১০. রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৩৭-৫৩৯. রাজসিক্খাপদে পন ‘‘অজ্জণ্হো’’তি পাঠে ‘‘অজ্জুণ্হো’’তিপি পঠন্তি. ভোগোতি ভুঞ্জিতব্বো. যং ৰুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘ইমিনা চীৰরচেতাপন্নেন চীৰরং চেতাপেত্ৰা ইত্থন্নামং ভিক্খুং চীৰরেন অচ্ছাদেহীতি ইদং আগমনসুদ্ধিং দস্সেতুং ৰুত্তং. সচে হি ‘ইদং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেহী’তি পেসেয্য, আগমনস্স অসুদ্ধত্তা অকপ্পিযৰত্থুং আরব্ভ ভিক্খুনা কপ্পিযকারকোপি নিদ্দিসিতব্বো ন ভৰেয্যা’’তি, তত্থ আগমনস্স সুদ্ধিযা ৰা অসুদ্ধিযা ৰা ৰিসেসপ্পযোজনং ন দিস্সতি. সতিপি হি আগমনস্স অসুদ্ধভাৰে দূতো অত্তনো কুসলতায কপ্পিযৰোহারেন ৰদতি, ‘‘কপ্পিযকারকো ন নিদ্দিসিতব্বো’’তি ইদং নত্থি, ন চ দূতেন কপ্পিযৰোহারৰসেন ৰুত্তে দাযকেন ইদং কথং পেসিতন্তি ঈদিসী ৰিচারণা উপলব্ভতি, অৰিচারেত্ৰা চ তং ন সক্কা জানিতুং, যদি পন আগমনস্স অসুদ্ধত্তা কপ্পিযকারকো নিদ্দিসিতব্বো ন ভৰেয্য, চীৰরানং অত্থায দূতস্স হত্থে অকপ্পিযৰত্থুস্মিং পেসিতে সব্বত্থ দাযকেন কথং পেসিতন্তি পুচ্ছিত্ৰাৰ কপ্পিযকারকো নিদ্দিসিতব্বো ভৰেয্য. তস্মা অসতিপি আগমনসুদ্ধিযং সচে সো দূতো অত্তনো কুসলতায কপ্পিযৰোহারৰসেন ৰদতি, দূতস্সেৰ ৰচনং গহেতব্বং. যদি হি আগমনসুদ্ধিযেৰেত্থ পমাণং, মূলসামিকেন কপ্পিযৰোহারৰসেন পেসিতস্স দূতস্স অকপ্পিযৰোহারৰসেন ৰদতোপি কপ্পিযকারকো নিদ্দিসিতব্বো ভৰেয্য, তস্মা সব্বত্থ দূতৰচনমেৰ পমাণন্তি গহেতব্বং.
ইমিনা চীৰরচেতাপন্নেনাতিআদিনা পন ইমমত্থং দস্সেতি – কপ্পিয ৰসেন আগতম্পি চীৰরমূলং ঈদিসেন দূতৰচনেন অকপ্পিযং হোতি, তস্মা তং পটিক্খিপিতব্বন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘তেন ভিক্খুনা সো দূতো এৰমস্স ৰচনীযো’’তিআদি. সুৰণ্ণং, রজতং, কহাপণো, মাসকোতি ইমানি হি চত্তারি নিস্সগ্গিযৰত্থূনি, মুত্তা, মণি, ৰেল়ুরিযো, সঙ্খো, সিলা, পৰাল়ং, লোহিতঙ্কো, মসারগল্লং, সত্ত ধঞ্ঞানি, দাসিদাসং, খেত্তং, ৰত্থু, পুপ্ফারামফলারামাদযোতি ইমানি দুক্কটৰত্থূনি চ অত্তনো ৰা চেতিযসঙ্ঘগণপুগ্গলানং ৰা অত্থায সম্পটিচ্ছিতুং ন ৰট্টন্তি, তস্মা তং সাদিতুং ন ৰট্টতীতি দস্সনত্থং ‘‘ন খো মযং, আৰুসো, চীৰরচেতাপন্নং পটিগ্গণ্হামা’’তি ৰুত্তং, ‘‘চীৰরঞ্চ খো মযং পটিগ্গণ্হামা’’তি ইদং পন অত্তানং উদ্দিস্স আভতত্তা ৰত্তুং ৰট্টতি, তস্মা ৰুত্তং. ‘‘ৰেয্যাৰচ্চকরো নিদ্দিসিতব্বো’’তি ইদং ‘‘অত্থি পনাযস্মতো কোচি