১২. দুব্বচসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪২৪. দ্ৰাদসমে ৰম্ভনৰচনন্তি গরহৰচনং. অপসাদেতুকামোতি খিপিতুকামো, তজ্জেতুকামো ৰা, ঘট্টেতুকামোতি ৰুত্তং হোতি. সটসদ্দো পতিতসদ্দেন সমানত্থো. ৰিসেসনস্স চ পরনিপাতং কত্ৰা তিণকট্ঠপণ্ণসটন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘তত্থ তত্থ পতিতং তিণকট্ঠপণ্ণ’’ন্তি. কেনাপীতি ৰাতসদিসেন নদীসদিসেন চ কেনাপি.
৪২৫-৪২৬. ৰত্তুং অসক্কুণেয্যোতি কিস্মিঞ্চি ৰুচ্চমানে অসহনতো ওৰদিতুং অসক্কুণেয্যো. দুক্খং ৰচো এতস্মিং ৰিপ্পটিকূলগ্গাহে ৰিপচ্চনীকৰাদে অনাদরে পুগ্গলেতি দুব্বচো. তেনাহ ‘‘দুক্খেন কিচ্ছেন ৰদিতব্বো’’তিআদি. দুব্বচভাৰকরণীযেহীতি দুব্বচভাৰকারকেহি. কত্তুঅত্থে অনীযসদ্দো দট্ঠব্বো. তেনেৰাহ ‘‘যে ধম্মা দুব্বচং পুগ্গলং করোন্তী’’তিআদি. পাপিকা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো, তস্স ভাৰো পাপিচ্ছতা, অসন্তগুণসম্ভাৰনতা পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা পাপিচ্ছতাতি ৰেদিতব্বা. অত্তুক্কংসকা চ তে পরৰম্ভকা চাতি অত্তুক্কংসকপরৰম্ভকা. যে অত্তানং উক্কংসন্তি উক্খিপন্তি উচ্চে ঠানে ঠপেন্তি, পরঞ্চ ৰম্ভেন্তি গরহন্তি নীচে ঠানে ঠপেন্তি, তেসমেতং অধিৰচনং. তেসং ভাৰো অত্তুক্কংসকপরৰম্ভকতা. কুজ্ঝনসীলো কোধনো, তস্স ভাৰো কোধনতা. কুজ্ঝনলক্খণস্স কোধস্সেতং অধিৰচনং.
পুব্বকালে কোধো, অপরকালে উপনাহোতি আহ ‘‘কোধহেতু উপনাহিতা’’তি. তত্থ উপনহনসীলো, উপনাহো ৰা এতস্স অত্থীতি উপনাহী, তস্স ভাৰো উপনাহিতা. পুনপ্পুনং চিত্তপরিযোনদ্ধলক্খণস্স কোধস্সেৰেতং অধিৰচনং. সকিঞ্হি উপ্পন্নো কোধো কোধোযেৰ, ততুত্তরি উপনাহো. অভিসঙ্গোতি দুম্মোচনীযো বলৰউপনাহো. সো অস্স অত্থীতি অভিসঙ্গী, তস্স ভাৰো অভিসঙ্গিতা. দুম্মোচনীযস্স বলৰউপনাহস্সেতং অধিৰচনং. চোদকং পটিপ্ফরণতাতি চোদকস্স পটিৰিরুদ্ধেন পচ্চনীকেন হুত্ৰা অৰট্ঠানং. চোদকং অপসাদনতাতি ‘‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৰম্পি নাম ভণিতব্বং মঞ্ঞিস্সসী’’তি এৰং চোদকস্স ঘট্টনা. চোদকস্স পচ্চারোপনতাতি ‘‘ত্ৰম্পি খোসি ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, তং তাৰ পটিকরোহী’’তি এৰং চোদকস্স উপরি পটিআরোপনতা.
অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচরণতাতি অঞ্ঞেন কারণেন, ৰচনেন ৰা অঞ্ঞস্স কারণস্স, ৰচনস্স ৰা পটিচ্ছাদনৰসেন চরণতা. পটিচ্ছাদনত্থো এৰ ৰা চরসদ্দো অনেকত্থত্তা ধাতূনন্তি পটিচ্ছাদনতাতি অত্থো. তায সমন্নাগতো হি পুগ্গলো যং চোদকেন দোসৰিভাৰনকারণং, ৰচনং ৰা ৰুত্তং, তং ততো অঞ্ঞেনেৰ চোদনায অমূলিকভাৰদীপনেন কারণেন, তদত্থবোধকেন ৰচনেন ৰা পটিচ্ছাদেতি. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘কো আপন্নো, কিং আপন্নো, কিস্মিং আপন্নো, কং ভণথ, কিং ভণথা’’তি ৰা ৰত্ৰা ‘‘এৰরূপং কিঞ্চি তযা দিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ন সুণামী’’তি সোতং ৰা উপনামেত্ৰা ৰিক্খেপং করোন্তোপি অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচ্ছাদেতি. ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠে ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ন তৰ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছাম, আপত্তিং পুচ্ছামা’’তি ৰুত্তে ততো ‘‘রাজগহং গতোম্হী’’তি ৰত্ৰা ‘‘রাজগহং ৰা যাহি ব্রাহ্মণগহং ৰা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘তত্থ মে সূকরমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা বহিদ্ধা কথাৰিক্খিপনম্পি অত্থতো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণমেৰাতি ৰিসুং ন গহিতং.
অপদানেনাতি অত্তনো চরিযায. অপদীযন্তি হি দোসা এতেন দক্খীযন্তি, লুযন্তি ছিজ্জন্তীতি ৰা অপদানং, সত্তানং সম্মা মিচ্ছা ৰা ৰত্তপ্পযোগো. ন সম্পাযনতাতি ‘‘আৰুসো, ত্ৰং কুহিং ৰসসি, কং নিস্সায ৰসসী’’তি ৰা ‘‘যং ত্ৰং ৰদেসি ‘মযা এস আপত্তিং আপজ্জন্তো দিট্ঠো’তি, ত্ৰং তস্মিং সমযে কিং করোসি, অযং কিং করোতি, কত্থ চ ত্ৰং অহোসি, কত্থ অয’’ন্তি ৰা আদিনা নযেন চরিযং পুট্ঠেন সম্পাদেত্ৰা অকথনং.
মক্খিপল়াসিতাতি এত্থ পরগুণমক্খনলক্খণো মক্খো, সো এতস্স অত্থীতি মক্খী. তাদিসো পুগ্গলো অগারিযো অনগারিযো ৰা সমানো পরেসং সুকতকরণং ৰিনাসেতি. অগারিযোপি হি কেনচি অনুকম্পকেন দলিদ্দো সমানো উচ্চট্ঠানে ঠপিতো, অপরেন সমযেন ‘‘কিং তযা ময্হং কত’’ন্তি তস্স সুকতকরণং ৰিনাসেতি. অনগারিযোপি সামণেরকালতো পভুতি আচরিযেন ৰা উপজ্ঝাযেন ৰা চতূহি পচ্চযেহি উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি চ অনুগ্গহেত্ৰা ধম্মকথানযপকরণকোসল্লাদীনি সিক্খাপিতো, অপরেন সমযেন রাজরাজমহামত্তাদীহি সক্কতো গরুকতো আচরিযুপজ্ঝাযেসু অচিত্তীকতো চরমানো ‘‘অযং অম্হেহি দহরকালে এৰ অনুগ্গহিতো সংৰদ্ধিতো চ, অথ চ পনিদানি নিস্সিনেহো জাতো’’তি ৰুচ্চমানো ‘‘কিং ময্হং তুম্হেহি কত’’ন্তি তেসং সুকতকরণং ৰিনাসেতি.
