দিব্বচক্খুঞাণকথা
১৩. চুতিযাতি চৰনে. উপপাতেতি উপপজ্জনে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং, চুতিক্খণসামন্তা উপপত্তিক্খণসামন্তা চাতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘যে পন আসন্নচুতিকা’’তিআদি. যেন ঞাণেনাতি যেন দিব্বচক্খুঞাণেন. দিব্বচক্খুঞাণেনেৰ হি সত্তানং চুতি চ উপপত্তি চ ঞাযতি. পরিকম্মং ৰত্তব্বং সিযাতি ‘‘দিব্বচক্খুঞাণং উপ্পাদেতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন কসিণারম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকারেন অভিনীহারক্খমং কত্ৰা তেজোকসিণং ওদাতকসিণং আলোককসিণন্তি ইমেসু তীসু কসিণেসু অঞ্ঞতরং আসন্নং কাতব্বং, উপচারজ্ঝানগোচরং কত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা ঠপেতব্ব’’ন্তিআদিনা দিব্বচক্খুঞাণস্স পরিকম্মং ৰত্তব্বং ভৰেয্য.
সো অহন্তি সো কতচিত্তাভিনীহারো অহং. দিব্বসদিসত্তাতি দিৰি ভৰন্তি দিব্বং, দেৰানং পসাদচক্খু, তেন দিব্বেন চক্খুনা সদিসত্তাতি অত্থো. দিব্বসদিসত্তাতি চ হীনূপমাদস্সনং দেৰতানং দিব্বচক্খুতোপি ইমস্স মহানুভাৰত্তা. ইদানি তং দিব্বসদিসত্তং ৰিভাৰেতুং ‘‘দেৰতানঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুচরিতকম্মনিব্বত্তন্তি সদ্ধাবহুলতাৰিসুদ্ধদিট্ঠিতাআনিসংসদস্সাৰিতাদিসম্পত্তিযা সুট্ঠু চরিতত্তা সুচরিতেন দেৰূপপত্তিজনকেন পুঞ্ঞকম্মেন নিব্বত্তং. পিত্তসেম্হরুহিরাদীহীতি আদি-সদ্দেন ৰাতরোগাদীনং সঙ্গহো. অপলিবুদ্ধন্তি অনুপদ্দুতং. পিত্তাদীহি অনুপদ্দুতত্তা কম্মস্স চ উল়ারতায উপক্কিলেসৰিমুত্তি ৰেদিতব্বা. উপক্কিলেসদোসরহিতঞ্হি কম্মং তিণাদিদোসরহিতং ৰিয সস্সং উল়ারফলং অনুপক্কিলিট্ঠং হোতি. কারণূপচারেন চস্স ফলং তথা ৰোহরীযতি যথা ‘‘সুক্কং সুক্কৰিপাক’’ন্তি. দূরেপীতি পি-সদ্দেন সুখুমস্সপি আরম্মণস্স সম্পটিচ্ছনসমত্থতং সঙ্গণ্হাতি. পসাদচক্খূতি চতুন্নং মহাভূতানং পসাদলক্খণং চক্খু. ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তন্তি ৰীরিযারম্ভৰসেনেৰ ইজ্ঝনতো সব্বাপি কুসলভাৰনা ৰীরিযভাৰনা, পধানসঙ্খারসমন্নাগতা ৰা ইদ্ধিপাদভাৰনা ৰিসেসতো ৰীরিযভাৰনা, তস্সা আনুভাৰেন নিব্বত্তং ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তং. ঞাণমযং চক্খু ঞাণচক্খু. তাদিসমেৰাতি উপক্কিলেসৰিমুত্ততায দূরেপি সুখুমস্সপি আরম্মণস্স সম্পটিচ্ছনসমত্থতায চ তংসদিসমেৰ.
দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তাতি দিব্বৰিহারসঙ্খাতানং চতুন্নং ঝানানং ৰসেন পটিলদ্ধত্তা. ইমিনা কারণৰসেনস্স দিব্বভাৰমাহ. দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন উক্কংসগতং পাদকজ্ঝানসঙ্খাতং দিব্বৰিহারং সন্নিস্সায পৰত্তত্তা, দিব্বৰিহারপরিযাপন্নং ৰা অত্তনা সম্পযুত্তং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং নিস্সায পচ্চযভূতং সন্নিস্সিতত্তাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্বন্তি কসিণালোকানুগ্গহেন পত্তব্বত্তা সযং ঞাণালোকফরণভাৰেন চ মহাজুতিকভাৰতোপি দিব্বন্তি অত্থো. মহাজুতিকম্পি হি দিব্বন্তি ৰুচ্চতি ‘‘দিব্বমিদং ব্যম্হ’’ন্তিআদীসু. মহাগতিকত্তাতি মহনীযগমনত্তা, ৰিম্হযনীযপ্পৰত্তিকত্তাতি অত্থো. ৰিম্হযনীযা হিস্স পৰত্তি তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনতো. তং সব্বন্তি ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তং অত্থপঞ্চকমপেক্খিত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. কেচি পন ‘‘জুতিগতিঅত্থেসুপি সদ্দৰিদূ দিৰুসদ্দং ইচ্ছন্তীতি মহাজুতিকত্তা মহাগতিকত্তাতি ইদমেৰ দ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তং, তস্মা ‘সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্ব’ন্তি ইদং দিব্বতি জোতযতীতি দিব্বং, দিব্বতি গচ্ছতি অসজ্জমানং পৰত্ততীতি দিব্বন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. আচরিযধম্মপালত্থেরো পন –
‘‘দিব্বচক্খুলাভায যোগিনো পরিকম্মকরণং তপ্পটিপক্খাভিভৰস্স অত্থতো তস্স ৰিজযিচ্ছা নাম হোতি, দিব্বচক্খুলাভী চ ইদ্ধিমা দেৰতানং ৰচনগহণক্খমনধম্মদানৰসেন মহামোগ্গল্লানত্থেরাদযো ৰিয দানগ্গহণলক্খণে ৰোহারে চ পৰত্তেয্যাতি এৰং ৰিহারৰিজযিচ্ছাৰোহারজুতিগতিসঙ্খাতানং অত্থানং ৰসেন ইমস্স অভিঞ্ঞাঞাণস্স দিব্বচক্খুভাৰসিদ্ধিতো সদ্দৰিদূ চ তেসু এৰ অত্থেসু দিৰুসদ্দং ইচ্ছন্তীতি ‘তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্ব’ন্তি ৰুত্ত’’ন্তি –
আহ.