ৰেয্যাৰচ্চকরো’’তি কপ্পিযৰচনেন ৰুত্তত্তা অনুঞ্ঞাতং. সচে পন দূতো ‘‘কো ইমং গণ্হাতী’’তি ৰা ‘‘কস্স দেমী’’তি ৰা ৰদতি, ন নিদ্দিসিতব্বো. ‘‘আরামিকো ৰা উপাসকো ৰা’’তি ইদং সারুপ্পতায ৰুত্তং, ঠপেত্ৰা পন পঞ্চ সহধম্মিকে যো কোচি কপ্পিযকারকো ৰট্টতি. ‘‘এসো খো, আৰুসো, ভিক্খূনং ৰেয্যাৰচ্চকরো’’তি ইদং ভিক্খুস্স কপ্পিযৰচনদস্সনত্থং ৰুত্তং. এৰমেৰ হি ৰত্তব্বং, ‘‘এতস্স দেহী’’তিআদি ন ৰত্তব্বং. সো ৰা চেতাপেস্সতি ৰাতি এত্থ একো ৰা-সদ্দো পদপূরণো, ‘‘সঞ্ঞত্তো সো মযা’’তিআদি পন দূতেন এৰং আরোচিতেযেৰ তং চোদেতুং ৰট্টতি, নেৰাস্স হত্থে দত্ৰা গতমত্তকারণেনাতি দস্সনত্থং ৰুত্তং.
এতানি হি ৰচনানি…পে… ন ৰত্তব্বোতি এত্থ ‘‘এৰং ৰদন্তো পটিক্খিত্তস্স কতত্তা ৰত্তভেদে দুক্কটং আপজ্জতি, চোদনা পন হোতিযেৰা’’তি মহাগণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৰুত্তং. উদ্দিট্ঠচোদনাপরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰাতি ‘‘দুতিযম্পি ৰত্তব্বো’’তিআদিনা দস্সেত্ৰা. পুচ্ছিযমানোতি এত্থ পুচ্ছিযমানেনাতি অত্থো গহেতব্বোতি আহ ‘‘করণত্থে পচ্চত্তৰচন’’ন্তি. আগতকারণং ভঞ্জতীতি আগতকারণং ৰিনাসেতি.
এত্থ কেচি ৰদন্তি ‘‘আগতকারণং নাম চীৰরগ্গহণং, তং ভঞ্জতীতি ৰুত্তত্তা পুন তং চীৰরং যেন কেনচি আকারেন গহেতুং ন ৰট্টতী’’তি. কেচি পন ‘‘আগতকারণং নাম কাযৰাচাহি চোদনা, তং ভঞ্জতীতি ৰুত্তত্তা পুন তং যেন কেনচি আকারেন চোদেতুং ন লভতি. সচে সযমেৰ দেতি, মূলসামিকো ৰা দাপেতি, গহেতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘আগতকারণং নাম ঠানং, তং ভঞ্জতীতি ৰুত্তত্তা যথা ‘অত্থো মে, আৰুসো, চীৰরেনা’তি একায চোদনায দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি, এৰমিধাপি সচে আসনে নিসীদতি, একায নিসজ্জায দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি. আমিসং চে পটিগ্গণ্হাতি, একেন পটিগ্গহণেন দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি. ধম্মং চে ভাসতি, ধম্মদেসনাসিক্খাপদে ৰুত্তপরিচ্ছেদায একায ৰাচায দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতী’’তি ৰদন্তি. ইমেসং পন সব্বেসম্পি ৰাদং ‘‘অযুত্ত’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৰা তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ইদং ৰুত্তং ‘‘আগতকারণং নাম ঠানমেৰ, তস্মা ‘ন কত্তব্ব’ন্তি ৰারিতস্স কতত্তা নিসজ্জাদীসু কতেসু ছসু ঠানেসু একং ঠানং ভঞ্জতী’’তি.