‘‘বহুস্সুতেপি পুগ্গলে অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ঈদিসস্স চেৰ বহুস্সুতস্স অনিযতা গতি, তৰ ৰা মম ৰা কো ৰিসেসো’’তিআদিনা নযেন উপ্পজ্জমানো যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো. সো পরগুণেহি অত্তনো গুণানং সমকরণরসো. তথা হেস পরেসং গুণে ডংসিত্ৰা ৰিয অত্তনো গুণেহি সমে করোতীতি পল়াসোতি ৰুচ্চতি, সো এতস্স অত্থীতি পল়াসী. মক্খী চ পল়াসী চ মক্খিপল়াসিনো, তেসং ভাৰো মক্খিপল়াসিতা. অত্থতো পন মক্খো চেৰ পল়াসো চ.
ইস্সতি পরসম্পত্তিং ন সহতীতি ইস্সুকী. মচ্ছরাযতি অত্তনো সম্পত্তিং নিগূহতি, পরেসং সাধারণভাৰং ন সহতি, মচ্ছেরং ৰা এতস্স অত্থীতি মচ্ছরী. সঠযতি ন সম্মা ভাসতীতি সঠো, অত্তনো অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণেন সাঠেয্যেন সমন্নাগতো কেরাটিকপুগ্গলো. কেরাটিকো চ আনন্দমচ্ছো ৰিয হোতি. আনন্দমচ্ছো নাম কির মচ্ছানং নঙ্গুট্ঠং দস্সেতি, সপ্পানং সীসং ‘‘তুম্হেহি সদিসো অহ’’ন্তি জানাপেতুং, এৰমেৰ কেরাটিকো পুগ্গলো যং যং সুত্তন্তিকং ৰা আভিধম্মিকং ৰা উপসঙ্কমতি, তং তং এৰং ৰদতি ‘‘অহং তুম্হাকং অন্তেৰাসী, তুম্হে ময্হং অনুকম্পকা, নাহং তুম্হে মুঞ্চামী’’তি ‘‘এৰমেতে ‘সগারৰো অযং অম্হেসু সপ্পতিস্সো’তি মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. সাঠেয্যেন হি সমন্নাগতস্স পুগ্গলস্স অসন্তগুণসম্ভাৰনেন চিত্তানুরূপকিরিযাৰিহরতো ‘‘এৰংচিত্তো এৰংকিরিযো’’তি দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা কুচ্ছিং ৰা পিট্ঠিং ৰা জানিতুং ন সক্কা. যতো সো –
‘‘ৰামেন সূকরো হোতি, দক্খিণেন অজামিগো;
সরেন নেলকো হোতি, ৰিসাণেন জরগ্গৰো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৯৬; ৰিভ. অট্ঠ. ৮৯৪; মহানি. অট্ঠ. ১৬৬) –
এৰং ৰুত্তযক্খসূকরসদিসো হোতি. কতপাপপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা, সা অস্স অত্থীতি মাযাৰী.
থম্ভসমঙ্গিতায থদ্ধো. ৰাতভরিতভস্তাসদিসথদ্ধভাৰপগ্গহিতসিরঅনিৰাতৰুত্তিকারকরোতি থম্ভো. যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো গিলিতনঙ্গলসদিসো ৰিয অজগরো, ৰাতভরিতভস্তা ৰিয চ থদ্ধো হুত্ৰা গরুট্ঠানিযে দিস্ৰা ওনমিতুম্পি ন ইচ্ছতি, পরিযন্তেনেৰ চরতি. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো, সো এতস্স অত্থীতি অতিমানী.
