পুব্বেনিৰাসকথা

১২. রূপৰিরাগভাৰনাৰসেন পৰত্তং চতুব্বিধম্পি অরূপজ্ঝানং চতুত্থজ্ঝানসঙ্গহমেৰাতি আহ ‘‘চত্তারি ঝানানী’’তি. যুত্তং তাৰ চিত্তেকগ্গতা ভৰোক্কমনত্থতা ৰিয ৰিপস্সনাপাদকতাপি চতুন্নং ঝানানং সাধারণাতি তেসং ৰসেন ‘‘চত্তারি ঝানানী’’তি ৰচনং, অভিঞ্ঞাপাদকতা পন নিরোধপাদকতা চ চতুত্থস্সেৰ ঝানস্স আৰেণিকা, সা কথং চতুন্নং ঝানানং সাধারণা ৰুত্তাতি? পরম্পরাধিট্ঠানভাৰতো. পদট্ঠানপদট্ঠানম্পি হি পদট্ঠানন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, কারণকারণম্পি কারণন্তি যথা ‘‘তিণেহি ভত্তং সিদ্ধ’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা পযোজননিদ্দেসে অট্ঠসমাপত্তিগ্গহণং সমত্থিতং হোতি. চিত্তেকগ্গতত্থানীতি ইত্তসমাধত্থানি, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থানীতি অত্থো. চিত্তেকগ্গতাসীসেন হি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারো ৰুত্তো, সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰৰসেন চেতং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘একগ্গচিত্তা সুখং দিৰসং ৰিহরিস্সামা’’তি. ভৰোক্কমনত্থানীতি ভৰেসু নিব্বত্তিঅত্থানি. সত্তাহং নিরোধসমাপত্তিযা সমাপজ্জনতো আহ ‘‘সত্তাহং অচিত্তকা হুত্ৰা’’তি. কস্মা পন সত্তাহমেৰ নিরোধং সমাপজ্জন্তীতি? তথাকালপরিচ্ছেদকরণতো, তঞ্চ যেভুয্যেন আহারূপজীৰীনং সত্তানং উপাদিন্নকপ্পৰত্তস্স একদিৰসং ভুত্তাহারস্স সত্তাহমেৰ যাপনতো.

কা (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৬৭-৮৬৮) পনাযং নিরোধসমাপত্তি নাম, কে তং সমাপজ্জন্তি, কে ন সমাপজ্জন্তি, কত্থ সমাপজ্জন্তি, কস্মা সমাপজ্জন্তি, কথঞ্চস্সা সমাপজ্জনং হোতীতি? ৰুচ্চতে – তত্থ কা পনাযং নিরোধসমাপত্তি নামাতি যা অনুপুব্বনিরোধৰসেন চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং অপ্পৰত্তি. কে তং সমাপজ্জন্তি, কে ন সমাপজ্জন্তীতি সব্বেপি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিনো সুক্খৰিপস্সকা চ অনাগামিঅরহন্তো ন সমাপজ্জন্তি, অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো পন অনাগামিনো খীণাসৰা চ সমাপজ্জন্তি. কত্থ সমাপজ্জন্তীতি পঞ্চৰোকারভৰে. কস্মা? অনুপুব্বসমাপত্তিসব্ভাৰতো. চতুৰোকারভৰে পন পঠমজ্ঝানাদীনং উপ্পত্তিযেৰ নত্থি, তস্মা ন সক্কা তত্থ সমাপজ্জিতুং. কস্মা সমাপজ্জন্তীতি সঙ্খারানং পৰত্তিভেদে উক্কণ্ঠিত্ৰা ‘‘দিট্ঠধম্মে অচিত্তকা হুত্ৰা নিরোধং নিব্বানং পত্ৰা সুখং ৰিহরিস্সামা’’তি. কথঞ্চস্সা সমাপজ্জনং হোতীতি সমথৰিপস্সনাৰসেন উস্সক্কিত্ৰা কতপুব্বকিচ্চস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিরোধযতো এৰমস্সা সমাপজ্জনং হোতি. যো হি সমথৰসেনেৰ উস্সক্কতি, সো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং পত্ৰা তিট্ঠতি. যোপি ৰিপস্সনাৰসেনেৰ উস্সক্কতি, সো ফলসমাপত্তিং পত্ৰা তিট্ঠতি. যো পন উভযৰসেনেৰ উস্সক্কিত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিরোধেতি, সো তং সমাপজ্জতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো.

অযং পন ৰিত্থারো – ইধ ভিক্খু নিরোধং সমাপজ্জিতুকামো পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সঙ্খারে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি. ৰিপস্সনা চ পনেসা তিৰিধা সঙ্খারপরিগ্গণ্হনকৰিপস্সনা ফলসমাপত্তিৰিপস্সনা নিরোধসমাপত্তিৰিপস্সনাতি. তত্থ সঙ্খারপরিগ্গণ্হনকৰিপস্সনা মন্দা ৰা তিক্খা ৰা মগ্গস্স পদট্ঠানং হোতিযেৰ. ফলসমাপত্তিৰিপস্সনা তিক্খাৰ ৰট্টতি মগ্গভাৰনাসদিসা. নিরোধসমাপত্তিৰিপস্সনা পন নাতিমন্দনাতিতিক্খা ৰট্টতি, তস্মা এস নাতিমন্দায নাতিতিক্খায ৰিপস্সনায তে সঙ্খারে ৰিপস্সতি. ততো দুতিযজ্ঝানং…পে… ততো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ সঙ্খারে তথেৰ ৰিপস্সতি. অথ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায চতুব্বিধং পুব্বকিচ্চং করোতি নানাবদ্ধঅৰিকোপনং সঙ্ঘপতিমাননং সত্থুপক্কোসনং অদ্ধানপরিচ্ছেদন্তি.

তত্থ নানাবদ্ধঅৰিকোপনন্তি যং ইমিনা ভিক্খুনা সদ্ধিং একাবদ্ধং ন হোতি, নানাবদ্ধং হুত্ৰা ঠিতং পত্তচীৰরং ৰা মঞ্চপীঠং ৰা নিৰাসগেহং ৰা অঞ্ঞং ৰা পন যং কিঞ্চি পরিক্খারজাতং, তং যথা ন ৰিকুপ্পতি, অগ্গিউদকৰাতচোরউন্দূরাদীনং ৰসেন ন ৰিনস্সতি, এৰং অধিট্ঠাতব্বং. তত্রিদং অধিট্ঠানৰিধানং ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ইমস্মিং সত্তাহব্ভন্তরে মা অগ্গিনা ঝাযতু, মা উদকেন ৰুয্হতু, মা ৰাতেন ৰিদ্ধংসতু, মা চোরেহি হরীযতু, মা উন্দূরাদীহি খজ্জতূ’’তি. এৰং অধিট্ঠিতে তং সত্তাহং তস্স ন কোচি পরিস্সযো হোতি, অনধিট্ঠহতো পন অগ্গিআদীহি নস্সতি, ইদং নানাবদ্ধঅৰিকোপনং নাম. যং পন একাবদ্ধং হোতি নিৰাসনপারুপনং ৰা নিসিন্নাসনং ৰা, তত্থ ৰিসুং অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি, সমাপত্তিযেৰ নং রক্খতি.