তত্র তত্র ঠানে তিট্ঠতীতি ইদং চোদকস্স ঠিতট্ঠানতো অপক্কম্ম তত্র তত্র উদ্দিস্স ঠানংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘সামং ৰা গন্তব্বং, দূতো ৰা পাহেতব্বো’’তি ইদং সভাৰতো চোদেতুং অনিচ্ছন্তেনপি কাতব্বমেৰাতি ৰদন্তি. মুখং ৰিৰরিত্ৰা সযমেৰ কপ্পিযকারকত্তং উপগতোতি মুখৰেৰটিককপ্পিযকারকো. অৰিচারেতুকামতাযাতি ইমস্মিং পক্খে ‘‘নত্থম্হাকং কপ্পিযকারকো’’তি ইদং ‘‘তাদিসং করোন্তো কপ্পিযকারকো নত্থী’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তং.
‘‘মেণ্ডকসিক্খাপদে ৰুত্তনযেন পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ইদানি তং মেণ্ডকসিক্খাপদং দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. ইদমেৰ হি ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, সদ্ধা পসন্না’’তিআদিৰচনং ভেসজ্জক্খন্ধকে মেণ্ডকৰত্থুস্মিং (মহাৰ. ২৯৯) ৰুত্তত্তা ‘‘মেণ্ডকসিক্খাপদ’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ হি মেণ্ডকেন নাম সেট্ঠিনা –
‘‘সন্তি, ভন্তে, মগ্গা কন্তারা অপ্পোদকা অপ্পভক্খা, ন সুকরা অপাথেয্যেন গন্তুং, সাধু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাথেয্যং অনুজানাতূ’’তি –
যাচিতেন ভগৰতা –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পাথেয্যং পরিযেসিতুং. তণ্ডুলো তণ্ডুলত্থিকেন, মুগ্গো মুগ্গত্থিকেন, মাসো মাসত্থিকেন, লোণং লোণত্থিকেন, গুল়ো গুল়ত্থিকেন, তেলং তেলত্থিকেন, সপ্পি সপ্পিত্থিকেনা’’তি –
ৰত্ৰা ইদং ৰুত্তং –
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, মনুস্সা সদ্ধা পসন্না, তে কপ্পিযকারকানং হত্থে হিরঞ্ঞং উপনিক্খিপন্তি ‘ইমিনা অয্যস্স যং কপ্পিযং, তং দেথা’তি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, যং ততো কপ্পিযং, তং সাদিতুং, ন ত্ৰেৰাহং ভিক্খৰে কেনচি পরিযাযেন জাতরূপরজতং সাদিতব্বং পরিযেসিতব্বন্তি ৰদামী’’তি.
হিরঞ্ঞং উপনিক্খিপন্তীতি এত্থাপি ভিক্খুস্স আরোচনং অত্থিযেৰাতি গহেতব্বং. অঞ্ঞথা অনিদ্দিট্ঠকপ্পিযকারকত্তং ভজতীতি ন চোদেতব্বো সিযা. যদি মূলং সন্ধায চোদেতি, তং সাদিতমেৰ সিযাতি আহ ‘‘মূলং অসাদিযন্তেনা’’তি.
‘‘অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতেসু ৰিয পটিপজ্জিতব্বন্তি ইদং অত্তনা চোদনাঠানঞ্চ ন কাতব্বন্তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. অঞ্ঞং পন কপ্পিযকারকং পেসেত্ৰা লোকচারিত্তৰসেন অনুযুঞ্জিত্ৰাপি কপ্পিযৰত্থুং আহরাপেতুং ৰট্টতি অত্তানং উদ্দিস্স নিক্খিত্তস্স অত্তনো সন্তকত্তা’’তি কেচি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতেসু ৰিয পটিপজ্জিতব্বং. সচে সযমেৰ চীৰরং আনেত্ৰা দেন্তি, গহেতব্বং. নো চে, কিঞ্চি ন ৰত্তব্বা’’তি দল়্হং কত্ৰা ৰুত্তত্তা ন গহেতব্বন্তি অম্হাকং খন্তি. ন হি অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতং সযং অৰিঞ্ঞাপেত্ৰা অঞ্ঞেন ৰিঞ্ঞাপেতুং ৰট্টতি, ন চ যত্থ অঞ্ঞং পেসেত্ৰা আহরাপেতুং ৰট্টতি, তত্থ সযং গন্ত্ৰা ন আহরাপেতব্বন্তি সক্কা ৰত্থুং. যদি চেত্থ অঞ্ঞেন আহরাপেতুং ৰট্টতি, ‘‘অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতেসু ৰিয পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তিআদিৰচনমেৰ নিরত্থকং সিযা. ‘‘দূতেনা’’তি ইমস্স ব্যভিচারং দস্সেতি ‘‘সযং আহরিত্ৰাপী’’তি. দদন্তেসূতি ইমিনা সম্বন্ধো. পিণ্ডপাতাদীনং অত্থাযাতি ইমিনা পন ‘‘চীৰরচেতাপন্ন’’ন্তি ইমস্স ব্যভিচারং দস্সেতি. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ৰুত্তত্তা পিণ্ডপাতাদীনং অত্থায দিন্নেপি ঠানচোদনাদি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ কাতব্বং.
