পঠমজ্ঝানকথা

ইদানি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদিনযপ্পৰত্তায পাল়িযা ঝানৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫০৮) ৰুত্তম্পি অত্থং অট্ঠকথানযেনেৰ সংৰণ্ণেতুকামো ৰিভঙ্গপাল়িযং ৰুত্তনযেন অৰচনে কারণং দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চাপি তত্থ কতমে কামা’’তিআদিমাহ. তত্থ পত্থনাকারেন পৰত্তো দুব্বলো লোভো ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, ততো বলৰা রঞ্জনট্ঠেন রাগো, ততোপি বলৰতরো বহলরাগো ছন্দরাগো. নিমিত্তানুব্যঞ্জনানি সঙ্কপ্পেতি এতেনাতি সঙ্কপ্পো, তথাপৰত্তো লোভো. তত্থ নিমিত্তসঙ্কপ্পনা নাম অৰযৰে সমোধানেত্ৰা ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তিআদিনা একজ্ঝং কত্ৰা উপরূপরি কিলেসুপ্পত্তিযা নিমিত্তস্স কপ্পনা. অনুব্যঞ্জনসঙ্কপ্পনা পন ‘‘হত্থা সোভনা, পাদা সোভনা’’তি এৰং অনুব্যঞ্জনৰসেন ৰিভজিত্ৰা কপ্পনাতি. কিলেসানঞ্হি অনু অনু ব্যঞ্জনতো পরিব্যঞ্জনতো পরিব্যত্তিৰসেন উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰতো অনুব্যঞ্জনং হত্থপাদাদিঅৰযৰা ৰুচ্চন্তি. ততো বলৰা রঞ্জনট্ঠেন রাগো, সঙ্কপ্পৰসেনেৰ পৰত্তো ততোপি বলৰতরো সঙ্কপ্পরাগো. স্ৰাযং পভেদো একস্সেৰ লোভস্স পৰত্তিআকারৰসেন অৰত্থাভেদৰসেন চ ৰেদিতব্বো যথা ‘‘ৰচ্ছো দম্মো বলীবদ্দো’’তি. কামাতি কিলেসকামা, কামেন্তীতি কামা, কামেন্তি এতেহীতি ৰা.

সেয্যথিদন্তি ইমস্স তং কতমং, তং কথন্তি ৰা অত্থো. ৰিৰিচ্চিত্ৰাতি ৰিসুং হুত্ৰা. তেনাহ ‘‘ৰিনা হুত্ৰা অপসক্কিত্ৰা’’তি, পজহনৰসেন অপক্কমিত্ৰাতি অত্থো. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি এত্থ ৰিৰিচ্চাতি ইমিনা ৰিৰেচনং ঝানক্খণে কামানং অভাৰমত্তং ৰুত্তং. ৰিৰিচ্চেৰাতি পন ইমিনা একংসতো কামানং ৰিৰেচেতব্বতাদীপনেন তপ্পটিপক্খতা ঝানস্স কামৰিৰেকপ্পহানস্স চ ঝানাধিগমূপাযতা দস্সিতা হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পঠমজ্ঝান’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অন্ধকারে সতি পদীপো ৰিযাতি এতেন যথা পদীপাভাৰেন রত্তিযং অন্ধকারাভিভৰো, এৰং ঝানাভাৰেন চিত্তসন্ততিযং কামাভিভৰোতি দস্সেতি.