সঙ্ঘপতিমাননন্তি ভিক্খুসঙ্ঘস্স পতিমাননং উদিক্খনং, যাৰ সো ভিক্খু আগচ্ছতি, তাৰ সঙ্ঘকম্মস্স অকরণন্তি অত্থো. এত্থ চ পতিমাননং এতস্স ন পুব্বকিচ্চং, পতিমাননাৰজ্জনং পন পুব্বকিচ্চং. তস্মা এৰং আৰজ্জিতব্বং ‘‘সচে মযি সত্তাহং নিরোধং সমাপজ্জিত্ৰা নিসিন্নে সঙ্ঘো অপলোকনকম্মাদীসু কিঞ্চিদেৰ কম্মং কত্তুকামো হোতি, যাৰ মং কোচি ভিক্খু আগন্ত্ৰা ন পক্কোসতি, তাৰদেৰ ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি. এৰং কত্ৰা সমাপন্নো হি তস্মিং সমযে ৰুট্ঠহতিযেৰ. যো পন এৰং ন করোতি, সঙ্ঘো চে সন্নিপতিত্ৰা তং অপস্সন্তো ‘‘অসুকো ভিক্খু কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘নিরোধং সমাপন্নো’’তি ৰুত্তে কঞ্চি ভিক্খুং পেসেতি ‘‘তং পক্কোসাহী’’তি, অথস্স তেন ভিক্খুনা সৰনূপচারে ঠত্ৰা ‘‘সঙ্ঘো তং আৰুসো পতিমানেতী’’তি ৰুত্তমত্তেযেৰ ৰুট্ঠানং হোতি. এৰং গরুকা হি সঙ্ঘস্স আণা নাম, তস্মা তং আৰজ্জিত্ৰা যথা পঠমমেৰ ৰুট্ঠাতি, এৰং সমাপজ্জিতব্বং.

সত্থুপক্কোসনন্তি ইধাপি সত্থুপক্কোসনাৰজ্জনমেৰ ইমস্স পুব্বকিচ্চং, তস্মা তম্পি এৰং আৰজ্জিতব্বং. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

অদ্ধানপরিচ্ছেদোতি জীৰিতদ্ধানস্স পরিচ্ছেদো. ইমিনা ভিক্খুনা অদ্ধানপরিচ্ছেদেসু কুসলেন ভৰিতব্বং, ‘‘অত্তনো আযুসঙ্খারা সত্তাহং পৰত্তিস্সন্তি ন পৰত্তিস্সন্তী’’তি আৰজ্জিত্ৰাৰ সমাপজ্জিতব্বং. সচে হি সত্তাহব্ভন্তরে নিরুজ্ঝনকে আযুসঙ্খারে অনাৰজ্জিত্ৰাৰ সমাপজ্জতি, তস্স নিরোধসমাপত্তি মরণং পটিবাহিতুং ন সক্কোতি, অন্তোনিরোধে মরণস্স নত্থিতায অন্তরাৰ সমাপত্তিতো ৰুট্ঠাতি, তস্মা এতং আৰজ্জিত্ৰাৰ সমাপজ্জিতব্বং. অৰসেসঞ্হি অনাৰজ্জিতুম্পি ৰট্টতি, ইদং পন আৰজ্জিতব্বমেৰাতি ৰুত্তং. সো এৰং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ইদং পুব্বকিচ্চং কত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি, অথেকং ৰা দ্ৰে ৰা চিত্তৰারে অতিক্কমিত্ৰা অচিত্তকো হোতি, নিরোধং ফুসতি. কস্মা পনস্স দ্ৰিন্নং চিত্তানং উপরি চিত্তানি ন পৰত্তন্তীতি? নিরোধস্স পযোগত্তা. ইদঞ্হি ইমস্স ভিক্খুনো দ্ৰে সমথৰিপস্সনাধম্মে যুগনদ্ধে কত্ৰা অট্ঠসমাপত্তিআরোহনং অনুপুব্বনিরোধস্স পযোগো, ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযাতি নিরোধস্স পযোগত্তা দ্ৰিন্নং চিত্তানং উপরি চিত্তানি ন পৰত্তন্তীতি.

যস্মা বোধিসত্তেন বোধিমণ্ডুপসঙ্কমনতো পুব্বেপি চরিমভৰে চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তিতপুব্বং, তদা পন তং নিব্বত্তিতমত্তমেৰ অহোসি, ন ৰিপস্সনাদিপাদকং. তস্মা ‘‘বোধিরুক্খমূলে নিব্বত্তিত’’ন্তি ততো ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. ৰিপস্সনাপাদকন্তি ৰিপস্সনারম্ভে ৰিপস্সনায পাদকং. অভিঞ্ঞাপাদকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. বুদ্ধানঞ্হি পঠমারম্ভে এৰ পাদকজ্ঝানেন পযোজনং অহোসি, ন ততো পরং উপরিমগ্গাধিগমফলসমাপত্তিঅভিঞ্ঞাৰল়ঞ্জনাদিঅত্থং. অভিসম্বোধিসমধিগমতো পট্ঠায হি সব্বং ঞাণসমাধিকিচ্চং আকঙ্খামত্তপটিবদ্ধমেৰাতি. সব্বকিচ্চসাধকন্তি অনুপুব্বৰিহারাদিসব্বকিচ্চসাধকং. সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণদাযকন্তি এত্থ ৰিপস্সনাভিঞ্ঞাপাদকত্তা এৰ চতুত্থস্স ঝানস্স ভগৰতো সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণদাযকতা ৰেদিতব্বা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং তংপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অভিসম্বোধি, তদধিগমসমকালমেৰ চ ভগৰতো সব্বে বুদ্ধগুণা হত্থগতা অহেসুং, চতুত্থজ্ঝানসন্নিস্সযো চ মগ্গাধিগমোতি.

