দুতিযজ্ঝানকথা
ৰূপসমাতি ৰূপসমহেতু. ৰূপসমোতি চেত্থ পহানং অধিপ্পেতং, তঞ্চ ৰিতক্কৰিচারানং অতিক্কমো অত্থতো দুতিযজ্ঝানক্খণে অনুপ্পাদোতি আহ ‘‘সমতিক্কমা’’তিআদি. কতমেসং পনেত্থ ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো অধিপ্পেতো, কিং পঠমজ্ঝানিকানং, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকানন্তি, কিঞ্চেত্থ – যদি পঠমজ্ঝানিকানং, নত্থি তেসং ৰূপসমো. ন হি কদাচি পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচাররহিতং অত্থি. অথ দুতিযজ্ঝানিকানং, এৰম্পি নত্থেৰ ৰূপসমো সব্বেন সব্বং তেসং তত্থ অভাৰতোতি ইমং অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. যস্মা দিট্ঠাদীনৰস্স তংতংঝানক্খণে অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং ৰূপসমনং অধিপ্পেতং, ৰিতক্কাদযো এৰ চ ঝানঙ্গভূতা তথা করীযন্তি, ন তংসম্পযুত্তা ফস্সাদযো, তস্মা ৰিতক্কাদীনংযেৰ ৰূপসমাধিৰচনং ঝানে আগতং. যস্মা পন ৰিতক্কাদীনং ৰিয তংসম্পযুত্তধম্মানম্পি ‘‘এতেন এতং ওল়ারিক’’ন্তি আদীনৰদস্সনং সুত্তে আগতং, তস্মা অৰিসেসেন ৰিতক্কাদীনং তংসহগতানঞ্চ ৰূপসমাদিকে ৰত্তব্বে ৰিতক্কাদীনংযেৰ ৰূপসমো ৰুচ্চমানো অধিকৰচনং অঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি কত্ৰা কঞ্চি ৰিসেসং দীপেতীতি দস্সেন্তো ‘‘ওল়ারিকস্স পনা’’তিআদিমাহ. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যেহি ৰিতক্কৰিচারেহি পঠমজ্ঝানস্স ওল়ারিকতা, তেসং সমতিক্কমা দুতিযজ্ঝানস্স সমধিগমো, ন সভাৰতো অনোল়ারিকানং ফস্সাদীনং সমতিক্কমাতি অযমত্থো ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি এতেন দীপিতো, তস্মা ‘‘কিং পঠমজ্ঝানিকানং ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো ইধাধিপ্পেতো, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকান’’ন্তি এদিসী চোদনা অনোকাসাৰ. ‘‘পীতিযা চ ৰিরাগা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. তস্মা ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখসমতিক্কমৰচনানি ওল়ারিকোল়ারিকঙ্গসমতিক্কমা দুতিযাদিঅধিগমদীপকানীতি তেসং একদেসভূতং ৰিতক্কৰিচারসমতিক্কমৰচনং অৰযৰেন সমুদাযোপলক্খণনযেন তং দীপকং ৰুত্তং. ৰিসুং ৰিসুং ঠিতেপি হি ৰিতক্কৰিচারসমতিক্কমৰচনাদিকে পহেয্যঙ্গনিদ্দেসতাসামঞ্ঞেন চিত্তেন সমূহতো গহিতে ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনস্স তদেকদেসতা হোতীতি. অথ ৰা ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেনেৰ তংসমতিক্কমা দুতিযাদিঅধিগমদীপকেন পীতিৰিরাগাদিৰচনানং পীতিআদিসমতিক্কমা ততিযাদিঅধিগমদীপকতা দীপিতা হোতীতি তস্স তংদীপকতা ৰুত্তা. এৰঞ্হি অৰযৰেন সমুদাযোপলক্খণং ৰিনা ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেন পীতিৰিরাগাদিৰচনানং সৰিসযে সমানব্যাপারতা দস্সিতা হোতি.
অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, ন অজ্ঝত্তজ্ঝত্তাদীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেত’’ন্তি. তত্থ কারণমাহ ‘‘ৰিভঙ্গে পনা’’তিআদি. পন-সদ্দোপি অপিসদ্দত্থো, ৰিভঙ্গেপীতি অত্থো. অযমেৰ ৰা পাঠো.
নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিযাতি নীলযোগতো ৰত্থং নীলং ৰিযাতি অধিপ্পাযো. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পেতি ‘‘চেতো সম্পসাদযতী’’তি এতস্মিং পক্খে. চেতসোতি চ উপযোগত্থে সামিৰচনং. পুরিমস্মিন্তি ‘‘সম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদন’’ন্তি ৰুত্তপক্খে. চেতসোতি সম্বন্ধে সামিৰচনং. ‘‘যাৰ ন পরে একগতে করোমী’’তিআদীসু সেট্ঠৰচনোপি একসদ্দো লোকে দিস্সতীতি আহ ‘‘সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৰুচ্চতী’’তি. ‘‘একাকীহি খুদ্দকেহি জিত’’ন্তিআদীসু অসহাযত্থোপি একসদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘একো অসহাযো হুত্ৰা’’তি. সদ্ধাদযোপি কামং সম্পযুত্তধম্মানং সাধারণতো চ অসাধারণতো চ পচ্চযা হোন্তিযেৰ, সমাধি পন ঝানক্খণে সম্পযুত্তধম্মানং অৰিক্খেপলক্খণে ইন্দট্ঠকরণেন সাতিসযং পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘সম্পযুত্তধম্মে…পে… অধিৰচন’’ন্তি আহ.
