দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১-৬. সমানদেসগ্গহণানং একস্মিংযেৰ ৰত্থুস্মিং গহেতব্বানং, একৰত্থুৰিসযানং ৰা. অথ ৰা সমানদেসানং একৰত্থুকত্তা সমানগহেতব্বভাৰানং একুপ্পাদিতোতি অত্থো. যে ধম্মা হেতুসহগতা, তে হেতূহি সহ সঙ্গয্হন্তি. যো চ তেসং সহেতুকভাৰো, সো সহজাতাদীহি হেতূহি কতোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সমা…পে… সব্ভাৰ’’ন্তি. আদি-সদ্দেন চেত্থ সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনাদিহেতুব্যাপারে পরিগ্গণ্হাতি. একীভাৰূপগমনন্তি এককলাপভাৰেন পৰত্তমানানং চিত্তচেতসিকানং সংসট্ঠতায সমূহঘনভাৰেন দুৰিঞ্ঞেয্যনানাকরণতংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ধম্মনানত্তাভাৰেপীতি সভাৰত্থভেদাভাৰেপি. পদত্থনানত্তেনাতি নানাপদাভিধেয্যতাভেদেন. এতেন পকারন্তরাপেক্খং দুকন্তরৰচনন্তি দস্সেতি. অনেকপ্পকারা হি ধম্মা. তেনেৰ ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ৰুত্তং. অযঞ্চ অত্থো তিকেসুপি দট্ঠব্বো. যেসং ৰিনেয্যানং যেহি পকারৰিসেসেহি ধম্মানং ৰিভাৰনে কতে পটিৰেধো হোতি, তেসং তপ্পকারভেদেহি ধম্মানং ৰিভাৰনং. যেসং পন যেন একেনেৰ পকারেন ৰিভাৰনে পটিৰেধো হোতি, তেসম্পি তং ৰত্ৰা ধম্মিস্সরত্তা তদঞ্ঞনিরৰসেসপ্পকারৰিভাৰনঞ্চ দেসনাৰিলাসোতি আহ ‘‘দেসেতব্বপ্পকারজানন’’ন্তিআদি. ননু একেন পকারেন জানন্তস্স তদঞ্ঞপ্পকারৰিভাৰনং অফলং হোতীতি? ন হোতি পটিসম্ভিদাপ্পভেদস্স উপনিস্সযত্তা. তে পকারা এতেসন্তি তপ্পকারা, তব্ভাৰো তপ্পকারতা. ইমিনা ধম্মানং ৰিজ্জমানস্সেৰ পকারৰিসেসস্স ৰিভাৰনং দেসনাৰিলাসোতি দস্সেতি.

অঞ্ঞত্থাপীতি ‘‘অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’’তিআদীসু. যথা পঠমদুকেকদেসে গহেত্ৰা দুতিযততিযদুকেহি সদ্ধিং ছট্ঠদুকনযে যোজনা ‘‘হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপী’’তিআদযো তযো দুকা লব্ভন্তি, এৰং দুতিযততিযদুকেকদেসে গহেত্ৰা পঠমদুকেন সদ্ধিং যোজনায ‘‘সহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, অহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুসম্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুৰিপ্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপী’’তি চত্তারো দুকা লব্ভন্তি, তে পন ৰুত্তনযেনেৰ সক্কা দস্সেতুন্তি ন দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. অথ ৰা পাল়িযং ৰুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুরিমেহি দ্ৰীহি নিন্নানাকরণতো এতে ন ৰুত্তা. সন্নিৰেসৰিসেসমত্তমেৰ হেত্থ ৰিসেসোতি. তেনেৰ হি নিন্নানত্থত্তা পাল়িযং আগতদুকেসু যথানিদ্ধারিতদুকানং যথাসম্ভৰং অৰরোধনেন অৰুত্ততং দস্সেতুং ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিমাহ.

