ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা

১. সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৰা অত্থো. অনিযমনিদ্দেসৰচনন্তি নত্থি এতস্স নিযমোতি অনিযমো, নিদ্দিসীযতি অত্থো এতেনাতি নিদ্দেসো, ৰুচ্চতি এতেনাতি ৰচনং, নিদ্দেসোযেৰ ৰচনং নিদ্দেসৰচনং, অনিযমস্স নিদ্দেসৰচনং অনিযমনিদ্দেসৰচনং, পঠমং অনিযমিতস্স সমযস্স নিদ্দেসৰচনন্তি অত্থো. ‘‘যেনাতি অৰত্ৰা তেনাতি ৰুত্তত্তা অনিযমং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠৰচনং অনিযমনিদ্দেসৰচন’’ন্তিপি ৰদন্তি. যংতংসদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধভাৰতো আহ ‘‘তস্স সরূপেন অৰুত্তেনপী’’তিআদি. তত্থ তস্সাতি ‘‘তেনা’’তি এতস্স. সরূপেন অৰুত্তেনপীতি ‘‘যেনা’’তি এৰং সরূপতো পাল়িযং অৰুত্তেনপি. অত্থতো সিদ্ধেনাতি পরভাগে সারিপুত্তত্থেরস্স উপ্পজ্জনকপরিৰিতক্কসঙ্খাতঅত্থতো সিদ্ধেন. পরিৰিতক্কে হি সিদ্ধে যেন সমযেন পরিৰিতক্কো উদপাদীতি ইদং অত্থতো সিদ্ধমেৰ হোতি. তেনেৰাহ ‘‘অপরভাগে হি ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পরিৰিতক্কো সিদ্ধো’’তিআদি. ‘‘তেনা’’তি ৰত্ৰা ততো তদত্থমেৰ ‘‘যেনা’’তি অত্থতো ৰুচ্চমানত্তা ‘‘যেনা’’তি অযং ‘‘তেনা’’তি এতস্স পটিনিদ্দেসো নাম জাতো. পটিনিদ্দেসোতি চ ৰিত্থারনিদ্দেসোতি অত্থো.

অপরভাগে হীতি এত্থ হি-সদ্দো হেতুম্হি, যস্মাতি অত্থো. ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতোতি ‘‘এতস্স ভগৰা কালো, এতস্স সুগত কালো, যং ভগৰা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেয্য, উদ্দিসেয্য পাতিমোক্খং. যথযিদং ব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিক’’ন্তি এৰং পৰত্তস্স ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনস্স কারণভূতোতি অত্থো. পরিৰিতক্কোতি ‘‘কতমেসানং খো বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ব্রহ্মচরিযং ন চিরট্ঠিতিকং অহোসি, কতমেসানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ব্রহ্মচরিযং চিরট্ঠিতিকং অহোসী’’তি এৰং পৰত্তো পরিৰিতক্কো. যংতংসদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধোতি আহ ‘‘তস্মা যেন সমযেনা’’তিআদি. পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা অত্থতো সিদ্ধেনাতি পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰা উপ্পন্নঅত্থতো সিদ্ধেন. পটিনিদ্দেসো কত্তব্বোতি এতস্স ‘‘যদিদ’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘পটিনিদ্দেসো কত্তব্বো’’তি যদিদং যং ইদং ৰিধানং, অযং সব্বস্মিং ৰিনযে যুত্তীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘পটিনিদ্দেসো কত্তব্বো’’তি যদিদং যা অযং যুত্তি, অযং সব্বস্মিং ৰিনযে যুত্তীতি অত্থো.

তত্রিদং মুখমত্তনিদস্সনন্তি তস্সা যথাৰুত্তযুত্তিযা পরিদীপনে ইদং মুখমত্তনিদস্সনং, উপাযমত্তনিদস্সনন্তি অত্থো. মুখং দ্ৰারং উপাযোতি হি অত্থতো একং. ‘‘তেন হি ভিক্খৰে ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি পাল়িং দস্সেত্ৰা তত্থ পটিনিদ্দেসমাহ ‘‘যেন সুদিন্নো’’তিআদিনা. তেনাতি হেতুঅত্থে করণৰচনত্তা তস্স পটিনিদ্দেসোপি তাদিসোযেৰাতি আহ ‘‘যস্মা পটিসেৰী’’তি. পুব্বে অত্থতো সিদ্ধেনাতি পুব্বে উপ্পন্নমেথুনধম্মপটিসেৰনসঙ্খাতঅত্থতো সিদ্ধেন. পচ্ছা অত্থতো সিদ্ধেনাতি রঞ্ঞা অদিন্নং দারূনং আদিযনসঙ্খাতপচ্ছাউপ্পন্নঅত্থতো সিদ্ধেন. সমযসদ্দোতি এতস্স ‘‘দিস্সতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.

সমৰাযেতি পচ্চযসামগ্গিযং, কারণসমৰাযেতি অত্থো. খণেতি ওকাসে. অস্সাতি অস্স সমযসদ্দস্স সমৰাযো অত্থোতি সম্বন্ধো. অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তপযুত্তকালো. সমযো নাম তস্সেৰ পচ্চযসামগ্গী, অত্থতো তদনুরূপং সরীরবলঞ্চেৰ তপ্পচ্চযপরিস্সযাভাৰো চ. উপাদানং নাম ঞাণেন তেসং গহণং সল্লক্খণং, তস্মা কালঞ্চ সমযঞ্চ পঞ্ঞায গহেত্ৰা উপধারেত্ৰাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে অম্হাকং স্ৰে গমনস্স যুত্তকালো ভৰিস্সতি, কাযে বলমত্তা চেৰ ফরিস্সতি, গমনপচ্চযা চ অঞ্ঞো অফাসুৰিহারো ন ভৰিস্সতি, অথেতং কালঞ্চ গমনকারণসমৰাযসঙ্খাতং সমযঞ্চ উপধারেত্ৰা অপি এৰ নাম স্ৰে আগচ্ছেয্যামাতি.

খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা, খণো এৰ চ সমযো. যো খণোতি চ সমযোতি চ ৰুচ্চতি, সো একোৰাতি হি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. পৰুদ্ধং ৰনং পৰনং, তস্মিং পৰনস্মিং, ৰনসণ্ডেতি অত্থো. সমযোপি খো তে ভদ্দালি অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসীতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদপূরণস্স হেতু. ভদ্দালীতি তস্স ভিক্খুনো নামং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভদ্দালি তযা পটিৰিজ্ঝিতব্বযুত্তকং এতং কারণং অত্থি, তম্পি তে ন পটিৰিদ্ধং ন সল্লক্খিতন্তি. কিং তং কারণন্তি আহ ‘‘ভগৰা খো’’তিআদি.

উগ্গাহমানো তিআদীসু মানোতি তস্স পরিব্বাজকস্স পকতিনামং, কিঞ্চি কিঞ্চি পন উগ্গহেতুং সমত্থতায ‘‘উগ্গাহমানো’’তি নং সঞ্জানন্তি, তস্মা ‘‘উগ্গাহমানো’’তি ৰুচ্চতি. সমণমুণ্ডিকায পুত্তো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো. সো কির দেৰদত্তস্স উপট্ঠাকো. সমযং দিট্ঠিং পৰদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৰাদকো, তস্মিং সমযপ্পৰাদকে, দিট্ঠিপ্পৰাদকেতি অত্থো. তস্মিং কির ঠানে চঙ্কীতারুক্খপোক্খরসাতিপভুতযো ব্রাহ্মণা নিগণ্ঠাচেলকপরিব্বাজকাদযো চ পরিব্বাজকা সন্নিপতিত্ৰা অত্তনো অত্তনো সমযং দিট্ঠিং পৰদন্তি কথেন্তি দীপেন্তি, তস্মা সো আরামো ‘‘সমযপ্পৰাদকো’’তি ৰুচ্চতি, স্ৰেৰ তিন্দুকাচীরসঙ্খাতায তিম্বরুরুক্খপন্তিযা পরিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীর’’ন্তি ৰুচ্চতি. একা সালা এত্থাতি একসালকো. যস্মা পনেত্থ পঠমং একা সালা কতা অহোসি, পচ্ছা মহাপুঞ্ঞং পোট্ঠপাদপরিব্বাজকং নিস্সায বহূ সালা কতা, তস্মা তমেৰ একং সালমুপাদায লদ্ধনামৰসেন ‘‘একসালকো’’তি ৰুচ্চতি. মল্লিকায পন পসেনদিরঞ্ঞো দেৰিযা উয্যানভূতো সো পুপ্ফফলসঞ্ছন্নো আরামোতি কত্ৰা ‘‘মল্লিকায আরামো’’তি সঙ্খ্যং গতো. তস্মিং সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে. পটিৰসতীতি তস্মিং ৰাসফাসুতায ৰসতি.

দিট্ঠে ধম্মেতি পচ্চক্খে অত্তভাৰে. অত্থোতি ৰুড্ঢি. সম্পরাযিকোতি কম্মকিলেসৰসেন সম্পরেতব্বতো সম্পাপুণিতব্বতো সম্পরাযো, পরলোকো. তত্থ নিযুত্তো সম্পরাযিকো, পরলোকত্থো. অত্থাভিসমযাতি যথাৰুত্তউভযত্থসঙ্খাতহিতপটিলাভা. সম্পরাযিকোপি হি অত্থো কারণস্স নিপ্ফন্নত্তা পটিলদ্ধো নাম হোতীতি তমত্থদ্ৰযং একতো কত্ৰা ‘‘অত্থাভিসমযা’’তি ৰুত্তং. ধিযা পঞ্ঞায রাতি গণ্হাতীতি ধীরো. অথ ৰা ধী পঞ্ঞা এতস্স অত্থীতি ধীরো.

সম্মা মানাভিসমযাতি মানস্স সম্মা পহানেন. সম্মাতি ইমিনা মানস্স অগ্গমগ্গঞাণেন সমুচ্ছেদপ্পহানং ৰুত্তং. দুক্খস্স পীল়নট্ঠোতিআদীসু দুক্খসচ্চস্স পীল়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং, পীল়নমেৰ অত্থো পীল়নট্ঠো, ত্থকারস্স ট্ঠকারং কত্ৰা ৰুত্তং. এৰং সেসেসুপি. সমেচ্চ পচ্চযেহি কতভাৰো সঙ্খতট্ঠো. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং পরিদহনং. ৰিপরিণামো জরায মরণেন চাতি দ্ৰিধা ৰিপরিণামেতব্বতা. অভিসমেতব্বো পটিৰিজ্ঝিতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযোৰ অত্থো অভিসমযট্ঠো, পীল়নাদীনি. তানি হি অভিসমেতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ‘‘অভিসমযট্ঠো’’তি ৰুত্তানি, অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৰ পীল়নাদীনি অভিসমযস্স ৰিসযভাৰূপগমনসামঞ্ঞতো একত্তেন ৰুত্তানি.

এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৰাচকো সমযসদ্দো এৰাতি সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারেপি সউপসগ্গো অভিসমযসদ্দো ৰুত্তো. তত্থ সহকারীকারণসন্নিজ্ঝং সমেতি সমৰেতীতি সমযো, সমৰাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্রহ্মচরিযং এত্থ তদাধারপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৰা সংগচ্ছন্তি ধম্মা সহজাতধম্মেহি উপ্পাদাদীহি ৰাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং কারণং ৰিয চ পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতি. সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৰযৰেন সহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহো. পচ্চযন্তরসমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৰতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৰিসযে পৰত্ততি, দল়্হগ্গহণভাৰতো ৰা তংসংযুত্তা অযন্তি পৰত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৰেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিরোধস্স যানং, সম্মা ৰা যানং অপগমো অপ্পৰত্তীতি সমযো, পহানং. ঞাণেন অভিমুখং সম্মা এতব্বো অধিগন্তব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতো সভাৰো. অভিমুখভাৰেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৰাৰবোধো. এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

ননু চ অত্থমত্তং পটিচ্চ সদ্দা অভিনিৰিসন্তি, ন একেন সদ্দেন অনেকে অত্থা অভিধীযন্তীতি? সচ্চমেতং সদ্দৰিসেসে অপেক্খিতে. সদ্দৰিসেসে হি অপেক্খিযমানে একেন সদ্দেন অনেকত্থাভিধানং ন সম্ভৰতি. ন হি যো কালত্থো সমযসদ্দো, সোযেৰ সমূহাদিঅত্থং ৰদতি. এত্থ পন তেসং তেসং অত্থানং সমযসদ্দৰচনীযতাসামঞ্ঞমুপাদায অনেকত্থতা সমযসদ্দস্স ৰুত্তা. এৰং সব্বত্থ অত্থুদ্ধারে অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. ইধ পনস্স কালো অত্থোতি অস্স সমযসদ্দস্স ইধ কালো অত্থো সমৰাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৰতো দেসদেসকাদীনং ৰিয নিদানভাৰেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

উপযোগৰচনেন ভুম্মৰচনেন চ নিদ্দেসমকত্ৰা ইধ করণৰচনেন নিদ্দেসে পযোজনং নিদ্ধারেতুকামো পরম্মুখেন চোদনং সমুট্ঠাপেতি ‘‘এত্থাহা’’তিআদি. এত্থ ‘‘তেন সমযেনা’’তি ইমস্মিং ঠানে ৰিতণ্ডৰাদী আহাতি অত্থো. অথাতি চোদনায কত্তুকামতং দীপেতি, ননূতি ইমিনা সমানত্থো. কস্মা করণৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. ভুম্মৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি যোজেতব্বং. এত্থাপি ‘‘যথা’’তি ইদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থাতি তেসু সুত্তাভিধম্মেসু. তথাতি উপযোগভুম্মৰচনেহি. ইধাতি ইমস্মিং ৰিনযে. অঞ্ঞথাতি করণৰচনেন. অচ্চন্তমেৰাতি আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ দেসনানিট্ঠানং, তাৰ অচ্চন্তমেৰ, নিরন্তরমেৰাতি অত্থো. করুণাৰিহারেনাতি পরহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন করুণাৰিহারেন. তথা হি করুণানিদানত্তা দেসনায ইধ পরহিতপটিপত্তি ‘‘করুণাৰিহারো’’তি ৰুত্তা, ন পন করুণাসমআপত্তিৰিহারো. ন হি দেসনাকালে দেসেতব্বধম্মৰিসযস্স দেসনাঞাণস্স সত্তৰিসযায মহাকরুণায সহুপ্পত্তি সম্ভৰতি ভিন্নৰিসযত্তা, তস্মা করুণাৰসেন পৰত্তো পরহিতপঅপত্তিসঙ্খাতো ৰিহারো ইধ করুণাৰিহারোতি ৰেদিতব্বো. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থদীপনত্থং উপযোগনিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি.

অধিকরণত্থোতি আধারত্থো. ভাৰো নাম কিরিযা, কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং, সোযেৰত্থো ভাৰেনভাৰলক্খণত্থো. কথং পন অভিধম্মে যথাৰুত্তঅত্থদ্ৰযসম্ভৰোতি আহ ‘‘অধিকরণঞ্হী’’তিআদি. তত্থ কালসঙ্খাতো অত্থো কালত্থো, সমূহসঙ্খাতো অত্থো সমূহত্থো. অথ ৰা কালসদ্দস্স অত্থো কালত্থো, সমূহসদ্দস্স অত্থো সমূহত্থো. কো সো? সমযো. ইদং ৰুত্তং হোতি – কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো তত্থ অভিধম্মে ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকরণং আধারোতি যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে ৰা কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ কালে পুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো.

ননু চাযং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো সমূহো চ ৰোহারমত্তকো, সো কথং আধারো তত্থ ৰুত্তধম্মানন্তি? নাযং দোসো. যথা হি কালো সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নো সযং পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেন পঞ্ঞত্তো তঙ্খণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো সাযন্হে গচ্ছতী’’তিআদীসু, সমূহো চ অৰযৰৰিনিমুত্তো অৰিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৰযৰানং আধারভাৰেন পঞ্ঞপীযতি ‘‘রুক্খে সাখা, যৰরাসিম্হি সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৰমিধাপীতি দট্ঠব্বং.

অভিধম্মে আধারত্থসম্ভৰং দস্সেত্ৰা ইদানি ভাৰেনভাৰলক্খণত্থসম্ভৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. তত্থ খণো নাম অট্ঠক্খণৰিনিমুত্তো নৰমো বুদ্ধুপ্পাদসঙ্খাতো খণো, যানি ৰা পনেতানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং পৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) এত্থ পতিরূপদেসৰাসো, সপ্পুরিসূপনিস্সযো, অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাতি চত্তারি চক্কানি ৰুত্তানি, তানি একজ্ঝং কত্ৰা ওকাসট্ঠেন খণোতি ৰেদিতব্বো. তানি হি কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসভূতানি. সমৰাযো নাম ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২১; সং. নি. ৪.৬০) এৰমাদিনা নিদ্দিট্ঠা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসঙ্খাতসাধারণফলনিপ্ফাদকত্তেন সণ্ঠিতা চক্খুরূপাদিপচ্চযসামগ্গী. চক্খুরূপাদীনঞ্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসাধারণফলং. হেতূতি জনকহেতু. যথাৰুত্তখণসঙ্খআতস্স সমৰাযসঙ্খাতস্স হেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৰেন সত্তায তেসং ফস্সাদিধম্মানং ভাৰো সত্তা লক্খীযতি ৰিঞ্ঞাযতীতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ‘‘গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিরিযায গমনকিরিযা লক্খীযতি, এৰমিধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৰুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতি অঞ্ঞকিরিযায সম্বন্ধাভাৰে পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতোতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিরিযা ফস্সাদিভৰনকিরিযা চ লক্খীযতীতি. অযঞ্হি তত্থ অত্থো যস্মিং যথাৰুত্তে খণে পচ্চযসমৰাযে হেতুম্হি চ সতি কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ খণে পচ্চযসমৰাযে হেতুম্হি চ সতি ফস্সাদযোপি হোন্তীতি. তদত্থজোতনত্থন্তি অধিকরণত্থস্স ভাৰেনভাৰলক্খণত্থস্স চ দীপনত্থং.