দস্সনট্ঠেনাতি রূপদস্সনভাৰেন. চক্খুনা হি সত্তা রূপং পস্সন্তি. যথা মংসচক্খু ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয পৰত্ততি, ন তথা ইদং. ইদং পন সযমেৰ ততো সাতিসযং চক্খুকিচ্চকারীতি আহ ‘‘চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খূ’’তি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তাতি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৰুত্তং. উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতীতি পরতো উপ্পত্তিযা অদস্সনতো ‘‘এত্থে ৰাযং সত্তো উচ্ছিন্নো, এৰমিতরেপী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতীতি ঝানলাভী অধিচ্চসমুপ্পন্নিকো ৰিয গণ্হাতি. যথা হি সো অসঞ্ঞসত্তা চৰিত্ৰা ইধূপপন্নো পব্বজিতো সমানো অভিঞ্ঞালাভী হুত্ৰা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তো ইধূপপত্তিমেৰ দিস্ৰা ততো পরং অসঞ্ঞভৰে উপ্পত্তিং অনুস্সরিতুমসক্কোন্তো ‘‘অহং অধিচ্চসমুপ্পন্নো পুব্বে নাহোসিং, সোম্হি এতরহি অহুত্ৰা সত্ততায পরিণতো, সেসাপি সত্তা তাদিসাযেৰা’’তি অভিনৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি, এৰমযম্পি উপপাতমত্তমেৰ দিস্ৰা চুতিং অপস্সন্তো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি.
ইদানি অঞ্ঞথাপি ৰিসুদ্ধিকারণং দস্সেন্তো আহ ‘‘একাদসউপক্কিলেসৰিরহতো ৰা’’তিআদি. যথাহাতি উপক্কিলেসসুত্তে আগতপাল়িং নিদস্সেতি. তত্থ হি অনুরুদ্ধো নন্দিযো কিমিলোতি ইমে তযো কুলপুত্তে আমন্তেত্ৰা ধম্মং দস্সেন্তেন ‘‘অনুরুদ্ধা তুম্হে কিং ইমেহি ন আলুল়িস্সন্তি, অহম্পি ইমেহি উপাদায একাদসহি উপক্কিলেসেহি আলুল়িতপুব্বো’’তি দস্সেতুং –
‘‘অহম্পি সুদং অনুরুদ্ধা পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৰ সমানো ওভাসঞ্চেৰ সঞ্জানামি দস্সনঞ্চ রূপানং, সো খো পন মে ওভাসো ন চিরস্সেৰ অন্তরধাযতি দস্সনঞ্চ রূপানং. তস্স ময্হং অনুরুদ্ধা এতদহোসি ‘কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো, যেন মে ওভাসো অন্তরধাযতি দস্সনঞ্চ রূপান’ন্তি. তস্স ময্হং অনুরুদ্ধা এতদহোসি ‘ৰিচিকিচ্ছা খো মে উদপাদি, ৰিচিকিচ্ছাধিকরণঞ্চ মে সমাধি চৰি, সমাধিম্হি চুতে ওভাসো অন্তরধাযতি দস্সনঞ্চ রূপানং, সোহং তথা করিস্সামি, যথা মে পুন ন ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জিস্সতী’তি.
‘‘সো খো অহং অনুরুদ্ধা অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো ওভাসঞ্চেৰ সঞ্জানামি দস্সনঞ্চ রূপানং, সো খো পন মে ওভাসো ন চিরস্সেৰ অন্তরধাযতি দস্সনঞ্চ রূপানং. তস্স ময্হং অনুরুদ্ধা এতদহোসি ‘কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো, যেন মে ওভাসো অন্তরধাযতি দস্সনঞ্চ রূপান’ন্তি. তস্স ময্হং অনুরুদ্ধা এতদহোসি ‘অমনসিকারো খো মে উদপাদি, অমনসিকারাধিকরণঞ্চ পন মে সমাধি চৰি, সমাধিম্হি চুতে ওভাসো অন্তরধাযতি দস্সনঞ্চ রূপানং, সোহং তথা করিস্সামি, যথা মে পুন ন ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জিস্সতি ন অমনসিকারো’’’তি –
আদিনা (ম. নি. ৩.২৪১) দেসনং আরভিত্ৰা ইদং ৰুত্তং ‘‘সো খো অহং অনুরুদ্ধা ৰিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসোতি ইতি ৰিদিত্ৰা’’তিআদি.
