত্থ সরূপতো পঞ্চকনযো ন ৰিভত্তোতি? ৰিনেয্যজ্ঝাসযতো. যথানুলোমদেসনা হি সুত্তন্তদেসনাতি.

পটিপদাচতুক্কাদিৰণ্ণনা

১৭৬-১৮০. তদনুরূপতাতি তস্স পঠমাদিজ্ঝানস্স অনুরূপসভাৰা. যথালদ্ধজ্ঝানং সন্ততো পণীততো দিস্ৰা অস্সাদযমানা নিকন্তি তংসম্পযুত্তা খন্ধা ৰা তদারক্খভূতা সতিযেৰ ৰা তস্স ঝানস্স অনুচ্ছৰিকতায ‘‘তদনুধম্মতা সতী’’তি ৰুত্তাতি. কদাচীতি যদা পঠমং অধিগন্ত্ৰা যথানিসিন্নোযেৰ ৰিনা পযোগন্তরং দুতিযাদীনি অধিগচ্ছতি, ঈদিসে কালেতি অত্থো.

১৮৬. কুসলজ্ঝানস্স অধিগতত্তা ‘‘সেক্খা’’তি ৰুত্তং. ন হি তে উপ্পাদেন্তি নামাতি অরিযমগ্গক্খণে রূপাৰচরজ্ঝানানং অনুপ্পজ্জমানতং সন্ধাযাহ.

কসিণকথাৰণ্ণনা

২০৩. আরুপ্পপাদকতা চ দস্সিতা ৰিনা অভাৰতো. ন হি তেসং আরুপ্পপাদকতায ৰিনা নিরোধপাদকতা অত্থীতি. নিম্মিনিতুং ইচ্ছিতস্স ৰত্থুনো নিম্মানৰসেন খিপ্পং নিসন্তি নিসামনং আলোচনং অধিগমো এতস্সাতি খিপ্পনিসন্তি. তব্ভাৰো ‘‘খিপ্পনিসন্তিভাৰো’’তি আহ ‘‘খিপ্পদস্সনং খিপ্পাভিঞ্ঞতা’’তি.

কসিণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অভিভাযতনকথাৰণ্ণনা

২০৪. পটিভাগনিমিত্তভূতং কসিণারম্মণসঙ্খাতং আযতনং কারণং এতস্সাতি কসিণাযতনং, ঝানং. অথ ৰা আরম্মণস্স অনৰসেসফরণট্ঠেন কসিণঞ্চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো মনাযতনধম্মাযতনভাৰতো চাতি সসম্পযুত্তং ঝানং কসিণাযতনং. তেনেৰাহ ‘‘সতিপি অভিভাযতনানং কসিণাযতনত্তে’’তি. ভাৰনায নিমিত্তং ভাৰনানিমিত্তং, আরম্মণস্স পরিত্তপ্পমাণতা সুৰিসুদ্ধনীলাদিতা চ, তদেৰ নানত্তং. ভাৰনা এৰ ৰা পুব্বভাগভূতা ভাৰনানিমিত্তং, তস্স নানত্তং ভাৰনানিমিত্তনানত্তং. পুব্বভাগভাৰনা হি যথাৰুত্তৰিসেসে আরম্মণে পৰত্তিআকারৰিসেসতো নানাসভাৰাতি. কসিণনিমিত্তস্স অভিভৰনকভাৰনানিমিত্তনানত্তং কসিণ…পে… নানত্তং, ততোতি যোজেতব্বং.

এত্থ চ পুরিমানি চত্তারি অভিভাযতনানি ভূতকসিণারম্মণানি, ভূতকসিণেসু চ যং সুৰণ্ণং দুব্বণ্ণন্তি চ ন সক্কা ৰত্তুং. তত্থ পৰত্তিতানি সব্বত্থ ৰা ৰণ্ণাভোগরহিতেন পৰত্তিতানি পঠমততিযাভিভাযতনানীতি দুতিযচতুত্থানি ৰণ্ণকসিণারম্মণানি. যদি এৰং দুতিযচতুত্থেহি পঞ্চমাদীনং কো ৰিসেসোতি ‘‘পঞ্চমাদীনি ৰণ্ণতো রমণীযতরানি, ন তথা ইতরানী’’তি ৰদন্তি. পুরিমানিপি চত্তারি অট্ঠ কসিণারম্মণানেৰ, তস্মা তং নেসং মতিমত্তং ‘‘অট্ঠসু কসিণেসূ’’তি ৰুত্তত্তা. ৰিমোক্খেসু চ পঠমদুতিযৰিমোক্খা অট্ঠ কসিণারম্মণা. ততিযো ৰণ্ণকসিণারম্মণো. পঠমদুতিযাপি ৰা ৰণ্ণকসিণারম্মণা এৰ ‘‘বহিদ্ধা নীলকসিণাদিরূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতী’’তি ৰুত্তত্তা. আরম্মণমনুঞ্ঞতায হি তত্থ অনিগ্গতিতভাৰেন তেসং পৰত্তীতি. এৰং সন্তে ততিযস্স ইতরেহি কো ৰিসেসোতি? সুভাকারাভোগো. ততিযো এৰ হি সুভন্তি আভুজনৰসেন পৰত্ততি, ন ইতরেতি.