অথ ৰা ‘‘এতেন ৰা গতিদস্সনেনা’’তিআদিনা ৰক্খমাননযেন ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চা’’তিআদীনং সম্ভৰন্তানং দুকানং সঙ্গহে সতি এতেসম্পি সঙ্গহো সিযা. যতো ৰা দুকতো পদং নিদ্ধারেত্ৰা দুকন্তরং ৰুচ্চতি, তেন সতি চ নানত্তে দুকন্তরং লব্ভতি, ন চেত্থ কোচি ৰিসেসো যথাৰুত্তদুকেহীতি সংৰণ্ণনাসু ন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ যথা সহেতুকদুকতো হেতুসম্পযুত্তদুকস্স, হেতুসহেতুকদুকতো চ হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকস্স পদত্থমত্ততো নানত্তং, ন সভাৰত্থতো. এৰং সন্তেপি সহেতুকহেতুসহেতুকদুকে ৰত্ৰা ইতরেপি ৰুত্তা, এৰং হেতুসম্পযুত্তহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকাদীহি সভাৰত্থনানত্তাভাৰেপি পদত্থনানত্তসম্ভৰতো ধম্মনানত্তাভাৰেপি পদত্থনানত্তেন দুকন্তরং ৰুচ্চতীতি ৰুত্তত্তা ‘‘হেতুসহগতা ধম্মা, ন হেতুসহগতা ধম্মা, হেতুসহজাতা ধম্মা, ন হেতুসহজাতা ধম্মা. হেতুসংসট্ঠা ধম্মা, হেতুৰিসংসট্ঠা ধম্মা. হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা, ন হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা. হেতুসহভুনো ধম্মা, ন হেতুসহভুনো ধম্মা’’তিআদীনং, তথা ‘‘হেতূ চেৰ ধম্মা হেতুসহগতা চা’’তিআদীনং, ‘‘ন হেতূ খো পন ধম্মা হেতুসহগতাপি, ন হেতুসহগতাপী’’তিআদীনঞ্চ সম্ভৰন্তানং অনেকেসং দুকানং সঙ্গহো অনুঞ্ঞাতো ৰিয দিস্সতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘এতেন ৰা গতিদস্সনেনা’’তিআদি. এৰং আসৰগোচ্ছকাদীসুপি অযমত্থো যথাসম্ভৰং ৰত্তব্বো. ধম্মানং ৰা সভাৰকিচ্চাদিং বোধেতব্বাকারঞ্চ যাথাৰতো জানন্তেন ধম্মসামিনা যত্তকা দুকা ৰুত্তা, তত্তকেসু ঠাতব্বং. অদ্ধা হি তে দুকা ন ৰত্তব্বা, যে ভগৰতা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. ন হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থোতি অধিপ্পাযো. তেসূতি পঠমদুকততিযদুকেসু. যদি দুকন্তরেহি দুকন্তরপদেহি চ সমানত্থত্তা এতেসং দুকানং দুকন্তরপদানঞ্চ অৰচনং, এৰং সতি ছট্ঠদুকে পঠমপদম্পি ন ৰত্তব্বং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন সমানত্থত্তা. তথা চ ছট্ঠদুকোযেৰ ন হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চতুত্থদুকে’’তিআদি. দুকপূরণত্থন্তি ইদং সমানত্থতংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, দেসনাৰিসেসো পন ৰিজ্জতিযেৰ. অত্থন্তরতাভাৰেপি পকারভেদহেতুকং দুকন্তরৰচনন্তি দস্সিতো হি অযমত্থোতি. এতেন গতিদস্সনেনাতি অত্থৰিসেসাভাৰেপি ছট্ঠদুকপূরণসঙ্খাতেন নযদস্সনেন. পঠমদুকে…পে… দস্সিতো পাল়িযং ৰুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি, অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুরিমেহি দ্ৰীহি, ইধ দস্সিতেহি চতূহি. তেসূতি দুতিযততিযদুকেসু. পঠমদুকপক্খেপেন দস্সিতো পাল়িযং ছট্ঠদুকেন ইতরত্র চ ইতরদুকেহীতি ৰেদিতব্বং.

৭-১৩. পচ্চযভাৰমত্তেন…পে… অত্থিতন্তি এতেন ন পটিলদ্ধত্ততাসঙ্খাতা সসভাৰতাৰ অত্থিতা, অথ খো পটিপক্খেন অনিরোধো অপ্পহীনতা অনিপ্ফাদিতফলতা কারণাসমুগ্ঘাতেন ফলনিব্বত্তনারহতা চাতি ইমমত্থং দস্সেতি. তথা হি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি এত্থ ‘‘সতী’’তি ইমিনা ৰচনেন যেন ৰিনা যং ন হোতি, তং অতীতাদিপি কারণং সঙ্গহিতমেৰাতি. তেনেৰাহ ‘‘ন সহেতু…পে… কালানমেৰা’’তি. সমে…পে… দীপেতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতন্তি. অযমেতেসং ৰিসেসোতি অযং পচ্চযনিব্বত্তানং পচ্চযৰন্ততা অনেকপচ্চযনিপ্ফাদিততা চ দুকদ্ৰযে পুরিমপদত্থানং ভেদো, ইতরেসং পন পুরিমপদসঙ্গহিতধম্মৰিধুরসভাৰতাযাতি. অৰিনি…পে… ঠপনতোতি ‘‘এত্তকা’’তি পভেদপরিচ্ছেদনিদ্ধারণৰসেন অভিধম্মমাতিকাযং ধম্মানং অৰুত্তত্তা ৰুত্তং. সুত্তন্তমাতিকাযং পন নিদ্ধারিতসরূপসঙ্খাৰিসেসত্তা ৰিনিচ্ছিতত্থপরিচ্ছেদাযেৰ অৰিজ্জাদযো ৰুত্তাতি. ‘‘পথৰীআদি রূপ’’ন্তি এতস্মিং অত্থৰিকপ্পে অনেকহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু হেতূনং সহেতুকভাৰো ৰিয সব্বেসং পথৰীআদীনং রূপিভাৰো সিদ্ধোতি আহ ‘‘পুরিম…পে… পজ্জতী’’তি. ন হি তেসু নিযতো কত্থচি সংসামিভাৰোতি. অনিচ্চানুপস্সনায ৰা লুজ্জতি ছিজ্জতি ৰিনস্সতীতি গহেতব্বো লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. তেনেৰাতি দুক্খসচ্চভাৰেন পরিঞ্ঞেয্যভাৰেনাতি অত্থো.