এতন্তি পুব্বপদেযেৰ অৰধারণৰচনং, ন খো পন এৰং দট্ঠব্বং ‘‘কামেহি এৰা’’তি অৰধারণস্স অকতত্তা. তন্নিস্সরণতোতি নিস্সরন্তি নিগ্গচ্ছন্তি এতেন, এত্থ ৰাতি নিস্সরণং. কে নিগ্গচ্ছন্তি? কামা. তেসং কামানং নিস্সরণং পহানং তন্নিস্সরণং, ততো কামনিস্সরণতোতি অত্থো. কথং পন সমানে ৰিক্খম্ভনে কামানমেৰেতং নিস্সরণং, ন ব্যাপাদাদীনন্তি চোদনং যুত্তিতো আগমতো চ সাধেতুং ‘‘কামধাতূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কামধাতুসমতিক্কমনতোতি সকলস্সপি কামভৰস্স সমতিক্কমপটিপদাভাৰতো. তেন ইমস্স ঝানস্স কামপরিঞ্ঞাভাৰমাহ. কামরাগপটিপক্খতোতি ‘‘ছন্দো কামো’’তিআদিনা (মহানি. ১) ৰুত্তৰিভাগস্স কিলেসকামস্স পচ্চত্থিকভাৰতো. তেন যথা মেত্তা ব্যাপাদস্স, করুণা ৰিহিংসায, এৰমিদং ঝানং কামরাগস্স উজুৰিপচ্চনীকভূতন্তি দস্সেতি. ৰিপাকেন চেত্থ কামধাতুসমতিক্কমো অত্তনো পৰত্তিক্খণে কামরাগপটিপক্খতা চ ৰেদিতব্বা. এৰমত্তনো পৰত্তিযা ৰিপাকপ্পৰত্তিযা চ কামরাগতো কামধাতুতো চ ৰিনিৰত্তসভাৰত্তা ইদং ঝানং ৰিসেসতো কামানমেৰ নিস্সরণং, স্ৰাযমত্থো পাঠাগতো এৰাতি আহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. নেক্খম্মন্তি পঠমজ্ঝানং.

কামঞ্চেত্থ তমত্থং দীপেতুং পুরিমপদেযেৰ অৰধারণং গহিতং, উত্তরপদেপি পন তং গহেতব্বমেৰ তথা অত্থসম্ভৰতোতি দস্সেতুং ‘‘উত্তরপদেপী’’তিআদি ৰুত্তং. ইতোতি কামচ্ছন্দতো. এস দট্ঠব্বোতি এস নিযমো দট্ঠব্বো. সাধারণৰচনেনাতি সব্বৰিৰেকসাধারণৰচনেন. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিৰেকা তদঙ্গৰিৰেকাদযো. কাযচিত্তউপধিৰিৰেকা কাযৰিৰেকাদযো. তযো এৰ ইধ দট্ঠব্বাতি তযো এৰ ইধ ঝানকথাযং দট্ঠব্বা সমুচ্ছেদৰিৰেকাদীনং অসম্ভৰতো. নিদ্দেসেতি মহানিদ্দেসে (মহানি. ১). তত্থ হি ‘‘উদ্দানতো দ্ৰে কামা ৰত্থুকামা কিলেসকামা চা’’তি উদ্দিসিত্ৰা তত্থ ‘‘কতমে ৰত্থুকামা মনাপিযা রূপা…পে… মনাপিযা ফোট্ঠব্বা’’তিআদিনা ৰত্থুকামা নিদ্দিট্ঠা. তে পন কামীযন্তীতি কামাতি ৰেদিতব্বা. তত্থেৰাতি নিদ্দেসেযেৰ. ৰিভঙ্গেতি ঝানৰিভঙ্গে. এৰঞ্হি সতীতি এৰং উভযেসম্পি কামানং সঙ্গহে সতি. ৰত্থুকামেহিপীতি ৰত্থুকামেহি ৰিৰিচ্চেৰাতিপি অত্থো যুজ্জতীতি এৰং যুজ্জমানত্থন্তরসমুচ্চযত্থো পি-সদ্দো, ন কিলেসকামসমুচ্চযত্থো. কস্মা? ইমস্মিং অত্থে কিলেসকামেহি ৰিৰেকস্স দুতিযপদেন ৰুত্তত্তা. তেনাতি ৰত্থুকামৰিৰেকেন. কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি পুত্তদারাদিপরিগ্গহৰিৰেকদীপনতো কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি.