ইধ পনাতি ইমস্মিং ৰিনযে. হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতীতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, ৰিজ্জায ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয হেতুঅত্থো ‘‘ফরসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৰিয করণত্থো চ সম্ভৰতি. কথং সম্ভৰতীতি আহ ‘‘যো হি সো’’তিআদি. তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেনাতি এত্থ পন তংতংৰত্থুৰীতিক্কমোৰ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতু চেৰ করণঞ্চ. তথা হি যদা ভগৰা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা পঠমমেৰ তেসং তেসং তত্থ তত্থ তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভূতং ৰীতিক্কমং অপেক্খমানো ৰিহরতি, তদা তং তং ৰীতিক্কমং অপেক্খিত্ৰা তদত্থং ৰসতীতি সিদ্ধো ৰত্থুৰীতিক্কমস্স হেতুভাৰো ‘‘অন্নেন ৰসতি, অন্নং অপেক্খিত্ৰা তদত্থায ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকালে পন তেনেৰ পুব্বসিদ্ধেন ৰীতিক্কমেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতীতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সাধকতমত্তা করণভাৰোপি ৰীতিক্কমস্সেৰ সিদ্ধো ‘‘অসিনা ছিন্দতী’’তিআদীসু ৰিয. ৰীতিক্কমং পন অপেক্খমানো তেনেৰ সদ্ধিং তন্নিস্সযকালম্পি অপেক্খিত্ৰা ৰিহরতীতি কালস্সপি ইধ হেতুভাৰো ৰুত্তো, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তো চ তং তং ৰীতিক্কমকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতীতি ৰীতিক্কমনিস্সযস্স কালস্সপি করণভাৰো ৰুত্তো, তস্মা ইমিনা পরিযাযেন কালস্সপি হেতুভাৰো করণভাৰো চ লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেনা’’তি. নিপ্পরিযাযতো পন ৰীতিক্কমোযেৰ হেতুভূতো করণভূতো চ. সো হি ৰীতিক্কমক্খণে হেতু হুত্ৰা পচ্ছা সিক্খাপদপঞ্ঞাপনে করণম্পি হোতীতি.

সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তোতি ৰীতিক্কমং পুচ্ছিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ওতিণ্ণৰত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিগরহিত্ৰা চ তং তং ৰত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন করণভূতেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানোতি ততিযপারাজিকাদীসু ৰিয সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতুভূতং তং তং ৰত্থুং ৰীতিক্কমসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসীতি অত্থো. ‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো’’তি ৰচনতো ‘‘তেন সমযেন করণভূতেন হেতুভূতেনা’’তি এৰং ৰত্তব্বেপি পঠমং ‘‘হেতুভূতেনা’’তি ৰচনং ইধ হেতুঅত্থস্স অধিপ্পেতত্তা ৰুত্তং. ভগৰা হি ৰেরঞ্জাযং ৰিহরন্তো থেরস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতং পরিৰিতক্কসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ৰিহাসীতি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কিং পনেত্থ যুত্তিচিন্তায, আচরিযস্স ইধ কমৰচনিচ্ছা নত্থীতি এৰমেতং গহেতব্বং. তেনেৰ দীঘনিকাযট্ঠকথাযম্পি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পরিব্বাজককথাৰণ্ণনা) ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেনা’’তিআদিনা অযমেৰ অনুক্কমো ৰুত্তো. ন হি তত্থ পঠমং ‘‘হেতুভূতেনা’’তি ৰচনং ইধ ‘‘তেন সমযেন ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তি এত্থ হেতুঅত্থস্স অধিপ্পেতভাৰদীপনত্থং ৰুত্তং. ‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো হেতুভূতেন করণভূতেন সমযেন ৰিহাসি, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো হেতুভূতেন সমযেন ৰিহাসীতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো কাতব্বো’’তিপি ৰদন্তি. তদত্থজোতনত্থন্তি হেতুঅত্থস্স করণত্থস্স ৰা দীপনত্থং. ইধাতি ইমস্মিং ৰিনযে. হোতি চেত্থাতি এত্থ ইমস্মিং পদেসে যথাৰুত্তত্থসঙ্গহৰসেন অযং গাথা হোতি. অঞ্ঞত্রাতি সুত্তাভিধম্মেসু.

পোরাণাতি অট্ঠকথাচরিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৰচনমত্তেন ৰিসেসো. তেন সুত্তৰিনযেসু ৰিভত্তিৰিপরিণামো কতোতি দস্সেতি. পরতো অত্থং ৰণ্ণযিস্সামাতি পরতো ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা আগতট্ঠানে ৰণ্ণযিস্সাম. ৰেরঞ্জাযন্তি এত্থ ‘‘বলিকরগ্গহণেন জনস্স পীল়াভাৰতো নিদ্দোসত্তা ৰিগতো রজো অস্সাতি ৰেরঞ্জা, সেরিৰাণিজজাতকে দেৰদত্তস্স ৰেরুপ্পন্নপদেসে কতত্তা ৰেরং এত্থ জাতন্তি ৰেরঞ্জা, পৰিট্ঠপৰিট্ঠে নটসমজ্জাদীহি খাদনীযভোজনীযালঙ্কারাদীহি চ ৰিৰিধেহি উপকরণেহি রঞ্জনতো ৰিৰিধেহি রঞ্জযতীতি ৰেরঞ্জা, পটিপক্খে অভিভৰিত্ৰা কতভাৰতো ৰেরং অভিভৰিত্ৰা জাতাতি ৰেরঞ্জা, ৰেরঞ্জস্স নাম ইসিনো অস্সমট্ঠানে কতত্তা ৰেরঞ্জা’’তি এৰমাদিনা কেচি ৰণ্ণযন্তি. কিং ইমিনা, নামমত্তমেতং তস্স নগরস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰেরঞ্জাতি অঞ্ঞতরস্স নগরস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি. সমীপত্থে ভুম্মৰচনন্তি ‘‘গঙ্গাযং গাৰো চরন্তি, কূপে গগ্গকুল’’ন্তিআদীসু ৰিয. অৰিসেসেনাতি ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি. পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি. সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদীসু ৰিয সদ্দন্তরসন্নিধানসিদ্ধেন ৰিসেসপরামসনেন ৰিনা. অথ ৰা অৰিসেসেনাতি ন ৰিসেসেন, ৰিহারভাৰসামঞ্ঞেনাতি অত্থো.

ইরিযাপথ…পে… ৰিহারেসূতি ইরিযাপথৰিহারো দিব্বৰিহারো ব্রহ্মৰিহারো অরিযৰিহারোতি এতেসু চতূসু ৰিহারেসু. তত্থ ইরিযনং পৰত্তনং ইরিযা, কাযপ্পযোগো কাযিককিরিযা. তস্সা পৰত্তনুপাযভাৰতো ইরিযায পথোতি ইরিযাপথো, ঠাননিসজ্জাদি. ন হি ঠাননিসজ্জাদীহি অৰত্থাহি ৰিনা কঞ্চি কাযিককিরিযং পৰত্তেতুং সক্কা. ঠানসমঙ্গী ৰা হি কাযেন কিঞ্চি করেয্য গমনাদীসু অঞ্ঞতরসমঙ্গী ৰাতি. ৰিহরণং, ৰিহরতি এতেনাতি ৰা ৰিহারো, ইরিযাপথোৰ ৰিহারো ইরিযাপথৰিহারো, সো চ অত্থতো ঠাননিসজ্জাদিআকারপ্পৰত্তো চতুসন্ততিরূপপ্পবন্ধোৰ. দিৰি ভৰো দিব্বো, তত্থ বহুলপ্পৰত্তিযা ব্রহ্মপারিসজ্জাদিদেৰলোকভৰোতি অত্থো. তত্থ যো দিব্বানুভাৰো তদত্থায সংৰত্ততীতি ৰা দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহারৰসেন মহাগতিকত্তা ৰা দিব্বো, দিব্বো চ সো ৰিহারো চাতি দিব্বৰিহারো, দিব্বভাৰাৰহো ৰা ৰিহারো দিব্বৰিহারো, মহগ্গতজ্ঝানানি. আরুপ্পসমাপত্তিযোপি হি এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. নেত্তিযং পন ‘‘চতস্সো আরুপ্পসমাপত্তিযো আনেঞ্জৰিহারো’’তি ৰুত্তং, তং মেত্তাঝানাদীনং ব্রহ্মৰিহারতা ৰিয তাসং ভাৰনাৰিসেসভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. অট্ঠকথাসু পন দিব্বভাৰাৰহসামঞ্ঞতো তাপি ‘‘দিব্বৰিহারা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তা. ব্রহ্মানং ৰিহারা ব্রহ্মৰিহারা, ব্রহ্মানো ৰা ৰিহারা ব্রহ্মৰিহারা, হিতূপসংহরাদিৰসেন পৰত্তিযা ব্রহ্মভূতা সেট্ঠভূতা ৰিহারাতি অত্থো, মেত্তাঝানাদিকা চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অরিযা উত্তমা ৰিহারাতি অরিযৰিহারা, অনঞ্ঞসাধারণত্তা অরিযানং ৰা ৰিহারা অরিযৰিহারা, চতস্সো ফলসমাপত্তিযো. ৰিসেসতো পন রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি চ ভগৰতো দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারা.

অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীপরিদীপনন্তি যথাৰুত্তৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গীভাৰপরিদীপনং. ভগৰা হি লোভদোসমোহুস্সন্নকালে লোকে তস্স সকায পটিপত্তিযা ৰিনযনত্থং দিব্বব্রহ্মঅঅযৰিহারে উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. তথা হি যদা সত্তা কামেসু ৰিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা কির ভগৰা দিব্বেন ৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অলোভকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিং উপ্পাদেন্তা কামেসু ৰিরজ্জেয্যু’’ন্তি. যদা পন ইস্সরিযত্থং সত্তেসু ৰিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা পন ব্রহ্মৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অদোসকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অদোসেন দোসং ৰূপসমেয্যু’’ন্তি. যদা পন পব্বজিতা ধম্মাধিকরণং ৰিৰদন্তি, তদা অরিযৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অমোহকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা তত্থ রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অমোহেন মোহং ৰূপসমেয্যু’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ইমেহি দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেহি সত্তানং ৰিৰিধং হিতসুখং হরতি উপহরতি উপনেতি জনেতি উপ্পাদেতীতি ‘‘ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি.

ইরিযাপথৰিহারেন পন ন কদাচি ন ৰিহরতি তং ৰিনা অত্তভাৰপরিহরণাভাৰতো, ততোযেৰ চ দিব্বৰিহারাদীনম্পি সাধারণো ইরিযাপথৰিহারোতি আহ ‘‘ইধ পনা’’তিআদি. ইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনন্তি ইতরৰিহারসমাযোগপরিদীপনস্স ৰিসেসৰচনস্স অভাৰতো ইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনস্স চ অত্থসিদ্ধত্তা ৰুত্তং. অস্মিং পন পক্খে ৰিহরতীতি এত্থ ৰি-সদ্দো ৰিচ্ছেদত্থজোতনো, হরতীতি নেতি পৰত্তেতীতি অত্থো, ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা হরতীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ কস্স কেন ৰিচ্ছিন্দনং, কথং কস্স পৰত্তনন্তি অন্তোলীনচোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সো হী’’তিআদি. সোতি ভগৰা. যদিপি ভগৰা একেনপি ইরিযাপথেন চিরতরং কালং অত্তভাৰং পৰত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি উপাদিন্নকসরীরস্স নাম অযং সভাৰোতি দস্সেতুং ‘‘একং ইরিযাপথবাধন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অপরিপতন্তন্তি অপতন্তং. যস্মা পন ভগৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তো ৰিনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৰীতিনামেন্তো ৰসতীতি সত্তানং অত্তনো চ ৰিৰিধং হিতসুখং হরতি উপনেতি, তস্মা ৰিৰিধং হরতীতি ৰিহরতীতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

নল়েরুপুচিমন্দমূলেতি এত্থ ৰণ্ণযন্তি – নল়েরূতি তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থযক্খস্সেতং অধিৰচনং, তস্মা তেন অধিৰত্থো পুচিমন্দো ‘‘নল়েরুস্স পুচিমন্দো নল়েরুপুচিমন্দো’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা নল়ে রুহত্তা জাতত্তা নল়েরু. সুসিরমেত্থ নল়সদ্দেন ৰুচ্চতি, তস্মা রুক্খসুসিরে জাতত্তা নল়েরু চ সো পুচিমন্দো চাতি নল়েরুপুচিমন্দোতি ৰুচ্চতি. নল়ৰনে রুহত্তা জাতত্তা ৰা নল়েরু. নল়ৰনে কির সো পুচিমন্দরুক্খো জাতো. উরুনল়ো পুচিমন্দো নল়েরুপুচিমন্দো. উরুসদ্দো চেত্থ মহন্তপরিযাযো, নল়সদ্দো সুসিরপরিযাযো, তস্মা মহন্তেন সুসিরেন সমন্নাগতো পুচিমন্দো নল়েরুপুচিমন্দোতি ৰুচ্চতীতি. আচরিযো পন কিমেত্থ বহুভাসিতেনাতি একমেৰত্থং দস্সেন্তো ‘‘নল়েরু নাম যক্খো’’তিআদিমাহ.

মূল-সদ্দো এত্থ সমীপৰচনো অধিপ্পেতো, ন মূলমূলাদীসু ৰত্তমানোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মূলন্তি সমীপ’’ন্তিআদি. নিপ্পরিযাযেন সাখাদিমতো সঙ্ঘাতস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনে অৰযৰৰিসেসে পৰত্তমানো মূলসদ্দো যস্মা তংসদিসেসু তন্নিস্সযে পদেসে চ রুল়্হীৰসেন পরিযাযতো পৰত্ততি, তস্মা ‘‘মূলানি উদ্ধরেয্যা’’তি এত্থ নিপ্পরিযাযতো মূলং অধিপ্পেতন্তি একেন মূলসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা আহ ‘‘মূলমূলে দিস্সতী’’তি যথা ‘‘দুক্খদুক্খং, রূপরূপ’’ন্তি চ. অসাধারণহেতুম্হীতি অসাধারণকারণে. লোভো হি লোভসহগতঅকুসলচিত্তুপ্পাদস্সেৰ হেতুত্তা অসাধারণো, তস্মা লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানমেৰ আৰেণিকে নেসং সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনতো মূলট্ঠেন উপকারকে পচ্চযধম্মৰিসেসেতি অত্থো. অথ ৰা যথা অলোভাদযো কুসলাব্যাকতসাধারণা, লোভাদযো পন তথা ন হোন্তি অকুসলস্সেৰ সাধারণত্তাতি অসাধারণকারণং. অথ ৰা আদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন অলোভাদীনম্পি কুসলাব্যাকতমূলানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেসুপি হি অলোভাদিকুসলমূলং অকুসলাব্যাকতেহি অসাধারণত্তা অসাধারণকারণং, তথা অলোভাদিঅব্যাকতমূলম্পি ইতরদ্ৰযেহি অসাধারণত্তাতি. নিৰাতেতি ৰাতরহিতে পদেসে, ৰাতস্স অভাৰে ৰা. পতন্তীতি নিপতন্তি, অযমেৰ ৰা পাঠো. রমণীযোতি মনুঞ্ঞো. পাসাদিকোতি পসাদাৰহো, পসাদজনকোতি অত্থো. আধিপচ্চং কুরুমানো ৰিযাতি সম্বন্ধো.

তত্থাতি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতি নল়েরুপুচিমন্দমূলে’’তি যং ৰুত্তং, তত্থ. সিযাতি কস্সচি এৰং পরিৰিতক্কো সিযা, ৰক্খমানাকারেন কদাচি চোদেয্য ৰাতি অত্থো. যদি তাৰ ভগৰাতিআদীসু চোদকস্সাযমধিপ্পাযো – ‘‘পাটলিপুত্তে পাসাদে ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয অধিকরণাধিকরণং যদি ভৰেয্য, তদা ‘‘ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতি নল়েরুপুচিমন্দমূলে’’তি অধিকরণদ্ৰযনিদ্দেসো যুত্তো সিযা, ইমেসং পন ভিন্নদেসত্তা ন যুত্তো উভযনিদ্দেসোতি. অথ তত্থ ৰিহরতীতি যদি নল়েরুপুচিমন্দমূলে ৰিহরতি. ন ৰত্তব্বন্তি নানাঠানভূতত্তা ৰেরঞ্জানল়েরুপুচিমন্দমূলানং ‘‘তেন সমযেনা’’তি চ ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ইদানি চোদকো তমেৰ অত্তনো অধিপ্পাযং ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিনা ৰিৰরতি. ৰেরঞ্জানল়েরুপুচিমন্দমূলানং ভূমিভাগৰসেন ভিন্নত্তাযেৰ হি ন সক্কা উভযত্থ তেনেৰ সমযেন ৰিহরিতুং, ‘‘উভযত্থ তেনেৰ সমযেনা’’তি চ ৰুত্তত্তা নানাসমযে ৰিহারো অৰারিতোতি ৰেদিতব্বো.