ঞাণং অপ্পনাপঞ্ঞা. ৰিজ্জমানেপীতি অপি-সদ্দেন অৰিজ্জমানেপীতি দস্সেতি. পরিত্তপ্পমাণতা অভিভৰনস্স কারণং ইমেসু চতূসু অভিভাযতনেসূতি অধিপ্পাযো. ননু চ সব্বত্থ ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৰচনতো ৰণ্ণাভোগসহিতানিযেৰ গহিতানীতি? ন গহিতানীতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ চা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি আগমেসু. তথা অপ্পমাণানীতি ৰণ্ণাভোগরহিতানি চ সব্বানি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি অত্থো. যদি এৰং কথং ৰিসিট্ঠানং ৰণ্ণাভোগেন রহিতানং সহিতানঞ্চ একজ্ঝং মনসি করোতি? ন একজ্ঝং, ৰিসুংযেৰ পন তেসু মনসিকারো. যদি ৰিসুং কথমেকন্তি? পরিত্তভাৰসামঞ্ঞতো. যদি এৰং ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণগ্গহণং অতিরিচ্ছতী’’তি, নাতিরিচ্ছতীতি দস্সেন্তো ‘‘অত্থি হি এসো পরিযাযো’’তিআদিমাহ. তত্থ যদিদং ৰণ্ণাভোগজনিতং ৰিসেসং অগ্গহেত্ৰা পরিত্তসামঞ্ঞেন একত্তং নেত্ৰা ‘‘পরিত্তানি অভিভুয্যা’’তি ৰত্ৰা পুন তদন্তোগধধম্মপ্পভেদং ৰিনেয্যৰসেন দস্সেতুং ‘‘তানি চে কদাচি ৰণ্ণৰসেন আভুজিতানি হোন্তি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যা’’তি ৰত্তব্বতায ৰণ্ণাভোগরহিতানি সহিতানি চ ৰিসুং মনসি কত্ৰা উভযত্থাপি ৰণ্ণাভোগরহিতপরিত্তাভিভৰনে তং সহিতপরিত্তাভিভৰনে চ পরিত্তাভিভৰনস্স সামঞ্ঞং গহেত্ৰা একন্তি ৰচনং, এসো পরিযাযো ৰিজ্জতীতি অযমধিপ্পাযো.

এৰং সুত্তন্তাভিধম্মপাঠৰিসেসতো অট্ঠকথায ৰিরোধাভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি সুত্তন্তাভিধম্মপাঠানং অৰিরোধং অধিপ্পাযৰিভাৰনেন দস্সেতুং ‘‘তত্থচা’’তিআদিমাহ. এৰং অভিধম্মে ৰণ্ণাভোগরহিতানি সহিতানি চ ৰিসুং ৰুত্তানি. সুত্তন্তে পন ‘‘উভযানি একজ্ঝ’’ন্তি ৰুত্তং, তং কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তদেত’’ন্তিআদি. তত্থ আগতস্সাতি সুত্তন্তে আগতস্স. তত্থ হি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি আগতং. অৰচনতোতি অভিধম্মে অৰচনতো. যদিপি ৰিমোক্খা ৰিসুং দেসিতা, কসিণাযতনভাৰো ৰিয পন অভিভাযতনানং ৰিমোক্খকিচ্চতাপি অত্থীতি অভিভাযতনৰিমোক্খানং ইধাপি সঙ্করো দুন্নিৰারোতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘সব্বৰিমোক্খকিচ্চসাধারণৰচনভাৰতো’’তি. তেন যথা অভিভাযতনদেসনাযং অভিভাযতনকিচ্চানি নিরৰসেসতো ৰুত্তানি, এৰং ৰিমোক্খদেসনাযং ৰিমোক্খকিচ্চানীতি ইধ তেসং অসঙ্করোযেৰাতি দস্সেতি.

যে চ যথাৰুত্তং ৰৰত্থানং ন সম্পটিচ্ছন্তি, তেহি সুত্তন্তাভিধম্মপাঠভেদে অঞ্ঞং কারণং ৰত্তব্বং সিযা. কিমেত্থ ৰত্তব্বং, ননু অট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা পন যথা সুত্তন্তে’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’’তি কারণং ৰুত্তন্তি. ন তং তস্স কারণৰচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘অজ্ঝত্তরূপান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যন্তি ইধ সুত্তন্তে চ ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি (অ. নি. ৮.৬৫) ৰুত্তৰচনং সন্ধাযাহ. বহিদ্ধা রূপানিযেৰ হি অভিভৰনীযানীতি. অঞ্ঞহেতুকন্তি দেসনাৰিলাসতো অঞ্ঞং অভিভৰনীযহেতু এতস্সাতি অঞ্ঞহেতুকং. অজ্ঝত্তঅরূপসঞ্ঞিতায এৰ, ন সুত্তন্তে ৰিয অজ্ঝত্তরূপসঞ্ঞিতায চাতি অত্থো. অৰিভূতত্তাতি ইদং ঞাণুত্তরানং সহ নিমিত্তুপ্পাদনেন অপ্পনানিব্বত্তনং আরম্মণস্স অভিভৰো ন সুট্ঠু ৰিভূতভাৰমন্তরেন সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ননু চ অট্ঠকথাযং পাঠদ্ৰযৰিসেসস্স দেসনাৰিলাসো কারণভাৰেন ৰুত্তোতি আহ ‘‘দেসনাৰিলাসো চ যথাৰুত্তৰৰত্থানৰসেন ৰেদিতব্বো’’তি. দেসনাৰিলাসো হি নাম ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ৰিজ্জমানস্সেৰ পরিযাযস্স ৰিভাৰনং ন যস্স কস্সচীতি. তত্থ চ ‘‘পরিযাযদেসনত্তা’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারৰৰত্থানং দেসনাৰিলাসনিবন্ধনমাহ. তথা চেৰ হি পুরতো দেসনাৰিলাসো ৰিভাৰিতো.

অভিভাযতনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিমোক্খকথাৰণ্ণনা

২৪৮. তন্তি ‘‘সসন্ততিপরিযাপন্নরূপ’’ন্তি ৰুত্তকেসাদিৰণ্ণমাহ. তং পন যস্মা খলমণ্ডলাদি ৰিয পরম্পরায ঝানস্স কারণং, তস্মা ‘‘ঝানস্স হেতুভাৰেনা’’তি আহ. যেনাতি যথাৰুত্তরূপৰিসেসেন. ৰিসিট্ঠেনাতি অতিসযপ্পত্তেন ‘‘রূপূপপত্তিযা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬০ আদযো; ৰিভ. ৬২৫) ৰিয উত্তরপদলোপেন ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুত্তেন রূপঝানেন. ‘‘ৰিসিট্ঠেনা’’তি ইমিনা হি অতিসযরূপযুত্তো রূপীতি ৰুত্তোতি দস্সেতি. ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি পথৰীকসিণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৪৯৯) ঝানানমেৰ কসিণভাৰেন পৰত্তা. সুত্তে আরম্মণানং কসিণভাৰেন পৰত্তা ‘‘পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৬০; অ. নি. ১০.২৫).

