ততিযজ্ঝানকথা
ৰিরজ্জনং ৰিরাগো. তং পন ৰিরজ্জনং নিব্বিন্দনমুখেন হীল়নং ৰা তপ্পটিবদ্ধরাগপ্পহানং ৰাতি দস্সেতুং ‘‘তস্সা পীতিযা জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা’’তি ৰুত্তং. উভিন্নমন্তরাতি পীতিযা ৰিরাগাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং পদানং অন্তরা, মজ্ঝেতি অত্থো. সম্পিণ্ডনং সমুচ্চযো. মগ্গোতি উপাযো. দুতিযজ্ঝানস্স হি পটিলাভং ৰিনা ততিযজ্ঝানস্স অধিগমো ন হোতীতি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো ততিযজ্ঝানাধিগমস্স উপাযো. তদধিগমাযাতি ততিযমগ্গাধিগমায.
উপপত্তিতোতি সমৰাহিতভাৰেন পতিরূপতো ঝানুপেক্খাপি সমৰাহিতমেৰ অন্তোনীতং কত্ৰা পৰত্ততীতি আহ ‘‘সমং পস্সতী’’তি. ৰিসদাযাতি সংকিলেসৰিগমেন পরিব্যত্তায. ৰিপুলাযাতি সাতিসযং মহগ্গতভাৰপ্পত্তিতো মহতিযা. থামগতাযাতি পীতিৰিগমেন থিরভাৰপ্পত্তায. ননু চেত্থ উপেক্খাৰেদনাৰ ন সম্ভৰতি, তস্মা কথমযং ততিযজ্ঝানসমঙ্গী উপেক্খায সমন্নাগতত্তা ‘‘উপেক্খকো’’তি ৰুচ্চতীতি চে? ন কেৰলং ৰেদনুপেক্খাৰ উপেক্খাতি ৰুচ্চতি, অথ খো অঞ্ঞাপি উপেক্খা ৰিজ্জন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উপেক্খা পন দসৰিধা হোতী’’তিআদি. তত্থ (ধ. স. অট্ঠ. ১৬৩; ৰিসুদ্ধি. ১.৮৪) ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তি (অ. নি. ৬.১) এৰমাগতা খীণাসৰস্স ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনাকারভূতা উপেক্খা ছল়ঙ্গুপেক্খা নাম.
যা পন ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৮) এৰমাগতা সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা নাম.
যা ‘‘উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি (ম. নি. ১.২৭; সং. নি. ৫.১৮২, ১৯০-১৯১) এৰমাগতা সহজাতধম্মানং মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা নাম.
যা পন ‘‘কালেন কালং উপেক্খানিমিত্তং মনসি করোতী’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) এৰমাগতা অনচ্চারদ্ধনাতিসিথিলৰীরিযসঙ্খাতা উপেক্খা, অযং ৰীরিযুপেক্খা নাম.
যা –
‘‘কতি সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, কতি সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি? অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি.
‘‘কতমা অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি? পঠমজ্ঝানপটিলাভত্থায নীৰরণে পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, দুতিযজ্ঝানপটিলাভত্থায ৰিতক্কৰিচারে পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, ততিযজ্ঝানপটিলাভত্থায পীতিং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, চতুত্থজ্ঝানপটিলাভত্থায সুখদুক্খে পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায রূপসঞ্ঞং পটিঘসঞ্ঞং নানত্তসঞ্ঞং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, ইমা অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি.