ইতরো সব্বমেতং অৰিপরীতমত্থং অজানন্তেন তযা ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্ব’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ এতন্তি ‘‘ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতি নল়েরুপুচিমন্দমূলে’’তি এতং ৰচনং. এৰন্তি ‘‘যদি তাৰ ভগৰা’’তিআদিনা যং তং ভৰতা চোদিতং, তং অত্থতো এৰং ন খো পন দট্ঠব্বং, ন উভযত্থ অপুব্বং অচরিমং ৰিহারদস্সনত্থন্তি অত্থো. ইদানি অত্তনা যথাধিপ্পেতং অৰিপরীতমত্থং তস্স চ পটিকচ্চেৰ ৰুত্তভাৰং তেন চ অপ্পটিৰিদ্ধতং পকাসেন্তো ‘‘ননু অৰোচুম্হ সমীপত্থে ভুম্মৰচন’’ন্তিআদিমাহ. গোযূথানীতি গোমণ্ডলানি. এৰম্পি নল়েরুপুচিমন্দমূলে ৰিহরতিচ্চেৰ ৰত্তব্বং, ন ৰেরঞ্জাযন্তি, তস্মা সমীপাধিকরণত্থৰসেন উভযথা নিদানকিত্তনে কিং পযোজনন্তি চোদনং মনসি নিধাযাহ ‘‘গোচরগামনিদস্সনত্থ’’ন্তিআদি. অস্সাতি ভগৰতো.

অৰস্সঞ্চেত্থ গোচরগামকিত্তনং কত্তব্বং. যথা হি নল়েরুপুচিমন্দমূলকিত্তনং পব্বজিতানুগ্গহকরণাদিঅনেকপ্পযোজনং, এৰং গোচরগামকিত্তনম্পি গহট্ঠানুগ্গহকরণাদিৰিৰিধপ্পযোজনন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৰেরঞ্জাকিত্তনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ গহট্ঠানুগ্গহকরণন্তি তেসং তত্থ পচ্চযগ্গহণেন উপসঙ্কমনপযিরুপাসনাদীনং ওকাসদানেন ধম্মদেসনায সরণেসু সীলেসু চ পতিট্ঠাপনেন যথূপনিস্সযং উপরিৰিসেসাধিগমাৰহনেন চ গহট্ঠানং অনুগ্গহকরণং. পব্বজিতানুগ্গহকরণন্তি উগ্গহপরিপুচ্ছানং কম্মট্ঠানানুযোগস্স চ অনুরূপৰসনট্ঠানপরিগ্গহেনেত্থ পব্বজিতানং অনুগ্গহকরণং.

পচ্চযগ্গহণেনেৰ পচ্চযপরিভোগসিদ্ধিতো আহ ‘‘তথা পুরিমেন…পে… ৰিৰজ্জনন্তি. তত্থ পুরিমেনাতি ৰেরঞ্জাৰচনেন. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰো. তস্স কিলমথো কিলন্তভাৰো অত্তকিলমথো, অত্তপীল়া অত্তদুক্খন্তি ৰুত্তং হোতি, তস্স অনুযোগো করণং অত্তকিলমথানুযোগো, উপৰাসকণ্টকাপস্সযসেয্যাদিনা অত্তনো দুক্খুপ্পাদনন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্স ৰিৰজ্জনং অত্তকিলমথানুযোগৰিৰজ্জনং. অন্তোগামে ৰসন্তানং অনিচ্ছন্তানম্পি ৰিসভাগরূপাদিআরম্মণদস্সনাদিসম্ভৰতো বহিগামে পতিরূপট্ঠানে ৰসন্তানং তদভাৰতো আহ ‘‘পচ্ছিমেন ৰত্থুকামপ্পহানতো’’তিআদি. তত্থ পচ্ছিমেনাতি নল়েরুপুচিমন্দমূলৰচনেন. কিলেসকামস্স ৰত্থুভূতত্তা রূপাদযো পঞ্চ কামগুণা ৰত্থুকামো, তস্স পহানং ৰত্থুকামপ্পহানং. কামসুখল্লিকানুযোগৰিৰজ্জনুপাযদস্সনন্তি ৰত্থুকামেসু কিলেসকামসংযুত্তস্স সুখস্স যোগো অনুযোগো অনুভৰো, তস্স পরিৰজ্জনে উপাযদস্সনং.

সযমেৰ গোচরগামং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো ধম্মস্সৰনানুরূপভব্বপুগ্গলানং দস্সনতো ধম্মদেসনায কালো সম্পত্তো নাম হোতীতি ধম্মদেসনায অভিযোগো ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘পুরিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগ’’ন্তি. ধম্মদেসনায সউস্সাহভাৰো ধম্মদেসনাভিযোগো. বহিগামে ৰিৰিত্তোকাসে ৰসন্তস্স আকিণ্ণৰিহারাভাৰতো কাযৰিৰেকাদীসু অধিমুত্তি তপ্পোণতা ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘পচ্ছিমেন ৰিৰেকাধিমুত্তি’’ন্তি.

ধম্মদেসনাভিযোগৰিৰেকাধিমুত্তীনং হেতুভূতা এৰ করুণাপঞ্ঞা ধম্মদেসনায উপগমনস্স ততো অপগমনস্স কারণভূতা হোন্তীতি আহ ‘‘পুরিমেন করুণায উপগমন’’ন্তিআদি. করুণাপঞ্ঞাযেৰ হি অনন্তরদুকস্স হেতূ হোন্তি. এতেন চ করুণায উপগমনং ন লাভাদিনিমিত্তং, পঞ্ঞায অপগমনং ন ৰিরোধাদিনিমিত্তন্তি উপগমনাপগমনানং নিরুপক্কিলেসতং ৰিভাৰিভন্তি দট্ঠব্বং. অধিমুত্ততন্তি তন্নিন্নভাৰং. নিরুপলেপনন্তি অনুপলেপনং অনল্লীযনং.

ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগনিমিত্তন্তি এত্থ ধম্মিকসুখং নাম অনৰজ্জসুখং. তঞ্হি ধম্মিকং লাভং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা ‘‘ধম্মিকসুখ’’ন্তি ৰুচ্চতি. উত্তরিমনুস্সধম্মাভিযোগনিমিত্তং ফাসুৰিহারন্তি সম্বন্ধো. মনুস্সানং উপকারবহুলতন্তি পচ্চযপটিগ্গহণধম্মদেসনাদিৰসেন উপকারবহুলতং. দেৰতানং উপকারবহুলতং জনৰিৰিত্ততায. পচুরজনৰিৰিত্তঞ্হি ঠানং দেৰা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞন্তি. লোকে সংৰড্ঢভাৰন্তি আমিসোপভোগেন সংৰড্ঢিতভাৰং.

একপুগ্গলোতি এত্থ (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০) একোতি দুতিযাদিপটিক্খেপত্থো গণনপরিচ্ছেদো. পুগ্গলোতি সম্মুতিকথা, ন পরমত্থকথা. বুদ্ধস্স হি ভগৰতো দুৰিধা দেসনা সম্মুতিদেসনা পরমত্থদেসনা চাতি. অযমত্থো পন হেট্ঠা ৰিত্থারিতোৰাতি ইধ ন ৰুচ্চতি. একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. কেনট্ঠেন একপুগ্গলো? অসদিসট্ঠেন গুণৰিসিট্ঠট্ঠেন অসমসমট্ঠেন. সো হি দসন্নং পারমীনং পটিপাটিযা আৰজ্জনং আদিং কত্ৰা বোধিসম্ভারগুণেহি চেৰ বুদ্ধগুণেহি চ সেসমহাজনেন অসদিসোতি অসদিসট্ঠেনপি একপুগ্গলো. যে চস্স তে গুণা, তেপি অঞ্ঞসত্তানং গুণেহি ৰিসিট্ঠাতি গুণৰিসিট্ঠট্ঠেনপি একপুগ্গলো. পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৰ একো রূপকাযগুণেহি চেৰ নামকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি একপুগ্গলো. লোকেতি সত্তলোকে.

উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতীতি ইদং পন উভযম্পি ৰিপ্পকতৰচনমেৰ. উপ্পজ্জন্তো বহুজনহিতত্থায উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেন কারণেনাতি এৰং পনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰরূপঞ্চেত্থ লক্খণং ন সক্কা এতং অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং. অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম, উপ্পজ্জতি নাম, উপ্পন্নো নামাতি অযমেত্থ ভেদো ৰেদিতব্বো. এস হি দীপঙ্করপাদমূলতো লদ্ধব্যাকরণো বুদ্ধকারকধম্মে পরিযেসন্তো দস পারমিযো দিস্ৰা ‘‘ইমে ধম্মা মযা পূরেতব্বা’’তি কতসন্নিট্ঠানো দানপারমিং পূরেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সীলপারমিং…পে… উপেক্খাপারমিন্তি ইমা দস পারমিযো পূরেন্তোপি, দস উপপারমিযো পূরেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দস পরমত্থপারমিযো পূরেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ঞাতত্থচরিযং লোকত্থচরিযং বুদ্ধত্থচরিযং পূরযমানোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি বুদ্ধকারকে ধম্মে মত্থকং পাপেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ৰেস্সন্তরত্তভাৰং পহায তুসিতপুরে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা সট্ঠিৰস্সসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাস ৰস্সকোটিযো তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দেৰতাহি যাচিতো পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেত্ৰা মাযাদেৰিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হন্তোপি, অনূনাধিকে দস মাসে গব্ভৰাসং ৰসন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. একূনতিংস ৰস্সানি অগারমজ্ঝে তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৰা রাহুলভদ্দস্স জাতদিৰসে ছন্নসহাযো কণ্ডকং অস্সৰরমারুয্হ নিক্খমন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. তীণি রজ্জানি অতিক্কমন্তো অনোমনদিতীরে পব্বজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ছব্বস্সানি মহাপধানং করোন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. পরিপাকগতে ঞাণে ওল়ারিকং আহারং আহরন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সাযন্হসমযে ৰিসাখপুণ্ণমাযং মহাবোধিমণ্ডং আরুয্হ মারবলং ৰিধমেত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং পরিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামসমনন্তরে দ্ৰাদসঙ্গং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমতো সম্মসিত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৰিজ্ঝন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সোতাপত্তিফলক্খণেপি সকদাগামিফলক্খণেপি অনাগামিফলক্খণেপি উপ্পজ্জমানো নাম. অরহত্তমগ্গক্খণে পন উপ্পজ্জতি নাম. অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানঞ্হি সাৰকানং ৰিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৰিধঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি, সহেৰ পন অরহত্তমগ্গেন সকলোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদি গুণরাসি আগতোৰ নাম হোতি, তস্মা নিব্বত্তসব্বকিচ্চত্তা অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম হোতি. ইমস্মিম্পি সুত্তে অরহত্তফলক্খণংযেৰ সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায উপ্পজ্জতি. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায উপ্পজ্জতি. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. কতরসত্তলোকস্সাতি? যো তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা অমতপানং পিৰি, ধম্মং পটিৰিজ্ঝি, তস্স. ভগৰতা হি মহাবোধিমণ্ডে সত্তসত্তাহং ৰীতিনামেত্ৰা বোধিমণ্ডা ইসিপতনং আগম্ম ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তি ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তে (সং. নি. ৩.৫; মহাৰ. ১৩) দেসিতে আযস্মতা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরেন সদ্ধিং অট্ঠারসকোটিসঙ্খা ব্রহ্মানো অমতপানং পিৰিংসু, এতস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. পঞ্চমদিৰসে অনত্তলক্খণসুত্তন্তপরিযোসানে পঞ্চৰগ্গিযত্থেরা অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. ততো যসদারকপ্পমুখে পঞ্চপণ্ণাস পুরিসে অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি, ততো কপ্পাসিকৰনসণ্ডে তিংস ভদ্দৰগ্গিযে তযো মগ্গে চ ফলানি চ সম্পাপেসি, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. গযাসীসে আদিত্তপরিযাযপরিযোসানে (সং. নি. ৪.২৮; মহাৰ. ৫৪) জটিলসহস্সং অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি, ততো লট্ঠিৰনে বিম্বিসারপ্পমুখা একাদস নহুতা ব্রাহ্মণগহপতিকা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, একং নহুতং সরণেসু পতিট্ঠিতং. তিরোকুট্টঅনুমোদনাৰসানে (খু. পা. ৭. ১ আদযো) চতুরাসীতিযা পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. সুমনমালাকারসমাগমে চতুরাসীতিযা, ধনপালসমাগমে দসহি পাণসহস্সেহি, খদিরঙ্গারজাতকসমাগমে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সেহি, জম্বুকআজীৰকসমাগমে চতুরাসীতিযাৰ, আনন্দসেট্ঠিসমাগমে চতুরাসীতিযাৰ পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. পাসাণকচেতিযে পারাযনসুত্তকথাদিৰসে (সু. নি. ৯৮২ আদযো) চুদ্দস কোটিযো অমতপানং পিৰিংসু. যমকপাটিহারিযদিৰসে ৰীসতি পাণকোটিযো, তাৰতিংসভৰনে পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসীদিত্ৰা মাতরং কাযসক্খিং কত্ৰা সত্তপ্পকরণং অভিধম্মং দেসেন্তস্স অসীতি পাণকোটিযো, দেৰোরোহণে তিংস পাণকোটিযো, সক্কপঞ্হসুত্তন্তে (দী. নি. ২.৩৪৪ আদযো) অসীতি দেৰসহস্সানি অমতপানং পিৰিংসু. মহাসমযসুত্তন্তে (দী. নি. ২.৩৩১ আদযো) মঙ্গলসুত্তে (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) চূল়রাহুলোৰাদে (ম. নি. ৩.৪১৬ আদযো) সমচিত্তপটিপদাযাতি (অ. নি. ২.৩৩) ইমেসু চতূসু ঠানেসু অভিসমযপ্পত্তসত্তানং পরিচ্ছেদো নত্থি, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নোতি. যাৰজ্জদিৰসা ইতো পরম্পি অনাগতে ইমং সাসনং নিস্সায সগ্গমোক্খমগ্গে পতিট্ঠহন্তানং ৰসেনপি অযমত্থো ৰেদিতব্বো.

দেৰমনুস্সানন্তি ন কেৰলং দেৰমনুস্সানংযেৰ, অৰসেসানং নাগসুপণ্ণাদীনম্পি অত্থায হিতায সুখাযেৰ উপ্পন্নো. সহেতুকপটিসন্ধিকে পন মগ্গফলসচ্ছিকিরিযায ভব্বে পুগ্গলে দস্সেতুং এৰং ৰুত্তং. তস্মা এতেসম্পি অত্থত্থায হিতত্থায সুখত্থাযেৰ উপ্পন্নোতি ৰেদিতব্বো.

কতমো একপুগ্গলোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ইদানি তায পুচ্ছায পুট্ঠং একপুগ্গলং ৰিভাৰেন্তো ‘‘তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি আহ. তদত্থপরিনিপ্ফাদনন্তি লোকত্থনিপ্ফাদনং, বুদ্ধকিচ্চসম্পাদনন্তি অত্থো. পঠমং লুম্বিনীৰনে দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লুম্বিনীৰনে রূপকাযেন জাতো, বোধিমণ্ডে ধম্মকাযেন. এৰমাদিনাতি আদি-সদ্দেন ৰেরঞ্জাকিত্তনতো রূপকাযস্স অনুগ্গণ্হনং দস্সেতি, নল়েরুপুচিমন্দমূলকিত্তনতো ধম্মকাযস্স. তথা পুরিমেন পরাধীনকিরিযাকরণং, দুতিযেন অত্তাধীনকিরিযাকরণং. পুরিমেন ৰা করুণাকিচ্চং, ইতরেন পঞ্ঞাকিচ্চং, পুরিমেন চস্স পরমায অনুকম্পায সমন্নাগমং, পচ্ছিমেন পরমায উপেক্খায সমন্নাগমন্তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি.

পচ্ছিমকোতি গুণেন পচ্ছিমকো. আনন্দত্থেরং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. সঙ্খ্যাযপীতি গণনতোপি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্খাতসঙ্ঘাতেন সমণগণেনা’’তি. এত্থ পন ‘‘যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬, ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) এৰং ৰুত্তায দিট্ঠিযা, ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপরামট্ঠানি সমাধিসংৰত্তনিকানি, তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪; ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) এৰং ৰুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞসঙ্খাতেন সঙ্ঘতো সঙ্ঘটিতো সমেতোতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্খাতসঙ্ঘাতো, সমণগণো. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতোতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি আদিৰচনতো দিট্ঠিসীলানং নিযতসভাৰত্তা সোতাপন্নাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতা, পগেৰ সকদাগামিআদযো. অরিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূরে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতাযেৰ. ‘‘তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪), তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) ৰচনতো পুথুজ্জনানম্পি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰো লব্ভতিযেৰ, ইধ পন অরিযসঙ্ঘোযেৰ অধিপ্পেতো ‘‘যো তত্থ পচ্ছিমকো, সো সোতাপন্নো’’তি ৰচনতো. এতেনাতি ‘‘পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি এতেন ৰচনেন. অস্সাতি পঞ্চমত্তস্স ভিক্খুসতস্স. নিরব্বুদোতিআদীনং ৰচনত্থো পরতো এৰ আৰি ভৰিস্সতি.