দুকবহুতা আপজ্জতীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু ৰীসতি দুকা ৰিভত্তা, ‘‘অৰুত্তোপি যথালাভৰসেন ৰেদিতব্বো’’তি চ ৰক্খতীতি দুকবহুতা ইচ্ছিতা এৰাতি? সচ্চমেতং, তংযেৰ পন দুকবহুতং অনিচ্ছন্তো এৰমাহ. অপিচ দুকবহুতা আপজ্জতি, সা চ খো ৰিঞ্ঞাণভেদানুসারিনী, তত্রাপি কামাৰচরকুসলতো ঞাণসম্পযুত্তানি, তথা মহাকিরিযতো মনোদ্ৰারাৰজ্জনন্তি এৰংপকারানং সব্বধম্মারম্মণৰিঞ্ঞাণানং অনামসনতো ন ব্যাপিনীতি দস্সেতি ‘‘দুকবহুতা’’তিআদিনা. অব্যাপিভাৰে পন দোসং দস্সেন্তো ‘‘তথা চ…পে… সিযা’’তি আহ. নিদ্দেসেন চ ৰিরুদ্ধন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’’তিআদিনা রূপাযতনাদীনং পচ্চেকচক্খুৰিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যতং, সোতৰিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি নৰিঞ্ঞেয্যতঞ্চ দস্সেন্তেন নিক্খেপরাসিনিদ্দেসেন ‘‘দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতী’’তি ইদং ৰচনং ৰিরুদ্ধং, তথা অত্থুদ্ধারনিদ্দেসেনপি অত্থতো ন সমেতীতি অত্থো. তত্থাতি তস্সং নিক্খেপরাসিসংৰণ্ণনাযং. যো চ পটিসেধো কতো অত্থনানত্ততো দুকং দস্সেতুন্তি অধিপ্পাযো. ন হি সম…পে… সেধেতুন্তি এতেন ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’’তি এত্তকেসু নিদ্দেসপদেসু দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি.

তথেৰাতি উভিন্নং কেচিন-সদ্দানং অনিযমতো চক্খুসোতাদিনিস্সযৰোহারেন চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণাদিকো ভিন্নসভাৰোযেৰ ধম্মো অত্থোতি দস্সনৰসেন. রূপাযতনমেৰ হি চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণেহি ৰিঞ্ঞেয্যাৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো ‘‘কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যং কেনচি নৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি চ ৰুচ্চতীতি. যদি এৰং ইমস্মিম্পি পক্খে দুকবহুতা আপজ্জতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ন চেত্থা’’তিআদি. ৰিঞ্ঞাতব্বভেদেনাতি ৰিঞ্ঞাতব্বৰিসেসেন, ৰিঞ্ঞেয্যেকদেসেনাতি অত্থো. দুকভেদোতি দুকৰিসেসো, কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যদুকো, তপ্পভেদোযেৰ ৰা. সমত্তো পরিযত্তো পরিপুণ্ণোতি অত্থো. যত্তকা ৰিঞ্ঞাতব্বা তত্তকা দুকাতি দুকভেদাপজ্জনপ্পকারদস্সনং. এৰঞ্চ সতীতিআদিনা ইমিস্সা সংৰণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’’তি রূপাযতনস্সেৰ ৰুত্তত্তা অত্থভেদাভাৰতো কথমযং দুকো হোতীতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণনানত্তেনা’’তিআদি. যদি পন সব্বৰিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকোসমত্তো হোতি, নিক্খেপরাসিনিদ্দেসো কথং নীযতীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.