‘‘সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি ৰিসেসনদ্ৰযং ঝানস্স অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন গহিতং. স্ৰাযমতিসযো যথা ইমস্মিং ঝানে লব্ভতি, ন তথা পঠমজ্ঝানেতি ইমং ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণে আহননপরিযাহননৰসেন অনুমজ্জনঅনুযুজ্জনৰসেন চ পৰত্তমানা ধম্মা সতিপি নীৰরণপ্পহানেন কিলেসকালুস্সিযাপগমে সম্পযুত্তানং কিঞ্চি খোভং করোন্তা ৰিয তেহি চ তে ন সন্নিসিন্না হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন…পে… ন সুপ্পসন্ন’’ন্তি. তত্থ খুদ্দিকা ঊমিযো ৰীচিযো, মহতিযো তরঙ্গা. সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটোতি সতিপি ইন্দ্রিযসমত্তে ৰীরিযসমতায চ তেনেৰ খোতেন সম্পসাদাভাৰেন চ বহলে ৰিয জলে মচ্ছো সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো. ৰিতক্কৰিচারপলিবোধাভাৰেনাতি এত্থ যথাৰুত্তখোভো এৰ পলিবোধো. এৰং ৰুত্তেনাতি যস্সা সদ্ধায ৰসেন সম্পসাদনং, যস্সা চ চিত্তেকগ্গতায ৰসেন একোদিভাৰন্তি চ ঝানং ৰুত্তং, তাসং এৰ ‘‘সদ্দহনা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৭৪) পৰত্তিআকারৰিসেসৰিভাৰনৰসেন ৰুত্তেন তেন ৰিভঙ্গপাঠেন. অযং অত্থৰণ্ণনাতি ‘‘সম্পসাদনযোগতো, সম্পসাদনতো ৰা সম্পসাদনং. একোদিং ভাৰেতীতি একোদিভাৰন্তি ঝানং ৰুত্ত’’ন্তি এৰং পৰত্তা অযং অত্থৰণ্ণনা. অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি চেৰ সমেতি চ, এৰং ৰেদিতব্বাতি কথং পনাযং অত্থৰণ্ণনা তেন ৰিভঙ্গপাঠেন সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি, ননু ঝানৰিভঙ্গে ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘যা সদ্ধা সদ্দহনা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৭৪) সদ্ধাযেৰ ৰুত্তা, ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি চ পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘যা চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৰট্ঠিতী’’তিআদিনা সমাধিস্সেৰ নিদ্দেসো কতো, অট্ঠকথাযং পন ‘‘সম্পসাদনং একোদিভাৰ’’ন্তি ঝানমেৰ ৰুত্তন্তি অট্ঠকথায ৰিভঙ্গপাঠেন সদ্ধিং ৰিরোধো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ৰিভঙ্গেপি ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন নিদ্দেসস্স কতত্তা. তথা হি যেন সম্পসাদনেন যোগা ঝানং ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং ‘‘যা সদ্ধা সদ্দহনা’’তিআদিনা দস্সিতে সম্পসাদনং ঝানন্তি সমানাধিকরণনিদ্দেসেনেৰ তংযোগা ঝানে তংসদ্দপ্পৰত্তি দস্সিতা হোতি. ‘‘একোদিভাৰ’’ন্তি চ পদং উদ্ধরিত্ৰা একোদিম্হি দস্সিতে একোদিভাৰং ঝানন্তি সমানাধিকরণনিদ্দেসেনেৰ ঝানস্স একোদিৰড্ঢনতা ৰুত্তাৰ হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ব্যঞ্জনৰিচারং অকত্ৰা ধম্মমত্তমেৰ নিদ্দিট্ঠন্তি অৰিরোধো যুত্তো.
যং পন ৰুত্তং টীকাকারেহি আচরিযধম্মপালত্থেরাদীহি ‘‘যদি একোদীতি সমাধিস্স গহণং অধিপ্পেতং, তদা ‘একোদিভাৰ’ন্তি পদং উদ্ধরিত্ৰা সমাধিস্স নিদ্দেসো ন কত্তব্বো সিযা. তস্মা একোদিভাৰসদ্দো এৰ সমাধিম্হি পৰত্তো সম্পসাদনসদ্দো ৰিয ঝানে পৰত্ততীতি যুত্ত’’ন্তি, তং অট্ঠকথায ৰিরুজ্ঝতি. তস্মা সো অট্ঠকথানিরপেক্খো ৰিসুংযেৰেকো অত্থৰিকপ্পোতি গহেতব্বং. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারুল়্হত্তা একং উদেতীতি একোদীতি তথাৰিধসমাধিযুত্তং ঝানচিত্তমেৰ গহেত্ৰা একোদিস্স ভাৰো একোদিভাৰোতি সমাধিস্স গহণং সক্কা ৰত্তুন্তি. যো পনাযং তেসমভিনিৰেসো ‘‘একোদীতি সমাধিস্স গহণে সতি ‘একোদিভাৰ’ন্তি পদং উদ্ধরিত্ৰা সমাধিস্স নিদ্দেসো ন কত্তব্বো সিযা’’তি, সো অনেকন্তিকত্তা অযুত্তো. অঞ্ঞত্থপি হি ব্যঞ্জনৰিচারং অকত্ৰা অত্থমত্তস্সেৰ বাহুল্লেন ৰিভঙ্গে নিদ্দেসো দিস্সতি.