তত্থ (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২৪১) ৰিচিকিচ্ছাতি মহাসত্তস্স আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দিব্বচক্খুনা নানাৰিধানি রূপানি পস্সন্তস্স ‘‘ইদং নু খো কি’’ন্তি উপ্পন্না ৰিচিকিচ্ছা. মনসিকারৰসেন পন মে রূপানি উপট্ঠহিংসু, রূপানি পস্সতো ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, তস্মা ইদানি কিঞ্চি ন মনসি করিস্সামীতি তুণ্হী ভৰতি, তং তুণ্হীভাৰপ্পত্তিং সন্ধাযাহ ‘‘অমনসিকারো’’তি. থিনমিদ্ধন্তি কিঞ্চি অমনসিকরোন্তস্স উপ্পন্নং থিনমিদ্ধং. তথাভূতস্স হি সৰিপ্ফারিকমনসিকারস্স অভাৰতো থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি. ছম্ভিতত্তন্তি থিনমিদ্ধং ৰিনোদেত্ৰা যথারদ্ধমনসিকারৰসেন হিমৰন্তাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দানৰরক্খসঅজগরাদযো পস্সন্তস্স উপ্পন্নং ছম্ভিতত্তং. উপ্পিলন্তি ‘‘মযা দিট্ঠভযং পকতিযা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ওলোকিযমানং ন পস্সতি, অদিট্ঠে পরিকপ্পিতসদিসে কিংনাম ভয’’ন্তি ভযস্স ৰিনোদনৰসেন চিন্তেন্তস্স অত্তনো পচ্চৰেক্খণাকোসল্লং নিস্সায উপ্পন্নং উপ্পিলাৰিতত্তং. দুট্ঠুল্লন্তি কাযালসিযং. ‘‘মযা থিনমিদ্ধং ছম্ভিতত্তানং ৰূপসমনত্থং গাল়্হং ৰীরিযং পগ্গহিতং, তেন মে উপ্পিলসঙ্খাতা চিত্তসমাধিদূসিতা গেহস্সিতা বলৰপীতি উপ্পন্না’’তি ৰীরিযং সিথিলং করোন্তস্স হি কাযদুট্ঠুল্লং কাযদরথো কাযালসিযং উদপাদি.
অচ্চারদ্ধৰীরিযন্তি ‘‘মম ৰীরিযং সিথিলং করোতো দুট্ঠুল্লং উপ্পন্ন’’ন্তি পুন ৰীরিযং পগ্গণ্হতো উপ্পন্নং অচ্চারদ্ধৰীরিযং. অতিলীনৰীরিযন্তি ‘‘মম ৰীরিযং পগ্গণ্হতো এৰং জাত’’ন্তি পুন ৰীরিযং সিথিলযতো উপ্পন্নং অতিলীনৰীরিযং. অভিজপ্পাতি দেৰলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা দেৰসঙ্ঘং পস্সতো উপ্পন্না তণ্হা. ‘‘এৰং মে হোতূ’’তি হি অভিনিৰিসনৰসেন জপ্পতীতি অভিজপ্পা, তণ্হা. নানত্তসঞ্ঞাতি ‘‘ময্হং একজাতিকং রূপং মনসিকরোন্তস্স অভিজপ্পা উপ্পন্না, নানাৰিধং রূপং মনসিকারং করিস্সামী’’তি কালেন দেৰলোকাভিমুখং কালেন মনুস্সলোকাভিমুখং ৰড্ঢেত্ৰা নানাৰিধানি রূপানি মনসিকরোতো উপ্পন্না নানত্তসঞ্ঞা, নানত্তে নানাসভাৰে সঞ্ঞাতি নানত্তসঞ্ঞা. অতিনিজ্ঝাযিতত্তন্তি ‘‘ময্হং নানাৰিধানি রূপানি মনসিকরোন্তস্স নানত্তসঞ্ঞা উদপাদি, ইট্ঠং ৰা অনিট্ঠং ৰা একজাতিকমেৰ রূপং মনসি করিস্সামী’’তি তথা মনসিকরোতো উপ্পন্নং রূপানং অতিনিজ্ঝাযিতত্তং, অতিৰিয উত্তরি কত্ৰা নিজ্ঝানং পেক্খনং অতিনিজ্ঝাযিতত্তং. ওভাসন্তি পরিকম্মসমুট্ঠিতং ওভাসং. ন চ রূপানি পস্সামীতি পরিকম্মোভাসমনসিকারপ্পসুততায দিব্বচক্খুনা রূপানি ন পস্সামি. রূপানি হি খো পস্সামীতি তেন পরিকম্মোভাসেন ফরিত্ৰা ঠিতট্ঠানে দিব্বচক্খুনো ৰিসযভূতানি রূপগতানি পস্সামি.