‘‘কতমা দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি? সোতাপত্তিমগ্গপটিলাভত্থায উপ্পাদং পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং গতিং নিব্বত্তিং উপপত্তিং জাতিং জরং ব্যাধিং মরণং সোকং পরিদেৰং উপাযাসং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থায উপ্পাদং পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, সকদাগামিমগ্গপঅলাভত্থায…পে… সকদাগামিফলসমাপত্তত্থায…পে… অনাগামিমগ্গপটিলাভত্থায…পে… অনাগামিফলসমাপত্তত্থায…পে… অরহত্তমগ্গপটিলাভত্থায উপ্পাদং পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং গতিং নিব্বত্তিং উপপত্তিং জাতিং জরং ব্যাধিং মরণং সোকং পরিদেৰং উপাযাসং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, অরহত্তফলসমাপত্তত্থায…পে… সুঞ্ঞতৰিহারসমাপত্তত্থায…পে… অনিমিত্তৰিহারসমআপত্তত্থায উপ্পাদং পৰত্তং নিমিত্তং আযূহনং পটিসন্ধিং পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণং, ইমা দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৫৭) –
এৰমাগতা নীৰরণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাকারভূতা উপেক্খা, অযং সঙ্খারুপেক্খা নাম.
তত্থ নীৰরণে পটিসঙ্খাতি পঞ্চ নীৰরণানি পহাতব্বভাৰেন পটিসঙ্খায, পরিগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. সন্তিট্ঠনাতি নীৰরণানং পহানাভিমুখীভূতত্তা তেসং পহানেপি অব্যাপারভাৰূপগমনেন মজ্ঝত্ততায সন্তিট্ঠনা. সঙ্খারুপেক্খাসূতি নীৰরণপ্পহানে ব্যাপারাকরণেন নীৰরণসঙ্খাতানং সঙ্খারানং উপেক্খনাসূতি অত্থো. এস নযো ৰিতক্কৰিচারাদীসু উপ্পাদাদীসু চ. তত্থ উপ্পাদন্তি পুরিমকম্মপচ্চযা খন্ধানং ইধ উপ্পত্তিমাহ. পৰত্তন্তি তথাউপ্পন্নস্স পৰত্তিং. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি তেভূমকং সঙ্খারগতং নিমিত্তভাৰেন উপট্ঠানতো. আযূহনন্তি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. পটিসন্ধিন্তি আযতিং উপপত্তিং. গতিন্তি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. নিব্বত্তিন্তি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তিন্তি ৰিপাকপ্পৰত্তিং. জাতিন্তি জরাদীনং পচ্চযভূতং ভৰপচ্চযা জাতিং. জরামরণাদযো পাকটা এৰ.
এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৰ সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স ৰিসযৰসেন ৰুত্তা, সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেন. নিব্বত্তি জাতীতি ইদঞ্হি দ্ৰযং উপ্পাদস্স চেৰ পটিসন্ধিযা চ ৰেৰচনং. গতি উপপত্তি চাতি ইদং দ্ৰযং পৰত্তস্স, জরাদযো নিমিত্তস্সাতি ৰেদিতব্বং. ননু চেত্থ চতূসু মগ্গৰারেসু ‘‘উপ্পাদ’’ন্তিআদীনি পঞ্চ মূলপদানি, ‘‘গতী’’তিআদীনি দস ৰেৰচনপদানীতি পন্নরস পদানি ৰুত্তানি, ছসু পন ফলসমাপত্তিৰারেসু পঞ্চ মূলপদানেৰ ৰুত্তানি, তং কস্মাতি চে? সঙ্খারুপেক্খায তিক্খভাৰে সতি কিলেসপ্পহানসমত্থস্স মগ্গস্স সব্ভাৰতো তস্সা তিক্খভাৰদস্সনত্থং ৰেৰচনপদেহি সহ দল়্হং কত্ৰা মূলপদানি ৰুত্তানি, ফলস্স নিরুস্সাহভাৰেন সন্তসভাৰত্তা মগ্গাযত্তত্তা চ মন্দভূতাপি সঙ্খারুপেক্খা ফলস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সনত্থং মূলপদানেৰ ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.