এত্থ পন যথা ৰিঞ্ঞাণনানত্তেন ৰিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৰা দুকে ৰুচ্চমানে সতিপি ৰিঞ্ঞাতব্বানং বহুভাৰে যত্তকা ৰিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তিদস্সনভাৰতো. এৰং দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্তেন দুকে ৰুচ্চমানেপি যত্তকানি ৰিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গ…পে… ভাৰতো এৰ. ন হি একংযেৰ ৰিঞ্ঞাণং ‘‘কেনচি কেনচী’’তি ৰুত্তং, কিন্তু অপরম্পীতি সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, ন চ কত্থচি দুকস্স পচ্ছেদো অত্থি ইন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণানং ৰিয মনোৰিঞ্ঞাণস্সপি ৰিসযস্স ভিন্নত্তা. ন হি অতীতারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং অনাগতাদিআরম্মণং হোতি, অনাগতারম্মণং ৰা অতীতাদিআরম্মণং, তস্মা যথালদ্ধৰিসেসেন ৰিসিট্ঠেসু মনোৰিঞ্ঞাণভেদেসু তস্স তস্স ৰিসযস্স আলম্বনানালম্বনৰসেন দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি ন সক্কা নিৰারেতুং. তেনেৰ চ অট্ঠকথাযং ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণেন পন কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যঞ্চেৰ অৰিঞ্ঞেয্যঞ্চাতি অযমত্থো অত্থি, তস্মা সো অৰুত্তোপি যথালাভৰসেন ৰেদিতব্বো’’তি ভূমিভেদৰসেন যথালাভং দস্সেস্সতি. ‘‘ৰৰত্থানাভাৰতো’’তি ইদম্পি অনামট্ঠৰিসেসং মনোৰিঞ্ঞাণসামঞ্ঞমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তং. পাল়ি পন ইন্দ্রিযৰিঞ্ঞাণেহি নযদস্সনৰসেন আগতাতি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা ইমিস্সাপি অত্থৰণ্ণনায ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৰিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, নিদ্দেসেন চ ন কোচি ৰিরোধো. চক্খুৰিঞ্ঞেয্যনসোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰেহি দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি দস্সিতা, ন পন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাচক্খুৰিঞ্ঞেয্যভাৰেহি ৰিসেসকারণাভাৰতো. কিঞ্চ ‘‘যে ৰা পনা’’তি পদন্তরসম্পিণ্ডনতোপি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা’’তি (ধ. স. ১১০১) এত্তাৰতা দুকপদদ্ৰযপ্পৰত্তি দস্সিতাতি ৰিঞ্ঞাযতি. পদন্তরভাৰদস্সনত্থো হি যেৰাপন-সদ্দো যথা ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা. যে ৰা পন কুসলমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তিআদীসু (যম. ১.মূলযমক.১). অঞ্ঞথা ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা. যে তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা’’তি পাল়ি অভৰিস্স. যং পন ৰদন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাতি ইমিনা অত্থতো দ্ৰে দুকা ৰুত্তা হোন্তী’’তি, তদপি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাচক্খুৰিঞ্ঞেয্যতং সোতৰিঞ্ঞেয্যাসোতৰিঞ্ঞেয্যতঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং, ন পন ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞেয্যনসোতৰিঞ্ঞেয্যতং সোতৰিঞ্ঞেয্যনচক্খুৰিঞ্ঞেয্যতঞ্চা’’তি দট্ঠব্বং. এতেন পাল়িপটিসেধনঞ্চ নিৰারিতং দট্ঠব্বং পটিসেধনস্সেৰ অভাৰতো. তথা যস্স আরম্মণস্স ৰিজাননভাৰেন যো অত্থো ৰুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং ‘‘কেনচী’’তি ৰুত্তো, সোযেৰ ততো অঞ্ঞস্স অৰিজাননভাৰেন ৰুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং পুন ‘‘কেনচী’’তি ৰুত্তোতি তদত্থদস্সনে তেনেৰাতি অযং পদত্থো ন সম্ভৰতীতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি. এৰমেত্থ যথা অট্ঠকথা অৰট্ঠিতা, তথা অত্থো যুজ্জতীতি ৰেদিতব্বং.

১৪-১৯. সন্তানস্স অজঞ্ঞমলীনভাৰকরণতো কণ্হকম্মৰিপাকহেতুতো চ অপরিসুদ্ধত্তা ‘‘অসুচিভাৰেন সন্দন্তী’’তি ৰুত্তং. তত্থাতি ৰণে. পগ্ঘরণক…পে… সদ্দোতি এতেন আসৰো ৰিয আসৰোতি অযম্পি অত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. গোত্রভু…পে… ৰুত্তানীতি এতেন গোত্রভুগ্গহণং উপলক্খণং যথা ‘‘কাকেহি সপ্পি রক্খিতব্ব’’ন্তি দস্সেতি. গোত্রভুসদিসা গোত্রভূতি পন অত্থে সতি গুণপ্পধানত্থানং একেন সদ্দেন অৰচনীযত্তা ৰোদানাদযোৰ ৰুত্তা ভৰেয্যুং. অথ ৰা গোত্রভূতি একসেসেন সামঞ্ঞেন ৰা অযং নিদ্দেসোতি ৰেদিতব্বং. অভিৰিধিৰিসযং অৰধিন্তি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা ৰত্তব্বং.