ৰিমোক্খকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ব্রহ্মৰিহারকথাৰণ্ণনা

২৫১. অঞ্ঞাণসম্পযুত্তাপি ৰা উপেক্খাৰেদনা অঞ্ঞাণুপেক্খা, উপেক্খাতি অঞ্ঞাণসম্পযুত্তা উপেক্খাৰেদনা, অঞ্ঞাণুপেক্খাতিপি এতাসংযেৰ নামন্তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৯৪৭) হি সম্মোহৰিনোদনিযং ৰক্খতীতি. অপ্পটিভাগনিমিত্তত্তেপি একং কতিপযে ৰা সত্তে ওদিস্স পৰত্তা পরিচ্ছিন্নরূপাদিউপাদানৰিসযে পৰত্তত্তা কথমপ্পমাণগোচরাতি আহ ‘‘ন চ সম্মুতিসচ্চৰসেনা’’তিআদি. এৰম্পি যথা নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি সত্তৰসেন পৰত্তাযপি মিচ্ছাদিট্ঠিযা সঙ্খারারম্মণতা ৰুচ্চতি উপাদানৰসেন, এৰং সত্তৰসেন পৰত্তানম্পি মেত্তাদীনং সঙ্খারারম্মণতাপি সিযাতি চে? ন, অপরামসনৰসেন পৰত্তানং মেত্তাদীনং সউপাদানগ্গহণাসম্ভৰতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপরামাসা’’তিআদি.

ব্রহ্মৰিহারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অসুভকথাৰণ্ণনা

২৬৩. ‘‘একাহমতং ৰা দ্ৰীহমতং ৰা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৯; ম. নি. ১.১১২) ৰুত্তাসু নৰসু সিৰথিকাসু ৰণ্ণৰসেন পৰত্তজ্ঝানং সিৰথিকাৰণ্ণজ্ঝানং. ননু চেতস্স ৰণ্ণকসিণেহি গহণং যুত্তং, ন অসুভেহীতি? ন, সিৰথিকাৰণ্ণং উপমং কত্ৰা অত্তনো কাযে পটিকূলত্তং অমুঞ্চিত্ৰাৰ ৰণ্ণৰসেন পৰত্তনতো. তেনেৰাহ ‘‘পটিকূলমনসিকারসামঞ্ঞেনা’’তি. অযমত্থো সিৰথিকাৰণ্ণজ্ঝানস্সাতি এত্থাপি যোজেতব্বোতি ৰিভাৰেন্তো ‘‘তম্পী’’তিআদিমাহ.

অসুভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অরূপাৰচরকুসলকথাৰণ্ণনা

২৬৫. রূপনিমিত্তন্তি রূপহেতু রূপাধিকরণং. রূপারূপনিমিত্তেসূতি রূপধম্মেসু চ পথৰীকসিণাদিনিমিত্তেসু চ. তদারম্মণজ্ঝানেসূতি এত্থ তং-সদ্দেন রূপনিমিত্তং পচ্চামসতি রূপম্পি ৰা রূপধম্মারম্মণানম্পি রূপাৰচরজ্ঝানানং সম্ভৰতো. রূপাদীসূতি রূপারূপনিমিত্ততদারম্মণজ্ঝানেসু রূপপটিবদ্ধধম্মেসু চ. অনাৰজ্জিতুকামতাদিনাতি আদি-সদ্দেন অসমাপজ্জিতুকামতাদিং সঙ্গণ্হাতি.

চুতিতো উদ্ধং উপ্পত্তিরহানং…পে… অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন সমতিক্কমোতি এতেন সমতিক্কমিতব্বত্তেন রূপাৰচরকুসলানং রূপাৰচরৰিপাককিরিযেহি ৰিসেসাভাৰং দস্সেতি অনধিগতভাৰতো. যেসঞ্হি রূপসঞ্ঞাদীনং অরূপভাৰনায সমতিক্কমাদিকো লব্ভতি, তে দস্সেতুং ‘‘অরূপভাৰনায অভাৰে চুতিতো উদ্ধং উপ্পত্তিরহান’’ন্তি ৰুত্তন্তি. যাতি একন্তরূপনিস্সিতা অৰসিট্ঠপরিত্তৰিপাকসঞ্ঞাদযো.

আনেঞ্জসন্তসমাপত্তিসুখানুভৰনভৰৰিসেসূপপজ্জনাদযো আরুপ্পসমাপত্তীনং অত্থাতি আহ ‘‘রূপসঞ্ঞা…পে… ন অত্থো’’তি.

ইধ উগ্ঘাটিতকসিণৰসেন পরিত্তানন্ততা হোতি নিপ্পরিযাযদেসনত্তাতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং পরিত্তকসিণুগ্ঘাটিতে কথমাকাসানঞ্চাযতনৰচনন্তি? তত্থাপি অনন্তফরণসব্ভাৰতো. তেনেৰাহ ‘‘অনন্তফরণতাসব্ভাৰে’’তি. যদি সব্বত্থ অনন্তফরণতা অত্থি, অথ কস্মা ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি ন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘সমযৰৰত্থাপনা’’তিআদি. তত্থ পটিপত্তীতি ঝানভাৰনাকারমাহ.

২৬৬. উগ্ঘাটভাৰো উগ্ঘাটিমং. যথা পাকিমং.

২৬৮. আকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাতিক্কমতো ততিযাতি পদুদ্ধারং কত্ৰা যুত্তিতো আগমতো চ তদত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘তদতিক্কমতো হী’’তিআদিমাহ. আরুপ্পসমাপত্তীনং আরম্মণাতিক্কমেন পত্তব্বত্তা ৰিসেসতো আরম্মণে দোসদস্সনং তদেৰ অতিক্কমিতব্বন্তি অযং যুত্তি, আরম্মণে পন অতিক্কন্তে তদারম্মণং ঝানম্পি অতিক্কন্তমেৰ হোতি. ভাৰনায আরম্মণস্স ৰিগমনং অপনযনং ৰিভাৰনা. পাল়িযন্তি ৰিভঙ্গে. ননু চ পাল়িযং ‘‘তঞ্ঞেৰ ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তং ‘‘ন আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি. ‘‘ন তঞ্ঞেৰৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিসেসৰচনেন অযমত্থো সিদ্ধো’’তি দস্সেন্তো ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তিআদিমাহ.

অরূপাৰচরকুসলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তেভূমককুসলৰণ্ণনা

২৬৯. সত্তহি মহাৰারেহীতি পটিচ্চসহজাতপচ্চযনিস্সযসংসট্ঠসম্পযুত্তপঞ্হাৰারেহি অনুলোমপচ্চনীযঅনুলোমপচ্চনীযপচ্চনীযানুলোমাদিনযা অনুলোমাদিনযা. ভারদ্ৰাজগোতমাদযো অট্ঠচত্তালীস লোকে গোত্তানি মূলভূতানি, তথা কট্ঠকলাপাদযো অট্ঠচত্তালীসেৰ চরণানীতি আহ ‘‘অট্ঠচত্তালীস’’ন্তিআদি. তত্থ তেসন্তি ভব্বাভব্বানং. দ্ৰারসীসেন দ্ৰারৰন্তানি গয্হন্তীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘তংতংদ্ৰারানি ৰা কাযাদীনী’’তি. অচিত্তীকারেন ৰা কতং হীনং, অজ্ঝুপেক্খনেন কতং মজ্ঝিমং, সক্কচ্চকতং পণীতং. আমিসকিঞ্জক্খাদিহেতু ৰা কতং হীনং, পুঞ্ঞফলকামতায কতং মজ্ঝিমং, কত্তব্বমিচ্চেৰ অরিযভাৰে ঠিতেন কতং পণীতং. ভৰসম্পত্তিলোভেন ৰা পৰত্তিতং হীনং, অলোভজ্ঝাসযেন পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, পরহিতায পৰত্তিতং পণীতং. পরিত্তকতং ৰা হীনং, মত্তসো কতং মজ্ঝিমং, অধিমত্তসো কতং পণীতং. মহগ্গতেসু পন পটিলদ্ধমত্তং হীনং, নাতিসুভাৰিতং মজ্ঝিমং, সুভাৰিতং ৰসিপ্পত্তং পণীতং. ইমেসুপি একেকস্স হীনাদিকস্স আযূহননানত্তাদিৰসেন হীনাদিভেদো লব্ভতিযেৰাতি দট্ঠব্বং. সম্পযুত্তধম্মানং ৰসেনাতি যো চিত্তপ্পভাৰিতো চিত্তসম্পযুত্তানং চিত্তাধিপতেয্যভাৰো, সো তংনিমিত্তে চিত্তে উপচরিতোতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো.

তেভূমককুসলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

লোকুত্তরকুসলৰণ্ণনা

২৭৭. ‘‘কেনট্ঠেন লোকুত্তর’’ন্তিআদি পটিসম্ভিদাৰচনং (পটি. ম. ২.৪৩) অট্ঠকথায আভতং, তস্মা তত্থ ‘‘তিৰিধোপি অনুত্তরধম্মো লোকং তরতী’’তিআদিনা সঙ্গহিতোতি তং তীহি পদেহি যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘লোকং তরতীতি এতেনা’’তিআদিমাহ. একেকস্মিং যোজেতব্বো লোকস্স অন্তগমনাদিতায মগ্গাদীসুপি লব্ভমানত্তা. মগ্গেযেৰ ৰা তিৰিধোপি অত্থো যোজেতব্বোতি সম্বন্ধো. অনতিৰত্তনাদীতি আদি-সদ্দেন ইন্দ্রিযানং একরসতা তদুপগৰীরিযৰাহনং আসেৰনাতি ইমে তযো ভাৰনাৰিসেসে সঙ্গণ্হাতি. যস্মা চেতে ভাৰনাৰিসেসা সংকিলেসৰোদানেসু ৰট্টৰিৰট্টেসু চ তংতংআদীনৰানিসংসদস্সনভূতায পুব্বভাগপঞ্ঞায সম্পাদিতেন ঞাণৰিসেসেন নিপ্ফজ্জন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… ৰড্ঢেতী’’তি.

নিস্সযো হোতীতি রুক্খো ৰিয সাখায আধারভাৰেন ৰোহরীযতীতি অত্থো. ফলঞাণফলঙ্গানং নিস্সযৰচনং নিস্সযপচ্চযত্তা. ততোযেৰ নিস্সযভাৰতো পতিট্ঠাভাৰতো. অরিযফলসন্নিস্সযেন হি অরিযা কতকিচ্চা সুট্ঠু নিব্বিন্নসব্বভৰাপি চিরতরং লোকে পরহিতায তিট্ঠন্তি. কিলেসানং ওধিসো পজহনকাপি অরিযমগ্গা অৰিসেসেন সব্বাকুসলানং সব্বকুসলপটিপক্খতায অঞ্ঞমগ্গপ্পহাতব্বেসুপি কেনচি পহানাকারেন পৰত্তন্তীতি তং পহানাকারং দস্সেন্তো ‘‘ইতরেসং ৰিজ্জুতোভাসেন ৰিয তমস্সা’’তি আহ. যেন পাল়িযং হেট্ঠিমমগ্গঞাণানং ৰিজ্জূপমতা দস্সিতা. যদি এৰং উপরিমগ্গৰজ্ঝা কিলেসা ইতরেতি ইধাধিপ্পেতা. ন তেসং সমুচ্ছেদৰচনং যুত্তং. ন হি ভাৰনায পহাতব্বে দস্সনমগ্গো সমুচ্ছিন্দিতুং সক্কোতি. তথা চ সতি দস্সনেন পহাতব্বা এৰ তে সিযুং. অথ তদঙ্গপ্পহানং অধিপ্পেতং, যেন ‘‘ৰিজ্জুতোভাসেন ৰিয তমস্সা’’তি ৰুত্তং, তং পুব্বভাগৰিপস্সনায এৰ সিদ্ধং ন চ যুত্তং লোকুত্তরমগ্গো তদঙ্গৰসেন কিলেসে পজহতীতি. ৰিক্খম্ভনেপি এসেৰ নযো, অনুলোমঞাণেনেৰ তস্স সাতিসযং সাধিতত্তা. অথ পন পঠমমগ্গৰজ্ঝা এৰ কিলেসা ইতরেতি অধিপ্পেতা, এৰং সন্তে তেসং ইতরভাৰোৰ ন সিযা, ন চ অনপাযগমনীযা নাম কিলেসা দস্সনেন পহাতব্বা অত্থি, নাপি পঠমমগ্গৰজ্ঝা কিলেসা তেন ৰিজ্জুতোভাসেন ৰিয তমো সমুচ্ছিন্দিতব্বাতি ৰত্তুং যুত্তন্তি উপপরিক্খিতব্বোযং ‘‘ইতরেসং…পে… সমুচ্ছেদো’’তি. লোকিযজ্ঝানম্পি ন ৰিনা পটিপদায ইজ্ঝতীতি ইদং অধিপ্পাযৰসেন নেতব্বং নেয্যত্থত্তাতি তং অধিপ্পাযং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অকতাধিকারস্সা’’তি আহ. তেন যথাৰুত্তৰচনস্স চ সপ্পদেসতং দস্সেতি. ননু চ কতাধিকারস্স অরিযস্স মগ্গেন সমিজ্ঝমানম্পি ঝানং মগ্গপটিপদাৰসেন পটিপদাসহিতমেৰাতি. ন ৰিনা পটিপদায ইজ্ঝতীতি সক্কা ৰত্তুং, তেনেতং ৰচনং নিপ্পদেসমেৰাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘কতাধিকারস্স পনা’’তিআদি. ইদানি তস্স ৰচনস্স অধিপ্পাযৰসেন গহেতব্বত্থতা পাল়িতোপি ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যথাৰুত্ত…পে… কতা’’তি.