তত্থ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গপটিলাভত্থাযা’’তিআদীসু চতূসু মগ্গৰারেসু সুঞ্ঞতানিমিত্তপ্পণিহিতমগ্গানং অঞ্ঞতরো ৰুত্তো. ‘‘সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থাযা’’তিআদীসু চতূসু ফলৰারেসু পন অপ্পণিহিতফলসমাপত্তি ৰেদিতব্বা. কস্মা? সুঞ্ঞতৰিহারসমাপত্তত্থায অনিমিত্তৰিহারসমাপত্তত্থাযাতি ইতরাসং দ্ৰিন্নং ফলসমাপত্তীনং ৰিসুং ৰুত্তত্তা. অনিচ্চানুপস্সনাৰুট্ঠানৰসেন হি অনিমিত্তমগ্গো, তথেৰ ফলসমাপত্তিকালে অনিমিত্তফলসমাপত্তি, দুক্খানুপস্সনাৰুট্ঠানৰসেন অপ্পণিহিতমগ্গফলসমাপত্তিযো, অনত্তানুপস্সনাৰুট্ঠানৰসএন সুঞ্ঞতমগ্গফলসমাপত্তিযো সুত্তন্তনযেন ৰেদিতব্বা. এৰঞ্চ কত্ৰা সুঞ্ঞতাদিৰিমোক্খৰসেন মগ্গুপ্পত্তিহেতুভূতা চতস্সো, তথা অপ্পণিহিতফলসমাপত্তিযা চতস্সো, সুঞ্ঞতৰিহারঅনিমিত্তৰিহারৰসেন দ্ৰেতি দস সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনাপঞ্ঞা ৰুত্তা, সমথসঙ্খারুপেক্খা পন অপ্পনাৰীথিযা আসন্নপুব্বভাগে বলপ্পত্তং ভাৰনামযঞাণং.
যা পন ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগত’’ন্তি (ধ. স. ১৫০) এৰমাগতা অদুক্খমসুখসঞ্ঞিতা উপেক্খা, অযং ৰেদনুপেক্খা নাম.
যা ‘‘যদত্থি যং ভূতং, তং পজহতি, উপেক্খং পটিলভতী’’তি (ম. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫) এৰমাগতা ৰিচিননে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং ৰিপস্সনুপেক্খা নাম.
তত্থ যদত্থি যং ভূতন্তি খন্ধপঞ্চকং, তং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন পজহতি. উপেক্খং পটিলভতীতি দিট্ঠসোৰত্তিকত্তযস্স সপ্পস্স লক্খণৰিচিননে ৰিয দিট্ঠলক্খণত্তযস্স খন্ধপঞ্চকস্স সঙ্খারলক্খণৰিচিননে উপেক্খং পটিলভতীতি অত্থো.
যা পন ছন্দাদীসু যেৰাপনকেসু আগতা সহজাতানং সমপ্পৰত্তিহেতুভূতা উপেক্খা, অযং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা নাম.
যা ‘‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ১.২৩০; ধ. স. ১৬৩) এৰমাগতা অগ্গসুখেপি তস্মিং অপক্খপাতজননী উপেক্খা, অযং ঝানুপেক্খা নাম.
যা পন ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝান’’ন্তি (দী. নি. ১.২৩২; ধ. স. ১৬৫) এৰমাগতা সব্বপচ্চনীকপরিসুদ্ধা পচ্চনীকৰূপসমনেপি অব্যাপারভূতা উপেক্খা, অযং পারিসুদ্ধুপেক্খা নাম.
তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা চ ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা চ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা চ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ ঝানুপেক্খা চ পারিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ হোতি. তেন তেন অৰত্থাভেদেন পনস্সা অযং ভেদো একস্সপি সতো সত্তস্স কুমারযুৰথেরসেনাপতিরাজাদিৰসেন ভেদো ৰিয. তস্মা তাসু যত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা, ন তত্থ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খাদযো. যত্থ ৰা পন বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা, ন তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খাদযো হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. যথা চেতাসং অত্থতো একীভাৰো, এৰং সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি. পঞ্ঞা এৰ হি সা কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না. যথা হি পুরিসস্স সাযং গেহং পৰিট্ঠং সপ্পং অজপদদণ্ডং গহেত্ৰা পরিযেসমানস্স তং থুসকোট্ঠকে নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘সপ্পো নু খো, নো’’তি অৰলোকেন্তস্স সোৰত্তিকত্তযং দিস্ৰা নিব্বেমতিকস্স ‘‘সপ্পো, ন সপ্পো’’তি ৰিচিননে মজ্ঝত্ততা হোতি, এৰমেৰ যা আরদ্ধৰিপস্সকস্স ৰিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযে দিট্ঠে সঙ্খারানং অনিচ্চভাৰাদিৰিচিননে মজ্ঝত্ততা উপ্পজ্জতি, অযং ৰিপস্সনুপেক্খা. যথা পন তস্স পুরিসস্স অজপদেন দণ্ডেন গাল়্হং সপ্পং গহেত্ৰা ‘‘কিন্তাহং ইমং সপ্পং অৰিহেঠেন্তো অত্তানঞ্চ ইমিনা অডংসাপেন্তো মুঞ্চেয্য’’ন্তি মুঞ্চনাকারমেৰ পরিযেসতো গহণে মজ্ঝত্ততা হোতি, এৰমেৰ যা লক্খণত্তযস্স দিট্ঠত্তা আদিত্তে ৰিয তযো ভৰে পস্সতো সঙ্খারগ্গহণে মজ্ঝত্ততা, অযং সঙ্খারুপেক্খা. ইতি ৰিপস্সনুপেক্খায সিদ্ধায সঙ্খারুপেক্খাপি সিদ্ধাৰ হোতি. ইমিনা পনেসা ৰিচিননগহণেসু মজ্ঝত্তসঙ্খাতেন কিচ্চেন দ্ৰিধা ভিন্না. ৰীরিযুপেক্খা পন ৰেদনুপেক্খা চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অৰসেসাহি চ অত্থতো ভিন্না এৰাতি.
ইমাসং পন দসন্নম্পি উপেক্খানং ভূমিপুগ্গলাদিৰসেন ৰিভাগো তত্থ তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰমযং দসৰিধাপী’’তিআদি. তত্থ ভূমিপুগ্গলচিত্তারম্মণতোতি ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা কামাৰচরা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা রূপাৰচরা’’তি এৰমাদিনা ভূমিতো. ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা খীণাসৰস্সেৰ, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা তিণ্ণম্পি পুথুজ্জনসেক্খাসেক্খান’’ন্তি এৰমাদিনা পুগ্গলতো. ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা সোমনস্সুপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা’’তিআদিনা চিত্ততো. ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা ছল়ারম্মণা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা ধম্মারম্মণা’’তিআদিনা আরম্মণতো. খন্ধসঙ্গহএকক্খণকুসলত্তিকসঙ্খেপৰসেনাতি ‘‘ৰেদনুপেক্খা ৰেদনাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা, ইতরা নৰ সঙ্খারক্খন্ধেনা’’তি খন্ধসঙ্গহৰসেন. ছল়ঙ্গুপেক্খা ব্রহ্মৰিহারবোজ্ঝঙ্গঝানপারিসুদ্ধিতত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ অত্থতো একা, তস্মা একক্খণে তাসু একায সতি ন ইতরা, তথা সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খাপি ৰেদিতব্বা, ৰেদনাৰীরিযুপেক্খানং একক্খণে সিযা উপ্পত্তীতি এৰং একক্খণৰসেন. ছল়ঙ্গুপেক্খা অব্যাকতা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা কুসলাব্যাকতা, তথা সেসা, ৰেদনুপেক্খা পন সিযা অকুসলাপীতি এৰং কুসলত্তিকৰসেন. দসপেতা সঙ্খেপতো চত্তারোৰ ধম্মা ৰীরিযৰেদনাতত্রমজ্ঝত্ততাঞাণৰসেনাতি এৰং সঙ্খেপৰসেন.