সম্পযুত্তেহি আসৰেহি তংসহিততা আসৰসহিততা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা সহেতুকানং সম্পযুত্তেহি হেতূহি সহেতুকতা, ন এৰং সাসৰাতি ৰুত্তধম্মানং সম্পযুত্তেহি আসৰেহি সাসৰতা, অথ খো ৰিপ্পযুত্তেহীতি. দুকন্তরে অৰুত্তপদভাৰোযেৰেত্থ দুকযোজনায ঞাযাগততা. যদি এৰং হেতুগোচ্ছকে কথন্তি আহ ‘‘হেতুগোচ্ছকে পনা’’তিআদি. পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি চতুত্থদুকমাহ. পঠমে দুকে ততিযস্স পক্খেপে দ্ৰেতি ‘‘আসৰা চেৰ ধম্মা আসৰৰিপ্পযুত্তা চ, আসৰৰিপ্পযুত্তা চেৰ ধম্মা নো চ আসৰা’’তি ইমিনা সদ্ধিং পঞ্চমদুকমাহ. পঠমস্স দুতিযে দুকে পক্খেপে একোতি ‘‘নো আসৰা ধম্মা সাসৰাপি অনাসৰাপী’’তি অযমেকো. ততিযে পঠমস্স পক্খেপে দ্ৰেতি ‘‘আসৰা ধম্মা আসৰসম্পযুত্তাপি আসৰৰিপ্পযুত্তাপি, নো আসৰাধম্মা আসৰসম্পযুত্তাপি আসৰৰিপ্পযুত্তাপী’’তি ইমে দ্ৰে. ততিযে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি ‘‘সাসৰা ধম্মা আসৰসম্পযুত্তাপি আসৰৰিপ্পযুত্তাপী’’তি একো. দুতিযে ততিযস্স পক্খেপে একোতি ছট্ঠদুকমাহ. তীহীতি চতুত্থপঞ্চমছট্ঠেহি. ইতরেতি তদৰসিট্ঠা পঞ্চ. তে পন পঠমে ততিযদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, দুতিযে পঠমদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, ততিযে পঠমস্স একেকপদপক্খেপে দ্ৰে, ততিযে দুতিযদুকপঠমপদপক্খেপে একোতি এৰং ৰেদিতব্বা. ‘‘সাসৰা ধম্মা আসৰাপি নো আসৰাপি. আসৰসম্পযুত্তা ধম্মা আসৰাপি নো আসৰাপি. আসৰৰিপ্পযুত্তা ধম্মা আসৰাপি নো আসৰাপী’’তি এতেসম্পি, ‘‘আসৰসহগতা ধম্মা নো আসৰসহগতা ধম্মা’’তি এৰমাদীনঞ্চ অগ্গহণে কারণং গহণনযো চ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

এস নযোতি যো এস পঠমদুকে দুতিযদুকপক্খেপাদিকো উপাযো ইধ আসৰগোচ্ছকে ৰুত্তো, এস নযো সংযোজনগোচ্ছকাদীসু দুকন্তরনিদ্ধারণেতি অত্থো. তত্থ পাল়িযং অনাগতদুকা সংযোজনগোচ্ছকে তাৰ ‘‘সংযোজনা চেৰ ধম্মা সংযোজনৰিপ্পযুত্তা চ, সংযোজনৰিপ্পযুত্তা চেৰ ধম্মা নো চ সংযোজনা, সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৰিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৰিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনিযাপি অসংযোজনিযাপি, সংযোজনিযা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৰিপ্পযুত্তাপী’’তি পঞ্চ. এৰং গন্থওঘযোগউপাদানগোচ্ছকেসু পচ্চেকং পঞ্চ. নীৰরণগোচ্ছকে পন নীৰরণানং নীৰরণৰিপ্পযুত্তভাৰাভাৰতো ‘‘নো নীৰরণা ধম্মা নীৰরণিযাপি অনীৰরণিযাপি, নো নীৰরণা ধম্মা নীৰরণসম্পযুত্তাপি নীৰরণৰিপ্পযুত্তাপি, নীৰরণিযা ধম্মা নীৰরণসম্পযুত্তাপি নীৰরণৰিপ্পযুত্তাপী’’তি তযো. তথা পরামাসগোচ্ছকে ‘‘নো পরামাসা ধম্মা পরামট্ঠাপি অপরামট্ঠাপি, নো পরামাসা ধম্মা পরামাসসম্পযুত্তাপি পরামাসৰিপ্পযুত্তাপি, পরামট্ঠা ধম্মা পরামাসসম্পযুত্তাপি পরামাসৰিপ্পযুত্তাপী’’তি. কিলেসগোচ্ছকে ‘‘নো কিলেসা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপি, নো কিলেসা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, নো কিলেসা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৰিপ্পযুত্তাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৰিপ্পযুত্তাপি, অসংকিলিট্ঠা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপী’’তি ছ দুকাতি এৰং ৰেদিতব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