পুরিমেনাতি কাযৰিৰেকেন. এত্থাতি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি এতস্মিং পদদ্ৰযে. ইতো ৰা নিদ্ধারিতে ৰিৰেকদ্ৰযে, অকুসলসদ্দেন যদি কিলেসকামা, সব্বাকুসলাপি ৰা গহিতা, সব্বথা কিলেসকামেহি ৰিৰেকো ৰুত্তোতি আহ ‘‘দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো’’তি. দুতিযেনাতি চ চিত্তৰিৰেকেনাতি অত্থো. এতেসন্তি যথাৰুত্তানং দ্ৰিন্নং পদানং. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. তণ্হাদিসংকিলেসানং ৰত্থুনো পহানং সংকিলেসৰত্থুপ্পহানং. লোলভাৰো নাম তত্থ তত্থ রূপাদীসু তণ্হুপ্পাদো, তস্স হেতূ ৰত্থুকামা এৰ ৰেদিতব্বা. বালভাৰস্স হেতুপরিচ্চাগোতি সম্বন্ধো. বালভাৰো নাম অৰিজ্জা, দুচিন্তিতচিন্তিতাদি ৰা, তস্স অযোনিসোমনসিকারো, সব্বেপি ৰা অকুসলা ধম্মা হেতূ. কামগুণাধিগমহেতু পাণাতিপাতাদিঅসুদ্ধপ্পযোগো হোতীতি তব্বিৰেকেন পযোগসুদ্ধি ৰিভাৰিতা. তণ্হাসংকিলেসসোধনেন ৰিৰট্টূপনিস্সযসংৰড্ঢনেন চ অজ্ঝাসযৰিসোধনং আসযপোসনং. আসযপোসনন্তি চ ঝানভাৰনায পচ্চযভূতা পুব্বযোগাদিৰসেন সিদ্ধা অজ্ঝাসযসম্পদা, সা পন তণ্হুপতাপৰিগমেন হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তণ্হাসংকিলেসৰিসোধনেনা’’তি. কামেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং.

অনেকভেদোতি কামাসৰকামরাগসংযোজনাদিৰসেন রূপতণ্হাদিৰসেন চ অনেকপ্পভেদো. কামচ্ছন্দোযেৰাতি কামসভাৰোযেৰ ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো নপি কুসলচ্ছন্দোতি অধিপ্পাযো. অকুসলপরিযাপন্নোপীতি ‘‘ৰিৰিচ্চ অকুসলেহী’’তি এত্থ ৰুত্তঅকুসলেসু অন্তোগধোপি. ঝানপটিপক্খতোতি ঝানস্স পটিপক্খভাৰতো তংহেতু তংনিমিত্তং ৰিসুং ৰুত্তো, অকুসলভাৰসামঞ্ঞেন অগ্গহেত্ৰা ৰিসুং সরূপেন গহিতো. যদি কিলেসকামোৰ পুরিমপদে ৰুত্তো, তং কথং বহুৰচনন্তি আহ ‘‘অনেকভেদতো’’তিআদি. অঞ্ঞেসম্পীতি দিট্ঠিমানঅহিরিকানোত্তপ্পাদীনং তংসহিতফস্সাদীনঞ্চ. উপরিঝানঙ্গপচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতোতি ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তিআদিনা উপরি ৰুচ্চমানানি ঝানঙ্গানি উপরিঝানঙ্গানি, তেসং অত্তনো পচ্চনীকানং পটিপক্খভাৰদস্সনতো তপ্পচ্চনীকনীৰরণৰচনং. ‘‘উপরিঝানঙ্গানং পচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতো’’তিপি পাঠো. তত্থ পচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতোতি উপরি ৰুচ্চমানঝানঙ্গানং উজুৰিপচ্চনীকৰসেন পটিপক্খভাৰদস্সনতোতি অত্থং ৰদন্তি. ঝানঙ্গপচ্চনীকানীতি ঝানঙ্গানং পৰত্তিনিৰারণতো ঝানঙ্গপচ্চনীকানি. ৰিদ্ধংসকানীতি ৰিঘাতকানি. সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খোতি রাগপণিধিযা উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো নানারম্মণেহি পলোভিতস্স পরিব্ভমন্তস্স চিত্তস্স সমাধানতো কামচ্ছন্দস্স সমাধি পটিপক্খো. পীতি ব্যাপাদস্সাতি পামোজ্জেন সমানযোগক্খেমত্তা ব্যাপাদস্স পীতি পটিপক্খা. ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্সাতি যোনিসো সঙ্কপ্পনৰসেন সৰিপ্ফারপ্পৰত্তিতো ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স পটিপক্খো. সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্সাতি সুখং ৰূপসন্তসীতলসভাৰত্তা অৰূপসমানুতাপসভাৰস্স উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পটিপক্খং. ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছাযাতি ৰিচারো আরম্মণে অনুমজ্জনৰসেন পঞ্ঞাপতিরূপসভাৰত্তা ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খো. মহাকচ্চানত্থেরেন দেসিতা পিটকানং সংৰণ্ণনা পেটকং, তস্মিং পেটকে.