সং অত্তনো দিট্ঠিং পরামসতি সভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসতীতি সন্দিট্ঠিপরামাসী. আধানং গণ্হাতীতি আধানগ্গাহী. ‘‘আধান’’ন্তি দল়্হং ৰুচ্চতি, দল়্হগ্গাহীতি অত্থো. যুত্তং কারণং দিস্ৰাৰ লদ্ধিং পটিনিস্সজ্জতীতি পটিনিস্সগ্গী, দুক্খেন কিচ্ছেন কসিরেন বহুম্পি কারণং দস্সেত্ৰা ন সক্কা পটিনিস্সগ্গিং কাতুন্তি দুপ্পটিনিস্সগ্গী, যো অত্তনো দিট্ঠিং ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি দল়্হং গণ্হিত্ৰা অপি বুদ্ধাদীহি কারণং দস্সেত্ৰা ৰুচ্চমানো ন পটিনিস্সজ্জতি, তস্সেতং অধিৰচনং. তাদিসো হি পুগ্গলো যং যদেৰ ধম্মং ৰা অধম্মং ৰা সুণাতি, তং সব্বং ‘‘এৰং অম্হাকং আচরিযেহি কথিতং, এৰং অম্হেহি সুত’’ন্তি কুম্মোৰ অঙ্গানি সকে কপালে অন্তোযেৰ সমোদহতি. যথা হি কচ্ছপো অত্তনো পাদাদিকে অঙ্গে কেনচি ঘট্টিতে সব্বানি অঙ্গানি অত্তনো কপালেযেৰ সমোদহতি, ন বহি নীহরতি, এৰমযম্পি ‘‘ন সুন্দরো তৰ গাহো, ছড্ডেহি ন’’ন্তি ৰুত্তো তং ন ৰিস্সজ্জেতি, অন্তোযেৰ অত্তনো হদযে এৰ ঠপেত্ৰা ৰিচরতি. যথা কুম্ভীলা গহিতং ন পটিনিস্সজ্জন্তি, এৰং কুম্ভীলগ্গাহং গণ্হাতি, ন ৰিস্সজ্জেতি. মক্খিপল়াসিতাদিযুগল়ত্তযেন দস্সিতে মক্খপল়াসাদযো ছ ধম্মে ৰিসুং ৰিসুং গহেত্ৰা ‘‘একূনৰীসতি ধম্মা’’তি ৰুত্তং. অনুমানসুত্তট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৮১) পন মক্খপল়াসাদযোপি যুগল়ৰসেন একং কত্ৰা ‘‘সোল়স ধম্মা’’তি ৰুত্তং.
পকারেহি আৰহনং পদক্খিণং, ততো পদক্খিণতো গহণসীলো পদক্খিণগ্গাহী, ন পদক্খিণগ্গাহী অপ্পদক্খিণগ্গাহী. যো ৰুচ্চমানো ‘‘তুম্হে মং কস্মা ৰদথ, অহং অত্তনো কপ্পিযাকপ্পিযং সাৰজ্জানৰজ্জং অত্থানত্থং জানামী’’তি ৰদতি, অযং অনুসাসনিং পদক্খিণতো ন গণ্হাতি, ৰামতোৰ গণ্হাতি, তস্মা ‘‘অপ্পদক্খিণগ্গাহী’’তি ৰুচ্চতি, তেনাহ ‘‘যথানুসিট্ঠ’’ন্তিআদি.
উদ্দেসেতি পাতিমোক্খুদ্দেসে. অথ সব্বানেৰ সিক্খাপদানি কথং পাতিমোক্খুদ্দেসপরিযাপন্নানীতি আহ ‘‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৰিকরেয্যাতি এৰং সঙ্গহিতত্তা’’তি. ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি হি ইমিনা সব্বাপি আপত্তিযো নিদানুদ্দেসে সঙ্গহিতাযেৰ হোন্তি. পঞ্চহি সহধম্মিকেহি সিক্খিতব্বত্তাতি লব্ভমানৰসেন ৰুত্তং. সহধম্মিকেন সহকারণেনাতিপি অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘ৰচনাযা’’তি নিস্সক্কে সম্পদানৰচনন্তি আহ ‘‘ততো মম ৰচনতো’’তি. অঙ্গানি চেত্থ পঠমসঙ্ঘভেদসদিসানি. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ ভেদায পরক্কমনং, এৰং ইধ অৰচনীযকরণতা দট্ঠব্বা.
দুব্বচসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.