এৰমাদীতি আদি-সদ্দেন –
‘‘কেৰলম্পি রত্তিং কেৰলম্পি দিৰং কেৰলম্পি রত্তিন্দিৰং তস্স ময্হং অনুরুদ্ধা এতদহোসি ‘কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো, য্ৰাহং ওভাসঞ্হি খো সঞ্জানামি, ন চ রূপানি পস্সামি, রূপানি খো পস্সামি, ন চ ওভাসং সঞ্জানামি কেৰলম্পি রত্তিং কেৰলম্পি দিৰং কেৰলম্পি রত্তিন্দিৰ’ন্তি. তস্স ময্হং অনুরুদ্ধা এতদহোসি ‘যস্মিঞ্হি খো অহং সমযে রূপনিমিত্তং অমনসিকরিত্ৰা ওভাসনিমিত্তং মনসি করোমি. ওভাসঞ্হি খো তস্মিং সমযে সঞ্জানামি, ন চ রূপানি পস্সামি. যস্মিং পনাহং সমযে ওভাসনিমিত্তং অমনসিকরিত্ৰা রূপনিমিত্তং মনসি করোমি. রূপানি হি খো তস্মিং সমযে পস্সামি, ন চ ওভাসং সঞ্জানামি কেৰলম্পি রত্তিং কেৰলম্পি দিৰং কেৰলম্পি রত্তিন্দিৰ’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৪৩) –
এৰমাদিপাল়িং সঙ্গণ্হাতি.
মনুস্সানং ইদন্তি মানুসকং, মনুস্সানং গোচরভূতং রূপারম্মণং. তদঞ্ঞস্স পন দিব্বতিরোকুট্টসুখুমাদিভেদস্স রূপস্স দস্সনতো অতিক্কন্তমানুসকং. এৰরূপং তঞ্চ মনুস্সূপচারং অতিক্কন্তং নাম হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেনা’’তি. তত্থ মনুস্সূপচারন্তি মনুস্সেহি উপচরিতব্বট্ঠানং, পকতিযা চক্খুদ্ৰারেন গহেতব্বং ৰিসযন্তি অধিপ্পাযো. এৰং ৰিসযমুখেন দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিসযিমুখেন দস্সেতুং ‘‘মানুসকং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাপি মংসচক্খাতিক্কমো তস্স কিচ্চাতিক্কমেনেৰ দট্ঠব্বো. দিব্বেন চক্খুনাতি দিব্বচক্খুঞাণেনপি দট্ঠুং ন সক্কা খণস্স অতিইত্তরতায অতিসুখুমতায কেসঞ্চি রূপস্স, অপিচ দিব্বচক্খুস্স পচ্চুপ্পন্নং রূপারম্মণং, তঞ্চ পুরেজাতপচ্চযভূতং, ন চ আৰজ্জনপরিকম্মেহি ৰিনা মহগ্গতস্স পৰত্তি অত্থি, নাপি উপ্পজ্জমানমেৰ রূপং আরম্মণপচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, ভিজ্জমানং ৰা, তস্মা চুতূপপাতক্খণে রূপং দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কাতি সুৰুত্তমেতং.
যদি দিব্বচক্খুঞাণং রূপারম্মণমেৰ, অথ কস্মা ‘‘সত্তে পস্সামী’’তি ৰুত্তন্তি? যেভুয্যেন সত্তসন্তানগতরূপদস্সনতো এৰং ৰুত্তং. সত্তগহণস্স ৰা কারণভাৰতো ৰোহারৰসেন ৰুত্তন্তিপি ৰদন্তি. তে চৰমানাতি অধিপ্পেতাতি সম্বন্ধো. এৰরূপেতি ন চুতূপপাতক্খণসমঙ্গিনোতি অধিপ্পাযো. মোহূপনিস্সযং নাম কম্মং নিহীনং নিহীনফলং হোতীতি আহ ‘‘মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা’’তি. মোহূপনিস্সযতা চ কুসলকম্মস্স পুব্বভাগে মোহপ্পৰত্তিবহুলতায ৰেদিতব্বা. তায পন মোহপ্পৰত্তিযা সংকিলিট্ঠং কুসলকম্মং নিহীনমেৰ জাতিআদিং নিপ্ফাদেতীতি নিহীনজাতিআদযো মোহস্স নিস্সন্দফলানীতি আহ ‘‘হীনানং জাতিকুলভোগাদীন’’ন্তিআদি. হীল়িতেতি গরহিতে. ওহীল়িতেতি ৰিসেসতো গরহিতে. উঞ্ঞাতেতি লামকভাৰেন ঞাতে. অৰঞ্ঞাতেতি ৰিসেসতো লামকভাৰেন ৰিদিতে. অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তাতি এত্থ অমোহো সম্পযুত্তৰসেন পুব্বভাগৰসেন চ পৰত্তো কথিতো, তেন চ তিহেতুকপটিসন্ধিকে দস্সেতি. তব্বিপরীতেতি তস্স হীল়িতাদিভাৰস্স ৰিপরীতে, অহীল়িতে অনোহীল়িতে অনুঞ্ঞাতে অনৰঞ্ঞাতে চিত্তীকতেতি অত্থো.