‘‘চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসি’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘সো’’তি ৰুত্তত্তা আহ ‘‘সো অহ’’ন্তি. এৰং সমাহিতেতি এত্থ এৰং-সদ্দো হেট্ঠা ঝানত্তযাধিগমপটিপাটিসিদ্ধস্স চতুত্থজ্ঝানসমাধানস্স নিদস্সনত্থোতি আহ ‘‘এৰন্তি চতুত্থজ্ঝানক্কমনিদস্সনমেত’’ন্তি. চতুত্থজ্ঝানস্স তস্স চ অধিগমমগ্গস্স নিদস্সনং, যেন সমাধানানুক্কমেন চতুত্থজ্ঝানসমাধি লদ্ধো, তদুভযনিদস্সনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইমিনা…পে… ৰুত্তং হোতী’’তি. তত্থ ইমিনা কমেনাতি ইমিনা পঠমজ্ঝানাধিগমাদিনা কমেন. যদিপি ‘‘এৰ’’ন্তি ইদং আগমনসমাধিনা সদ্ধিং চতুত্থজ্ঝানসমাধানং দীপেতি, সতিপারিসুদ্ধিসমাধি এৰ পন ইদ্ধিযা অধিট্ঠানভাৰতো পধানন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতে’’তি. সব্বপচ্চনীকধম্মুপক্কিলেসপরিসুদ্ধায পচ্চনীকসমনেপি অব্যাৰটায পারিসুদ্ধুপেক্খায ৰত্তমানায চতুত্থজ্ঝানং তংসম্পযুত্তা চ ধম্মা সুপরিসুদ্ধা সুৰিসদা চ হোন্তি, সতিসীসেন পন তত্থ দেসনা কতাতি আহ ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেন পরিসুদ্ধে’’তি, উপেক্খায জনিতসতিপারিসুদ্ধিসম্ভৰেনাতি অত্থো. পরিসুদ্ধিযা এৰ পচ্চযৰিসেসেন পৰত্তিৰিসেসো পরিযোদাততা সুধন্তসুৰণ্ণস্স নিঘংসনেন পভস্সরতা ৰিযাতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধত্তাযেৰ পরিযোদাতে, পভস্সরেতি ৰুত্তং হোতী’’তি.

সুখাদীনং পচ্চযানং ঘাতেনাতি সুখসোমনস্সানং দুক্খদোমনস্সানঞ্চ যথাক্কমং রাগদোসপচ্চযানং ৰিক্খম্ভনেন. ‘‘সুখং সোমনস্সস্স পচ্চযো, সোমনস্সং রাগস্স, দুক্খং দোমনস্সস্স পচ্চযো, দোমনস্সং দোসস্সা’’তি ৰুত্তং. যথা রাগাদযো চেতসো মলাসুচিভাৰেন ‘‘অঙ্গণানী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং উপগন্ত্ৰা কিলেসনট্ঠেন উপক্কিলেসাতি আহ ‘‘অনঙ্গণত্তা এৰ চ ৰিগতুপক্কিলেসে’’তি. তেনাহ ‘‘অঙ্গণেন হি চিত্তং উপক্কিলিস্সতী’’তি, ৰিবাধীযতি উপতাপীযতীতি অত্থো. সুভাৰিতত্তাতি পগুণভাৰাপাদনেন সুট্ঠু ভাৰিতত্তা. তেনাহ ‘‘ৰসীভাৰপ্পত্তে’’তি, আৰজ্জনাদিনা পঞ্চধা চুদ্দসৰিধেন ৰা পরিদমনেন ৰসং ৰত্তিতুং উপগতেতি অত্থো. ৰসে ৰত্তমানঞ্হি চিত্তং মুদূতি ৰুচ্চতীতি ৰসে ৰত্তমানং চিত্তং পগুণভাৰাপত্তিযা সুপরিমদ্দিতং ৰিয চম্মং সুপরিকম্মকতা ৰিয চ লাখা মুদূতি ৰুচ্চতি. কম্মক্খমেতি ৰিকুব্বনাদিইদ্ধিকম্মক্খমে. তদুভযন্তি মুদুতাকম্মনিযদ্ৰযং.

নাহন্তিআদীসু (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১) ন-কারো পটিসেধত্থো. অহন্তি সত্থা অত্তানং নিদ্দিসতি. ভিক্খৰেতি ভিক্খূ আলপতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৰুচ্চমানচিত্ততো অঞ্ঞং. একধম্মম্পীতি একম্পি সভাৰধম্মং. ন সমনুপস্সামীতি সম্বন্ধো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – অহং, ভিক্খৰে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একধম্মম্পি ন সমনুপস্সামি, যং ৰসীভাৰাপাদনেন ভাৰিতং তথা পুনপ্পুনং করণেন বহুলীকতং এৰং সৰিসেসমুদুভাৰপ্পত্তিযা মুদু কম্মক্খমতায কম্মনিযঞ্চ হোতি যথা ইদং চিত্তন্তি. ইদং চিত্তন্তি চ অত্তনো তেসঞ্চ পচ্চক্খতায এৰমাহ.

যথা যথাৰুত্তা পরিসুদ্ধতাদযো ন ৰিগচ্ছন্তি, এৰং সুভাৰিতং চিত্তং তত্থ অৰট্ঠিতং ইধ ‘‘ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্ত’’ন্তি চ ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এতেসু পরিসুদ্ধভাৰাদীসু ঠিতত্তা ঠিতে, ঠিতত্তাযেৰ আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি. যথা মুদুকম্মঞ্ঞতা ৰসীভাৰপ্পত্তিযা লক্খীযতি, এৰং ৰসীভাৰপ্পত্তিপি মুদুকম্মঞ্ঞতাহি লক্খীযতীতি ‘‘মুদুকম্মঞ্ঞভাৰেন ৰা অত্তনো ৰসে ঠিতত্তা ঠিতে’’তি ৰুত্তং. যথা হি কারণেন ফলং নিদ্ধারীযতি, এৰং ফলেনপি কারণং নিদ্ধারীযতীতি নিচ্চলভাৰেন অৰট্ঠানং আনেঞ্জপ্পত্তিযা চ সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰেন পটিপক্খেহি অকম্মনিযতায চ সম্ভৰতং সদ্ধাদিবলানং আনুভাৰেন হোতীতি আহ ‘‘সদ্ধাদীহি পরিগ্গহিতত্তা আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি.

ইদানি সঙ্খেপতো ৰুত্তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘সদ্ধাপরিগ্গহিতং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সদ্ধাপরিগ্গহিতন্তি এৰং সুভাৰিতং ৰসীভাৰপ্পত্তং চিত্তং একংসেন অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায সংৰত্ততীতি এৰং পৰত্তায সদ্ধায পরিগ্গহিতং যথাৰুত্তসদ্ধাবলেন উপত্থম্ভিতং. অস্সদ্ধিযেনাতি তপ্পটিপক্খেন অস্সদ্ধিযেন হেতুনা. ন ইঞ্জতীতি ন চলতি ন কম্পতি, অঞ্ঞদত্থু উপরিৰিসেসাৰহভাৰেনেৰ তিট্ঠতি. ৰীরিযপরিগ্গহিতন্তিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – ৰীরিযপরিগ্গহিতন্তি ৰসীভাৰাপাদনপরিদমনসাধনেন ৰীরিযেন উপত্থম্ভিতং. সতিপরিগ্গহিতন্তি যথাৰুত্তে ভাৰনাবহুলীকারে অসম্মোসাদিকায কুসলানঞ্চ ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানায সতিযা উপত্থম্ভিতং. সমাধিপরিগ্গহিতন্তি তত্থেৰ অৰিক্খেপসাধনেন সমাধানেন উপত্থম্ভিতং. পঞ্ঞাপরিগ্গহিতন্তি তস্সা এৰ ভাৰনায উপকারানুপকারধম্মানং পজাননলক্খণায পঞ্ঞায উপত্থম্ভিতং. ওভাসগতন্তি ঞাণোভাসসহগতং. ওভাসভূতেন হি যথাৰুত্তসমাধানসংৰদ্ধিতেন ঞাণেন সংকিলেসপক্খং যাথাৰতো পস্সন্তো ততো উত্রাসন্তো ওত্তপ্পন্তো তং অভিভৰতি, ন তেন অভিভুয্যতি. তেনাহ ‘‘কিলেসন্ধকারেন ন ইঞ্জতী’’তি. এতেন ঞাণপরিগ্গহিতং হিরোত্তপ্পবলং দস্সেতি. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিততা পরিসুদ্ধতা পরিযোদাততা অনঙ্গণতা ৰিগতুপক্কিলেসতা মুদুভাৰো কম্মনিযতা আনেঞ্জপ্পত্তিযা ঠিততাতি ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং. অথ ৰা সমাহিতস্স চিত্তস্স ইমানি অঙ্গানীতি ‘‘সমাহিতে’’তি ইমং অঙ্গভাৰেন অগ্গহেত্ৰা ঠিতিআনেঞ্জপ্পত্তিযো ৰিসুং গহেত্ৰা যথাৰুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. অভিনীহারক্খমন্তি ইদ্ধিৰিধাদিঅত্থং অভিনীহারক্খমং তদভিমুখকরণযোগ্গং. তেনাহ ‘‘অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযাযা’’তি.