‘‘যো কোচীতি অৰিসেসৰচন’’ন্তি তস্স অপৰাদং দস্সেন্তো ‘‘সকিং দ্ৰিক্খত্তু’’ন্তি আদিমাহ. পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহণং পরিজাননং. নামরূপৰৰত্থাপনাদীনন্তি নামরূপৰৰত্থাপনপচ্চযপরিগ্গহলক্খণপটিৰেধনিকন্তিপরিযাদানানং. কিচ্ছসিদ্ধিতোতি নামরূপৰৰত্থাপনাদীনং কেসঞ্চি সব্বেসম্পি ৰা কিচ্ছসিদ্ধিতো. এস নযো দুতিযৰারাদীসুপি যথাসম্ভৰং. সুখসিদ্ধিযম্পীতি নামরূপৰৰত্থাপনাদীনং কিচ্ছসিদ্ধি মগ্গপাতুভাৰদন্ধভাৰস্স কারণভাৰে অনেকন্তিকা. ৰিপস্সনাসহগতিন্দ্রিযানং পন মন্দতা তস্স একন্তকারণন্তি দস্সেতি.

এতদন্তত্তা পটিপদাযাতি এতেন নিপ্পরিযাযতো পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিসঙ্খাতায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চিরাচিরপ্পৰত্তিৰসেন মগ্গস্স খিপ্পদন্ধাভিঞ্ঞতা ৰুত্তাতি দস্সেতি. পুরিমানন্তি পুরিমৰারানং, লক্খণপটিৰেধাদীনংযেৰ ৰা. হেট্ঠিমকোটিযা তিক্খত্তুং কিলেসৰিক্খম্ভনে সতি দুক্খাপটিপদাভাৰো, ন ততো হেট্ঠাতি নিচ্ছিতত্তা আহ ‘‘তিক্খত্তুং ৰিক্খম্ভনৰারতাৰসেনা’’তি. তস্স সুখাপটিপদা ৰেদিতব্বা উক্কংসৰসেনাতি অধিপ্পাযো.

যস্মিং পুগ্গলে ৰিসংৰাদনভেদনানিট্ঠানত্থনিযোজনানং পৰত্তি, তত্থ সিনেহৰিরহেনেৰ তেসং পৰত্তি, সো চ পুগ্গলো অসঙ্গহিতো হোতীতি মুসাৰাদাদীনং ৰিসংৰাদনাদিকিচ্চতায লূখতা চ অপরিগ্গহতা চ ৰুত্তা. তপ্পটিপক্খৰিরুদ্ধসভাৰত্তা সম্মাৰাচায সিনিদ্ধভাৰতা পরিগ্গাহকসভাৰতা. সদ্ধাৰিসেসযোগতো ৰা তস্সা সিনিদ্ধভাৰো দট্ঠব্বো. সমুট্ঠাপেতীতি পৰত্তেতি. জীৰমানো ৰা সত্তো, সম্পযুত্তধম্মা ৰা ৰোদাযন্তি এতেন সযং ৰা ৰোদাযতীতি ৰোদানং.

২৮৫. তণ্হাদিট্ঠীহি পতিট্ঠানং. অৰসেসকিলেসাভিসঙ্খারেহি আযূহনা. সস্সতদিট্ঠিযা পতিট্ঠানং. উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহনা. লীনৰসেন পতিট্ঠানং. উদ্ধচ্চৰসেন আযূহনা. কামসুখানুযোগৰসেন পতিট্ঠানং. অত্তকিলমথানুযোগৰসেন আযূহনা. সব্বাকুসলাভিসঙ্খারৰসেন পতিট্ঠানং. সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খারৰসেন আযূহনাতি ওঘতরণসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তেসু পকারন্তরেসু ইধ অৰুত্তানং ৰসেনপি পতিট্ঠানাযূহনা ৰেদিতব্বা.

অথ ৰা কিলেসগ্গহণেন তণ্হাসস্সতদিট্ঠিসব্বাকুসলাভিসঙ্খারা গহিতা তংসভাগতায তদেকট্ঠতায চ. তথা অভিসঙ্খারগ্গহণেন অৰসেসকিলেসউচ্ছেদদিট্ঠিসব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খারা. লীনুদ্ধচ্চকামসুখত্তকিলমথানুযোগানং ৰিসুং ৰুত্তত্তা তেহি ন যোজেতব্বন্তি কিলেসাভিসঙ্খারৰসেন পতিট্ঠানাযূহনে ৰত্ৰা তণ্হাদিট্ঠীনং তত্থ ৰিসেসপচ্চযতং দীপেতুং তদুভযৰসেনপি যোজনা কতা. নযদস্সনং ৰা এতং তত্থ দট্ঠব্বং. এৰমিতরেপি পকারা যোজেতব্বাতি. ‘‘চতূহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো’’তিআদীসু (ম. নি. ৪.১১২, ১১৪) অঙ্গ-সদ্দস্স কারণত্থতা দট্ঠব্বা.