সুৰণ্ণেতি সুন্দরৰণ্ণে. দুব্বণ্ণেতি অসুন্দরৰণ্ণে. সা পনাযং সুৰণ্ণদুব্বণ্ণতা যথাক্কমং কম্মস্স অদোসদোসূপনিস্সযতায হোতীতি আহ ‘‘অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা’’তিআদি. অদোসূপনিস্সযতা চ কম্মস্স মেত্তাদীহি পরিভাৰিতসন্তানপ্পৰত্তিযা ৰেদিতব্বা. অভিরূপে ৰিরূপেতি ইদং সণ্ঠানৰসেন ৰুত্তং. সণ্ঠানৰচনোপি হি ৰণ্ণসদ্দো হোতি ‘‘মহন্তং হত্থিৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) ৰিয. পঠমং ৰুত্তো পন অত্থো ৰণ্ণৰসেনেৰ ৰুত্তো. সুন্দরং গতিং গতা সুগতাতি আহ ‘‘সুগতিগতে’’তি, সুগতিং উপপন্নেতি অত্থো. অলোভজ্ঝাসযা সত্তা ৰদঞ্ঞূ ৰিগতমচ্ছেরা অলোভূপনিস্সযেন কম্মুনা সুগতা সমিদ্ধা হোন্তীতি আহ ‘‘অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে’’তি. দুক্খং গতিং গতা দুগ্গতাতি আহ ‘‘দুগ্গতিগতে’’তি. লোভজ্ঝাসযা সত্তা লুদ্ধা মচ্ছরিনো লোভূপনিস্সযেন কম্মুনা দুগ্গতা দুরূপা হোন্তীতি আহ ‘‘লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে’’তি. উপচিতন্তি ফলাৰহভাৰেন কতং. যথা কতঞ্হি কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতং. চৰমানেতিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তন্তি ৰিসযমুখেন ৰিসযিব্যাপারমাহ. পুরিমেহীতি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদীনি পদানি সন্ধায ৰুত্তং. আদীহীতি এত্থ চ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো, তস্মা ‘‘দিব্বেন…পে… পস্সামী’’তি ইমেহি ‘‘চৰমানে’’তিআদীহি চ দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তন্তি অত্থো. ইমিনা পন পদেনাতি ‘‘যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামী’’তি ইমিনা ৰাক্যেন. পজ্জতি ঞাযতি অত্থো ইমিনাতি হি পদং ৰাক্যং.
মহন্তং দুক্খমনুভৰমানেতি এত্থ দিব্বচক্খুঞাণেন রূপং দিস্ৰা তেসং দুক্খানুভৰনং কামাৰচরচিত্তেনেৰ জানাতীতি ৰেদিতব্বং. সোতি নেরযিকসত্তে পচ্চক্খতো দিস্ৰা ঠিতো দিব্বচক্খুঞাণলাভী. এৰং মনসি করোতীতি তেসং নেরযিকানং নিরযসংৰত্তনিকস্স কম্মস্স ঞাতুকামতাৰসেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায পরিকম্মৰসেন মনসি করোতি. কিং নু খোতিআদি মনসিকারৰিধিদস্সনং. এৰং পন পরিকম্মং কত্ৰা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স তং কম্মং আরম্মণং কত্ৰা আৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি. যেসং পুরিমানি তীণি চত্তারি ৰা পরিকম্মউপচারানুলোমগোত্রভুনামকানি কামাৰচরানি, চতুত্থং পঞ্চমং ৰা অপ্পনাচিত্তং রূপাৰচরং চতুত্থজ্ঝানিকং, তত্থ যং তেন অপ্পনাচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঞাণং, তং যথাকম্মূপগঞাণন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ৰিসুং পরিকম্মং নত্থী’’তি ইদং পন দিব্বচক্খুঞাণেন ৰিনা যথাকম্মূপগঞাণস্স ৰিসুং পরিকম্মং নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. এৰঞ্চেতং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা যথাকম্মূপগঞাণস্স মহগ্গতভাৰো এৰ ন সিযা. দেৰানং দস্সনেপি এসেৰ নযো. নেরযিকদেৰগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. আকঙ্খমানো হি দিব্বচক্খুলাভী অঞ্ঞগতিকেসুপি এৰং পটিপজ্জতিযেৰ. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতী’’তিআদি, ‘‘সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতী’’তি চ. তং নিরযসংৰত্তনিযকম্মং আরম্মণমেতস্সাতি তংকম্মারম্মণং. ফারুসকৰনাদীসূতি আদি-সদ্দেন চিত্তলতাৰনাদীনং সঙ্গহো.