কামং নীৰরণানি ৰিক্খম্ভেত্ৰা এৰ পঠমজ্ঝানসমধিগমো, ৰিতক্কাদিৰূপসমা এৰ চ দুতিযজ্ঝানাদিসমধিগমো, তথাপি ন তথা তে তেহি দূরীভূতা, অপেতা ৰা যথা চতুত্থজ্ঝানতো, তস্মা চেতসো মলীনভাৰসঙ্খোভউপ্পিলাভাৰকরেহি নীৰরণাদীহি সুট্ঠু ৰিমুত্তিযা তস্স পরিসুদ্ধিপরিযোদাততা চ ৰুত্তাতি আহ ‘‘নীৰরণ…পে… পরিযোদাতে’’তি. ঝানপটিলাভপচ্চনীকানন্তি এত্থ আচরিযধম্মপালত্থেরেন ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’’ন্তি পাঠং গহেত্ৰা ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চনীকান’’ন্তি অযং পাঠো পটিক্খিত্তো. ৰুত্তঞ্হি তেন –

‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযানন্তি ঝানপটিলাভহেতুকানং ঝানপটিলাভং নিস্সায উপ্পজ্জনকানং. পাপকানন্তি লামকানং. ইচ্ছাৰচরানন্তি ইচ্ছায অৰচরানং ইচ্ছাৰসেন ওতিণ্ণানং ‘অহো ৰত মমেৰ সত্থা পটিপুচ্ছিত্ৰা ভিক্খূনং ধম্মং দেসেয্যা’তিআদিনযপ্পৰত্তানং মানমাযাসাঠেয্যাদীনং. অভিজ্ঝাদীনন্তি আদি-সদ্দেনপি তেসংযেৰ সঙ্গহো. অভিজ্ঝা চেত্থ পঠমজ্ঝানেন অৰিক্খম্ভনেয্যা মানাদযো চ তদেকট্ঠা দট্ঠব্বা ঝানপটিলাভপচ্চযানন্তি অনুৰত্তমানত্তা. ৰিক্খম্ভনেয্যা পন নীৰরণগ্গহণেন গহিতা. কথং পন পঠমজ্ঝানেন অৰিক্খম্ভনেয্যা ইধ ৰিগচ্ছন্তীতি? ‘সব্বে কুসলা ধম্মা সব্বাকুসলানং পটিপক্খা’তি সল্লেখপটিপত্তিৰসেন এৰং ৰুত্তং ঝানস্স অপরামট্ঠভাৰদস্সনতো. যে পনেত্থ ‘ইচ্ছাৰচরানং অভিজ্ঝাদীন’ন্তি ইমেহি পদেহি কোপঅপ্পচ্চযকামরাগব্যাপাদাদযো গহিতাতি অধিপ্পাযেন ‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’ন্তি পাঠং পটিক্খিপিত্ৰা ‘ঝানপটিলাভপচ্চনীকান’ন্তি পাঠোতি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং তথা পাঠস্সেৰ অভাৰতো, ঝানপটিলাভপচ্চনীকা চ নীৰরণা চেৰ তদেকট্ঠা চ, তেসং দূরীভাৰং ৰত্ৰা পুন তেসংযেৰ অভাৰৰিগমচোদনায অযুজ্জমানত্তা. ননু চ অনঙ্গণসুত্তৰত্থসুত্তেসু অযমত্থো লব্ভতি ওল়ারিকানংযেৰ পাপধম্মানং তত্থ অধিপ্পেতত্তাতি. সচ্চমেতং, ইধ পন অধিগতচতুত্থজ্ঝানস্স ৰসেন ৰুত্তত্তা সুখুমাযেৰ তে গহিতা, অঙ্গণুপক্কিলেসতাসামঞ্ঞেন পনেত্থ সুত্তানং অপদিসনং. তথা হি ‘সুত্তানুসারেনা’তি ৰুত্তং, ন পন সুত্তৰসেনা’’তি.

অৰস্সঞ্চেতমেৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং অধিগতজ্ঝানানম্পি কেসঞ্চি ইচ্ছাৰচরানং পৰত্তিসব্ভাৰতোতি. তেনেৰ আচরিযধম্মপালত্থেরেন ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’’ন্তি পাঠং গহেত্ৰা ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চনীকান’’ন্তি অযং পাঠো পটিক্খিত্তো. মহাগণ্ঠিপদে ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স সীহল়গণ্ঠিপদেপি চ ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’’ন্তি ইমস্সেৰ পাঠস্স অত্থো ৰুত্তো, তস্মা অযমেৰ পাঠো গহেতব্বো, অত্থোপি চেত্থ যথাৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তেন ‘‘ইচ্ছাৰচরানন্তি ইচ্ছায অৰচরানং ইচ্ছাৰসেন ওতিণ্ণানং পৰত্তানং নানপ্পকারানং কোপঅপ্পচ্চযানন্তি অত্থো’’তি অযম্পি পাঠো অযুত্তোযেৰাতি গহেতব্বং, ততোযেৰ চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে অযং পাঠো সব্বেন সব্বং ন দস্সিতোতি.

ইদ্ধিপাদকভাৰূপগমনেনাতি ইদ্ধিযা পাদকভাৰস্স পদট্ঠানভাৰস্স উপগমনেন. ভাৰনাপারিপূরিযাতি ইতো পরং কত্তব্বস্স অভাৰৰসেন অভিনীহারক্খমভাৰনায পরিপুণ্ণত্তা. পণীতভাৰূপগমনেনাতি ততো এৰ পধানভাৰং নীততায উত্তমট্ঠেন অতিত্তিকরট্ঠেন চ পণীতভাৰস্স উপগমনেন. উভযঞ্চেতং ভাৰনায ঠিতিযা কারণৰচনং, পরিপুণ্ণায ভাৰনায পণীতভাৰপ্পত্তিযা ঠিতেতি. আনেঞ্জপ্পত্তেতি ইদং ঠিতিযা ৰিসেসনং. তেনাহ ‘‘যথা আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি, এৰং ঠিতে’’তি. ইমস্মিং পক্খে ‘‘ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি উভযমেকং অঙ্গং, ‘‘সমাহিতে’’তি পন ইদম্পি একমঙ্গং. তেনেৰস্স পঠমৰিকপ্পতো ৰিসেসং সন্ধাযাহ ‘‘এৰম্পি অট্ঠঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি.

পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, তস্স ৰা অনুস্সরণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতি তংনিস্সযাদিপচ্চযভূতং পটিচ্চ উপ্পজ্জনতো. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিম্হি যং ঞাণং তদত্থাযাতি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো পুব্বেনিৰাসং তাৰ দস্সেত্ৰা তত্থ সতিঞাণানি দস্সেতুং ‘‘পুব্বেনিৰাসো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পুব্বে’’তি ইদং পদং ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিৰচনতো অতীতভৰৰিসযং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অতীতজাতীসূ’’তি. নিৰাসসদ্দো কম্মসাধনো, খন্ধৰিনিমুত্তো চ নিৰসিতধম্মো নত্থীতি আহ ‘‘নিৰুত্থক্খন্ধা’’তি. নিৰুত্থতা চেত্থ সন্তানে পৰত্ততা, তথাভূতা চ তে অনু অনু ভূতা জাতা পৰত্তা, তত্থ উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগতা চ হোন্তীতি আহ ‘‘নিৰুত্থাতি অজ্ঝাৰুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা’’তি. এৰং সসন্ততিপরিযাপন্নধম্মৰসেন নিৰাসসদ্দস্স অত্থং ৰত্ৰা ইদানি অৰিসেসেন ৰত্তুং ‘‘নিৰুত্থধম্মা ৰা নিৰুত্থা’’তি ৰত্ৰা তং ৰিৰরিতুং ‘‘গোচরনিৰাসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. গোচরভূতাপি হি গোচরাসেৰনায আসেৰিতা আরম্মণকরণৰসেন অনুভূতা নিৰুত্থা নাম হোন্তি. তে পন দুৰিধা সপরৰিঞ্ঞাণগোচরতাযাতি উভযেপি তে দস্সেতুং ‘‘অত্তনো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘পরিচ্ছিন্না’’তি ৰচনং যে তে গোচরনিৰাসেন নিৰুত্থধম্মা, ন তে কেৰলং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতমত্তা, অথ খো যথা পুব্বে নামগোত্তৰণ্ণলিঙ্গাহারাদীহি ৰিসেসেহি পরিচ্ছেদকারিকায পঞ্ঞায পরিচ্ছিজ্জ গহিতা, তথেৰেতং ঞাণং পরিচ্ছিজ্জ গণ্হাতীতি ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থং ৰুত্তং. পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতাপি ৰা নিৰুত্থাতি সম্বন্ধো. ন কেৰলং অত্তনোৰ ৰিঞ্ঞাণেন, অথ খো পরেসং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতাপীতি অত্থো. ইধাপি ‘‘পরিচ্ছিন্না’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং, পরেসম্পি ৰা ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা পরিচ্ছিন্নাতি. তস্স চ গহণে পযোজনং ৰুত্তনযেনেৰ ৰত্তব্বং.

তে চ খো যস্মা অতীতাসু এৰ জাতীসু অঞ্ঞেহি ৰিঞ্ঞাতা পরিচ্ছিন্না, তে চ পরিনিব্বুতাপি হোন্তি, যেহি তে ৰিঞ্ঞাতা, তেসং তদা ৰত্তমানসন্তানানুসারেন তেসম্পি অতীতে পৰত্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি সিখাপ্পত্তং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স ৰিসযভূতং পুব্বেনিৰাসং দস্সেতুং ‘‘ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসূ’’তি ৰুত্তং. ছিন্নৰটুমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং অনুস্সরণং ছিন্নৰটুমকানুস্সরণং. ‘‘আদিসদ্দেন পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানুস্সরণানি গয্হন্তী’’তি কেচি ৰদন্তি. ছিন্নৰটুমকা পন সব্বেৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতা ছিন্নসংসারমগ্গত্তা, তেসং অনুস্সরণং নাম তেসং পটিপত্তিযা অনুস্সরণং. সা পন পটিপত্তি সঙ্খেপতো ছল়ারম্মণগ্গহণলক্খণাতি তানি ইধ পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতগ্গহণেন গহিতানি. তস্মা পুরিমাসু জাতীসু অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন অৰিঞ্ঞাতানং পরিনিব্বুতানং সব্বেসম্পি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং অনুস্সরণং ছিন্নৰটুমকানুস্সরণন্তি ৰেদিতব্বং. আদি-সদ্দেন পনেত্থ পুরিমাসু জাতীসু অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন অৰিঞ্ঞাতানং অপরিনিব্বুতানম্পি ৰত্তমানক্খন্ধপটিপাটিযা অগন্ত্ৰা সীহোক্কন্তিকৰসেন অনুস্সরণং গহিতং, ইমে পন যথাৰুত্তছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদযো বুদ্ধানংযেৰ লব্ভন্তি. ন হি অতীতে বুদ্ধা ভগৰন্তো এৰং ৰিপস্সিংসু, এৰং মগ্গং ভাৰেসুং, ফলনিব্বানানি সচ্ছাকংসু, এৰং ৰেনেয্যে ৰিনেসুন্তি এত্থ সব্বথা অঞ্ঞেসং ঞাণস্স গতি অত্থীতি. যে পন পুরিমাসু জাতীসু অত্তনোৰ ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা, তে পরিনিব্বুতেপি খন্ধপটিবদ্ধত্তা সাৰকা অনুস্সরন্তিযেৰ. যায সতিযা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সা পুব্বেনিৰাসানুস্সতীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. অভিনীহরিন্তি চিত্তং ঝানারম্মণতো অপনেত্ৰা পুব্বেনিৰাসাভিমুখং পেসেসিং, পুব্বেনিৰাসনিন্নং পুব্বেনিৰাসপোণং পুব্বেনিৰাসপব্ভারং অকাসিন্তি অত্থো.