২৯৯. মুসাৰাদাদীনি ভাসমানো করোতি নাম কিং ৰক্খমানং কিরিযং, কা পন সাতি? মুসাৰাদাদিকিরিযাতি ৰিদিতোৰাযমত্থো. এৰং ৰা এত্থ যোজনা দট্ঠব্বা.

৩০১. নিপ্ফাদিতপচ্চযানন্তি চীৰরাদিপচ্চযানং. কুহনৰত্থূনীতি পাপিচ্ছতং নিস্সায লূখচীৰরাদিসেৰনৰসেন ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসতি, সো অরহা’’তিআদিনা (পারা. ২২৪) অত্তানং অরিযগুণসামন্তং কত্ৰা ভণনৰসেন ৰিসেসলাভিনো ৰিয অত্তনো পরিহরণৰসেন চ পৰত্তা অকুসলচিত্তুপ্পাদা পরেসং ৰিম্হাপনকারণানি কুহনৰত্থূনি.

৩৪৩. সতিপি সগুণারম্মণেহি মগ্গস্স অনিমিত্তনামলাভে ন নিপ্পরিযাযেন ৰিপস্সনা অনিমিত্তনামিকাতি আগমনতো মগ্গো অনিমিত্তনামং ন লভতীতি আহ ‘‘ন পন সগুণারম্মণেহি…পে… সিদ্ধং হোতী’’তি. যস্মা পন আগমনতো সুঞ্ঞতং অপ্পণিহিতন্তি লদ্ধনামস্স মগ্গস্স সগুণতো আরম্মণতো চ তংনামাভাৰো ন কদাচিপি অত্থি, তস্মা নামত্তযপারিপূরিহেতুআগমনতো নামলাভোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পরিপুণ্ণনামসিদ্ধিহেতুত্তা’’তি. সব্বেসন্তি সব্বৰিমোক্খমুখাগতানম্পি মগ্গানং. নামত্তযযোগোতি সুঞ্ঞতাপণিহিতানিমিত্তনামযোগো. ৰৰত্থানং অসঙ্করো.

৩৫০. নিমিত্তধম্মা সঙ্খারা তেহি সনিমিত্তা সৰিগ্গহা ৰিয উপট্ঠহন্তীতি তেসং অভাৰিতভাৰনস্স ভাৰিতভাৰনস্স চ উপট্ঠহনাকারং দস্সেন্তো ‘‘সমূহাদী’’তিআদিমাহ. তেন চ ‘‘ৰিমোক্খেন সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) ৰুত্তং, ন ‘‘তস্মিং ৰিমোক্খে’’তি, তস্মা ‘‘অনিমিত্তৰিমোক্খোতি অনিচ্চানুপস্সনং আহা’’তি ৰুত্তং. ইতরত্থাপি এসেৰ নযো. অনিমিত্তস্স অনিমিত্তভাৰাভাৰো নত্থীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু চ অনিচ্চানুপস্সনায অনিমিত্তৰিমোক্খভাৰো পরিযাযেনাতি নিপ্পরিযাযদেসনায তস্সা অনিমিত্তভাৰাভাৰো অত্থি এৰ, এৰঞ্চ সতি ‘‘অনিমিত্তস্স অনিমিত্তনামদানাভাৰো’’তি চ ন ন সক্কা ৰত্তুন্তি উপমাসংসন্দনং সুট্ঠুতরং যুজ্জতি, তথা অনিমিত্তেন মগ্গস্স অনিমিত্তভাৰো ন যুজ্জতিযেৰ. তেনাহ ‘‘পরমত্থতো নামং দাতুং ন সক্কোতী’’তি? সচ্চমেতং, পরিযাযসিদ্ধংযেৰ পন অনিচ্চানুপস্সনায অনিমিত্তভাৰং গহেত্ৰা মগ্গসোধনৰসেনাযমনুযোগো কতো ‘‘অনিমিত্তৰিমোক্খস্স অনিমিত্তভাৰাভাৰো নত্থীতিৰিরুদ্ধং ৰিয হোতী’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অনিমিত্তং…পে… দীপিতো হোতী’’তি সযমেৰ ৰক্খতীতি. সামঞ্ঞন্তি উপমোপমিতব্বানং সম্বন্ধমাহ. ন মগ্গাধিপতীতি মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি ছন্দচিত্তানং অযং সমঞ্ঞা নত্থীতি অত্থো. ন চ তেহি মগ্গস্সাতি ছন্দচিত্তেহি মগ্গো অধিপতি এতস্সাতি মগ্গাধিপতীতি অযং সমঞ্ঞা মগ্গস্স নত্থি. কস্মা? তেসং ছন্দচিত্তানং অমগ্গঙ্গত্তা.

ঝানস্স সুঞ্ঞতাদিনামকত্তাতি এতেন ইন্দ্রিযবলাদীনম্পি মগ্গসম্পযোগতো সুঞ্ঞতাদিনামকতা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. সতিপি পচ্চনীকামসনে ন তস্স মগ্গস্স তং পরিব্যত্তং যথা সরসতাতি আহ ‘‘সরসপ্পধানো’’তি. দ্ৰীহীতি সরসপচ্চনীকেহি. অঞ্ঞনিরপেক্খেহীতি আগমননিরপেক্খেহি. তস্মাতি যস্মা সরসতোৰ নামলাভে অৰৰত্থানাপত্তি সব্বস্স মগ্গস্স সব্বনামভাৰাপত্তি হোতি, তস্মা. অত্তাভি…পে… মগ্গাতি তেন আগমনতো নামলাভস্স পচ্চনীকতো নামলাভভাৰং দস্সেতি. সরসন্তরেতি অনিমিত্তভাৰাদিকে. পচ্চনীকসহিতেন সরসেনাতি সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতভাৰেহি তদাগমনেহি. নিমিত্তগ্গহণানিৰারণাতি সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স অনিসেধনতো. সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতস্সেৰ মগ্গস্স ৰুত্তত্তা অনিচ্চতো ৰুট্ঠহন্তস্স মগ্গো ইধ অসঙ্গহিতো সিযাতি আসঙ্কিত্ৰা আহ ‘‘অনিচ্চানুপস্সনা’’তিআদি. সঙ্খারেহি ৰুট্ঠানং ন সিযা, লক্খণেহি এৰ ৰুট্ঠানং সিযাতি অধিপ্পাযো, লক্খণপটিৰেধো ন সিযা অতদারম্মণত্তাতি অত্থো. সঙ্খারানঞ্হি হুত্ৰা অভাৰউদযব্বযপটিপীল়নাৰসৰত্তনাকারেসু অনিচ্চতাদিলক্খণৰোহারো.