যথা চিমস্সাতি যথা চ ইমস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স ৰিসুং পরিকম্মং নত্থি, এৰং অনাগতংসঞাণস্সপীতি ৰিসুং পরিকম্মাভাৰঞ্চ নিদস্সেতি. তত্থ কারণমাহ ‘‘দিব্বচক্খুপাদকানেৰ হি ইমানী’’তি. তত্রাযমধিপ্পাযো – যথা দিব্বচক্খুলাভী নিরযাদিঅভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নেরযিকাদিকে সত্তে দিস্ৰা তেহি পুব্বে আযূহিতং নিরযসংৰত্তনিযাদিকং কম্মং তাদিসেন সমাদানেন তজ্জেন চ মনসিকারেন পরিক্খতে চিত্তে যাথাৰতো জানাতি, এৰং যস্স যস্স সত্তস্স সমনন্তরং অনাগতং অত্তভাৰং ঞাতুকামো, তং তং ওদিস্স আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা তেন তেন অতীতে এতরহি ৰা আযূহিতং তস্স নিব্বত্তকং কম্মং যথাকম্মূপগঞাণেন দিস্ৰা তেন তেন নিব্বত্তেতব্বং অনাগতং অত্তভাৰং ঞাতুকামো তাদিসেন সমাদানেন তজ্জেন চ মনসিকারেন পরিক্খতে চিত্তে যাথাৰতো জানাতি. এস নযো ততো পরেসুপি অত্তভাৰেসু. এতং অনাগতংসঞাণং নাম. যস্মা এতং দ্ৰযং দিব্বচক্খুঞাণে সতি এৰ সিজ্ঝতি, নাসতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তী’’তি.
কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা উপ্পন্নং দুচ্চরিতন্তি কাযেন দুট্ঠু চরিতং, কাযতো ৰা উপ্পন্নং কিলেসপূতিকত্তা দুট্ঠু চরিতং কাযদুচ্চরিতন্তি এৰং যথাক্কমং যোজেতব্বং. কাযোতি চেত্থ চোপনকাযো অধিপ্পেতো. কাযৰিঞ্ঞত্তিৰসেন পৰত্তং অকুসলং কাযকম্মং কাযদুচ্চরিতং. যস্মিং সন্তানে কম্মং কতুপচিতং, অসতি আহারুপচ্ছেদে ৰিপাকারহসভাৰস্স অৰিগচ্ছনতো সো তেন সহিতোযেৰাতি ৰত্তব্বোতি আহ ‘‘সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা’’তি. অনত্থকামা হুত্ৰাতি এতেন মাতাপিতরো ৰিয পুত্তানং, আচরিযুপজ্ঝাযা ৰিয চ নিস্সিতকানং অত্থকামা হুত্ৰা গরহকা উপৰাদকা ন হোন্তীতি দস্সেতি. গুণপরিধংসনেনাতি ৰিজ্জমানানং গুণানং ৰিদ্ধংসনেন, ৰিনাসনেনাতি অত্থো. ননু চ অন্তিমৰত্থুনাপি উপৰাদো গুণপরিধংসনমেৰাতি? সচ্চমেতং, গুণাতি পনেত্থ ঝানাদিৰিসেসা উত্তরিমনুস্সধম্মা অধিপ্পেতাতি সীলপরিধংসনং ৰিসুং গহিতং. তেনাহ ‘‘নত্থি ইমেসং সমণধম্মো’’তিআদি. সমণধম্মোতি চ সীলসংযমং সন্ধায ৰদতি. জানং ৰাতি যং উপৰদতি, তস্স অরিযভাৰং জানন্তো ৰা. অজানং ৰাতি অজানন্তো ৰা. জাননাজাননঞ্চেত্থ অপ্পমাণং, অরিযভাৰো এৰ পমাণং. তেনাহ ‘‘উভযথাপি অরিযূপৰাদোৰ হোতী’’তি. ‘‘অরিযোতি পন অজানতো অদুট্ঠচিত্তস্সেৰ তত্থ অরিযগুণভাৰং পৰেদেন্তস্স গুণপরিধংসনং ন হোতীতি তস্স অরিযূপৰাদো নত্থী’’তি ৰদন্তি. ভারিযং কম্মন্তি আনন্তরিযসদিসত্তা ভারিযং কম্মং, সতেকিচ্ছং পন হোতি খমাপনেন, ন আনন্তরিযং ৰিয অতেকিচ্ছং.