পাল়িযং ‘‘অভিনিন্নামেসি’’ন্তি উত্তমপুরিসপ্পযোগত্তা ‘‘সো’’তি এত্থ অহংসদ্দো আনেত্ৰা ৰুচ্চমানো তদত্থো পাকটো হোতীতি ‘‘সো অহ’’ন্তি ৰুত্তং. অনেকৰিধন্তি নানাভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসাদিৰসেন বহুৰিধং. পকারেহীতি নামগোত্তাদিআকারেহি সদ্ধিং. সহযোগে চেতং করণৰচনং. পৰত্তিতন্তি দেসনাৰসেন পৰত্তিতং. তেনাহ ‘‘সংৰণ্ণিত’’ন্তি, ৰিত্থারিতন্তি অত্থো. নিৰাসন্তি অন্তোগধভেদসামঞ্ঞৰচনমেতন্তি তে ভেদে ব্যাপনিচ্ছাৰসেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ তত্থ নিৰুত্থসন্তান’’ন্তি আহ. অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰাতি ঞাণগতিযা অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা. অনুদেৰাতি অনু এৰ, দ-কারো পদসন্ধিৰসেন আগতো. ‘‘অভিনিন্নামেসি’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘অনুস্সরামী’’তি ৰুত্তত্তা চিত্তস্স অভিনীহারসমনন্তরভাৰসরণং অনুসদ্দো দীপেতীতি আহ ‘‘চিত্তে অভিনিন্নামিতমত্তে এৰ সরামীতি দস্সেতী’’তি. পরিকম্মং ৰত্তব্বং সিযাতি ‘‘পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিতুকামেন আদিকম্মিকেন ভিক্খুনা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেন রহোগতেন পটিসল্লীনেন পটিপাটিযা চত্তারি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানতো ৰুট্ঠায সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা আৰজ্জিতব্বা’’তি এৰমাদিনা পুব্বেনিৰাসঞাণস্স পরিকম্মভূতং পুব্বকরণং ৰত্তব্বং ভৰেয্য.

আরদ্ধপ্পকারদস্সনত্থেতি অনুস্সরিতুং আরদ্ধস্স পুব্বেনিৰাসস্স পভেদদস্সনত্থে. একম্পি জাতিন্তি একম্পি ভৰং. সো হি এককম্মনিব্বত্তো আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নো অন্তোগধধম্মপ্পভেদো খন্ধপ্পবন্ধো ইধ ‘‘জাতী’’তি অধিপ্পেতো জাযতীতি জাতীতি কত্ৰা. তেনাহ ‘‘একম্পি…পে… খন্ধসন্তান’’ন্তি. পরিহাযমানোতি খীযমানো ৰিনস্সমানো. কপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো. সো পন অত্থতো কালো, তদা পৰত্তমানসঙ্খারৰসেনস্স পরিহানি ৰেদিতব্বা. ৰড্ঢমানো ৰিৰট্টকপ্পোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. যো পন ‘‘কালং খেপেতি, কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৰ সহত্তনা’’তি (জা. ১.২.১৯০) আদীসু কালস্সপি খযো ৰুচ্চতি, সো ইধ নাধিপ্পেতো অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. সংৰট্টনং ৰিনস্সনং সংৰট্টো, সংৰট্টতো উদ্ধং তথাঠাযী সংৰট্টট্ঠাযী. তম্মূলকত্তাতি তংপুব্বকত্তা. ৰিৰট্টনং নিব্বত্তনং, ৰড্ঢনং ৰা ৰিৰট্টো.

তেজেন সংৰট্টো তেজোসংৰট্টো. সংৰট্টসীমাতি সংৰট্টনমরিযাদা. সংৰট্টতীতি ৰিনস্সতি. সদাতি সব্বকালং, তীসুপি সংৰট্টকালেসূতি অত্থো. একং বুদ্ধক্খেত্তন্তি ইধ যং সন্ধায ৰুত্তং, তং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধক্খেত্তং নাম তিৰিধ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যত্তকে ঠানে তথাগতস্স পটিসন্ধিঞাণাদিঞাণানুভাৰো পুঞ্ঞফলসমুত্তেজিতো সরসেনেৰ পরিজম্ভতি, তং সব্বম্পি বুদ্ধঙ্কুরস্স নিব্বত্তনক্খেত্তং নামাতি আহ ‘‘জাতিক্খেত্তং দসসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্ত’’ন্তি. আনুভাৰো পৰত্ততীতি ইধ ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো আণাক্খেত্তপরিযাপন্নে যত্থ কত্থচি চক্কৰাল়ে ঠত্ৰা অত্তনো অত্থায পরিত্তং কত্ৰা তত্থেৰ অঞ্ঞং চক্কৰাল়ং গতোপি কতপরিত্তো এৰ হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. অথ ৰা তত্থ একস্মিং চক্কৰাল়ে ঠত্ৰা সব্বসত্তানং অত্থায পরিত্তে কতে আণাক্খেত্তে সব্বসত্তানং অভিসম্ভুণাত্ৰেৰ পরিত্তানুভাৰো তত্থ দেৰতাহি পরিত্তানং সম্পটিচ্ছিতব্বতোতি ৰুত্তং ‘‘আনুভাৰো পৰত্ততী’’তি. যং যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যাতি ৰুত্তন্তি যং ৰিসযক্খেত্তং সন্ধায একস্মিংযেৰ খণে সরেন অভিৰিঞ্ঞাপনং অত্তনো রূপদস্সনঞ্চ পটিজানন্তেন ভগৰতা ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি ৰুত্তং. যত্থাতি যস্মিং পদেসে অনন্তাপরিমাণে ৰিসযক্খেত্তে. যং যং আকঙ্খতি, তং তং অনুস্সরতীতি আকঙ্খমত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতায বুদ্ধঞাণস্স যং যং অনুস্সরিতুং ইচ্ছতি, তং তং অনুস্সরতি. একং আণাক্খেত্তং ৰিনস্সতীতি ইমিনা তিরিযতো সংৰট্টমানপরিচ্ছেদো ৰুত্তো. সণ্ঠহন্তন্তি ৰিৰট্টমানং জাযমানং. তস্স ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তন্তি অম্হেহিপি হেট্ঠা ‘‘লোকৰিদূ’’তি ইমস্স অত্থসংৰণ্ণনাধিকারে পসঙ্গতো ৰুত্তত্তা ইধ ন ৰুচ্চতি.

এৰং পসঙ্গেন সংৰট্টাদিকে পকাসেত্ৰা ইদানি যথাধিগতং তেসং অনুস্সরণাকারং দস্সেতুং ‘‘যে পনেতে সংৰট্টৰিৰট্টা ৰুত্তা’’তিআদিমাহ. তত্থ এতেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পসমুদাযতো অনেকেসং সংৰট্টকপ্পাদীনং নিদ্ধারিযমানত্তা. অমুম্হি সংৰট্টকপ্পেতি এত্থ ৰা-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো. তেন চ অনিযমত্থেন ইতরাসং অসঙ্খ্যেয্যানম্পি সঙ্গহো সিদ্ধোতি. অথ ৰা অমুম্হি সংৰট্টকপ্পেতি ইদং সংৰট্টকপ্পস্স আদিতো পাল়িযং গহিতত্তা ৰুত্তং. তত্থাপি হি ইমস্স কতিপযকালং ভৰাদীসু সংসরণং উপলব্ভতীতি. সংৰট্টকপ্পে ৰা ৰত্তমানে যেসু ভৰাদীসু ইমস্স উপপত্তি অহোসি, তংদস্সনমেতং দট্ঠব্বং. ভৰে ৰাতিআদীসু কামাদিভৰে ৰা অণ্ডজাদিযোনিযা ৰা দেৰাদিগতিযা ৰা নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীআদিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা খত্তিযাদিসত্তনিকাযে ৰা. যস্মা ইদং ভগৰতো ৰসেন পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং আগতং, তস্মা তস্সেৰ নামাদিৰসেন অত্থং যোজেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰংনামোতি ৰেস্সন্তরো ৰা জোতিপালো ৰা’’তিআদি. সালিমংসোদনাহারো ৰাতি গিহিকালং সন্ধায ৰুত্তং. পৰত্তফলভোজনো ৰাতি তাপসাদিকালং সন্ধায. পৰত্তফলভোজনোতি সযম্পতিতফলাহারো. সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানন্তি এত্থ সামিসা গেহস্সিতসোমনস্সাদযো, নিরামিসা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সাদযো. আদি-সদ্দেন ৰিৰেকজসমাধিজসুখাদীনং সঙ্গহো.