আকারৰন্তেসু গহিতেসু তদাকারোপি গহিতোযেৰ হোতীতি আহ ‘‘লক্খণানিপি পটিৰিদ্ধানি হোন্তি তদাকারসঙ্খারগ্গহণতো’’তি. যথাৰুত্তাধিপ্পাযেনাতি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা ‘‘সঙ্খারেসূ’’তিআদিনাৰ ৰুত্তপ্পকারাধিপ্পাযেন. ৰিসুন্তি সঙ্খারেহি ৰিনিৰত্তেত্ৰা.

লোকুত্তরকুসলং

পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা

পঞ্চধা উদ্দিসতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অজ্ঝত্তদুকৰসেন রূপদুকৰসেন চ ভিন্দিত্ৰা অভিন্দিত্ৰা চ নিমিত্তৰচনেনেৰ উদ্দিসতি পৰত্তস্সপি সঙ্খারনিমিত্তভাৰানতিৰত্তনতো ৰুট্ঠাতব্বতাসামঞ্ঞতো চ. তেনেৰ উপাদিন্নানুপাদিন্নৰসেন পৰত্তং দ্ৰিধা কত্ৰা নিদ্দিসিত্ৰাপি ‘‘অযং তাৰ নিমিত্তে ৰিনিচ্ছযো’’তি নিমিত্তৰসেনেৰ নিগমেতি. এত্থ চ নিমিত্তং অজ্ঝত্তবহিদ্ধা, পৰত্তং পন অজ্ঝত্তমেৰাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসন্তি বোজ্ঝঙ্গঝানঙ্গমগ্গঙ্গানং অসদিসতং. অসমাপজ্জিতুকামতাসঙ্খাতা ৰিতক্কাদিৰিরাগভাৰনা অসমাপজ্জিতুকামতাৰিরাগভাৰনা. ইতরস্সাতি পাদকজ্ঝানাদিকস্স. অতব্ভাৰতোতি যথাৰুত্তৰিরাগভাৰনাভাৰস্স অভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা মগ্গাসন্নায ৰিপস্সনায সোমনস্সসহগতত্তে মগ্গস্স পঠমাদিজ্ঝানিকতা চ উপেক্খাসহগতত্তে পঞ্চমজ্ঝানিকতা এৰ চ তব্বসেন চ বোজ্ঝঙ্গাদীনং ৰিসেসোতি তেসং নিযমে আসন্নকারণং পধানকারণঞ্চ ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা, ন এৰং পাদকজ্ঝানাদযোতি.

ইদানি অপাদকপঠমজ্ঝানপাদকানং পকিণ্ণকসঙ্খারপঠমজ্ঝানানি সম্মসিত্ৰা নিব্বত্তিতানঞ্চ মগ্গানং একন্তেন পঠমজ্ঝানিকভাৰতো ৰিপস্সনানিযমোযেৰেত্থ একন্তিকো পধানঞ্চাতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘ৰিপস্সনানিযমেনেৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইতরেতি দুতিযজ্ঝানিকাদিমগ্গা. পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতাৰিরাগভাৰনাভূতা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা অধিট্ঠানভূতেন পাদকজ্ঝানেন আহিতৰিসেসা মগ্গস্স ঝানঙ্গাদিৰিসেসনিযামিকা হোতীতি ‘‘পাদকজ্ঝানৰিপস্সনানিযমেহী’’তি ৰুত্তং. যথা চ অধিট্ঠানভূতেন পাদকজ্ঝানেন, এৰং আরম্মণভূতেন সম্মসিতজ্ঝানেন উভযসব্ভাৰে অজ্ঝাসযৰসেন আহিতৰিসেসা ৰিপস্সনা নিযমেতীতি আহ ‘‘এৰং সেসৰাদেসুপি…পে… যোজেতব্বো’’তি.

পাদকজ্ঝানসঙ্খারেসূতি পঠমজ্ঝানসঙ্খারেসু. ‘‘পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) হি ৰুত্তং. তংতংৰিরাগাৰিরাগভাৰনাভাৰেনাতি ৰিতক্কাদীনং ৰিরজ্জনাৰিরজ্জনভাৰনাভাৰেন. তেন আরম্মণজ্ঝানস্সপি ৰিপস্সনায ৰিসেসাধানং উপনিস্সযতমাহ.

পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানানিযেৰ বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসানং উপনিস্সযো কারণন্তি পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযো, তস্স সব্ভাৰে. তদভাৰাভাৰতোতি তস্স অজ্ঝাসযস্স অভাৰাভাৰতো.

চতুত্থজ্ঝানিকস্স মগ্গস্স আরুপ্পে অরূপজ্ঝানমেৰ পাদকং সিযাতি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানিকৰজ্জান’’ন্তি. অরিযমগ্গস্স ওল়ারিকঙ্গাতিক্কমনূপনিস্সযা ৰিপস্সনায অধিট্ঠানারম্মণভূতা দুতিযজ্ঝানাদযো. পঞ্চহি অঙ্গেহীতি পঞ্চহি ঝানঙ্গেহি. ‘‘তংতংৰাদেহি পঞ্ঞাপিযমানানি পাদকজ্ঝানাদীনি ৰাদসহচারিতায ‘ৰাদা’তি ৰুচ্চন্তী’’তি অধিপ্পাযেন ‘‘তযোপেতে ৰাদে’’তি আহ. ৰদন্তি এতেহীতি ৰা ৰাদকরণভূতানি পাদকজ্ঝানাদীনি ৰাদা.

ৰিপাকসন্তানস্স…পে… সুসঙ্খতত্তাতি এতেন যস্মিং সন্তানে কম্মং উপ্পজ্জতি, তত্থ উপ্পজ্জমানমেৰ কিঞ্চি ৰিসেসাধানং করোতীতি দীপেতি. যতো তস্মিংযেৰ সন্তানে তস্স ৰিপাকো, নাঞ্ঞত্থ.