তস্স চ আৰিভাৰত্থন্তি ভারিযাদিসভাৰস্স পকাসনত্থং. তং জিগুচ্ছীতি তং থেরং, তং ৰা কিরিযং জিগুচ্ছি. অতিচ্ছাতোতি অতিৰিয খুদাভিভূতো. মহল্লকোতি সমণানং সারুপ্পমসারুপ্পং, লোকসমুদাচারমত্তং ৰা ন জানাতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তত্তা গুণপরিধংসনেন গরহতীতি ৰেদিতব্বং. অম্হাকং লজ্জিতব্বকং অকাসীতি ‘‘সমণেন নাম এৰং কত’’ন্তি ৰুত্তে মযং সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোমাতি অধিপ্পাযো. জানন্তো এৰ থেরো ‘‘অত্থি তে আৰুসো ইমস্মিং সাসনে পতিট্ঠা’’তি পুচ্ছি. ইতরোপি সচ্চাভিসমযো সাসনে পতিট্ঠাতি আহ ‘‘সোতাপন্নো অহ’’ন্তি. থেরো তং করুণাযমানো ‘‘খীণাসৰো তযা উপৰদিতো’’তি অত্তানং আৰি অকাসি. তেনস্স তং পাকতিকং অহোসীতি তেন অস্স তং কম্মং মগ্গাৰরণং নাহোসীতি অধিপ্পাযো. পুব্বেৰ পন সোতাপন্নত্তা অপাযগামীনং সুপ্পহীনভাৰতো সগ্গাৰরণমস্স কাতুমসমত্থমেৰ তং কম্মং. অত্তনা ৰুড্ঢতরো হোতীতি এত্থ ‘‘উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা খমাপেতব্বো’’তি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং. সোতাপন্নসকদাগামিনো দোসেনপি নক্খমন্তি, সেসঅরিযা ৰা তস্স অত্থকামা হুত্ৰা আযতিং সংৰরণত্থায ন খমাপেয্যুন্তি আহ ‘‘সচে সো নক্খমতী’’তি. অত্তনা ৰুড্ঢতরো হোতি, ঠিতকেনেৰাতি এত্থাপি ‘‘উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা’’তি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১১) ৰুত্তং. এৰঞ্হি তত্থ ৰুত্তং –
‘‘সচে দিসাপক্কন্তো হোতি, সযং ৰা গন্ত্ৰা সদ্ধিৰিহারিকে ৰা পেসেত্ৰা খমাপেতব্বো. সচে নাপি গন্তুং, ন পেসেতুং সক্কা হোতি, যে তস্মিং ৰিহারে ভিক্খূ ৰসন্তি, তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা সচে নৰকতরা হোন্তি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা, সচে ৰুড্ঢতরা, ৰুড্ঢেসু ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিত্ৰা ‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, খমতু মে সো আযস্মা’তি ৰত্ৰা খমাপেতব্বং. সম্মুখা অখমন্তেপি এতদেৰ কাতব্ব’’ন্তি.
ইদং পন পরম্পি তত্থ (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১১) ৰুত্তং –
‘‘সচে একচারিকভিক্খু হোতি, নেৰস্স ৰসনট্ঠানং, ন গতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, একস্স পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে অনুস্সরতো অনুস্সরতো ৰিপ্পটিসারো হোতি, কিং করোমী’তি ৰত্তব্বং. সো ৰক্খতি ‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, থেরো তুম্হাকং খমতি, চিত্তং ৰূপসমেথা’তি. তেনপি অরিযস্স গতদিসাভিমুখেন অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘খমতূ’তি ৰত্তব্ব’’ন্তি.
পরিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানন্তি পূজাকরণট্ঠানং সন্ধাযাহ. পাকতিকমেৰ হোতীতি এৰং কতে অত্তনো চিত্তং পসীদতীতি তং কম্মং সগ্গাৰরণং মগ্গাৰরণঞ্চ ন হোতীতি অধিপ্পাযোতি কেচি ৰদন্তি. চরিযাপিটকে মাতঙ্গচরিতসংৰণ্ণনাযং (চরিযা. অট্ঠ. ২.৬৪) –
‘‘পারমিতাপরিভাৰনসমিদ্ধাহি নানাসমাপত্তিৰিহারপরিপূরিতাহি সীলদিট্ঠিসম্পদাহি সুসঙ্খতসন্তানে মহাকরুণাধিৰাসে মহাসত্তে অরিযূপৰাদকম্মঅভিসপসঙ্খাতং ফরুসৰচনং সংযুত্তং মহাসত্তস্স খেত্তৰিসেসভাৰতো তস্স চ অজ্ঝাসযফরুসতায দিট্ঠধম্মৰেদনীযং হুত্ৰা সচে সো মহাসত্তং ন খমাপেতি, সত্তমে দিৰসে ৰিপচ্চনসভাৰং জাতং. খমাপিতে পন মহাসত্তে পযোগসম্পত্তিযা ৰিপাকস্স পটিবাহিতত্তা অৰিপাকধম্মতং আপজ্জি অহোসিকম্মভাৰতো. অযঞ্হি অরিযূপৰাদপাপস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযস্স চ ধম্মতা’’তি –
আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তত্তা এৰং খমাপিতে তং কম্মং পযোগসম্পত্তিযা ৰিপাকস্স পটিবাহিতত্তা অহোসিকম্মভাৰেন অৰিপাকধম্মতং আপন্নন্তি নেৰ সগ্গাৰরণং ন মোক্খাৰরণঞ্চ হোতীতি এৰমেত্থ অত্থো গহেতব্বো.