অস্সোসীতি এত্থ সৰনমুপলব্ভোতি আহ ‘‘অস্সোসীতি সুণি উপলভী’’তি, অঞ্ঞাসীতি অত্থো. সো চাযমুপলব্ভো সৰনৰসেনেৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সোতদ্ৰারসম্পত্তৰচননিগ্ঘোসানুসারেন অঞ্ঞাসী’’তি. অৰধারণফলত্তা সদ্দপ্পযোগস্স সব্বম্পি ৰাক্যং অন্তোগধাৰধারণন্তি আহ ‘‘খোতি পদপূরণমত্তে নিপাতো’’তি. অৰধারণত্থেতি পন ইমিনা অন্তোগধাৰধারণেপি সব্বস্মিং ৰাক্যে ইট্ঠতোৰধারণত্থং খোসদ্দগ্গহণন্তি দস্সেতি. তমেৰ ইট্ঠতোৰধারণং দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থ অৰধারণত্থেনা’’তিআদি. অথ পদপূরণত্থেন খোসদ্দেন কিংপযোজনন্তি আহ ‘‘পদপূরণেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰা’’তি. ‘‘অস্সোসী’’তি হি পদং খোসদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতমণ্ডিতৰিভূসিতং ৰিয হোন্তং পূরিতং নাম হোতি, তেন চ পুরিমপচ্ছিমপদানি সিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতে, তস্মা পদপূরণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰ পযোজনং. মত্ত-সদ্দো চেত্থ ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো, তেনস্স অনত্থন্তরদীপনতং দস্সেতি, এৰ-সদ্দেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতং.

ৰেরঞ্জোতি এত্থ সদ্দলক্খণানুসারেন অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰেরঞ্জাযং জাতো’’তিআদি. ব্রহ্মং অণতীতি এত্থ ব্রহ্মন্তি ৰেদো ৰুচ্চতি, সো পন মন্তব্রহ্মকপ্পৰসেন তিৰিধো. তত্থ মন্তা পধানমূলভাৰতোযেৰ অট্ঠকাদীহি পৰুত্তা, ইতরে পন তন্নিস্সযেন জাতা, তেন পধানস্সেৰ গহণং. মন্তে সজ্ঝাযতীতি ইরুৰেদাদিকে মন্তসত্থে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইরুৰেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৰুচ্চন্তি. ইদমেৰ হীতি অৰধারণেন ব্রহ্মতো জাতোতিআদিকং নিরুত্তিং পটিক্খিপতি. জাতিব্রাহ্মণানন্তি ইমিনা অঞ্ঞেপি ব্রাহ্মণা অত্থীতি দস্সেতি. দুৰিধা হি ব্রাহ্মণা জাতিব্রাহ্মণা ৰিসুদ্ধিব্রাহ্মণা চাতি. ইদানি তত্থ ৰিসুদ্ধিব্রাহ্মণানং নিরুত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘অরিযা পনা’’তিআদি.

সমিতপাপত্তাতি অচ্চন্তং অনৰসেসতো সৰাসনং সমিতপাপত্তা. এৰঞ্হি বাহিরকঅৰীতরাগসেক্খাসেক্খপাপসমণতো ভগৰতো পাপসমণং ৰিসেসিতং হোতি. ৰুত্তমেৰত্থং উদাহরণেন ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. এত্থ পন ‘‘বাহিতপাপোতি ব্রাহ্মণো, সমিতপাপত্তা সমণোতি ৰুচ্চতীতি ইদং ভিন্নগাথাসন্নিস্সিতপদদ্ৰযং একতো গহেত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং, সমণোতি পৰুচ্চতীতি ইদং ৰচনং গহেত্ৰা ‘সমিতত্তা সমণোতি ৰুচ্চতী’তি ৰুত্তং. বাহিতপাপোতি ব্রাহ্মণোতি ইদং পন অঞ্ঞস্মিং গাথাবন্ধে ৰুত্তৰচন’’ন্তি. অনেকত্থত্তা নিপাতানং ইধ অনুস্সৰনত্থে অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খলূতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো’’তি. জাতিসমুদাগতন্তি জাতিযা আগতং, জাতিসিদ্ধন্তি ৰুত্তং হোতি. আলপনমত্তন্তি পিযালাপৰচনমত্তং. পিযসমুদাহারা হেতে ভোতি ৰা আৰুসোতি ৰা দেৰানম্পিযাতি ৰা. ভোৰাদী নাম সো হোতীতি যো আমন্তনাদীসু ‘‘ভো ভো’’তি ৰদন্তো ৰিচরতি, সো ভোৰাদী নাম হোতীতি অত্থো. সকিঞ্চনোতি রাগাদীহি কিঞ্চনেহি সকিঞ্চনো. রাগাদযো হি সত্তে কিঞ্চেন্তি মদ্দন্তি পলিবুন্ধন্তীতি ‘‘কিঞ্চনানী’’তি ৰুচ্চন্তি. মনুস্সা কির গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তা ‘‘কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাল়কা’’তি ৰদন্তি, তস্মা মদ্দনট্ঠো কিঞ্চনট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.

গোত্তৰসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং. গোসদ্দেন চেত্থ অভিধানং বুদ্ধি চ ৰুচ্চতি, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. গোতমোতি পৰত্তমানং অভিধানং বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৰিসযতায তাযতি রক্খতীতি গোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আরম্মণভূতেন অত্থেন ৰিনা ন ৰত্ততি, এৰং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো গোত্তসঙ্খাতো অত্থো তানি বুদ্ধিঅভিধানানি তাযতি রক্খতীতি ৰুচ্চতি. সো পন অঞ্ঞকুলপরম্পরায অসাধারণং তস্স কুলস্স আদিপুরিসসমুদাগতং তংকুলপরিযাপন্নসাধারণং সামঞ্ঞরূপন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ সমণোতি ইমিনা সরিক্খকজনেহি ভগৰতো বহুমতভাৰো দস্সিতো সমিতপাপতাকিত্তনতো, গোতমোতি ইমিনা লোকিযজনেহি উল়ারকুলসম্ভূততাদীপনতো. সক্যস্স সুদ্ধোদনমহারাজস্স পুত্তো সক্যপুত্তো. ইমিনা চ উদিতোদিতৰিপুলখত্তিযকুলৰিভাৰনতো ৰুত্তং ‘‘ইদং পন ভগৰতো উচ্চাকুলপঅদীপন’’ন্তি. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহারাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উল়ারতমং সক্যরাজকুলং. কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অনভিভূতোতি ঞাতিপারিজুঞ্ঞভোগপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পারিজুঞ্ঞেন পরিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো. তথা হি লোকনাথস্স অভিজাতিযং তস্স কুলস্স ন কিঞ্চি পারিজুঞ্ঞং, অথ খো ৰড্ঢিযেৰ. অভিনিক্খমনে চ ততো সমিদ্ধতমভাৰো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো. তেন ‘‘সক্যকুলা পব্বজিতো’’তি ইদং ৰচনং ভগৰতো সদ্ধাপব্বজিতভাৰপরিদীপনত্থং ৰুত্তং মহন্তং ঞাতিপরিৰট্টং মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিতভাৰসিদ্ধিতো. ততো পরন্তি ‘‘ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তিআদি.

ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনন্তি ইত্থং ইমং পকারং ভূতো আপন্নোতি ইত্তম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৰ অত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৰা ইত্থং এৰং পকারো ভূতো জাতোতি এৰং কথনত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৰচনন্তি অত্থো. এত্থ চ অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনপ্পকারস্স দীপনতো. তেন যোগতো ‘‘তং খো পন ভৰন্তং গোতম’’ন্তি ইদং উপযোগৰচনং সামিঅত্থেপি সমানং ইত্থম্ভূতাখ্যানদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ‘‘সাধু দেৰদত্তো মাতরমভী’’তি এত্থ অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনং কতং, এৰমিধাপি তং খো পন ভৰন্তং গোতমং অভি এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতোতি অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনন্তি. ‘‘সাধু দেৰদত্তো মাতরমভী’’তি এত্থ হি ‘‘দেৰদত্তো মাতরমভি মাতরি ৰিসযে মাতুযা ৰা সাধূ’’তি এৰং অধিকরণত্থে সামিঅত্থে ৰা ভুম্মৰচনস্স ৰা সামিৰচনস্স ৰা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকেন অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৰচনং কতং. যথা চেত্থ ‘‘দেৰদত্তো মাতু ৰিসযে মাতুসম্বন্ধী ৰা সাধুত্তপ্পকারপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, এৰমিধাপি ‘‘ভোতো গোতমস্স সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনপ্পকারপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৰদত্তগ্গহণং ৰিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, তথা তত্থ ‘‘মাতর’’ন্তি ৰচনং ৰিয ইধ ‘‘তং খো পন ভৰন্তং গোতম’’ন্তি ৰচনং, তত্থ সাধুসদ্দগ্গহণং ৰিয ইধ উগ্গতসদ্দগ্গহণং ৰেদিতব্বং.

কল্যাণোতি ভদ্দকো. কল্যাণভাৰো চস্স কল্যাণগুণৰিসযতাযাতি আহ ‘‘কল্যাণগুণসমন্নাগতো’’তি, কল্যাণেহি গুণেহি সমন্নাগতো তংৰিসযতায যুত্তোতি অত্থো. তংৰিসযতা হেত্থ সমন্নাগমো কল্যাণগুণৰিসযতায তন্নিস্সিতোতি অধিপ্পাযো. সেট্ঠোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সেট্ঠগুণৰিসযতায এৰ হি কিত্তিসদ্দস্স সেট্ঠতা ‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠ’’ন্তিআদীসু ৰিয. ‘‘ভগৰা অরহ’’ন্তিআদিনা গুণানং সংকিত্তনতো সদ্দনীযতো চ কিত্তিসদ্দো ৰণ্ণোতি আহ ‘‘কিত্তিসদ্দোতি কিত্তি এৰা’’তি. ৰণ্ণোযেৰ হি কিত্তেতব্বতো কিত্তিসদ্দনীযতো সদ্দোতি চ ৰুচ্চতি. কিত্তিপরিযাযো হি সদ্দসদ্দো যথা ‘‘উল়ারসদ্দা ইসযো, গুণৰন্তো তপস্সিনো’’তি. অভিত্থৰনৰসেন পৰত্তো সদ্দো থুতিঘোসো, অভিত্থৰুদাহারো.

‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি পন এতস্স অত্থো অট্ঠকথাযং ন দস্সিতো, তস্মা তস্সত্থো এৰং ৰেদিতব্বো – অব্ভুগ্গতোতি অভিভৰিত্ৰা উগ্গতো, অনঞ্ঞসাধারণগুণে আরব্ভ পৰত্তত্তা সদেৰকং লোকং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা পৰত্তোতি ৰুত্তং হোতি. কিন্তি সদ্দো অব্ভুগ্গতোতি আহ ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদি. ইতো পরং পন ঈদিসেসু ঠানেসু যত্থ যত্থ পাল়িপাঠস্স অত্থো ৰত্তব্বো সিযা, তত্থ তত্থ ‘‘পাল়িযং পনা’’তি ৰত্ৰা অত্থং দস্সযিস্সাম, ইদানি তত্থ পদযোজনাপুব্বকং অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইতিপি সো ভগৰাতিআদীসু পন অযং তাৰ যোজনা’’তিআদি. সো ভগৰাতি যো সো সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৰানং অতিদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি ভগৰাতি লদ্ধনামো, সো ভগৰা. ভগৰাতি হি ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ৮৪). পরতো পন ভগৰাতি গুণকিত্তনমেৰ. যথা কম্মট্ঠানিকেন ‘‘অরহ’’ন্তিআদীসু নৰসু ঠানেসু পচ্চেকং ইতিপিসদ্দং যোজেত্ৰা বুদ্ধগুণা অনুস্সরীযন্তি, এৰং বুদ্ধগুণসংকিত্তকেনপীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতিপি অরহং ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰা’’তি আহ. এৰঞ্হি সতি ‘‘অরহ’’ন্তিআদীহি নৰহি পদেহি যে সদেৰকে লোকে অতিৰিয পাকটা পঞ্ঞাতা বুদ্ধগুণা, তে নানপ্পকারতো ৰিভাৰিতা হোন্তি. ‘‘ইতিপেতং ভূতং, ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৰিয হি ইধ ইতি-সদ্দো আসন্নপচ্চক্খকারণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন চ তেসং গুণানং বহুভাৰো দীপিতো, তানি চ গুণসল্লক্খণকারণানি সদ্ধাসম্পন্নানং ৰিঞ্ঞুজাতিকানং পচ্চক্খানি হোন্তীতি তানি সংকিত্তেন্তেন ৰিঞ্ঞুনা চিত্তস্স সম্মুখীভূতানেৰ কত্ৰা সংকিত্তেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ.

‘‘সুত্তন্তিকানং ৰচনানমত্থং, সুত্তানুরূপং পরিদীপযন্তী’’তি হেট্ঠা ৰুত্তত্তা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৫-১২৮) সব্বাকারতো সংৰণ্ণিতম্পি অত্থং ইধাপি ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুকামো তত্থ পযোজনমাহ ‘‘ইদানি ৰিনযধরান’’ন্তিআদি. তত্থ চিত্তসম্পহংসনত্থন্তি চিত্তসন্তোসনত্থং, চিত্তপ্পসাদজননত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘আরকত্তা’’তিআদীসু আরকত্তাতি সুৰিদূরত্তা. অরীনন্তি কিলেসারীনং. অরানন্তি সংসারচক্কস্স অরানং. হতত্তাতি ৰিদ্ধংসিতত্তা. পচ্চযাদীনন্তি চীৰরাদিপচ্চযানঞ্চেৰ পূজাৰিসেসানঞ্চ.

ইদানি যথাৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘আরকা হি সো’’তিআদি. দূরতা নাম আসন্নতা ৰিয উপাদাযুপাদায ৰুচ্চতীতি পরমুক্কংসগতং দূরভাৰং দস্সেন্তো ‘‘সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতো’’তি আহ, সুট্ঠু ৰিদূরভাৰেনেৰ ৰিদূরে ঠিতোতি অত্থো. সো পনস্স কিলেসেহি দূরে ঠিতভাৰো, ন পদেসৰসেন, অথ খো তেসং সব্বসো পহীনত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মগ্গেন কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তা’’তি. ননু অঞ্ঞেসম্পি খীণাসৰানং তে পহীনা এৰাতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সৰাসনান’’ন্তি. ন হি ঠপেত্ৰা ভগৰন্তং অঞ্ঞে সহ ৰাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি. এতেন অঞ্ঞেহি অসাধারণং ভগৰতো অরহত্তন্তি দস্সিতং হোতি. কা পনাযং ৰাসনা নাম? পহীনকিলেসস্সপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিস্সিতো সামত্থিযৰিসেসো আযস্মতো পিলিন্দৰচ্ছস্স ৰসলসমুদাচারনিমিত্তং ৰিয. কথং পন ‘‘আরকা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিলেসেহী’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি সামঞ্ঞচোদনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স অনুপযুজ্জিতব্বতো ‘‘আরকাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীনি (ম. নি. ১.৪৩৪) সুত্তপদানেত্থ উদাহরিতব্বানি. আরকাতি চেত্থ আ-কারস্স রস্সত্তং, ক-কারস্স চ হকারং সানুসারং কত্ৰা নিরুত্তিনযেন ‘‘অরহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যথাৰুত্তস্সেৰত্থস্স সুখগ্গহণত্থং ইদমেত্থ ৰুচ্চতি –

‘‘সো ততো আরকা নাম, যস্স যেনাসমঙ্গিতা;

অসমঙ্গী চ দোসেহি, নাথো তেনারহং মতো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৫);

অনত্থচরণেন কিলেসা এৰ অরযোতি কিলেসারযো. অরীনং হতত্তা অরিহাতি ৰত্তব্বে নিরুত্তিনযেন ‘‘অরহ’’ন্তি ৰুত্তং. এত্থাপি যথাৰুত্তস্সত্থস্স সুখগ্গহণত্থং ইদং ৰেদিতব্বং –

‘‘যস্মা রাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অরযো হতা;

পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অরহং মতো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৬);

যঞ্চেতং সংসারচক্কন্তি সম্বন্ধো. রথচক্কস্স নাভি ৰিয মূলাৰযৰভূতং অন্তো বহি চ সমৰট্ঠিতং অৰিজ্জাভৰতণ্হাদ্ৰযন্তি ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভী’’তি. নাভিযা নেমিযা চ সম্বদ্ধঅরসদিসা পচ্চযফলভূতেহি অৰিজ্জাতণ্হাজরামরণেহি সম্বদ্ধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারঅপুঞ্ঞাভিসঙ্খারআনেঞ্জাভিসঙ্খারাতি ৰুত্তং ‘‘পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারার’’ন্তি. তত্থ তত্থ ভৰে পরিযন্তভাৰেন পাকটং জরামরণন্তি তং নেমিট্ঠানিযং কত্ৰা আহ ‘‘জরামরণনেমী’’তি. যথা রথচক্কপ্পৰত্তিযা পধানকারণং অক্খো, এৰং সংসারচক্কপ্পৰত্তিযা আসৰসমুদযোতি আহ ‘‘আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা’’তি. আসৰা এৰ অৰিজ্জাদীনং কারণত্তা আসৰসমুদযো. যথাহ ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩). ৰিপাককটত্তারূপপ্পভেদো কামভৰাদিকো তিভৰো এৰ রথো, তস্মিং তিভৰরথে. অত্তনো পচ্চযেহি সমং, সব্বসো ৰা আদিতো পট্ঠায যোজিতন্তি সমাযোজিতং. আদিরহিতং কালং পৰত্ততীতি কত্ৰা অনাদিকালপ্পৰত্তং.

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯) –

এৰং ৰুত্তসংসারোৰ সংসারচক্কং. অনেনাতি ভগৰতা. বোধিমণ্ডেতি বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৰপ্পত্তে ঠানে কালে ৰা. বোধীতি পঞ্ঞা, সা এত্থ মণ্ডা পসন্না জাতাতি বোধিমণ্ডো. ৰীরিযপাদেহীতি সংকিলেসৰোদানপক্খিযেসু সন্নিরুম্ভনসন্নিক্খিপনকিচ্চতায দ্ৰিধা পৰত্তেতি অত্তনো ৰীরিযসঙ্খাতেহি পাদেহি. সীলপথৰিযন্তি পতিট্ঠানট্ঠেন সীলমেৰ পথৰী, তস্সং. পতিট্ঠাযাতি সম্পাদনৰসেন পতিট্ঠহিত্ৰা. সদ্ধাহত্থেনাতি অনৰজ্জধম্মাদানসাধনতো সদ্ধাৰ হত্থো, তেন. কম্মক্খযকরন্তি কাযকম্মাদিভেদস্স সব্বস্সপি কম্মস্স খযকরণতো কম্মক্খযকরং. ঞাণফরসুন্তি সমাধিসিলাযং সুনিসিতং মগ্গঞাণফরসুং গহেত্ৰা.