সন্তাতি সমং নিরোধং গতা. সমিতাতি ভাৰনায সমং গমিতা নিরোধিতা. ৰূপসন্তাতি ততো এৰ সুট্ঠু উপসন্তা. অত্থঙ্গতাতি অত্থং ৰিনাসং গতা. অব্ভত্থঙ্গতাতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা ৰুত্তং. অপ্পিতাতি গমিতা ৰিনাসং গতা. সোসিতাতি পৰত্তিসঙ্খাতস্স সন্তানস্স অভাৰেন সোসং সুক্খভাৰং গতা. ব্যন্তীকতাতি ৰিগতন্তা কতা.
অযমত্থোতি ভাৰনায পহীনত্তা ৰিতক্কৰিচারানং অভাৰসঙ্খাতো অত্থো. চোদকেন ৰুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৰা পরিহরিতুং ‘‘এৰমেতং সিদ্ধোৰাযমত্থো’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন পনেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এতন্তি ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি এতং ৰচনং. তদত্থদীপকন্তি তস্স ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তসঙ্খাতস্স অত্থস্স দীপকং. ন কিলেসকালুস্সিযস্সাতি উপচারক্খণে ৰিয নীৰরণসঙ্খাতস্স কিলেসসঙ্খোভস্স ৰূপসমা ন সম্পসাদনন্তি অত্থো. ননু চ ‘‘পুরিমং ৰত্ৰাপি ৰত্তব্বমেৰা’’তি ইদং কস্মা ৰুত্তং. তথা হি দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমূপাযদীপকেন অজ্ঝত্তং সম্পসাদনতায চেতসো একোদিভাৰতায চ হেতুদীপকেন অৰিতক্কঅৰিচারভাৰহেতুদীপকেন চ ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেনেৰ ৰিতক্কৰিচারাভাৰো দীপিতোতি, কিং পুন অৰিতক্কঅৰিচারৰচনেন কতেনাতি? ন, অদীপিতত্তা. ন হি ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনেন ৰিতক্কৰিচারানং অপ্পৰত্তি ৰুত্তা হোতি. ৰিতক্কৰিচারেসু হি তণ্হাপ্পহানং এতেসং ৰূপসমনং. ওল়ারিকঙ্গমুখেন হি তংতংঝাননিকন্তিযা ৰিক্খম্ভনং ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনাদীহি পকাসিতং. যতো ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিরত্তভাৰদীপকং ৰিতক্কৰিচারৰূপসমৰচনং, যে চ সঙ্খারেসু তণ্হাপ্পহানং করোন্তি, তেসু মগ্গেসু পহীনতণ্হেসু চ ফলেসু সঙ্খারপ্পৰত্তি হোতি, এৰমিধাপি ৰিক্খম্ভিতৰিতক্কৰিচারতণ্হস্স দুতিযজ্ঝানস্স ৰিতক্কৰিচারসম্পযোগো পুরিমেন ন নিৰারিতো সিযাতি তন্নিৰারণত্থং আৰজ্জিতুকামতাদিঅতিক্কমো চ তেসং ৰূপসমোতি দস্সনত্থঞ্চ ‘‘অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি ৰুত্তং. পঠমজ্ঝানং দুতিযজ্ঝানস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘পঠমজ্ঝানসমাধিতো’’তি. পঠমম্পীতি পঠমজ্ঝানম্পি.
গণনানুপুব্বতোতিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এত্থাপি ‘‘দুতিযং উপ্পন্নন্তিপি দুতিয’’ন্তি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভঙ্গপাঠেন সাধেন্তো আহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. যং পন ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫৮০) ‘‘ঝানন্তি সম্পসাদো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি ৰুত্তং, তং সপরিক্খারং ঝানং দস্সেতুং পরিযাযেন ৰুত্তং. রথস্স পণ্ডুকম্বলং ৰিয হি সম্পসাদো ঝানস্স পরিক্খারো, ন ঝানঙ্গন্তি আহ ‘‘পরিযাযোযেৰ চেসো’’তি. নিপ্পরিযাযতো পন উপনিজ্ঝানলক্খণপ্পত্তানং অঙ্গানং ৰসেন তিৰঙ্গিকমেৰেতং হোতীতি আহ ‘‘সম্পসাদনং পন ঠপেত্ৰা’’তিআদি.
দুতিযজ্ঝানকথা নিট্ঠিতা.