২০-২৫. পচ্চযভাৰেনাতি সংযোজনত্থং দস্সেতি. যথাসকং পচ্চযভাৰো এৰ হি কামরাগাদীনং ৰট্টসংযোজনন্তি. যদি এৰং কথং কামরাগাদীনংযেৰ সংযোজনভাৰোতি আহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. অঞ্ঞেসন্তি সংযোজনেহি অঞ্ঞেসং কিলেসাভিসঙ্খারাদীনং. তপ্পচ্চযভাৰেতি তেসং কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টানং পচ্চযভাৰে. ওরম্ভাগিযুদ্ধংভাগিযভাৰেন সঙ্গহিতা পরিচ্ছিন্না ওর…পে… সঙ্গহিতা, তেহি কামরাগাদীহি ৰিসেসপচ্চযভূতেহি. কামকম্মভৰাদীনং কামূপপত্তিভৰাদিনিপ্ফাদনেপি নিযমোতি কত্ৰা আহ ‘‘তংতং…পে… হোতী’’তি. তেন সংযোজনানং ভাৰে যথাৰুত্তনিযমানং কম্মূপপত্তিভৰানং ভাৰং দস্সেত্ৰা তদভাৰে অভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ন চা’’তিআদিমাহ. বন্ধনং অসেরিভাৰকরণং অন্দুবন্ধনাদযো ৰিয. গন্থকরণং অৰচ্ছিন্নতাকরণং. চক্কলকং পাদপুঞ্ছনরজ্জুমণ্ডলং. ন চোদেতব্বন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা পচুরজনস্স পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা যথাৰুত্তৰিসেসস্স সদ্ধেয্যতং আহ. তিৰিধো হি অত্থো কোচি পচ্চক্খসিদ্ধো যো রূপাদিধম্মানং পচ্চত্তৰেদনীযো অনিদ্দিসিতব্বাকারো, সব্বধম্মানং সভাৰলক্খণন্তি ৰুত্তং হোতি. কোচি অনুমানসিদ্ধো যো ঘটাদীসু পটাদীসু চ পসিদ্ধেন পচ্চযাযত্তভাৰেন ঘটপট-সদ্দাদীনং অনিচ্চতাদিআকারো, কোচি ওকপ্পনসিদ্ধো যো পচুরজনস্স অচ্চন্তমদিট্ঠো সদ্ধাৰিসযো সগ্গনিব্বানাদি. তত্থ যস্স সত্থুনো ৰচনং পচ্চক্খসিদ্ধে অনুমানসিদ্ধে চ অত্থে ন ৰিসংৰাদেতি অৰিপরীতপ্পৰত্তিযা, তস্স ৰচনেন সদ্ধেয্যত্থসিদ্ধীতি তথারূপো চ ভগৰাতি ‘‘ধম্মানং সভাৰ…পে… ন চোদেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. এস নযো ইতো পরেসুপি এৰরূপেসু.

২৬-৩৭. যথা সরভেহি অতিক্কমিতব্বা পব্বতরাজি সরভনিযা, এৰং ওঘনিযাতি সদ্দসিদ্ধীতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি.

৫০-৫৪. ৰিপরিযেসগ্গাহো পরামসনন্তি ‘‘পরতো’’তি এত্থ ন ধম্মসভাৰতো অঞ্ঞথামত্তং পরন্তি অধিপ্পেতং, অথ খো তব্বিপরিযাযোতি আহ ‘‘পরতোতি নিচ্চাদিতো’’তি.

৫৫-৬৮. যদি সভাৰতো অৰিজ্জমানং, কথমারম্মণভাৰোতি আহ ‘‘ৰিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিত’’ন্তি, পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধন্তি অত্থো. দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্ততায নিরন্তরভাৰূপগমনং সংসট্ঠভাৰোতি ‘‘সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা’’তি ৰুত্তং. তেসং অরূপক্খন্ধানং. ইতরেহি রূপনিব্বানেহি. কিং পন কারণং সমানুপ্পাদনিরোধানং এককলাপভূতানং অরূপধম্মানমেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা ৰুচ্চতি, ন পন তথাভূতানম্পি রূপধম্মানন্তি আহ ‘‘এস হি তেসং সভাৰো’’তি. তেন যদিপি কেচি অরূপধম্মা ৰিসুং আরম্মণং হোন্তি, দন্ধপ্পৰত্তিকত্তা পন রূপধম্মানংযেৰ সুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তং, ন অরূপধম্মানন্তি তেসং সংসট্ঠভাৰো তদভাৰো চ ইতরেসং সভাৰসিদ্ধোতি দস্সেতি. সমূহঘনতায ৰা দুব্বিভাগতরত্তা নত্থি অরূপধম্মানং ৰিসুং আরম্মণভাৰোতি দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা তেসংযেৰ সংসট্ঠতা. অমুঞ্চিত্ৰা তদধীনৰুত্তিতায গহেতব্বতো বুদ্ধিযা.

৮৩-১০০. কামতণ্হা কামো উত্তরপদলোপেন যথা রূপভৰো রূপং. এৰং সেসেসুপি. আরম্মণকরণৰসেনাতি এতেন কামরূপারূপতণ্হানং ৰিসযভাৰো যথাক্কমং কামরূপারূপাৰচরতায কারণন্তি দস্সেতি. অৰস্সঞ্চেতমেৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কামাৰচরাদিভাৰো অপরিপুণ্ণৰিসযো সিযা. যদি হি আলম্বিতব্বধম্মৰসেন ভূমিপরিচ্ছেদো, এৰং সতি অনারম্মণানং সঙ্গহো ন সিযা. অথ ৰিপাকদানৰসেন, এৰম্পি অৰিপাকানং সঙ্গহো ন সিযা, তস্মা আরম্মণকরণৰসেন পরিযাপন্নানং ভূমিপরিচ্ছেদো কাতব্বো. এৰঞ্হি সতি কামাৰচরাদিভাৰো পরিপুণ্ণৰিসযো সিযা. তেনেৰাহ ‘‘এৰঞ্হি সতী’’তিআদি. অপরিযাপন্নানং পন লোকতো উত্তিণ্ণভাৰেন অনুত্তরভূমিতা. অকামাৰচরাদিতা নাপজ্জতীতি অব্যাপিতদোসং পরিহরতি, কামাৰচরাদিতা নাপজ্জতীতি অতিব্যাপিতদোসং. ননু চ ইমস্মিং পক্খে কামতণ্হা কতমা, কামাৰচরধম্মারম্মণা তণ্হা, কামাৰচরধম্মা কতমে, কামতণ্হাৰিসযাতি ইতরীতরনিস্সযতা দোসোতি? ন, অৰীচিআদিএকাদসোকাসনিন্নতায কিঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৰেন গহেত্ৰা তংসভাৰায ৰিসযভাৰেন কামাৰচরধম্মানং উপলক্খেতব্বত্তা.

ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাঠেন সমত্থেন্তো ‘‘নিক্খেপকণ্ডেপী’’তিআদিমাহ. তত্থ হি কামতণ্হায আলম্বিতব্বত্তা কামধাতুপরিযাপন্নধম্মা চ কামভৰসঙ্খাতে কামে ওগাল়্হা হুত্ৰা চরন্তি, নাঞ্ঞত্থাতি এত্থাৰচরাতি ৰুত্তন্তি. ৰিসেসত্থিনা ৰিসেসো অনুপযুজ্জতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘লোকস্স ৰসেন পরিযাপন্ননিচ্ছযতো’’তি. তেন লোকিযধম্মেসু পরিযাপন্ন-সদ্দস্স নিরুল়্হতং দস্সেতি ভগৰতো তদুচ্চারণানন্তরং ৰিনেয্যানং তদত্থপটিপত্তিতো. পরিচ্ছেদকাপেক্খা পরিচ্ছিন্নতাতি ‘‘পরিচ্ছেদকারিকায তণ্হাযা’’তি ৰুত্তং. সা হি ধম্মানং কামাৰচরাদিভাৰং পরিচ্ছিন্দতি. পরি-সদ্দো চেত্থ ‘‘উপাদিন্না’’তিআদীসু উপ-সদ্দো ৰিয সসাধনং কিরিযং দীপেতীতি অযমত্থো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.

নিয্যানকরণসীলা নিয্যানিকা যথা ‘‘অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো’’তি, নিয্যানসীলা এৰ ৰা. রাগদোসমোহাৰ গহিতাতি ঞাযতি, ইতরথা পহানেকট্ঠতাৰচনং নিপ্পযোজনং সিযা. ‘‘রণোহতা ন জোতন্তি, চন্দসূরিযা সতারকা’’তিআদীসু রণ-সদ্দস্স রেণুপরিযাযতা দট্ঠব্বা. সম্পহারপরিযাযত্তা যুদ্ধ-সদ্দস্স সম্পহারো চ পহরিতব্বাধারোতি অকুসলসেনাৰ ‘‘সরণা’’তি ৰুত্তা. দুক্খাদীনন্তি ফলভূতানং দুক্খৰিঘাতউপাযাসপরিল়াহানং সভাগভূতায চ মিচ্ছাপটিপদায. তন্নিব্বত্তকসভাৰানং অকুসলানন্তি এতেন সব্বেসম্পি অকুসলানং সরণতং দস্সেতি.

অভিধম্মদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১০১-১০৮. ৰিজ্জাসভাগতায, ন সঙ্কপ্পাদযো ৰিয ৰিজ্জায উপকারকভাৰতো. ‘‘অভেজ্জং…পে… রুহতী’’তি উভযম্পি অনৰসেসপ্পহানমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. কিঞ্চাপি হি হেট্ঠিমমগ্গেহিপি পহীযমানা কিলেসা তেন তেন ওধিনা অনৰসেসমেৰ পহীযন্তি, যে পন অৰসিট্ঠা ভিন্দিতব্বা, তে লোভাদিকিলেসভাৰসামঞ্ঞতো পুন ৰিরুল়্হা ৰিয হোন্তি. অরহত্তমগ্গে পন উপ্পন্নে ন এৰং অৰসিট্ঠাভাৰতো. তদুপচারেন নিস্সযৰোহারেন. কুসলেহি তাপেতব্বাতি ৰা তপনিযা, তদঙ্গাদিৰসেন বাধিতব্বা পহাতব্বাতি অত্থো. সমানত্থানি অধিৰচনাদীনং সঙ্খাদিভাৰতো. ‘‘সব্বেৰ ধম্মা অধিৰচনপথা’’তিআদিনা অধিৰচনাদীনং ৰিসযভাৰে ন কোচি ধম্মো ৰজ্জিতো, ৰচনভাৰো এৰ চ অধিৰচনাদীনং ৰক্খমানেন নযেন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সব্বঞ্চ ৰচনং অধিৰচনাদিভাৰং ভজতী’’তি.