এৰং ‘‘অরানং হতত্তা’’তি এত্থ ৰুত্তং অরসঙ্খাতং সংসারং চক্কং ৰিয চক্কন্তি গহেত্ৰা অত্থযোজনং কত্ৰা ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাক্কমেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনমতগ্গসংসারৰট্টন্তি অনু অনু অমতগ্গং অৰিঞ্ঞাতপুব্বকোটিকং সংসারমণ্ডলং. সেসা দস ধম্মাতি সঙ্খারাদযো জাতিপরিযোসানা দস ধম্মা. কথং তেসং সঙ্খারাদীনং অরভাৰোতি আহ ‘‘অৰিজ্জামূলকত্তা জরামরণপরিযন্তত্তা চা’’তি. তত্থ অৰিজ্জা মূলং পধানকারণং যেসং সঙ্খারাদীনং তে অৰিজ্জামূলকা, তেসং ভাৰো অৰিজ্জামূলকত্তং. জরামরণং পরিযন্তং পরিযোসানভূতং এতেসন্তি জরামরণপরিযন্তা, সঙ্খারাদযো দস ধম্মা. তেসং ভাৰো জরামরণপরিযন্তত্তং. সঙ্খারাদিজাতিপরিযোসানানং দসধম্মানং অৰিজ্জামূলকত্তা জরামরণপরিযোসানত্তা চাতি অত্থো, নাভিভূতায অৰিজ্জায মূলতো নেমিভূতেন জরামরণেন অন্ততো সঙ্খারাদীনং সম্বন্ধত্তাতি অধিপ্পাযো.

দুক্খাদীসূতি দুক্খসমুদযনিরোধমগ্গেসু. অঞ্ঞাণন্তি ঞাণপ্পটিপক্খত্তা মোহো অঞ্ঞাণং, ন পন ঞাণতো অঞ্ঞং, নপি ঞাণস্স অভাৰমত্তং. তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং যথাসভাৰপ্পটিৰেধাপ্পদানতো তপ্পটিচ্ছাদনৰসেনেৰ. এত্থ হি কিঞ্চাপি ঠপেত্ৰা লোকুত্তরসচ্চদ্ৰযং সেসট্ঠানেসু আরম্মণৰসেনপি অৰিজ্জা উপ্পজ্জতি, এৰং সন্তেপি পটিচ্ছাদনৰসেনেৰ ইধ অধিপ্পেতা. সা হি উপ্পন্না দুক্খসচ্চং পটিচ্ছাদেত্ৰা তিট্ঠতি, যাথাৰসরসলক্খণং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, তথা সমুদযং নিরোধং মগ্গন্তি.

দুক্খন্তি চেত্থ দুক্খং অরিযসচ্চং অধিপ্পেতন্তি তং কামভৰাদিৰসেন তিধা ভিন্দিত্ৰা তথা তপ্পটিচ্ছাদিকঞ্চ অৰিজ্জং তিধা কত্ৰা অৰিজ্জাদিপচ্চযে তীসু ভৰেসু সঙ্খারাদিকে পটিপাটিযা দস্সেন্তো ‘‘কামভৰে চ অৰিজ্জা’’তিআদিমাহ. তত্থ কামভৰে চ অৰিজ্জাতি কামভৰে আদীনৰপটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. রূপভৰে অৰিজ্জা অরূপভৰে অৰিজ্জাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. কামভৰে সঙ্খারানন্তি কামভূমিপরিযাপন্নানং পুঞ্ঞাপুঞ্ঞসঙ্খারানং, কামভৰে ৰা নিপ্ফাদেতব্বা যে পুঞ্ঞাপুঞ্ঞসঙ্খারা, তেসং কামভৰূপপত্তিনিব্বত্তকসঙ্খারানন্তি অত্থো. সঙ্খারাতি চেত্থ লোকিযকুসলাকুসলচেতনা ৰেদিতব্বা. পচ্চযো হোতীতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং তাৰ আরম্মণপচ্চযেন চেৰ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৰিধা পচ্চযো হোতি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারেসু সহজাতস্স সহজাতাদিৰসেন, অসহজাতস্স অনন্তরসমনন্তরাদিৰসেন, অনানন্তরস্স পন আরম্মণৰসেন চেৰ উপনিস্সযৰসেন চ পচ্চযো হোতি. অরূপভৰে সঙ্খারানন্তি আনেঞ্জাভিসঙ্খারানং. পচ্চযো হোতীতি উপনিস্সযপচ্চযৰসেনেৰ. ইমস্মিঞ্চ পনত্থে এত্থ ৰিত্থারিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতি, তস্মা তং নযিধ ৰিত্থারযিস্সাম. ইতরেসূতি রূপারূপভৰেসু.

তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং ঘানাদিত্তযস্স তত্থ অসম্ভৰতো. একস্সাতি মনাযতনস্স ইতরেসং তত্থ অসম্ভৰতো. ইমিনা নযেন তিণ্ণং ফস্সানন্তিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. ছব্বিধস্স ফস্সস্সাতি চক্খুসম্ফস্সসোতসম্ফস্সঘানসম্ফস্সজিৰ্হাসম্ফস্সকাযসম্ফস্সমনোসম্ফস্সানং ৰসেন ছব্বিধস্স ফস্সস্স. ছন্নং ৰেদনানন্তি চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা, তথা সোতসম্ফস্সজা ঘানসম্ফস্সজা জিৰ্হাসম্ফস্সজা কাযসম্ফস্সজা মনোসম্ফস্সজা ৰেদনাতি ইমাসং ছন্নং ৰেদনানং. ছন্নং তণ্হাকাযানন্তি রূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা রসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হাতি ইমেসং ছন্নং তণ্হাকাযানং. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হাতি রূপতণ্হাদিভেদা তত্থ তত্থ কামভৰাদীসু উপ্পজ্জনকতণ্হা.

সা তণ্হাদিমূলিকা কথা অতিসংখিত্তাতি তং উপাদানভৰে চ ৰিভজিত্ৰা ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কামে পরিভুঞ্জিস্সামীতি ইমিনা কামতণ্হাপৰত্তিমাহ, তথা সগ্গসম্পত্তিং অনুভৰিস্সামীতিআদীহি. সা পন তণ্হা যস্মা ভুসমাদানৰসেন পৰত্তমানা কামুপাদানং নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কামুপাদানপচ্চযা’’তি. তথেৰাতি কামুপাদানপচ্চযা এৰ. ব্রহ্মলোকসম্পত্তিন্তি রূপীব্রহ্মলোকে সম্পত্তিং. ‘‘সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা’’তি ৰচনতো ভৰরাগোপি কামুপাদানমেৰাতি কত্ৰা ‘‘কামুপাদানপচ্চযা এৰ মেত্তং ভাৰেতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মেত্তং ভাৰেতীতি মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, তং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি অত্থো. অথ ৰা মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, চিত্তং, তংসম্পযুত্তং ঝানং ৰা, তং ভাৰেতি ৰড্ঢেতি উপ্পাদেতি ৰাতি অত্থো. করুণং ভাৰেতীতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি দিট্ঠুপাদানসীলব্বতুপাদানঅত্তৰাদুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু এসেৰ নযোতি অত্থো. তত্থাযং যোজনা – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পরলোকো’’তি নত্থিকদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. অপরো ‘‘অসুকস্মিং সম্পত্তিভৰে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো তত্রূপপত্তিযা কাযেন সুচরিতং চরতীতিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. অপরো ‘‘রূপী মনোমযো হুত্ৰা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি ভাৰনাপারিপূরিযাতি সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অপরোপি ‘‘অরূপভৰে উপ্পজ্জিত্ৰা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি অরূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি ভাৰনাপারিপূরিযাতি সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এতাহিযেৰ অত্তৰাদুপাদানমূলিকাপি যোজনা সংৰণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং. এৰং দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদৰসেনপি যোজনা ৰেদিতব্বা. অপরো ‘‘সীলেন সুদ্ধি, ৰতেন সুদ্ধী’’তি অসুদ্ধিমগ্গং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি পরামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদি সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.

ইদানি য্ৰাযং সংসারচক্কং দস্সেন্তেন ‘‘কামভৰে অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতী’’তিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযভাৰো সঙ্খারাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৰো চ দস্সিতো, তমেৰ পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িং আনেত্ৰা নিগমনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘এৰময’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যথা সঙ্খারা হেতুনিব্বত্তা, এৰং অৰিজ্জাপি কামাসৰাদিনা সহেতুকা এৰাতি আহ ‘‘উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্না’’তি. পচ্চযপরিগ্গহেতি নামরূপস্স পচ্চযানং অৰিজ্জাদীনং পরিচ্ছিজ্জ গহণে. নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মং. পঞ্ঞাতি কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিসঙ্খাতা পকারতো জাননা. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি তিট্ঠন্তি এত্থ ফলধম্মা তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠিতি, কারণং, ধম্মানং ঠিতি ধম্মট্ঠিতি, ধম্মট্ঠিতিযা ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্চযঞাণন্তি অত্থো, পটিচ্চসমুপ্পাদাৰবোধোতি ৰুত্তং হোতি. কামঞ্চেত্থ পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাযেৰ ধম্মট্ঠিতিঞাণং, সঙ্খারেসু পন অদিট্ঠেসু অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযভাৰো ন সক্কা দট্ঠুন্তি ‘‘সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না’’তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানম্পি গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং. উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি ইদং পন উভিন্নম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৰং দস্সেতুকামতায ৰুত্তং. ইদঞ্চ ধম্মট্ঠিতিঞাণং যস্মা অদ্ধত্তযে কঙ্খামলৰিতরণৰসেন পৰত্ততি, তস্মা ‘‘অতীতম্পি অদ্ধান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এতেন নযেন সব্বপদানি ৰিত্থারেতব্বানীতি এতেন নযেন ‘‘অৰিজ্জা হেতূ’’তিআদিনা অৰিজ্জাযং ৰুত্তনযেন ‘‘সঙ্খারা হেতু, ৰিঞ্ঞাণং হেতুসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা সব্বপদানি ৰিত্থারেতব্বানি.

সংখিপ্পন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো ৰিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, হেতু ৰিপাকো চ. অথ ৰা হেতুৰিপাকোতি সংখিপ্পতীতি সঙ্খেপো, অৰিজ্জাদযো ৰিঞ্ঞাণাদযো চ. সঙ্খেপভাৰসামঞ্ঞেন পন একৰচনং কতন্তি দট্ঠব্বং. তে পন সঙ্খেপা অতীতে হেতু, এতরহি ৰিপাকো, এতরহি হেতু, আযতিং ৰিপাকোতি এৰং কালৰিভাগেন চত্তারো জাতা, তেনাহ ‘‘পুরিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা’’তিআদি. পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধাতি সম্বন্ধো. তণ্হুপাদানভৰা গহিতাৰ হোন্তীতি এত্থ অৰিজ্জাগহণেন কিলেসভাৰসামঞ্ঞতো তণ্হুপাদানা গহিতা, সঙ্খারগ্গহণেন কম্মভাৰসামঞ্ঞতো ভৰো গহিতো, অৰিজ্জাসঙ্খারানং তেহি ৰিনা সকিচ্চাকরণতো চ তণ্হুপাদানভৰা গহিতাৰ হোন্তি. অথ ৰা অৰিদ্ৰা পরিতস্সতি, পরিতসিতো উপাদিযতি, তস্সুপাদানপচ্চযা ভৰো, তস্মা তণ্হুপাদানভৰাপি গহিতা হোন্তি. তথা চ ৰুত্তং –

‘‘পুরিমকম্মভৰস্মিং মোহো অৰিজ্জা, আযূহনা সঙ্খারা. নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৰো, ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা পুরিমকম্মভৰস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযা’’তি (পটি. ম. ১.৪৭).

তত্থ (ৰিভ. অট্ঠ. ২৪২; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৪৭) পুরিমকম্মভৰস্মিন্তি পুরিমে কম্মভৰে, অতীতজাতিযং কম্মভৰে করিযমানেতি অত্থো. মোহো অৰিজ্জাতি যো তদা দুক্খাদীসু মোহো যেন মূল়্হো কম্মং করোতি, সা অৰিজ্জা. আযূহনা সঙ্খারাতি তং কম্মং করোতো যা পুরিমচেতনাযো, যথা ‘‘দানং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা মাসম্পি সংৰচ্ছরম্পি দানূপকরণানি সজ্জেন্তস্স উপ্পন্না পুরিমচেতনাযো, পটিগ্গাহকানং পন হত্থে দক্খিণং পতিট্ঠাপযতো চেতনা ভৰোতি ৰুচ্চতি. একাৰজ্জনেসু ৰা ছসু জৰনেসু চেতনা আযূহনসঙ্খারা নাম, সত্তমা ভৰো. যা কাচি ৰা পন চেতনা ভৰো, সম্পযুত্তা আযূহনসঙ্খারা নাম. নিকন্তি তণ্হাতি যা কম্মং করোন্তস্স তস্স ফলে উপপত্তিভৰে নিকামনা পত্থনা, সা তণ্হা নাম. উপগমনং উপাদানন্তি যং কম্মভৰস্স পচ্চযভূতং ‘‘ইদং কত্ৰা অসুকস্মিং নাম ঠানে কামে সেৰিস্সামি উচ্ছিজ্জিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৰত্তং উপগমনং গহণং পরামসনং, ইদং উপাদানং নাম. চেতনা ভৰোতি ‘‘তং কম্মং করোতো যা পুরিমা চেতনাযো’’তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তেসু তীসু অত্থৰিকপ্পেসু যা চেতনা ভৰোতি ৰুত্তা, সা চেতনা ভৰোতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.

ইদানি সব্বেপেতে অৰিজ্জাদযো ধম্মে দ্ৰীহি ৰট্টেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুকামো আহ ‘‘ইমে পঞ্চ ধম্মা অতীতে কম্মৰট্ট’’ন্তি. এত্থ চ নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারা ভৰো চ কম্মং, অৰিজ্জাদযো পন কম্মসহাযতায কম্মসরিক্খকা তদুপকারকা চাতি কম্মন্তি ৰুত্তা. অৰিজ্জাদযো হি ৰিপাকধম্মধম্মতায কম্মসরিক্খকা সহজাতকোটিযা উপনিস্সযকোটিযা চ কম্মস্স চ উপকারকা. কম্মমেৰ চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধং হুত্ৰা পুনপ্পুনং পরিৰত্তনট্ঠেন কম্মৰট্টং. ৰিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাণাদযো ৰেদনাপরিযন্তা পঞ্চ এতরহি ইদানি ইমস্মিং অত্তভাৰেতি ৰুত্তং হোতি. অৰিজ্জাসঙ্খারা গহিতাৰ হোন্তীতি এত্থাপি পুব্বে ৰিয কিলেসকম্মভাৰসামঞ্ঞতো তণ্হুপাদানগ্গহণেন অৰিজ্জা গহিতা, ভৰগ্গহণেন সঙ্খারা গহিতাতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা ভৰে গহিতে তস্স পুব্বভাগা তংসম্পযুত্তা ৰা সঙ্খারা গহিতাৰ হোন্তি, তণ্হুপাদানগ্গহণেন চ তংসম্পযুত্তা যায ৰা মূল়্হো কম্মং করোতি, সা অৰিজ্জাৰ হোতীতি তণ্হুপাদানভৰগ্গহণেন অৰিজ্জাসঙ্খারা গহিতাৰ হোন্তি. তেনেৰ ৰুত্তং –

‘‘ইধ পরিপক্কত্তা আযতনানং মোহো অৰিজ্জা, আযূহনা সঙ্খারা, নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৰো, ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ইধ কম্মভৰস্মিং আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযা’’তি (পটি. ম. ১.৪৭).

তত্থ ইধ পরিপক্কত্তা আযতনানন্তি পরিপক্কাযতনস্স কম্মকরণকালে সম্মোহো দস্সিতো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনানং জাতিজরাভঙ্গাৰত্থা জাতিজরামরণন্তি ৰুত্তাতি অৰত্থানং গহণেন অৰত্থাৰন্তা গহিতাৰ হোন্তি তদৰিনাভাৰতোতি আহ ‘‘জাতিজরামরণাপদেসেন ৰিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. অপদেসেনাতি জাতিজরামরণানং কথনেন. ইমেতি ৰিঞ্ঞাণাদযো. আযতিং ৰিপাকৰট্টন্তি পচ্চুপ্পন্নহেতুতো ভাৰীনং অনাগতানং গহিতত্তা. তেতি অৰিজ্জাদযো. আকারতোতি সরূপতো অৰুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্গহে আকিরীযন্তি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকারা, অতীতহেতুআদীনং ৰা পকারা আকারা. ততো আকারতো. ৰীসতিৰিধা হোন্তীতি অতীতে হেতুপঞ্চকাদিভেদতো ৰীসতিৰিধা হোন্তি.

সঙ্খারৰিঞ্ঞাণানঞ্চেত্থ অন্তরা একো সন্ধীতি হেতুতো ফলস্স অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিভাৰতো হেতুফলস্স সম্বন্ধভূতো একো সন্ধি, তথা ভৰজাতীনমন্তরা. ৰেদনাতণ্হানমন্তরা পন ফলতো হেতুনো অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিভাৰতো ফলহেতুসম্বন্ধভূতো একো সন্ধি. ফলভূতোপি হি ধম্মো অঞ্ঞস্স হেতুসভাৰস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতীতি.

ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. তেনাহ ‘‘চতুসঙ্খেপ’’ন্তিআদি. সব্বাকারতোতি ইধ ৰুত্তেহি চ অৰুত্তেহি চ পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে অনন্তনযসমন্তপট্ঠানাদীসু চ আগতেহি সব্বেহি আকারেহি. জানাতীতি অৰবুজ্ঝতি. পস্সতীতি দস্সনভূতেন ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সতি. অঞ্ঞাতি পটিৰিজ্ঝতীতি তেসংযেৰ ৰেৰচনং. তন্তি তং জাননং. ঞাতট্ঠেনাতি যথাসভাৰতো জাননট্ঠেন. পজাননট্ঠেনাতি অনিচ্চাদীহি পকারেহি পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন.

ইদানি যদত্থমিদং ভৰচক্কং ইধানীতং, তং দস্সেতুং ‘‘ইমিনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তে ধম্মেতি তে অৰিজ্জাদিকে ধম্মে. যথাভূতং ঞত্ৰাতি মহাৰজিরঞাণেন যাথাৰতো জানিত্ৰা. নিব্বিন্দন্তোতি বলৰৰিপস্সনায নিব্বিন্দন্তো. ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তোতি অরিযমগ্গেহি ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো. অরে হনীতি সম্বন্ধো. তত্থ যদা ভগৰা ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতি, তদা অরে হনতি নাম. ততো পরং পন অভিসম্বুদ্ধক্খণং গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘হনি ৰিহনি ৰিদ্ধংসেসী’’তি. এৰম্পি অরানং হতত্তা অরহন্তি এৰং ইমিনাপি পকারেন যথাৰুত্তসংসারচক্কস্স সঙ্খারাদিঅরানং হতত্তা অরহং. এত্থেদং ৰুচ্চতি –

‘‘অরা সংসারচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;

লোকনাথেন তেনেস, অরহন্তি পৰুচ্চতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৮);

অগ্গদক্খিণেয্যত্তাতি উত্তমদক্খিণেয্যভাৰতো. চক্কৰত্তিনো অচেতনে চক্করতনে উপ্পন্নে তত্থেৰ লোকো পূজং করোতি, অঞ্ঞত্থ পূজাৰিসেসা পচ্ছিজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন সম্মাসম্বুদ্ধে উপ্পন্নেতি দস্সেন্তো ‘‘উপ্পন্নে তথাগতে’’তিআদিমাহ. ‘‘একেকং ধম্মক্খন্ধং একেকৰিহারেন পূজেস্সামী’’তি ৰুত্তেপি সত্থারংযেৰ উদ্দিস্স কতত্তা ‘‘ভগৰন্তং উদ্দিস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসং পূজাৰিসেসানন্তি যথাৰুত্ততো অঞ্ঞেসং অমহেসক্খেহি দেৰমনুস্সেহি করিযমানানং নাতিউল়ারানং পূজাৰিসেসানং অরহভাৰে কা নাম কথা. পচ্চযাদীনং অরহত্তাপি অরহন্তি যথাৰুত্তচীৰরাদিপচ্চযানং পূজাৰিসেসস্স চ অগ্গদক্খিণেয্যভাৰেন অনুচ্ছৰিকত্তাপি অরহং. ইমস্সপি অত্থস্স সুখগ্গহণত্থং ইদং ৰুচ্চতি –

‘‘পূজাৰিসেসং সহ পচ্চযেহি,

যস্মা অযং অরহতি লোকনাথো;

অত্থানুরূপং অরহন্তি লোকে,

তস্মা জিনো অরহতি নামমেত’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৯);

অসিলোকভযেনাতি অকিত্তিভযেন, অযসভযেন গরহাভযেনাতি ৰুত্তং হোতি. রহো পাপং করোন্তীতি ‘‘মা নং কোচি জঞ্ঞা’’তি রহসি পাপং করোন্তি. এৰমেস ন কদাচি করোতীতি এস ভগৰা পাপহেতূনং বোধিমণ্ডেযেৰ সুপ্পহীনত্তা কদাচিপি এৰং ন করোতি. হোতি চেত্থ –

‘‘যস্মা নত্থি রহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;

রহাভাৰেন তেনেস, অরহং ইতি ৰিস্সুতো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১৩০);

ইদানি সুখগ্গহণত্থং যথাৰুত্তমত্থং সব্বম্পি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘হোতি চেত্থা’’তিআদি. কিলেসারীন সো মুনীতি এত্থ গাথাবন্ধসুখত্থং নিগ্গহীতলোপো দট্ঠব্বো, কিলেসারীনং হতত্তাতি অত্থো. পচ্চযাদীন চারহোতি এত্থাপি নিগ্গহীতলোপো ৰুত্তনযেনেৰ দট্ঠব্বো.

অরহন্তি এত্থ অযমপরোপি নযো দট্ঠব্বো – আরকাতি অরহং, সুৰিদূরভাৰতো ইচ্চেৰ অত্থো. কুতো পন সুৰিদূরভাৰতোতি? যে অভাৰিতকাযা অভাৰিতসীলা অভাৰিতচিত্তা অভাৰিতপঞ্ঞা, ততো এৰ অপ্পহীনরাগদোসমোহা অরিযধম্মস্স অকোৰিদা অরিযধম্মে অৰিনীতা অরিযধম্মস্স অদস্সাৰিনো অপ্পটিপন্না মিচ্ছাপটিপন্না চ, ততো সুৰিদূরভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সঙ্ঘাটিকণ্ণে চেপি মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু গহেত্ৰা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধো অস্স পাদে পাদং নিক্খিপন্তো, সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসারাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৰিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্রিযো, অথ খো সো আরকাৰ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মঞ্হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পস্সতি, ধম্মং অপস্সন্তো ন মং পস্সতী’’তি (ইতিৰু. ৯২).

যথাৰুত্তপুগ্গলা হি সচেপি সাযংপাতং সত্থু সন্তিকাৰচরাৰ সিযুং, ন তে তাৰতা ‘‘সত্থু সন্তিকা’’তি ৰত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি অসপ্পুরিসানং আরকা দূরেতি অরহং. তেনেদং ৰুচ্চতি –

‘‘সম্মা ন পটিপজ্জন্তি, যে নিহীনাসযা নরা;

আরকা তেহি ভগৰা, দূরে তেনারহং মতো’’তি.

তথা আরকাতি অরহং, আসন্নভাৰতোতি অত্থো. কুতো পন আসন্নভাৰতোতি? যে ভাৰিতকাযা ভাৰিতসীলা ভাৰিতচিত্তা ভাৰিতপঞ্ঞা, ততো এৰ পহীনরাগদোসমোহা অরিযধম্মস্স কোৰিদা অরিযধম্মে সুৰিনীতা অরিযধম্মস্স দস্সাৰিনো সম্মাপটিপন্না, ততো আসন্নভাৰতো. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা –

‘‘যোজনসতে চেপি মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরেয্য, সো চ হোতি অনভিজ্ঝালু কামেসু ন তিব্বসারাগো অব্যাপন্নচিত্তো অপদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো সংৰুতিন্দ্রিযো, অথ খো সো সন্তিকেৰ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মঞ্হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পস্সতি, ধম্মং পস্সন্তো মং পস্সতী’’তি (ইতিৰু. ৯২).

তথারূপা হি পুগ্গলা সত্থু যোজনসতন্তরিকাপি হোন্তি, ন তাৰতা তে ‘‘সত্থু দূরচারিনো’’তি ৰত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি সপ্পুরিসানং আরকা আসন্নেতি অরহং. তেনেদং ৰুচ্চতি –

‘‘যে সম্মা পটিপজ্জন্তি, সুপ্পণীতাধিমুত্তিকা;

আরকা তেহি আসন্নে, তেনাপি অরহং জিনো’’তি.

যে ইমে রাগাদযো পাপধম্মা যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জন্তি, তস্স দিট্ঠধম্মিকম্পি সম্পরাযিকম্পি অনত্থং আৰহন্তি, নিব্বানগামিনিযা পটিপদায একংসেনেৰ উজুৰিপচ্চনীকভূতা চ, তে অত্তহিতং পরহিতঞ্চ পরিপূরেতুং সম্মা পটিপজ্জন্তেহি সাধূহি দূরতো রহিতব্বা পরিচ্চজিতব্বা পহাতব্বাতি রহা নাম, তে চ যস্মা ভগৰতো বোধিমূলেযেৰ অরিযমগ্গেন সব্বসো পহীনা সুসমুচ্ছিন্না. যথাহ –

‘‘তথাগতস্স খো, ব্রাহ্মণ, রাগো পহীনো দোসো মোহো, সব্বেপি পাপকা অকুসলা ধম্মা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি (পারা. ৯).

তস্মা সব্বসো ন সন্তি এতস্স রহাতি অরহোতি ৰত্তব্বে ওকারস্স সানুসারং অকারাদেসং কত্ৰা ‘‘অরহ’’ন্তি ৰুত্তং. তেনেদং ৰুচ্চতি –

‘‘পাপধম্মা রহা নাম, সাধূহি রহিতব্বতো;

তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৰা অরহং মতো’’তি.

যে তে সব্বসো পরিঞ্ঞাতক্খন্ধা পহীনকিলেসা ভাৰিতমগ্গা সচ্ছিকতনিরোধা অরহন্তো খীণাসৰা, যে চ সেখা অপ্পত্তমানসা অনুত্তরং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৰিহরন্তি, যে চ পরিসুদ্ধপ্পযোগা কল্যাণজ্ঝাসযা সদ্ধাসীলসুতাদিগুণসম্পন্না পুগ্গলা, তেহি ন রহিতব্বো ন পরিচ্চজিতব্বো, তে চ ভগৰতাতি অরহং. তথা হি অরিযপুগ্গলা সত্থারা দিট্ঠধম্মস্স পচ্চক্খকরণতো সত্থু ধম্মসরীরেন অৰিরহিতাৰ হোন্তি. যথাহ আযস্মা পিঙ্গিযো –

‘‘পস্সামি নং মনসা চক্খুনাৰ,

রত্তিন্দিৰং ব্রাহ্মণ অপ্পমত্তো;

নমস্সমানো ৰিৰসেমি রত্তিং,

তেনেৰ মঞ্ঞামি অৰিপ্পৰাসং.

‘‘সদ্ধা চ পীতি চ মনো সতি চ,

নাপেন্তিমে গোতমসাসনম্হা;

যং যং দিসং ৰজতি ভূরিপঞ্ঞো,

স তেন তেনেৰ নতোহমস্মী’’তি. (সু. নি. ১১৪৮-১১৪৯);

তেনেৰ চ তে অঞ্ঞং সত্থারং ন উদ্দিসন্তি. যথাহ –

‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থারং উদ্দিসেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৮; অ. নি. ১.২৭৬).

কল্যাণপুথুজ্জনাপি যেভুয্যেন সত্থরি নিচ্চলসদ্ধা এৰ হোন্তি. ইতি সুপ্পটিপন্নেহি পুরিসৰিসেসেহি অৰিরহিতব্বতো তেসঞ্চ অৰিরহনতো ন সন্তি এতস্স রহা পরিচ্চজনকা, নত্থি ৰা এতস্স রহা সাধূহি পরিচ্চজিতব্বতাতি অরহং. তেনেদং ৰুচ্চতি –

‘‘যে সচ্ছিকতসদ্ধম্মা, অরিযা সুদ্ধগোচরা;

ন তেহি রহিতো হোতি, নাথো তেনারহং মতো’’তি.

রহোতি চ গমনং ৰুচ্চতি, ভগৰতো চ নানাগতীসু পরিব্ভমনসঙ্খাতং সংসারে গমনং নত্থি কম্মক্খযকরেন অরিযমগ্গেন বোধিমূলেযেৰ সব্বসো সসম্ভারস্স কম্মৰট্টস্স ৰিদ্ধংসিতত্তা. যথাহ –

‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);

এৰং নত্থি এতস্স রহো গমনং গতীসু পচ্চাজাতীতিপি অরহং. তেনেদং ৰুচ্চতি –

‘‘রহো ৰা গমনং যস্স, সংসারে নত্থি সব্বসো;

পহীনজাতিমরণো, অরহং সুগতো মতো’’তি.

পাসংসত্তা ৰা ভগৰা অরহং. অক্খরচিন্তকা হি পসংসাযং অরহসদ্দং ৰণ্ণেন্তি. পাসংসভাৰো চ ভগৰতো অনঞ্ঞসাধারণতো যথাভুচ্চগুণাধিগতো সদেৰকে লোকে সুপ্পতিট্ঠিতো. তথা হেস অনুত্তরেন সীলেন অনুত্তরেন সমাধিনা অনুত্তরায পঞ্ঞায অনুত্তরায ৰিমুত্তিযা অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলোতি এৰং তস্মিং তস্মিং গুণে ৰিভজিত্ৰা ৰুচ্চমানে পণ্ডিতপুরিসেহি দেৰেহি ব্রহ্মেহি ভগৰতা ৰা পন পরিযোসাপেতুং অসক্কুণেয্যরূপো. ইতি পাসংসত্তাপি ভগৰা অরহং. তেনেদং ৰুচ্চতি –

‘‘গুণেহি সদিসো নত্থি, যস্মা লোকে সদেৰকে;

তস্মা পাসংসিযত্তাপি, অরহং দ্ৰিপদুত্তমো’’তি.

সব্বসঙ্গহৰসেন পন –

আরকা মন্দবুদ্ধীনং, আরকা চ ৰিজানতং;

রহানং সুপ্পহীনত্তা, ৰিদূনমরহেয্যতো;

ভৰেসু চ রহাভাৰা, পাসংসা অরহং জিনোতি.

এত্তাৰতা চ ‘‘অরহ’’ন্তি পদস্স সব্বসো অত্থো ৰিভত্তো হোতি.

ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধোতি ইমস্স অত্থং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্মা সামঞ্চা’’তিআদি. তত্থ সম্মাতি অৰিপরীতং. সামন্তি সযমেৰ, অপরনেয্যো হুত্ৰাতি অত্থো. সম্বুদ্ধোতি হি এত্থ সং-সদ্দো সযন্তি এতস্স অত্থস্স বোধকোতি দট্ঠব্বো. সব্বধম্মানন্তি অনৰসেসানং নেয্যধম্মানং. কথং পনেত্থ সব্বধম্মানন্তি অযং ৰিসেসো লব্ভতীতি? একদেসস্স অগ্গহণতো. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৰ ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা অত্থৰিসেসনপেক্খা কত্তরি এৰ বুদ্ধসদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰতো. ‘‘সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি এত্তকমেৰ হি ইধ সদ্দতো লব্ভতি, ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি ইদং পন অত্থতো লব্ভমানং গহেত্ৰা ৰুত্তং. ন হি বুজ্ঝনকিরিযা অৰিসযা যুজ্জতি.

ইদানি তস্সা ৰিসযং ‘‘সব্বধম্মে’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যেতি অনিচ্চাদিতো লক্খণরসাদিতো চ অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বে চতুসচ্চধম্মে. অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধোতি অভিঞ্ঞেয্যভাৰতো বুজ্ঝি, পুব্বভাগে ৰিপস্সনাপঞ্ঞাদীহি অধিগমক্খণে মগ্গপঞ্ঞায অপরভাগে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীহি অঞ্ঞাসীতি অত্থো. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মেতি অনিচ্চাদিৰসেন পরিজানিতব্বং দুক্খং অরিযসচ্চমাহ. পহাতব্বেতি সমুদযপক্খিযে. সচ্ছিকাতব্বেতি নিব্বানং সন্ধাযাহ. বহুৰচননিদ্দেসো পনেত্থ সোপাদিসেসাদিকং পরিযাযসিদ্ধং ভেদমপেক্খিত্ৰা কতো, উদ্দেসো ৰা অযং চতুসচ্চধম্মানম্পি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘চক্খু দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি. উদ্দেসো চ অৰিনিচ্ছিতত্থপরিচ্ছেদস্স ধম্মস্স ৰসেন করীযতি. উদ্দেসেন হি উদ্দিসিযমানানং অত্থিতামত্তং ৰুচ্চতি, ন পরিচ্ছেদোতি অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেন ৰুত্তং যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা’’তি. সচ্ছিকাতব্বেতি ৰা ফলৰিমুত্তীনম্পি গহণং, ন নিব্বানস্সেৰাতি বহুৰচননিদ্দেসো কতো. এৰঞ্চ ভাৰেতব্বেতি এত্থ ঝানানম্পি গহণং দট্ঠব্বং. তেনেৰ চাহাতি সেলব্রাহ্মণস্স অত্তনো বুদ্ধভাৰং সাধেন্তো এৰমাহ.