ইদানি ইধাধিপ্পেতায ঝানুপেক্খায লক্খণাদিং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘লক্খণাদিতো পনা’’তিআদি. তত্থ অনাভোগরসাতি পণীতসুখেপি তস্মিং অৰনতিপটিপক্খকিচ্চাতি অত্থো. অব্যাপারপচ্চুপট্ঠানাতি সতিপি সুখপারমিপ্পত্তিযং তস্মিং সুখে অব্যাৰটা হুত্ৰা পচ্চুপতিট্ঠতি, সম্পযুত্তানং ৰা তত্থ অব্যাপারং পচ্চুপট্ঠপেতীতি অত্থো. সম্পযুত্তধম্মানং খোভং উপ্পিলৰঞ্চ আৰহন্তেহি ৰিতক্কাদীহি অভিভূতত্তা অপরিব্যত্তং তত্থ তত্রমজ্ঝত্ততায কিচ্চং, তদভাৰতো ইধ পরিব্যত্তন্তি আহ ‘‘অপরিব্যত্তকিচ্চতো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘অপরিব্যত্তং হী’’তিআদি.
ইদানি সতো চ সম্পজানোতি এত্থ ‘‘ৰুচ্চতী’’তি অজ্ঝাহরিতব্বং. সরতীতি ইমিনা ‘‘সতো’’তি পদস্স কত্তুসাধনতমাহ. সম্পজানাতীতি সম্মদেৰ পজানাতি. পুগ্গলেনাতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন. সরণং চিন্তনং উপট্ঠানং লক্খণমেতিস্সাতি সরণলক্খণা. সম্মুস্সনপটিপক্খো অসম্মুস্সনং কিচ্চং এতিস্সাতি অসম্মুস্সনরসা. কিলেসেহি আরক্খা হুত্ৰা পচ্চুপতিট্ঠতি, ততো ৰা আরক্খং পচ্চুপট্ঠপেতীতি আরক্খপচ্চুপট্ঠানা. অসম্মুয্হনং সম্মদেৰ পজাননং, সম্মোহপটিপক্খো ৰা অসম্মোহো লক্খণমেতস্সাতি অসম্মোহলক্খণং. তীরণং কিচ্চস্স পারগমনং. পৰিচযো ৰীমংসা. কামং উপচারজ্ঝানাদিং উপাদায পঠমদুতিযজ্ঝানানিপি সুখুমানেৰ, ইমং পন উপরিমজ্ঝানং উপাদায ‘‘ওল়ারিকত্তা পন তেসং ঝানান’’ন্তি ৰুত্তং, সা চ ওল়ারিকতা ৰিতক্কাদিথূলঙ্গতায ৰেদিতব্বা. কেচি ‘‘বহুচেতসিকতাযা’’তি চ ৰদন্তি. ভূমিযং ৰিয পুরিসস্সাতি পুরিসস্স ভূমিযং গতি ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. গতি সুখা হোতীতি তেসু ঝানেসু গতি সুখা হোতি. অব্যত্তং তত্থ সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চন্তি ‘‘ইদং নাম দুক্করং করীযতী’’তি ৰত্তব্বস্স অভাৰতো ৰুত্তং. ওল়ারিকঙ্গপ্পহানেন পন সুখুমত্তাতি অযমত্থো কামং দুতিযজ্ঝানেপি সম্ভৰতি, তথাপি যেভুয্যেন অৰিপ্পযোগীভাৰেন ৰত্তমানেসু পীতিসুখেসু পীতিসঙ্খাতস্স ওল়ারিকঙ্গস্স পহানেন সুখুমতায ইধ সাতিসযো সতিপঞ্ঞাব্যাপারোতি ৰুত্তং ‘‘পুরিসস্সা’’তিআদি. ধেনুং পিৰতীতি ধেনুপগো, ধেনুযা খীরং পিৰন্তোতি ৰুত্তং হোতি. পুনদেৰ পীতিং উপগচ্ছেয্যাতি হানভাগিযং ঝানং সিযা, দুতিযজ্ঝানমেৰ সম্পজ্জেয্যাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পীতিসম্পযুত্তমেৰ সিযা’’তি. ইদঞ্চ অতিমধুরং সুখন্তি ততিযজ্ঝানে সুখং সন্ধাযাহ, অতিমধুরতা চস্স পহাসোদগ্যসভাৰায পীতিযা অভাৰেনেৰ ৰেদিতব্বা. ইদন্তি ‘‘সতো সম্পজানো’’তি পদদ্ৰযং.
সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেসিন্তি এত্থ কথমাভোগেন ৰিনা সুখপটিসংৰেদনাতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখং, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেসি’’ন্তি আহাতি যোজেতব্বং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ‘‘সুখং ৰেদযামী’’তি এৰমাভোগে অসতিপি নামকাযেন চেতসিকসুখং, কাযিকসুখহেতুরূপসমুট্ঠাপনেন কাযিকসুখঞ্চ ঝানসমঙ্গী পটিসংৰেদেতীতি ৰুচ্চতীতি. তস্সাতি ঝানসমঙ্গিনো. যং ৰা তন্তি যং ৰা তং যথাৰুত্তং নামকাযসম্পযুত্তং সুখং. তংসমুট্ঠানেনাতি ততো সমুট্ঠিতেন অতিপণীতেন রূপেন অস্স ঝানসমঙ্গিনো রূপকাযো যস্মা ফুটো, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তোতি সম্বন্ধিতব্বং. যস্সাতি রূপকাযস্স. ফুটত্তাতি ব্যাপিতত্তাতি অত্থো. যথা হি উদকেন ফুট্ঠসরীরস্স তাদিসে ফোট্ঠব্বে ফুট্ঠে সুখং উপ্পজ্জতি, এৰং এতেহি ঝানচিত্তসমুট্ঠিতেহি রূপেহি ফুট্ঠসরীরস্স. ঝানা ৰুট্ঠিতোপীতি ঝানম্হা ৰুট্ঠিতোপি. সুখং পটিসংৰেদেয্যাতি চিত্তসমুট্ঠিতরূপেহি অৰসেসতিসমুট্ঠিতরূপসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্নকাযৰিঞ্ঞাণেন কাযিকং সুখং পটিসংৰেদেয্য. এতমত্থন্তি ৰুত্তনযেন চেতসিককাযিকসুখপটিসংৰেদনসঙ্খাতং অত্থং.
যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো, যস্মাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যংঝানহেতূ’’তি. আচিক্খন্তীতিআদীনি পদানি কিত্তনত্থানীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পসংসন্তীতি অধিপ্পাযো’’তি. কিন্তীতি পসংসনাকারপুচ্ছা. সুখপারমিপ্পত্তেতি সুখস্স পরমং পরিযন্তং পত্তে. সুখাভিসঙ্গেনাতি সুখস্মিং আলযেন. এদিসেসু ঠানেসু সতিগ্গহণেনেৰ সম্পজঞ্ঞম্পি গহিতং হোতীতি ইধ পাল়িযং সতিযা এৰ গহিতত্তা এৰং উপট্ঠিতস্সতিতায সতিমা ইচ্চেৰ ৰুত্তং, সম্পজানোতি হেট্ঠা ৰুত্তত্তা ৰা. অসংকিলিট্ঠন্তি কিলেসেহি অসম্মিস্সত্তা অসংকিলিট্ঠং. ঝানক্খণে নিপ্পরিযাযতো চেতসিকসুখমেৰ লব্ভতীতি ‘‘সুখং নামকাযেন পটিসংৰেদেতী’’তি ৰুত্তং. ততিযন্তি গণনানুপুব্বতো ততিযন্তিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং.
ততিযজ্ঝানকথা নিট্ঠিতা.