ৰিপরীতং দস্সনমেতেসন্তি ৰিপরীতদস্সনা. সমাদাতব্বট্ঠেন সমাদানানি, কম্মানি সমাদানানি যেসং তে কম্মসমাদানা, মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন কম্মসমাদানা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, হেতুঅত্থং ৰা অন্তোগধং কত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন পরে কম্মেসু সমাদাপকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা. তযিমং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেনা’’তিআদিমাহ. যে চ…পে… সমাদপেন্তি, তেপি মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি যোজেতব্বং. সীলসম্পন্নোতিআদি পরিপক্কিন্দ্রিযস্স মগ্গসমঙ্গিনো ৰসেন ৰুত্তং, অগ্গমগ্গট্ঠে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অথ ৰা অগ্গমগ্গপরিযাপন্না এৰ সীলাদযো ৰেদিতব্বা. অগ্গমগ্গট্ঠস্স হি দিট্ঠেৰ ধম্মে একংসিকা অঞ্ঞারাধনা, ইতরেসং অনেকংসিকা. অঞ্ঞন্তি অরহত্তং. এৰংসম্পদমিদন্তি এত্থ সম্পজ্জনং সম্পদা, নিপ্ফত্তি, এৰং অৰিরজ্ঝনকনিপ্ফত্তিকন্তি অত্থো, যথা তং অৰস্সম্ভাৰী, এৰমিদম্পীতি ৰুত্তং হোতি. যথা হি মগ্গানন্তরং অৰিরজ্ঝিত্ৰাৰ ফলং নিব্বত্তং, এৰমেতং ইমস্সপি পুগ্গলস্স চুতিঅনন্তরং অৰিরজ্ঝিত্ৰাৰ নিরযে পটিসন্ধি হোতীতি দস্সেতি. সকলস্মিঞ্হি বুদ্ধৰচনে ন ইমায উপমায গাল়্হতরং কত্ৰা ৰুত্তউপমা অত্থি. তং ৰাচং অপ্পহাযাতিআদীসু (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৯) অরিযূপৰাদং সন্ধায ‘‘পুন এৰরূপিং ৰাচং ন ৰক্খামী’’তি ৰদন্তো ৰাচং পজহতি নাম, ‘‘পুন এৰরূপং চিত্তং ন উপ্পাদেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো চিত্তং পজহতি নাম, ‘‘পুন এৰরূপিং দিট্ঠিং ন গণ্হিস্সামী’’তি পজহন্তো দিট্ঠিং পজহতি নাম. তথা অকরোন্তো নেৰ পজহতি ন পটিনিস্সজ্জতি. যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযেতি যথা নিরযপালেহি আহরিত্ৰা নিরযে ঠপিতো, এৰং নিরযে ঠপিতোযেৰ, নাস্স নিরযূপপত্তিযা কোচি ৰিবন্ধো. তত্রাযং যুত্তি – নিরযূপগো অরিযূপৰাদী তদাদাযকস্স অৰিজহনতো সেয্যথাপি মিচ্ছাদিট্ঠীতি. এত্থ চ ‘‘তং ৰাচং অপ্পহাযা’’তি এৰমাদিৰচনেন তদাদাযকস্স অপ্পহানেনেৰ অরিযূপৰাদো অন্তরাযিকো অনত্থাৰহোৰ, পহানেন পন অচ্চযং দেসেত্ৰা খমাপনেন ন অন্তরাযিকো অনত্থাৰহো যথা তং ৰুট্ঠিতা দেসিতা চ আপত্তীতি দস্সেতি. মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন অকত্তব্বং নাম পাপং নত্থি, যতো সংসারখাণুভাৰোপি নাম হোতীতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, ৰজ্জানী’’তি.
‘‘উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকো, ভিক্খৰে, তথাগতস্স কাযো তিট্ঠতি (দী. নি. ১. ১৪৭), অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তি চ এৰমাদীসু ৰিয ইধ কায-সদ্দো খন্ধপঞ্চকৰিসযোতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা’’তি. অৰীতরাগস্স মরণতো পরং নাম ভৰন্তরূপাদানমেৰাতি আহ ‘‘পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে’’তি. যেন তিট্ঠতি, তস্স উপচ্ছেদেনেৰ কাযো ভিজ্জতীতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদা’’তি. এতি ইমস্মা সুখন্তি অযো, পুঞ্ঞন্তি আহ ‘‘পুঞ্ঞসম্মতা অযা’’তি. আযন্তি এতস্মা সুখানীতি আযো, পুঞ্ঞকম্মাদীনং সুখসাধনং. তেনাহ ‘‘সুখানং ৰা আযস্স অভাৰা’’তি. ৰিৰসাতি কম্মস্স ৰসে ৰত্তনতো অত্তনো ৰসে ৰত্তিতুং ন সক্কোন্তীতি ৰিগতো ৰসো এতেসন্তি ৰিৰসা, অৰসৰত্তিনোতি অত্থো. ইযতি অস্সাদীযতীতি অযো, অস্সাদোতি আহ ‘‘অস্সাদসঞ্ঞিতো অযো’’তি.
নাগরাজাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সুপণ্ণাদীনং সঙ্গহো. অসুরসদিসন্তি পেতাসুরসদিসং. সো হীতি সো অসুরকাযো. সব্বসমুস্সযেহীতি সব্বেহি সম্পত্তিসমুস্সযেহি, সব্বসম্পত্তিরাসিতোতি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তৰিপরিযাযেনাতি ‘‘সুট্ঠু চরিতং, সোভনং ৰা চরিতং অনৰজ্জত্তাতি সুচরিত’’ন্তিআদিনা কাযদুচ্চরিতেনাতিআদীনং পদানং ৰুত্তস্স অত্থস্স ৰিপরিযাযেন. ‘‘ইতো ভো সুগতিং গচ্ছা’’তি (ইতিৰু. ৮৩) ৰচনতো মনুস্সগতিপি সুগতিযেৰাতি আহ ‘‘সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতী’’তি. সেসমেত্থ ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থতো চ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দিব্বচক্খুঞাণকথা নিট্ঠিতা.