কিং পন ভগৰা সযমেৰ অত্তনো সম্মাসম্বুদ্ধভাৰং সাধেতীতি? সাধেতি মহাকরুণায অঞ্ঞেসং অৰিসযতো. তত্থ ‘‘একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বাভিভূ সব্বৰিদূহমস্মী’’তিআদীনি (ম. নি. ২.৩৪১; মহাৰ. ১১) সুত্তপদানি, ইদমেৰ চ ‘‘অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদি সুত্তপদং এতস্স অত্থস্স সাধকং. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যন্তি ইমিনা দুক্খসচ্চমাহ, ভাৰেতব্বন্তি মগ্গসচ্চং. চ-সদ্দো পনেত্থ অৰুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন সচ্ছিকাতব্বস্স গহণং ৰেদিতব্বং. অথ ৰা অভিঞ্ঞেয্যন্তি ইমিনাৰ পারিসেসঞাযেন পরিঞ্ঞেয্যধম্মে সচ্ছিকাতব্বধম্মে চ দস্সেতি. তস্মা বুদ্ধোস্মীতি যস্মা চত্তারি সচ্চানি মযা বুদ্ধানি, সচ্চৰিনিমুত্তঞ্চ কিঞ্চি ঞেয্যং নত্থি, তস্মা সব্বম্পি ঞেয্যং বুদ্ধোস্মি, অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অত্থো. সেলসুত্তট্ঠকথাযং পন ইদং ৰুত্তং –

‘‘অভিঞ্ঞেয্যন্তি ৰিজ্জা চ ৰিমুত্তি চ. ভাৰেতব্বং মগ্গসচ্চং. পহাতব্বং সমুদযসচ্চং. হেতুৰচনেন পন ফলসিদ্ধিতো তেসং ফলানি নিরোধসচ্চদুক্খসচ্চানিপি ৰুত্তানেৰ হোন্তি. এৰং সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, পরিঞ্ঞাতব্বং পরিঞ্ঞাতন্তি ইদম্পেত্থ সঙ্গহিতমেৰাতি চতুসচ্চভাৰনং চতুসচ্চভাৰনাফলঞ্চ ৰিমুত্তিং দস্সেন্তো ‘বুজ্ঝিতব্বং বুজ্ঝিত্ৰা বুদ্ধো জাতোস্মী’তি যুত্তহেতুনা বুদ্ধভাৰং সাধেতী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৯৯).

তত্থ ৰিজ্জাতি মগ্গৰিজ্জা ৰুত্তা উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. ৰিমুত্তীতি ফলৰিমুত্তি. কামঞ্চেত্থ মগ্গৰিজ্জাপি ভাৰেতব্বভাৰেন গহিতা, সব্বেপি পন সভাৰধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি ৰিজ্জায অভিঞ্ঞেয্যভাৰো ৰুত্তো. ইমিনাৰ নযেন সব্বেসম্পি অভিঞ্ঞেয্যভাৰো ৰুত্তো এৰাতি দট্ঠব্বং. ফলেন ৰিনা হেতুভাৰস্সেৰ অভাৰতো হেতুৰচনেন ফলসিদ্ধি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. নিরোধস্স হি সম্পাপনেন মগ্গস্স হেতুভাৰো, দুক্খস্স নিব্বত্তনেন তণ্হায সমুদযভাৰোতি.

এৰং সচ্চৰসেন সামঞ্ঞতো ৰুত্তমত্থং দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তধম্মেহি চেৰ খন্ধাদীহি চ সচ্চৰসেনেৰ ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. মূলকারণভাৰেনাতি সন্তেসুপি অৰিজ্জাদীসু অঞ্ঞেসু কারণেসু তেসম্পি মূলভূতকারণভাৰেন. তণ্হা হি কম্মস্স ৰিচিত্তভাৰহেতুতো সহাযভাৰূপগমনতো চ দুক্খৰিচিত্ততায পধানকারণং. সমুট্ঠাপিকাতি উপ্পাদিকা. পুরিমতণ্হাতি পুরিমভৰসিদ্ধা তণ্হা. উভিন্নন্তি চক্খুস্স তংসমুদযস্স চ. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং. নিরোধপ্পজাননাতি সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন নিরোধস্স পটিৰিজ্ঝনা. একেকপদুদ্ধারেনাতি ‘‘চক্খুং চক্খুসমুদযো চক্খুনিরোধো’’তিআদিনা একেককোট্ঠাসনিদ্ধারণেন. তণ্হাযপি পরিঞ্ঞেয্যভাৰসব্ভাৰতো উপাদানক্খন্ধোগধত্তা সঙ্খারদুক্খভাৰতো চ দুক্খসচ্চসঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘রূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা’’তি ৰুত্তং, তস্মা ৰত্তমানভৰে তণ্হা খন্ধপরিযাপন্নত্তা সঙ্খারদুক্খভাৰতো চ দুক্খসচ্চং. যস্মিং পন অত্তভাৰে সা উপ্পজ্জতি, তস্স অত্তভাৰস্স মূলকারণভাৰেন সমুট্ঠাপিকা পুরিমভৰসিদ্ধা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি গহেতব্বা.

কসিণানীতি কসিণারম্মণিকজ্ঝানানি. দ্ৰত্তিংসাকারাতি দ্ৰত্তিংস কোট্ঠাসা তদারম্মণজ্ঝানানি চ. নৰ ভৰাতি কামভৰো রূপভৰো অরূপভৰো সঞ্ঞীভৰো অসঞ্ঞীভৰো নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৰো একৰোকারভৰো চতুৰোকারভৰো পঞ্চৰোকারভৰোতি নৰ ভৰা. তত্থ ভৰতীতি ভৰো, কামরাগসঙ্খাতেন কামেন যুত্তো ভৰো, কামসঙ্খাতো ৰা ভৰো কামভৰো, একাদস কামাৰচরভূমিযো. কামে পহায রূপরাগসঙ্খাতেন রূপেন যুত্তো ভৰো, রূপসঙ্খাতো ৰা ভৰো রূপভৰো, সোল়স রূপাৰচরভূমিযো. কামঞ্চ রূপঞ্চ পহায অরূপরাগসঙ্খাতেন অরূপেন যুত্তো ভৰো, অরূপসঙ্খাতো ৰা ভৰো অরূপভৰো, চতস্সো আরুপ্পভূমিযো. সঞ্ঞাৰতং ভৰো সঞ্ঞীভৰো, সঞ্ঞা ৰা এত্থ ভৰে অত্থীতি সঞ্ঞীভৰো, সো কামভৰো চ অসঞ্ঞীভৰমুত্তো রূপভৰো চ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৰমুত্তো অরূপভৰো চ হোতি. ন সঞ্ঞীভৰো অসঞ্ঞীভৰো, সো রূপভৰেকদেসো. ওল়ারিকত্তাভাৰতো নেৰসঞ্ঞা, সুখুমত্তস্স সব্ভাৰতো নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, তায যুত্তো ভৰো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো. অথ ৰা ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰা সুখুমায চ ভাৰা নেৰসঞ্ঞা নাসঞ্ঞা অস্মিং ভৰেতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো, সো অরূপভৰেকদেসো. একেন রূপক্খন্ধেন ৰোকিণ্ণো ভৰো, একেন ৰা ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি একৰোকারভৰো, সো অসঞ্ঞীভৰো. চতূহি অরূপক্খন্ধেহি ৰোকিণ্ণো ভৰো, চতূহি ৰা ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি চতুৰোকারভৰো, সো অরূপভৰো এৰ. পঞ্চহি খন্ধেহি ৰোকিণ্ণো ভৰো, পঞ্চহি ৰা ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি পঞ্চৰোকারভৰো, সো কামভৰো চ রূপভৰেকদেসো চ হোতি. ৰোকারোতি ৰা খন্ধানমেতমধিৰচনং, তস্মা একো ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি একৰোকারভৰোতি এৰমাদিনাপেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. চত্তারি ঝানানীতি অগ্গহিতারম্মণৰিসেসানি চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি. ৰিপাকজ্ঝানানং ৰা এতং গহণং. এত্থ চ কুসলধম্মানং উপনিস্সযভূতা তণ্হাসমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হাতি ৰেদিতব্বা. কিরিযধম্মানং পন যত্থ তে কিরিযধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অত্তভাৰস্স কারণভূতা তণ্হা. অনুলোমতোতি এত্থ ‘‘সঙ্খারা দুক্খসচ্চং, অৰিজ্জা সমুদযসচ্চ’’ন্তি ইমিনা অনুক্কমেন যোজেতব্বং.

অনুবুদ্ধোতি বুজ্ঝিতব্বধম্মস্স অনুরূপতো বুদ্ধো. তেনাতি যস্মা সামঞ্ঞতো ৰিসেসতো চ একেকপদুদ্ধারেন সব্বধম্মে বুদ্ধো, তস্মা ৰুত্তং. কিং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা’’তি, সব্বস্সপি ঞেয্যস্স সব্বাকারতো অৰিপরীতং সযমেৰ অভিসম্বুদ্ধত্তাতি অত্থো. ইমিনাস্স পরোপদেসরহিতস্স সব্বাকারেন সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৰুত্তিনো অনাৰরণঞাণসঙ্খাতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অধিগমো দস্সিতো.

ননু চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অনাৰরণঞাণং, অঞ্ঞথা ‘‘ছ অসাধারণঞাণানি বুদ্ধঞাণানী’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্যাতি? ন ৰিরুজ্ঝতি ৰিসযপ্পৰত্তিভেদৰসেন অঞ্ঞেহি অসাধারণভাৰদস্সনত্থং একস্সেৰ ঞাণস্স দ্ৰিধা ৰুত্তত্তা. একমেৰ হি তং ঞাণং অনৰসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিধম্মৰিসযতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ চ আৰরণাভাৰতো নিস্সঙ্গচারমুপাদায অনাৰরণঞাণন্তি ৰুত্তং. যথাহ পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১১৯) ‘‘সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৰসেসং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৰরণং নত্থীতি অনাৰরণঞাণ’’ন্তিআদি. তস্মা নত্থি নেসং অত্থতো ভেদো, একন্তেন চেতং এৰমিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণানং সাধারণতা অসব্বধম্মারম্মণতা চ আপজ্জেয্য. ন হি ভগৰতো ঞাণস্স অণুমত্তম্পি আৰরণং অত্থি, অনাৰরণঞাণস্স অসব্বধম্মারম্মণভাৰে যত্থ তং ন পৰত্ততি, তত্থাৰরণসব্ভাৰতো অনাৰরণভাৰোযেৰ ন সিযা. অথ ৰা পন হোতু অঞ্ঞমেৰ অনাৰরণঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো, ইধ পন সব্বত্থ অপ্পটিহতৰুত্তিতায অনাৰরণঞাণন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ অধিপ্পেতং, তস্স চাধিগমনেন ভগৰা সব্বঞ্ঞূ সব্বৰিদূ সম্মাসম্বুদ্ধোতি চ ৰুচ্চতি ন সকিংযেৰ সব্বধম্মাৰবোধনতো. তথা চ ৰুত্তং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬২) ‘‘ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি. সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থঞাণসমধিগমেন হি ভগৰতো সন্তানে অনৰসেসধম্মে পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থতা অহোসীতি.

এত্থাহ – কিং পনিদং ঞাণং পৰত্তমানং সকিংযেৰ সব্বস্মিং ৰিসযে পৰত্ততি, উদাহু কমেনাতি. কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ সকিংযেৰ সব্বস্মিং ৰিসযে পৰত্ততি, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদভিন্নানং সঙ্খতধম্মানং অসঙ্খতসম্মুতিধম্মানঞ্চ একজ্ঝং উপট্ঠানে দূরতো চিত্তপটং পেক্খন্তস্স ৰিয পটিৰিভাগেনাৰবোধো ন সিযা, তথা সতি ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি ৰিপস্সন্তানং অনত্তাকারেন ৰিয সব্বধম্মা অনিরূপিতরূপেন ভগৰতো ঞাণস্স ৰিসযা হোন্তীতি আপজ্জতি. যেপি ‘‘সব্বঞেয্যধম্মানং ঠিতলক্খণৰিসযং ৰিকপ্পরহিতং সব্বকালং বুদ্ধানং ঞাণং পৰত্ততি, তেন তে সব্বৰিদূতি ৰুচ্চন্তি, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘চরং সমাহিতো নাগো, তিট্ঠন্তোপি সমাহিতো’তি ইদম্পি ৰচনং সুৰুত্তং হোতী’’তি ৰদন্তি, তেসম্পি ৰুত্তদোসা নাতিৰত্তি, ঠিতলক্খণারম্মণতায চ অতীতানাগতসম্মুতিধম্মানং তদভাৰতো একদেসৰিসযমেৰ ভগৰতো ঞাণং সিযা, তস্মা সকিংযেৰ ঞাণং পৰত্ততীতি ন যুজ্জতি.

অথ কমেন সব্বস্মিং ৰিসযে ঞাণং পৰত্ততীতি. এৰম্পি ন যুজ্জতি. ন হি জাতিভূমিসভাৰাদিৰসেন দিসাদেসকালাদিৰসেন চ অনেকভেদভিন্নে ঞেয্যে কমেন গয্হমানে তস্স অনৰসেসপ্পটিৰেধো সম্ভৰতি অপরিযন্তভাৰতো ঞেয্যস্স. যে পন ‘‘অত্থস্স অৰিসংৰাদনতো ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৰা সেসেপি এৰন্তি অধিমুচ্চিত্ৰা ৰৰত্থাপনেন সব্বঞ্ঞূ ভগৰা, তঞ্চ ঞাণং ন অনুমানঞাণং সংসযাভাৰতো. সংসযানুবদ্ধঞ্হি লোকে অনুমানঞাণ’’ন্তি ৰদন্তি, তেসম্পি তং ন যুত্তং. সব্বস্স হি অপ্পচ্চক্খভাৰে অত্থাৰিসংৰাদনেন ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৰা সেসেপি এৰন্তি অধিমুচ্চিত্ৰা ৰৰত্থাপনস্স অসম্ভৰতো. যঞ্হি তং সেসং, তং অপ্পচ্চক্খন্তি.

অথ তম্পি পচ্চক্খং তস্স সেসভাৰো এৰ ন সিযাতি? সব্বমেতং অকারণং. কস্মা? অৰিসযৰিচারণভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘বুদ্ধৰিসযো, ভিক্খৰে, অচিন্তেয্যো ন চিন্তেতব্বো, যো চিন্তেয্য, উম্মাদস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ. নি. ৪.৭৭). ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – যং কিঞ্চি ভগৰতা ঞাতুং ইচ্ছিতং সকলং একদেসো ৰা, তত্থ তত্থ অপ্পটিহতৰুত্তিতায পচ্চক্খতো ঞাণং পৰত্ততি নিচ্চসমাধানঞ্চ ৰিক্খেপাভাৰতো. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স চ সকলস্স অৰিসযভাৰে তস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতা ন সিযা, একন্তেনেৰস্সা ইচ্ছিতব্বা ‘‘সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো আৰজ্জনপ্পটিবদ্ধা আকঙ্খপ্পটিবদ্ধা মনসিকারপ্পটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপ্পটিবদ্ধা’’তি (মহানি. ৬৯; পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো. অতীতানাগতৰিসযম্পি ভগৰতো ঞাণং অনুমানাগমতক্কগহণৰিরহিতত্তা পচ্চক্খমেৰ.

ননু চ এতস্মিম্পি পক্খে যদা সকলং ঞাতুং ইচ্ছিতং, তদা সকিংযেৰ সকলৰিসযতায অনিরূপিতরূপেন ভগৰতো ঞাণং পৰত্তেয্যাতি ৰুত্তদোসা নাতিৰত্তিযেৰাতি? ন, তস্স ৰিসোধিতত্তা. ৰিসোধিতো হি সো বুদ্ধৰিসযো অচিন্তেয্যোতি. অঞ্ঞথা পচুরজনঞাণসমানৰুত্তিতায বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ঞাণস্স অচিন্তেয্যতা ন সিযা, তস্মা সকলধম্মারম্মণম্পি তং একধম্মারম্মণং ৰিয সুৰৰত্থাপিতেযেৰ তে ধম্মে কত্ৰা পৰত্ততীতি ইদমেত্থ অচিন্তেয্যং, ‘‘যাৰতকং ঞেয্যং, তাৰতকং ঞাণং. যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং ঞেয্যং. ঞেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) এৰমেকজ্ঝং ৰিসুং সকিং কমেন ৰা ইচ্ছানুরূপং সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো.

ৰিজ্জাহীতি এত্থ ৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি ৰিজ্জা, যাথাৰতো উপলব্ভতীতি অত্থো. অত্তনো ৰা পটিপক্খস্স ৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিজ্জা, তমোক্খন্ধাদিকস্স পদালনট্ঠেনাতি অত্থো. ততো এৰ অত্তনো ৰিসযস্স ৰিদিতকরণট্ঠেনপি ৰিজ্জা. সম্পন্নত্তাতি সমন্নাগতত্তা পরিপুণ্ণত্তা ৰা, অৰিকলত্তাতি অত্থো. তত্রাতি অম্বট্ঠসুত্তে. মনোমযিদ্ধিযাতি এত্থ ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতি রূপিং মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্রিয’’ন্তি (দী. নি. ১.২৩৬) ইমিনা নযেন আগতা ইদ্ধি সরীরব্ভন্তরে অঞ্ঞস্সেৰ ঝানমনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযস্স সরীরস্স নিব্বত্তিৰসেন পৰত্তা মনোমযিদ্ধি নাম. ছ অভিঞ্ঞাতি আসৰক্খযঞাণেন সদ্ধিং ইদ্ধিৰিধাদিকা পঞ্চাভিঞ্ঞাযো. তিস্সন্নং অট্ঠন্নঞ্চ ৰিজ্জানং তত্থ তত্থ সুত্তে গহণং ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেনাতি দট্ঠব্বং. সত্ত সদ্ধম্মা নাম সদ্ধা হিরী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং ৰীরিযং সতি পঞ্ঞা চ. যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খু সদ্ধো হোতি, হিরিমা, ওত্তপ্পী, বহুস্সুতো, আরদ্ধৰীরিযো, উপট্ঠিতস্সতি, পঞ্ঞৰা হোতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৩০). চত্তারি ঝানানীতি যানি কানিচি চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি.