পটিগ্গহণেপি পরিভোগেপি আপত্তীতি পটিগ্গহণে পাচিত্তিযং, পরিভোগে দুক্কটং. স্ৰেৰ সাপত্তিকোতি দুক্কটাপত্তিং সন্ধায ৰদতি. ইদঞ্চ অট্ঠকথাপমাণেনেৰ গহেতব্বং. ‘‘পরস্স নিদ্দোসভাৰদস্সনত্থং স্ৰেৰ সাপত্তিকো সদোসোতি ৰুত্তং হোতী’’তিপি ৰদন্তি. ‘‘চোদেতীতি ৰুত্তত্তা পন আপত্তিযা চোদেতীতি কত্ৰা স্ৰেৰ সাপত্তিকোতি ইদং দুক্কটংযেৰ সন্ধায ৰত্তুং যুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. পটিগ্গহণেপি পরিভোগেপি আপত্তিযেৰাতি দুক্কটমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তল়াকস্সপি খেত্তসঙ্গহিতত্তা তস্স পটিগ্গহণেপি আপত্তি ৰুত্তা. চত্তারো পচ্চযে সঙ্ঘো পরিভুঞ্জতূতি দেতীতি এত্থ ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্চতু, তল়াকং দম্মী’’তি ৰা ‘‘চতুপচ্চযপরিভোগত্থং তল়াকং দম্মী’’তি ৰা ৰদতি, ৰট্টতিযেৰ. ‘‘ইতো তল়াকতো উপ্পন্নে চত্তারো পচ্চযে দম্মী’’তি ৰুত্তে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.
অম্হাকং একং কপ্পিযকারকং ঠপেথাতি ৰুত্তেতি ইদং ঈদিসংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. কপ্পিযক্কমেন সম্পটিচ্ছিতেসু খেত্ততল়াকাদীসু পন অৰুত্তেপি কপ্পিযকারকং ঠপেতুং লব্ভতিযেৰ. যস্মা পরসন্তকং নাসেতুং ভিক্খূনং ন ৰট্টতি, তস্মা ‘‘ন সস্সকালে’’তি ৰুত্তং. ‘‘জনপদস্স সামিকোতি ইমিনাৰ যো তং জনপদং ৰিচারেতি, তেনপি অচ্ছিন্দিত্ৰা দিন্নং ৰট্টতিযেৰা’’তি ৰদন্তি. উদকৰাহকন্তি উদকমাতিকং. কপ্পিযৰোহারেপীতি এত্থ ‘‘ৰিধানং ৰক্খামা’’তি পাঠসেসো. উদকৰসেনাতি উদকপরিভোগত্থং. সুদ্ধচিত্তানন্তি কেৰলং উদকপরিভোগত্থমেৰাতি অধিপ্পাযো. অলজ্জিনা কারাপিতে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি আহ ‘‘লজ্জীভিক্খুনা’’তি. পকতিভাগো নাম ইমস্মিং রট্ঠে চতুঅম্বণমত্তং. অকট্ঠপুব্বং নৰসস্সং নাম. অপরিচ্ছিন্নভাগেতি ‘‘এত্তকে ভূমিভাগে এত্তকো ভাগো দাতব্বো’’তি এৰং অপরিচ্ছিন্নভাগে.