১০৯-১১৮. অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৰা সযমেৰ অত্তনো নামকরণসভাৰো নামকরণট্ঠোতি, তেন অরূপধম্মানং ৰিয ওপপাতিকনামতায পথৰীআদীনম্পি নামভাৰো সিযাতি আসঙ্কায নিৰত্তনত্থং ‘‘নামন্তরানাপজ্জনতো’’তি আহ. ন হি ৰিনা পথৰীআদিনামেনপি রূপধম্মা ৰিয কেসাদিনামেহি ৰিনা ৰেদনাদিনামেহি অঞ্ঞেন নামেন অরূপধম্মা পিণ্ডাকারতো ৰোহরীযন্তীতি. যং পন পরস্স নামং করোতি, তস্স অঞ্ঞাপেক্খং নামকরণন্তি নামকরণসভাৰতা নত্থীতি সামঞ্ঞনামাদিকরণানং নামভাৰো নাপজ্জতি. যস্স চঞ্ঞেহি নামং করীযতি, তস্স নামকরণসভাৰতায অভাৰোযেৰাতি নত্থি নামভাৰো. যে পন অনাপন্ননামন্তরা সভাৰসিদ্ধনামা চ, তে ৰেদনাদযোৰ নামং নামাতি দস্সেন্তো ‘‘অত্তনাৰা’’তিআদিমাহ. ফস্সাদীনং আরম্মণাভিমুখতা তং অগ্গহেত্ৰা অপ্পৰত্তিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘অৰিনাভাৰতো’’তি ৰুত্তং. অধিৰচনসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, সো নামমন্তরেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পাকটোতি নিদস্সনভাৰেন ৰুত্তো. রুপ্পনসভাৰেনাতি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পকাসকপকাসিতব্বভাৰেনপি হি ৰিনাপি নামেন রূপধম্মা পাকটা হোন্তীতি. অথ ৰা পকাসকপকাসিতব্বভাৰো ৰিসযিৰিসযভাৰো চক্খুরূপাদীনং সভাৰো, সো রুপ্পনসভাৰে সামঞ্ঞে অন্তোগধোতি দট্ঠব্বং.

১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পরিকম্মন্তিআদিনা সমাপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা ৰিয সমাপত্তিকুসলতাপি ঝানলাভীনংযেৰ হোতীতি ৰুত্তং ৰিয দিস্সতি. ‘‘ইতরেসম্পি অনুস্সৰৰসেন সমাপত্তীনং অপ্পনাপরিচ্ছেদপঞ্ঞা লব্ভতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘এৰং সীলৰিসোধনাদিনা সমাপত্তিং অপ্পেতীতি জাননকপঞ্ঞা সহ পরিকম্মেন অপ্পনাপরিচ্ছেদজাননকপঞ্ঞা’’তি কেচি. ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো ৰুট্ঠানৰসিতা. পুব্বেতি সমাপজ্জনতো পুব্বে.

১২৪-১৩৪. সোভনে রতো সুরতো, তস্স ভাৰো সোরচ্চন্তি আহ ‘‘সোভনকম্মরততা’’তি. সুট্ঠু ৰা ওরতো ৰিরতো সোরতো, তস্স ভাৰো সোরচ্চন্তি. অযং পনত্থো অট্ঠকথাযং ৰুত্তো এৰ. অপ্পটিসঙ্খানং মোহো. কুসলভাৰনা বোধিপক্খিযধম্মানং ৰড্ঢনা. সঞ্ঞাণং উপলক্খণং. সৰিগ্গহং সবিম্বকং. উপলক্খেতব্বাকারং ধম্মজাতং, আরম্মণং ৰা. অৰিক্খেপোতি চিত্তৰিক্খেপপটিপক্খো. উজুৰিপচ্চনীকতায হি পহানৰুট্ঠানেন চ অৰিক্খেপো ৰিক্খেপং পটিক্খিপতি, পৰত্তিতুং ন দেতীতি.

১৩৫-১৪২. কারণসীলং লোকিযং. ফলসীলং লোকুত্তরং তেন সিজ্ঝতীতি কত্ৰা, লোকিযস্সপি ৰা সীলস্স কারণফলভাৰো পুব্বাপরভাৰেন দট্ঠব্বো. সম্পন্নসমুদাযস্স পরিপুণ্ণসমূহস্স. অকুসলা সীলা অকুসলা সমাচারা. সীলসম্পদা সীলসম্পত্তি সীলগুণাতি অত্থো. সহোত্তপ্পং ঞাণন্তি ওত্তপ্পস্স ঞাণপ্পধানতং আহ, ন পন ঞাণস্স ওত্তপ্পসহিততামত্তং. ন হি ওত্তপ্পরহিতং ঞাণং অত্থীতি. অধিমুত্ততা অভিরতিৰসেন নিরাসঙ্কাপৰত্তি. নিস্সটতা ৰিসংযুত্ততা. এত্থ চ অধিমুত্ততানিস্সটতাৰচনেহি তদুভযপরিযাযা দ্ৰে ৰিমুত্তিযো একসেসনযেন ইধ ‘‘ৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তাতি দস্সেতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘চিত্তস্স চ অধিমুত্তি নিব্বানঞ্চা’’তি. উপ্পজ্জতি এতেনাতি উপ্পাদো, ন উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, তব্ভূতে অনুপ্পাদপরিযোসানে ৰিমোক্খন্তে অনুপ্পাদস্স অরিযমগ্গস্স কিলেসানং ৰা অনুপ্পজ্জনস্স পরিযোসানেতি ঠানফলেহি অরিযফলমেৰ উপলক্খীযতীতি দট্ঠব্বং.

মাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.