পুরিমানুলোমং ৰিয তন্তি যথা গোত্রভুট্ঠানে উপ্পন্নানুলোমতো পুরিমঅনুলোমঞাণং তং গোত্রভুট্ঠানে উপ্পন্নানুলোমং অনুবন্ধতি, এৰং. তদপীতি গোত্রভুট্ঠানে উপ্পন্নানুলোমঞাণম্পি অঞ্ঞং অনুলোমঞাণমেৰ অনুবন্ধেয্য, তস্স অনন্তরং উপ্পজ্জেয্য. সা ভূমীতি সা পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্খাতা কিলেসানং উপ্পত্তিট্ঠানতায ভূমি. একো ভৰোতি গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি এতেন সত্ত ভৰে দ্ৰে ভৰেতি ইদম্পি অধিপ্পাযৰসেন নেতব্বত্থং, ন যথারুতৰসেনাতি দস্সেতি. তত্থাযং অধিপ্পাযো – একৰারং কামাৰচরদেৰেসু একৰারং মনুস্সেসূতি এৰম্পি মিস্সিতূপপত্তিৰসেন তেসু একিস্সা এৰ উপপত্তিযা অযং পরিচ্ছেদো. যং পন ‘‘ন তে ভৰং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি (খু. পা. ৬.৯; সু. নি. ২৩২) ৰুত্তং, তম্পি কামাৰচরভৰংযেৰ সন্ধাযাহ. মহগ্গতভৰানং পরিচ্ছেদো নত্থীতি ৰদন্তি. তথা ‘‘ঠপেত্ৰা দ্ৰে ভৰে’’তি এত্থাপি কামাৰচরদেৰমনুস্সভৰানং মিস্সকৰসেনেৰ, তস্মা কামধাতুযং যে দ্ৰে ভৰাতি কামাৰচরদেৰমনুস্সৰসেন যে দ্ৰে ভৰাতি অত্থো. পুরিমৰিকপ্পেসু পুগ্গলভেদেন পটিপদা ভিন্দিত্ৰা কস্সচি চলতীতি, কস্সচি ন চলতীতি কত্ৰা ‘‘চলতি এৰা’’তি অৰধারণমন্তরেন অত্থো ৰুত্তো. যস্মা পন অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০ লোকুত্তরকুসলপকিণ্ণককথা) ‘‘যথা চ পটিপদা, এৰং অধিপতিপি চলতি এৰা’’তি ৰুত্তং, তস্মা সব্বেসম্পি পটিপদাসু অভেদেন গহিতাসু একন্তেন চলনং সম্ভৰতীতি ‘‘চলতিচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ন চলতী’’তি ততিযৰিকপ্পো চলনাৰধারণো ৰুত্তো.

লোকুত্তরকুসলপকিণ্ণককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমমগ্গৰীসতিমহানযৰণ্ণনা

৩৫৭. ঝানমগ্গাদিপরিযাযেহি কথিতে বোজ্ঝনকাতি অধিপ্পেতা, ৰিসেসতো পুব্বভাগে ‘‘ঝানং ভাৰেমি মগ্গং ভাৰেমী’’তি পৰত্তজ্ঝাসযা হোন্তীতি অধিপ্পাযেন ‘‘যস্স পুব্বভাগে’’তিআদিমাহ.

৩৫৮. উপনিস্সযৰসেনাতি তথা চিত্তপ্পৰত্তিসঙ্খাতেন পুব্বভাগাভিসঙ্খারেন. তেনেৰাহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি. তদনুরূপবলাতি অধিপতিপচ্চযলাভেন সত্তিৰিসেসযোগমাহ. যদি পুব্বভাগাভিসঙ্খারৰসেন ছন্দাদীনং অধিপতিভাৰো, কিমত্থমেতেযেৰ এৰং ৰুত্তা, ননু সদ্ধাদীনম্পি পুব্বভাগাভিসঙ্খারো লব্ভতীতি আহ ‘‘সেসধম্মান’’ন্তিআদি. অতংসভাৰত্তাতি সম্পযুত্তেহি সাতিসযমনুৰত্তিতব্বভাৰরহিতত্তা. কিঞ্চাপি হি সদ্ধাদযোপি ইন্দ্রিযপচ্চযতায সম্পযুত্তেহি অনুৰত্তযন্তি, একস্মিং পন চিত্তুপ্পাদে সমধুরেন অঞ্ঞেন ৰিনা সম্পযুত্তেহি অনুৰত্তনীযভাৰো ন তেসং যথা ছন্দাদীনন্তি তেযেৰ অধিপতিভাৰেন ৰুত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযসহজাতাধিপতিপচ্চযানং ৰিসেসো পরিব্যত্তো হোতি.

চতুমগ্গনযসহস্সৰণ্ণনা

৩৬২. মানস্স দিট্ঠিসদিসা পৰত্তি. তথা হি সো অধিপতি ৰিয অঞ্ঞাধিপতিনা দিট্ঠিযা সহ নপ্পৰত্ততীতি. একদেস…পে… উপমা হোতি, ন সব্বসামঞ্ঞেন, ইতরথা সূরিযত্থঙ্গমনে অন্ধকারাৰত্থরণং ৰিয অগ্গমগ্গতিরোধানে সচ্চপটিচ্ছাদকতমপ্পৰত্তি আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞে অঞ্ঞে. ‘‘আনীতং ইদং সুত্ত’’ন্তি ৰিভত্তি পরিণামেতব্বা. যথাৰুত্তনযেনাতি ইমিস্সা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন. ন উপমায ৰুত্তত্তাতি ইমস্মিং সুত্তে ন উপমায ৰুত্তভাৰতো. যথাৰুত্তনযেনাতি ৰা এতস্মিং সুত্তে ৰুত্তপ্পকারেন নযেন ইমিস্সা অট্ঠকথাযং উপমায ন ৰুত্তত্তা. অৰযৰা ৰিয হোন্তি, যেন তে চেতসি নিযুত্তা, চিত্তস্স এতেতি চ চেতসিকাতিআদিনা ৰুচ্চন্তি, ন পন ‘‘ফস্সিকা’’তিআদিনাতি দট্ঠব্বং.

কুসলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.