কস্মা পনেত্থ সীলাদযোযেৰ পন্নরস ‘‘চরণ’’ন্তি ৰুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমেযেৰ হী’’তিআদি. তেন তেসং সিক্খত্তযসঙ্গহতো নিব্বানুপগমনে একংসতো সাধনভাৰমাহ. ইদানি তদত্থসাধনায আগমং দস্সেন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিমাহ. ভগৰাতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং. ননু চাযং ৰিজ্জাচরণসম্পদা সাৰকেসুপি লব্ভতীতি? কিঞ্চাপি লব্ভতি, ন পন তথা, যথা ভগৰতোতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ ৰিজ্জাসম্পদা’’তিআদি ৰুত্তং. আসৰক্খযৰিজ্জায সব্বঞ্ঞুভাৰসিদ্ধিতো আহ ‘‘ৰিজ্জাসম্পদা ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতং পূরেত্ৰা ঠিতা’’তি. চতূসু ঝানেসু অন্তোগধভাৰেন চরণধম্মপরিযাপন্নত্তা করুণাব্রহ্মৰিহারস্স যথারহং তস্স চ মহাকরুণাসমাপত্তিৰসেন অসাধারণসভাৰস্স ভগৰতি উপলব্ভনতো আহ ‘‘চরণসম্পদা মহাকারুণিকতং পূরেত্ৰা ঠিতা’’তি. যথা সত্তানং অনত্থং পরিৰজ্জেত্ৰা অত্থে নিযোজনং পঞ্ঞায ৰিনা ন হোতি, এৰং নেসং অত্থানত্থজাননং সত্থু করুণায ৰিনা ন হোতীতি উভযম্পি উভযত্থ সকিচ্চকমেৰ সিযা. যত্থ পন যস্সা পধানভাৰো, তং দস্সেতুং ‘‘সো সব্বঞ্ঞুতাযা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা তং ৰিজ্জাচরণসম্পন্নোতি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথা অঞ্ঞোপি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো নিযোজেতি, তথা অযন্তি অত্থো. তেন ৰিজ্জাচরণসম্পন্নস্সেৰাযং আৰেণিকা পটিপত্তীতি দস্সেতি. সা পনাযং সত্থু ৰিজ্জাচরণসম্পদা সাসনস্স নিয্যানিকতায সাৰকানং সম্মাপটিপত্তিযা একন্তকারণন্তি দস্সেতুং ‘‘তেনস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অত্তন্তপাদযোতি আদি-সদ্দেন পরন্তপউভযন্তপা গহিতা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

এত্থ চ ৰিজ্জাসম্পদায সত্থু পঞ্ঞামহত্তং পকাসিতং হোতি, চরণসম্পদায করুণামহত্তং. তেসু পঞ্ঞায ভগৰতো ধম্মরজ্জপ্পত্তি, করুণায ধম্মসংৰিভাগো. পঞ্ঞায সংসারদুক্খনিব্বিদা, করুণায সংসারদুক্খসহনং. পঞ্ঞায পরদুক্খপরিজাননং, করুণায পরদুক্খপতিকারারম্ভো. পঞ্ঞায পরিনিব্বানাভিমুখভাৰো, করুণায তদধিগমো. পঞ্ঞায সযং তরণং, করুণায পরেসং তারণং. পঞ্ঞায বুদ্ধভাৰসিদ্ধি, করুণায বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি. করুণায ৰা বোধিসত্তভূমিযং সংসারাভিমুখভাৰো, পঞ্ঞায তত্থ অনভিরতি, তথা করুণায পরেসং অভিংসাপনং, পঞ্ঞায সযং পরেহি অভাযনং. করুণায পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি, পঞ্ঞায অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি. তথা করুণায অপরন্তপো, পঞ্ঞায অনত্তন্তপো, তেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু চতুত্থপুগ্গলভাৰো সিদ্ধো হোতি. তথা করুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা. করুণায চস্স নিন্নতাভাৰো, পঞ্ঞায উন্নমাভাৰো. তথা করুণায সব্বসত্তেসু জনিতানুগ্গহো, পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৰিরত্তচিত্তো, পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্তো, করুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বসত্তানুগ্গহায পৰত্তো. যথা হি করুণা ভগৰতো সিনেহসোকৰিরহিতা, এৰং পঞ্ঞা অহংকারমমংকারৰিনিমুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসোধিতা পরমৰিসুদ্ধা গুণৰিসেসা ৰিজ্জাচরণসম্পদাহি পকাসিতাতি দট্ঠব্বং.

ইদানি সুগতোতি ইমস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সোভনগমনত্তা’’তিআদি. ‘‘গতে ঠিতে’’তিআদীসু গমনম্পি গতন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘গমনম্পি হি গতন্তি ৰুচ্চতী’’তি. সোভনন্তি সুভং, সুভভাৰো ৰিসুদ্ধতায, ৰিসুদ্ধতা দোসৰিগমেনাতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধমনৰজ্জ’’ন্তি. গমনঞ্চ নাম বহুৰিধন্তি ইধাধিপ্পেতং গমনং দস্সেন্তো ‘‘অরিযমগ্গো’’তি আহ. সো হি নিব্বানস্স গতি অধিগমোতি চ কত্ৰা গতং গমনন্তি চ ৰুচ্চতি. ইদানি তস্সেৰ গমনে কারণং দস্সেতুং ‘‘তেন হেসা’’তিআদি ৰুত্তং. খেমং দিসন্তি নিব্বানং. অসজ্জমানোতি পরিপন্থাভাৰেন সুগতিগমনেপি অসজ্জন্তো সঙ্গং অকরোন্তো, পগেৰ ইতরত্থ. অথ ৰা একাসনে নিসীদিত্ৰা খিপ্পাভিঞ্ঞাৰসেনেৰ চতুন্নম্পি মগ্গানং পটিলদ্ধভাৰতো অসজ্জমানো অবজ্ঝন্তো গতো. যং গমনং গচ্ছন্তো সব্বগমনত্থং আৰহতি, সব্বঞ্চ অনুত্তরং সম্পত্তিং আৰহতি, তদেৰ সোভনং নাম, তেন চ ভগৰা গতোতি আহ ‘‘ইতি সোভনগমনত্তা সুগতো’’তি সোভনত্থো সুসদ্দোতি কত্ৰা.

অসুন্দরানং দুক্খানং সঙ্খারপ্পৰত্তীনং অভাৰতো অচ্চন্তসুখত্তা একন্ততো সুন্দরং নাম অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘সুন্দরঞ্চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বান’’ন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩-২০৪). সম্মাতি সুট্ঠু. সুট্ঠু গমনঞ্চ নাম পটিপক্খেন অনভিভূতস্স গমনন্তি আহ ‘‘পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো’’তি, পহীনানং পুন অসমুদাচারৰসেন অপচ্চাগচ্ছন্তো. ৰুত্তমেৰত্থং আগমং দস্সেত্ৰা ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তঞ্চেত’’ন্তিআদি. এতন্তি তেন তেন মগ্গেন পহীনকিলেসানং পুন অপচ্চাগমনং, ইদঞ্চ সিখাপ্পত্তং সম্মাগমনং, যায আগমনীযপটিপদায সিদ্ধং, সাপি সম্মাগমনমেৰাতি এৰম্পি ভগৰা সুগতোতি দস্সেতুং ‘‘সম্মা ৰা আগতো’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মাপটিপত্তিযাতি সম্মাসম্বোধিযা সম্পাপনে অৰিপরীতপটিপত্তিযা. সব্বলোকস্স হিতসুখমেৰ করোন্তাতি এতেন মহাবোধিযা পটিপদা অৰিভাগেন সব্বসত্তানং সব্বদা হিতসুখাৰহভাৰেনেৰ পৰত্ততীতি দস্সেতি. সস্সতং উচ্ছেদন্তি ইমে অন্তে অনুপগচ্ছন্তো গতোতি এতেন পটিচ্চসমুপ্পাদগতিং দস্সেতি. কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে অনুপগচ্ছন্তো গতোতি এতেন অরিযমগ্গগতিং দস্সেতি.

তত্রাতি যুত্তট্ঠানে যুত্তস্সেৰ ভাসনে. নিপ্ফাদেতব্বে সাধেতব্বে চেতং ভুম্মং. অভূতন্তি অভূতত্থং. অত্থমুখেন হি ৰাচায অভূততা ভূততা ৰা. অতচ্ছন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অনত্থসংহিতন্তি দিট্ঠধম্মিকেন সম্পরাযিকেন ৰা অনত্থেন সংহিতং অনত্থসংহিতং, অনত্থাৰহং. ন অত্থোতি অনত্থো, অত্থস্স পটিপক্খো অভাৰো চ, তেন সংহিতং, পিসুণৰাচং সম্ফপ্পলাপঞ্চাতি অত্থো. এৰমেত্থ চতুব্বিধস্সপি ৰচীদুচ্চরিতস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ পঠমা ৰাচা সীলৰন্তং ‘‘দুস্সীলো’’তি, অচণ্ডালাদিং ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা ভাসমানস্স দট্ঠব্বা. দুতিযা দুস্সীলং ‘‘দুস্সীলো’’তি, চণ্ডালাদিমেৰ ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা অৰিনযেন ভাসমানস্স. ততিযা নেরযিকাদিকস্স নেরযিকাদিভাৰৰিভাৰনীকথা যথা ‘‘আপাযিকো দেৰদত্তো নেরযিকো’’তিআদিকা. চতুত্থী ‘‘ৰেদৰিহিতেন যঞ্ঞৰিধিনা পাণাতিপাতাদিকতং সুগতিং আৰহতী’’তি লোকস্স ব্যামোহনকথা. পঞ্চমী ভূতেন পেসুঞ্ঞুপসংহারা কথা. ছট্ঠা যুত্তপত্তট্ঠানে পৰত্তিতা দানসীলাদিকথা ৰেদিতব্বা. এৰং সম্মা গদত্তাতি যথাৰুত্তং অভূতাদিং ৰজ্জেত্ৰা ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং পিযং মনাপং ততো এৰ সম্মা সুট্ঠু গদনতো সুগতো. আপাথগমনমত্তেন কস্সচি অপ্পিযম্পি হি ভগৰতো ৰচনং পিযং মনাপমেৰ অত্থসিদ্ধিযা লোকস্স হিতসুখাৰহত্তা. এত্থ পন দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা ‘‘সুগতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

অপরো নযো – সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৰতো হি ৰেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং ভদ্দকং. তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতরূপকাযতায দুতৰিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীল়নুক্কুটিককুটিলাকুলতাদিদোসৰিরহিতং ৰিলাসিতরাজহংসৰসভৰারণমিগরাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৰিপুলনিম্মলকরুণাসতিৰীরিযাদিগুণৰিসেসহিতমভিনীহারতো যাৰ মহাবোধি অনৰজ্জতায সত্তানং হিতসুখাৰহতায চ সোভনমেৰ. অথ ৰা সযম্ভূঞাণেন সকলম্পি লোকং পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পরিজানন্তো সম্মা গতো অৰগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৰসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো. লোকনিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং ভাৰনাভিসমযৰসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. তথা যং ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং ঞাতং অনুৰিচরিতং মনসা, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৰিয সম্মা পচ্চক্খতো গতো অব্ভঞ্ঞাসীতি সুগতো.

ইদানি লোকৰিদূতি ইমস্স অত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘সব্বথা ৰিদিতলোকত্তা’’তিআদি. তত্থ সব্বথাতি সব্বপ্পকারেন, যো যো লোকো যেন যেন পকারেন ৰেদিতব্বো, তেন তেন পকারেনাতি অত্থো. তে পন পকারে দস্সেতুং ‘‘সভাৰতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সভাৰতোতি দুক্খসভাৰতো. সব্বো হি লোকো দুক্খসভাৰো. যথাহ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি. সমুদযতোতি যতো সমুদেতি, ততো তণ্হাদিতো. নিরোধতোতি যত্থ সো নিরুজ্ঝতি, ততো ৰিসঙ্খারতো. নিরোধূপাযতোতি যেন ৰিধিনা সো নিরোধো পত্তব্বো, ততো অরিযমগ্গতো ইতো অঞ্ঞস্স পকারস্স অভাৰা. ইতি ‘‘সব্বথা লোকং অৰেদী’’তি ৰত্ৰা তদত্থসাধকং সুত্তং দস্সেন্তো ‘‘যত্থ খো, আৰুসো’’তিআদিমাহ. ইদঞ্চ সুত্তং ‘‘যত্থ খো, ভন্তে, ন জাযতি…পে… ন উপপজ্জতি, সক্কা নু খো সো, ভন্তে, গমনেন লোকস্স অন্তো ঞাতুং ৰা দট্ঠুং ৰা পাপুণিতুং ৰা’’তি (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫) ওকাসলোকস্স গতিং সন্ধায রোহিতদেৰপুত্তেন পুট্ঠো ভগৰা অভাসি. তত্থ ন জাযতীতিআদিনা উজুকং জাতিআদীনি পটিক্খিপিত্ৰা ন চৰতি ন উপপজ্জতীতি পদদ্ৰযেন অপরাপরং চৰনুপপতনানি পটিক্খিপতি. কেচি পন ‘‘ন জাযতীতিআদি গব্ভসেয্যকাদিৰসেন ৰুত্তং, ইতরং ওপপাতিকৰসেনা’’তি ৰদন্তি. তন্তি জাতিআদিরহিতং. গমনেনাতি পদসা গমনেন. লোকস্সন্তন্তি সঙ্খারলোকস্স অন্তভূতং নিব্বানং. ঞাতেয্যন্তি জানিতব্বং. দট্ঠেয্যন্তি দট্ঠব্বং. পত্তেয্যন্তি পত্তব্বং. ‘‘ঞাতাযং দিট্ঠাযং পত্তায’’ন্তি ৰা পাঠো, তত্থ গমনেন লোকস্সন্তং ঞাতা অযং দিট্ঠা অযং পত্তা অযন্তি ন ৰদামীতি অত্থো. অযন্তি নিব্বানত্থিকো.

কামং পদসা গমনেন গন্ত্ৰা লোকস্সন্তং ঞাতুং দট্ঠুং পত্তুং ৰা ন সক্কা, অপি চ পরিমিতপরিচ্ছিন্নট্ঠানে তং পঞ্ঞাপেত্ৰা দস্সেমীতি দস্সেন্তো ‘‘অপি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ব্যামমত্তে কল়েৰরেতি ব্যামপ্পমাণে অত্তভাৰে. ইমিনা রূপক্খন্ধং দস্সেতি. সসঞ্ঞিম্হীতি সঞ্ঞায সহিতে. ইমিনা সঞ্ঞাসীসেন ৰেদনাদযো তযো খন্ধে দস্সেতি সঞ্ঞাসহিতত্তা এৰ. সমনকেতি সৰিঞ্ঞাণকেতি অত্থো. ইমিনা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধং দস্সেতি, অৰিঞ্ঞাণকে পন উতুসমুট্ঠানরূপসমুদাযমত্তে পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং. লোকনিরোধন্তি তস্স লোকস্স নিরুজ্ঝনং নিব্বানমেৰ ৰা. নিব্বানম্পি হি খন্ধে পটিচ্চ পঞ্ঞাপনতো সরীরস্মিংযেৰ পঞ্ঞাপেতি. অদেসম্পি হি তং যেসং নিরোধো, তেসং ৰসেন দেসতোপি উপচারৰসেন নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘চক্খুং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতী’’তি (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৪; ৰিভ. ২০৪).

গমনেনাতি পাকতিকগমনেন. লোকস্সন্তোতি সঙ্খারলোকস্স অন্তো অন্তকিরিযায হেতুভূতং নিব্বানং. কুদাচনন্তি কদাচিপি. অপ্পত্ৰাতি অগ্গমগ্গেন অনধিগন্ত্ৰা. পমোচনন্তি পমুত্তি নিস্সরণং. তস্মাতি যস্মা লোকন্তং অপ্পত্ৰা ৰট্টদুক্খতো মুত্তি নত্থি, তস্মা. হৰেতি নিপাতমত্তং. লোকৰিদূতি সভাৰাদিতো সব্বং লোকং ৰিজানন্তো. সুমেধোতি সুন্দরপঞ্ঞো. লোকন্তগূতি পরিঞ্ঞাভিসমযেন লোকং ৰিদিত্ৰা পহানাভিসমযেন লোকন্তগূ. মগ্গব্রহ্মচরিযস্স পরিনিট্ঠিতত্তা ৰুসিতব্রহ্মচরিযো. সব্বেসং কিলেসানং সমিতত্তা চতুসচ্চধম্মানং ৰা অভিসমিতত্তা সমিতাৰী. নাসীসতীতি ন পত্থেতি, যথা ইমং লোকং, এৰং পরঞ্চ লোকং নাসীসতি অপ্পটিসন্ধিকত্তা.

এৰং যদিপি লোকৰিদুতা অনৰসেসতো দস্সিতা সভাৰাদিতো দস্সিতত্তা, লোকো পন একদেসেনেৰ ৰুত্তোতি তং অনৰসেসতো দস্সেতুং ‘‘অপি চ তযো লোকা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইন্দ্রিযবদ্ধানং খন্ধানং সমূহো সন্তানো চ সত্তলোকো. রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায সত্তো, লোকীযতি এত্থ কুসলাকুসলং তব্বিপাকো চাতি লোকো. অনিন্দ্রিযবদ্ধানং রূপাদীনং সমূহো সন্তানো চ ওকাসলোকো লোকীযন্তি এত্থ জঙ্গমা থাৰরা চ তেসঞ্চ ওকাসভূতোতি কত্ৰা. তদাধারতায হেস ‘‘ভাজনলোকো’’তিপি ৰুচ্চতি. উভযেপি খন্ধা সঙ্খারলোকো পচ্চযেহি সঙ্খরীযন্তি লুজ্জন্তি পলুজ্জন্তি চাতি. আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৰুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহারসদ্দো ‘‘অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.২৩২) ৰিয. এৰঞ্হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তাপি পরিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহারট্ঠিতিকতা নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারধম্মো, ন সত্তধম্মোতি আহ ‘‘আহারট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো’’তি.