পঞ্চকামগুণভেদৰিসযস্সাতি রূপাদিপঞ্চকামগুণৰিসেসৰিসযস্স. আঘাতৰত্থুভেদাদিৰিসযানন্তি ব্যাপাদৰিৰেকৰচনেন ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদিআঘাতৰত্থুভেদৰিসযস্স দোসস্স, মোহাধিকেহি থিনমিদ্ধাদীহি ৰিৰেকৰচনেন পটিচ্ছাদনৰসেন দুক্খাদিপুব্বন্তাদিভেদৰিসযস্স মোহস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো. কামরাগব্যাপাদতদেকট্ঠথিনমিদ্ধাদিৰিক্খম্ভকঞ্চেতং সব্বাকুসলপটিপক্খসভাৰত্তা সব্বকুসলানং, তেন সভাৰেন সব্বাকুসলপ্পহাযকং হোন্তম্পি কামরাগাদিৰিক্খম্ভনসভাৰমেৰ হোতি তংসভাৰত্তাতি অৰিসেসেত্ৰা নীৰরণাকুসলমূলাদীনং ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি আহ.

যথাপচ্চযং পৰত্তমানানং সভাৰধম্মানং নত্থি কাচি ৰসৰত্তিতাতি ৰসৰত্তিভাৰনিৰারণত্থং ‘‘ৰিতক্কনং ৰিতক্কো’’তি ৰুত্তং. ৰিতক্কনন্তি হি ৰিতক্কনকিরিযা, সা চ ৰিতক্কস্স অত্তনো পচ্চযেহি পৰত্তিমত্তমেৰাতি ভাৰনিদ্দেসো ৰসৰত্তিভাৰনিৰারণায হোতি. তযিদং ৰিতক্কনং ‘‘ঈদিসমিদ’’ন্তি আরম্মণপরিকপ্পনন্তি আহ ‘‘ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি. যস্মা চিত্তং ৰিতক্কবলেন আরম্মণং অভিনিরুল়্হং ৰিয হোতি, তস্মা সো আরম্মণাভিনিরোপনলক্খণো ৰুত্তো. যথা হি কোচি রাজৰল্লভং ঞাতিং ৰা মিত্তং ৰা নিস্সায রাজগেহং আরোহতি অনুপৰিসতি, এৰং ৰিতক্কং নিস্সায চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. যদি এৰং কথং অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং আরোহতীতি? ৰিতক্কবলেনেৰ. যথা হি সো পুরিসো পরিচযেন তেন ৰিনাপি নিরাসঙ্কো রাজগেহং পৰিসতি, এৰং পরিচযেন ৰিতক্কেন ৰিনাপি অৰিতক্কং চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. পরিচযেনাতি চ সন্তানে পৰত্তৰিতক্কভাৰনাসঙ্খাতেন পরিচযেন. ৰিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৰত্তস্স ৰসেন চিত্তস্স আরম্মণাভিরুহনং চিরপরিচিতং, তেন তং কদাচি ৰিতক্কেন ৰিনাপি তত্থ পৰত্ততেৰ. যথা তং ঞাণসহিতং হুত্ৰা সম্মসনৰসেন চিরপরিচিতং কদাচি ঞাণরহিতম্পি সম্মসনৰসেন পৰত্ততি, যথা ৰা কিলেসসহিতং হুত্ৰা পৰত্তং সব্বসো কিলেসরহিতম্পি পরিচযেন কিলেসৰাসনাৰসেন পৰত্ততি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

আহননপরিযাহননরসোতি আদিতো, অভিমুখং ৰা হননং আহননং. পরিতো, পরিৰত্তিত্ৰা ৰা আহননং পরিযাহননং. ‘‘রূপং রূপং, পথৰী পথৰী’’তি আকোটেন্তস্স ৰিয পৰত্তি আহননং পরিযাহননন্তি চ ৰেদিতব্বং. যস্মিঞ্হি আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি, তং তস্স গহণযোগ্যং করোন্তো ৰিতক্কো আকোটেন্তো ৰিয হোতি. যদি এৰং নাগসেনত্থেরেন ‘‘আকোটনলক্খণো ৰিতক্কো. যথা, মহারাজ, ভেরী আকোটিতা অথ পচ্ছা অনুরৰতি অনুসদ্দাযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যথা আকোটনা, এৰং ৰিতক্কো দট্ঠব্বো. অথ পচ্ছা অনুরৰনা অনুসদ্দনা, এৰং ৰিচারো দট্ঠব্বো’’তি আকোটনলক্খণতা ৰিতক্কস্স কস্মা ৰুত্তা? নাযং ৰিরোধো. থেরেন হি কিচ্চসন্নিস্সিতং কত্ৰা লক্খণং ৰুত্তং. ধম্মানঞ্হি সভাৰৰিনিমুত্তা কাচি কিরিযা নাম নত্থি তথা গহেতব্বাকারো চ. বোধনেয্যজনানুরোধেন পন পরমত্থতো একীভাৰোপি সভাৰধম্মো পরিযাযৰচনেহি ৰিয সমারোপিতরূপেহি বহূহি পকারেহি পকাসীযতি. এৰঞ্হি সো সুট্ঠু পকাসিতো হোতি. আনযনপচ্চুপট্ঠানোতি এত্থ আনযনং চিত্তে আরম্মণস্স উপনযনং, আকড্ঢনং ৰা.