রজ্জুযা ৰা দণ্ডেন ৰাতি এত্থ ‘‘পাদেহিপি মিনিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. খলে ৰা ঠত্ৰা রক্খতীতি এত্থ পন থেনেত্ৰা গণ্হন্তে দিস্ৰা ‘‘মা গণ্হথা’’তি নিৰারেন্তো রক্খতি নাম. সচে পন অৰিচারেত্ৰা কেৰলং তুণ্হীভূতোৰ রক্খণত্থায ওলোকেন্তো তিট্ঠতি, ৰট্টতি. সচেপি তস্মিং তুণ্হীভূতে চোরিকায হরন্তি, ‘‘মযং ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচেস্সামা’’তি এৰং ৰত্তুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. নীহরাপেতি পটিসামেতীতি এত্থাপি ‘‘সচে পরিযাযেন ৰদতি, ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. অপুব্বস্স অনুপ্পাদিতত্তা অঞ্ঞেসং ৰট্টতীতি আহ ‘‘তস্সেৰ তং অকপ্পিয’’ন্তি.
ননু চ দুব্বিচারিতমত্তেন তস্সেৰ তং অকপ্পিযং, ন সব্বেসং রূপিযসংৰোহারে চতুত্থপত্তো ৰিয. ৰুত্তঞ্হি তত্থ (পারা. অট্ঠ. ২.৫৮৯) ‘‘যো পন রূপিযং অসম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘থেরস্স পত্তং কিণিত্ৰা দেহী’তি পহিতকপ্পিযকারকেন সদ্ধিং কম্মারকুলং গন্ত্ৰা পত্তং দিস্ৰা ‘ইমে কহাপণে গহেত্ৰা ইমং দেহী’তি কহাপণে দাপেত্ৰা গহিতো, অযং পত্তো এতস্সেৰ ভিক্খুনো ন ৰট্টতি দুব্বিচারিতত্তা, অঞ্ঞেসং পন ৰট্টতি মূলস্স অসম্পটিচ্ছিতত্তা’’তি. তস্মা যং তে আহরন্তি, সব্বেসং অকপ্পিযং. কস্মা? কহাপণানং ৰিচারিতত্তাতি ইদং কস্মা ৰুত্তন্তি? এত্থ কেচি ৰদন্তি ‘‘কহাপণে সাদিযিত্ৰা ৰিচারিতং সন্ধায এৰং ৰুত্ত’’ন্তি. সঙ্ঘিকত্তা চ নিস্সজ্জিতুং ন সক্কা, তস্মা সব্বেসং ন কপ্পতীতি তেসং অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘অসাদিযিত্ৰাপি কহাপণানং ৰিচারিতত্তা রূপিযসংৰোহারো কতো হোতি, সঙ্ঘিকত্তা চ নিস্সজ্জিতুং ন সক্কা, তস্মা সব্বেসং ন কপ্পতী’’তি ৰদন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ইদং ৰুত্তং ‘‘চতুত্থপত্তো গিহিসন্তকানংযেৰ কহাপণানং ৰিচারিতত্তা অঞ্ঞেসং কপ্পতি, ইধ পন সঙ্ঘিকানং ৰিচারিতত্তা সব্বেসং ন কপ্পতী’’তি. সব্বেসম্পি ৰাদো তেন তেন পরিযাযেন যুজ্জতিযেৰ.
চতুসালদ্ৰারেতি ভোজনসালং সন্ধায ৰুত্তং. পরিযাযেন কথিতত্তাতি ‘‘গণ্হা’’তি অৰত্ৰা ‘‘সীমা গতা’’তি পরিযাযেন কথিতত্তা. পকতিভূমিকরণত্থং ‘‘হেট্ঠা গহিতং পংসু’’ন্তিআদি ৰুত্তং. দাসং দম্মীতি এত্থ ‘‘মনুস্সং দম্মীতি ৰুত্তে ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. কুক্কুটসূকরা…পে… ৰট্টতীতি এত্থ কুক্কুটসূকরেসু দীযমানেসু ‘‘ইমেহি অম্হাকং অত্থো নত্থি, সুখং জীৰন্তু, অরঞ্ঞে ৰিস্সজ্জেথা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. ‘‘খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতী’’তিআদিৰচনতো (দী. নি. ১.১০, ১৯৪) খেত্তাদীনং পটিগ্গহণে অযং সব্বো ৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো. কপ্পিযকারকস্স ভিক্খুনা নিদ্দিট্ঠভাৰো, দূতেন অপ্পিততা, ততুত্তরি ৰাযামো, তেন ৰাযামেন পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.
রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো চীৰরৰগ্গো পঠমো.