হেট্ঠা সামঞ্ঞতো ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুকামো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ অমুত্রাসিন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসোযং, ব্যাপনিচ্ছালোপো ৰা, অমুত্র অমুত্র আসিন্তি ৰুত্তং হোতি. অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স যাৰদিচ্ছকং অনুস্সরণন্তি এত্থ আরোহন্তস্সাতি পটিলোমতো ঞাণেন পুব্বেনিৰাসং আরোহন্তস্স. পটিনিৰত্তন্তস্সাতি পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরণৰসেন যাৰদিচ্ছকং গন্ত্ৰা পচ্চাগচ্ছন্তস্স. পচ্চৰেক্খণন্তি অনুস্সরিতানুস্সরিতস্স পচ্চৰেক্খণং. তস্মাতি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স কারণভাৰেন পচ্চামসনং, পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণভাৰতোতি ৰুত্তং হোতি. ইধূপপত্তিযাতি ইধ চরিমভৰে উপপত্তিযা. অনন্তরন্তি অতীতানন্তরমাহ. অমুত্রাতি অমুকস্মিং ভৰেতি অত্থো. উদপাদিন্তি উপ্পজ্জিং. তাহি দেৰতাহীতি তুসিতদেৰতাহি. একগোত্তোতি তুসিতগোত্তেন একগোত্তো. মহাবোধিসত্তানং সন্তানস্স পরিযোসানাৰত্থাযং দেৰলোকূপপত্তিজনকং নাম অকুসলেন কম্মুনা অনুপদ্দুতমেৰ হোতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘দুক্খং পন সঙ্খারদুক্খমত্তমেৰা’’তি ৰুত্তং. মহাপুঞ্ঞানম্পি পন দেৰপুত্তানং পুব্বনিমিত্তুপ্পত্তিকালাদীসু অনিট্ঠারম্মণসমাযোগো হোতিযেৰাতি ‘‘কদাচি দুক্খদুক্খস্সপি সম্ভৰো নত্থী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, ধম্মানং উপ্পাদনিরোধসঙ্খারদুক্খন্তি ৰেদিতব্বং. সত্তপঞ্ঞাস…পে… পরিযন্তোতি ইদং মনুস্সৰস্সগণনাৰসেন ৰুত্তং. তত্থ দেৰানং ৰস্সগণনায পন চতুসহস্সমেৰ.

ইতীতি ৰুত্তত্থনিদস্সনমেতং, তঞ্চ খো যথারহতো, ন যথানুপুব্বতোতি দস্সেন্তো ‘‘নামগোত্তৰসেনা’’তিআদিমাহ. উদ্দিসীযতীতি দিস্ৰাৰ অৰিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘অযং কো নামো’’তি পুচ্ছিতে ‘‘তিস্সো গোতমো’’তি নামগোত্তেন উদ্দিসীযতি. ৰণ্ণাদীহীতি ৰণ্ণাহারৰেদযিতাযুপরিচ্ছেদেহি. সামোতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা. তেন এৰমাদিএৰংপকারনানত্ততোতি দস্সিতং হোতি. নামগোত্তং উদ্দেসোতি উদ্দিসীযতি সত্তো এতেনাতি উদ্দেসো নামগোত্তং. ইতরে আকারাতি আকরীযতি দিস্ৰাৰ সত্তো ৰিঞ্ঞাযতি এতেহীতি ইতরে ৰণ্ণাদযো আকারা. ‘‘নো চ খো অৰিসেসেনা’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমেৰত্থং ৰিত্থারেন দস্সেন্তো আহ ‘‘তিত্থিযা হী’’তিআদি. তত্থ তিত্থিযাতি অঞ্ঞতিত্থিযা. তে পন কম্মৰাদিনো কিরিযৰাদিনো তাপসাদযো. যস্মা তিত্থিযানং ব্রহ্মজালাদীসু চত্তালীসায এৰ সংৰট্টৰিৰট্টানং অনুস্সরণং আগতং, তস্মা ‘‘ন ততো পর’’ন্তি ৰত্ৰা তত্থ কারণং ৰদন্তো ‘‘দুব্বলপঞ্ঞত্তা’’তিআদিমাহ. তেন ৰিপস্সনাভিযোগো পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স ৰিসেসকারণন্তি দস্সেতি. ততোযেৰ চ বলৰপঞ্ঞত্তা ঠপেত্ৰা অগ্গসাৰকমহাসাৰকে ইতরে পকতিসাৰকা কপ্পসতম্পি কপ্পসহস্সম্পি অনুস্সরন্তিযেৰাতি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ৰুত্তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০২) ‘‘পকতিসাৰকা কপ্পসতম্পি কপ্পসহস্সম্পি অনুস্সরন্তিযেৰ বলৰপঞ্ঞত্তা’’তি. এত্তকো হি তেসং অভিনীহারোতি কপ্পানং সতসহস্সম্পি তদধিকং একং দ্ৰে চ অসঙ্খ্যেয্যানীতি কালৰসেন এৰংপরিমাণো যথাক্কমং তেসং মহাসাৰকঅগ্গসাৰকপচ্চেকবুদ্ধানং পুঞ্ঞঞাণাভিনীহারো, সাৰকপচ্চেকবোধিপারমিতা সিদ্ধা. যদি বোধিসম্ভারসম্ভরণকালপরিচ্ছিন্নো তেসং তেসং অরিযানং অভিঞ্ঞাঞাণৰিভৰো, এৰং সন্তে বুদ্ধানম্পিস্স পরিচ্ছেদতা আপন্নাতি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন পরিচ্ছেদো নত্থী’’তি. ‘‘যাৰতকং ঞেয্যং, তাৰতকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিয বুদ্ধানং অভিঞ্ঞাঞাণানম্পি সৰিসযে পরিচ্ছেদো নাম নত্থীতি তত্থ যং যং ঞাতুং ইচ্ছন্তি, তং তং জানন্তি এৰ. অথ ৰা সতিপি কালপরিচ্ছেদে কারণূপাযকোসল্লপরিগ্গহাদিনা সাতিসযত্তা মহাবোধিসম্ভারানং পঞ্ঞাপারমিতায পৰত্তিআনুভাৰস্স পরিচ্ছেদো নাম নত্থি, কুতো তংনিব্বত্তানং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন পরিচ্ছেদো নত্থী’’তি. অতীতে ‘‘এত্তকানং কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি এৰং কালপরিচ্ছেদো নত্থি অনাগতে অনাগতংসঞাণস্স ৰিয. তেনাহ ‘‘যাৰ ইচ্ছন্তি তাৰ সরন্তী’’তি.

এৰং পঞ্চন্নং জনানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং কালৰিভাগতো দস্সেত্ৰা ইদানি আরম্মণগ্গহণৰসেনস্স পৰত্তিৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘তিত্থিযা চা’’তিআদিমাহ. খন্ধপটিপাটিমেৰ সরন্তীতি এত্থ খন্ধপটিপাটি খন্ধানং অনুক্কমো, সা চ খো চুতিতো পট্ঠায উপ্পটিপাটিৰসেন. কেচি পনেত্থ ‘‘ইরিযাপথপটিপাটি খন্ধপটিপাটী’’তি ৰদন্তি. ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকতো ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘পটিপাটিং মুঞ্চিত্ৰা’’তিআদি. তত্থ চুতিপটিসন্ধিৰসেনাতি অত্তনো পরস্স ৰা তস্মিং তস্মিং অত্তভাৰে চুতিং দিস্ৰা অন্তরা কিঞ্চি অনামসিত্ৰা পটিসন্ধিযা এৰ গহণৰসেন. যথা পন অন্ধা যট্ঠিং অমুঞ্চিত্ৰা গচ্ছন্তি, এৰং তে খন্ধপটিপাটিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ সরন্তীতি আহ ‘‘তেসঞ্হি অন্ধানং ৰিয ইচ্ছিতপ্পদেসোক্কমনং নত্থী’’তি. সাৰকাতি পকতিসাৰকাপি মহাসাৰকাপি অগ্গসাৰকাপি সামঞ্ঞতো ৰুত্তা. পকতিসাৰকাপি হি খন্ধপটিপাটিযাপি অনুস্সরন্তি, চুতিপটিসন্ধিৰসেনপি সঙ্কমন্তি বলৰপঞ্ঞত্তা, তথা অসীতিমহাসাৰকা. দ্ৰিন্নং পন অগ্গসাৰকানং খন্ধপটিপাটিকিচ্চং নত্থি. একস্স অত্তভাৰস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিং পস্সন্তি, পুন অপরস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিন্তি এৰং চুতিপটিসন্ধিৰসেনপি সঙ্কমন্তা গচ্ছন্তি. যথা নাম সরদসমযে ঠিতমজ্ঝন্হিকৰেলাযং চতুরতনিকে গেহে চক্খুমতো পুরিসস্স রূপগতং সুপাকটমেৰ হোতীতি লোকসিদ্ধমেতং. সিযা পন তস্স সুখুমতরতিরোকুট্টাদিভেদস্স রূপগতস্স অগোচরতা, ন ত্ৰেৰ বুদ্ধানং ঞাতুং ইচ্ছিতস্স ঞেয্যস্স অগোচরতা, অথ খো তং ঞাণালোকেন ওভাসিতং হত্থতলে আমলকং ৰিয সুপাকটং সুৰিভূতমেৰ হোতি, তথা ঞেয্যাৰরণস্স সুপ্পহীনত্তাতি আহ ‘‘বুদ্ধা পনা’’তিআদি.

তত্থ সীহোক্কন্তৰসেনাতি সীহগতিপতনৰসেন. যং যং ঠানং আকঙ্খন্তীতি যস্মিং কপ্পে যস্মিং ভৰে যং যং ঠানং জানিতুং ইচ্ছন্তি. তং সব্বং সরন্তিযেৰাতি ঞাতুং ইচ্ছিতং তং সব্বং সরন্তিযেৰ, ন ন সরন্তি. বুদ্ধানঞ্হি নেৰ খন্ধপটিপাটিকিচ্চং, ন চ চুতিপটিসন্ধিৰসেন সঙ্কমনকিচ্চং অত্থি. তেসঞ্হি অনেকাসু কপ্পকোটীসু হেট্ঠা ৰা উপরি ৰা যং যং ঠানং ইচ্ছন্তি, তং তং পাকটমেৰ হোতি. তস্মা যথা পেয্যালপাল়িং পঠন্তা ‘‘পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝান’’ন্তিআদিপরিযোসানমেৰ গণ্হন্তা সঙ্খিপিত্ৰা সজ্ঝাযন্তি, ন অনুপদং, এৰং অনেকাপি কপ্পকোটিযো পেয্যালপাল়িং ৰিয সঙ্খিপিত্ৰা যং যং ইচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৰ ঞাণেন ওক্কমন্তা সীহোক্কন্তৰসেন গচ্ছন্তি. এৰং গচ্ছন্তানঞ্চ তেসং ঞাণং যথা নাম কতৰালৰেধিপরিচযস্স সরভঙ্গসদিসস্স ধনুগ্গহস্স খিত্তো সরো অন্তরন্তরা রুক্খলতাদীসু অসজ্জমানো লক্খেযেৰ পততি ন সজ্জতি ন ৰিরজ্ঝতি, এৰং অন্তরন্তরাসু জাতীসু ন সজ্জতি ন ৰিরজ্ঝতি, অসজ্জমানং অৰিরজ্ঝমানং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানংযেৰ গণ্হাতি.

অতীতভৰে খন্ধা তপ্পটিবদ্ধনামগোত্তানি চ সব্বং পুব্বেনিৰাসন্ত্ৰেৰ সঙ্গহিতানীতি আহ ‘‘কিং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাস’’ন্তি. মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমো ৰিয তমোতি আহ ‘‘স্ৰেৰ মোহো’’তিআদি. ওভাসকরণট্ঠেনাতি কাতব্বতো করণং, ওভাসোৰ করণং ওভাসকরণং, অত্তনো পচ্চযেহি ওভাসভাৰেন নিব্বত্তেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. সেসং পসংসাৰচনন্তি পটিপক্খৰিধমনপৰত্তিৰিসেসানং বোধনতো ৰুত্তং. অৰিজ্জা ৰিহতাতি এতেন ৰিজাননট্ঠেন ৰিজ্জাতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. কস্মা? যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্নাতি এতেন ৰিজ্জাপটিপক্খা অৰিজ্জা, পটিপক্খতা চস্সা পহাতব্বভাৰেন ৰিজ্জায চ পহাযকভাৰেনাতি দস্সেতি. এস নযো ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযেতি ইমিনা তমো ৰিহতো ৰিনট্ঠো. কস্মা? যস্মা আলোকো উপ্পন্নোতি ইমমত্থং অতিদিসতি. কিলেসানং আতাপনপরিতাপনট্ঠেন ৰীরিযং আতাপোতি আহ ‘‘ৰীরিযাতাপেন আতাপিনো’’তি, ৰীরিযৰতোতি অত্থো. পেসিতচিত্তস্সাতি যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিং পতিৰিস্সট্ঠচিত্তস্স. যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতোতি অঞ্ঞস্সপি কস্সচি মাদিসস্সাতি অধিপ্পাযো. পধানানুযোগস্সাতি সম্মপ্পধানমনুযুত্তস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্তা ৰুত্তনযত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পুব্বেনিৰাসকথা নিট্ঠিতা.