অনুসঞ্চরণং অনুপরিব্ভমনং. স্ৰাযং ৰিসেসো সন্তানম্হি লব্ভমানো এৰ সন্তানে পাকটো হোতীতি দট্ঠব্বো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অনুমজ্জনন্তি আরম্মণে চিত্তস্স অনুমসনং, পরিমজ্জনন্তি অত্থো. তথা হি ‘‘ৰিচারো পরিমজ্জনহত্থো ৰিয সঞ্চরণহত্থো ৰিযা’’তি চ ৰুত্তো. তত্থাতি আরম্মণে. সহজাতানং অনুযোজনং আরম্মণে অনুৰিচরণসঙ্খাতঅনুমজ্জনৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. অনুপ্পবন্ধনং আরম্মণে চিত্তস্স অৰিচ্ছিন্নস্স ৰিয পৰত্তি. তথা হি সো ‘‘অনুপ্পবন্ধনতা’’তি নিদ্দিট্ঠো. তেনেৰ চ ‘‘ঘণ্টানুরৰো ৰিয, পরিব্ভমনং ৰিযা’’তি চ ৰুত্তো. কত্থচীতি পঠমজ্ঝানে পরিত্তচিত্তুপ্পাদেসু চ. ওল়ারিকট্ঠেনাতি ৰিচারতো ওল়ারিকট্ঠেন. যথা ঘণ্টাভিঘাতসদ্দো পঠমাভিনিপাতো হোতি, এৰং আরম্মণাভিমুখনিরোপনট্ঠেন ৰিতক্কো চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘ঘণ্টাভিঘাতসদ্দো ৰিযা’’তিআদি. ৰিপ্ফারৰাতি এত্থ ৰিপ্ফারো নাম ৰিতক্কস্স থিনমিদ্ধপটিপক্খো আরম্মণে অনোলীনতা অসঙ্কোচো, সো পন অভিনিরোপনভাৰেন চলনং ৰিয হোতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পরিপ্ফন্দনভাৰো চিত্তস্সা’’তি. পরিব্ভমনং ৰিযাতি এত্থ পরিস্সযাভাৰৰীমংসনত্থং পরিব্ভমনন্তি ৰেদিতব্বং. দুকনিপাতট্ঠকথাযং পন –

‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৰাতং গহেত্ৰা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৰা গমনং ৰিয আরম্মণে চেতসো অভিনিরোপনভাৰেন পৰত্তো ৰিতক্কো, ৰাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৰিয অনুমজ্জনভাৰেন পৰত্তো ৰিচারো’’তি –

ৰুত্তং, তং অনুপ্পবন্ধনেন পৰত্তিযং যুজ্জতি. তথা হি উপচারে ৰা অপ্পনাযং ৰা সন্তানেন পৰত্তিযং ৰিতক্কো নিচ্চলো হুত্ৰা আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা ৰিয পৰত্ততি, ন পঠমাভিনিপাতে পাকটো হোতি. যথা হি অপুব্বারম্মণে পঠমাভিনিপাতভূতো ৰিতক্কো ৰিপ্ফারৰা হোতি, ন তথা একস্মিংযেৰ আরম্মণে নিরন্তরং অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্তিযং, নাতিৰিপ্ফারৰা পন তত্থ হোতি সন্নিসিন্নভাৰতো. পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতীতি ৰিতক্কস্স ৰিসেসো অভিনিরোপনাকারো ওল়ারিকত্তা পঠমজ্ঝানে পাকটো হোতি, তদভাৰতো পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানে ৰিচারস্স ৰিসেসো অনুমজ্জনাকারো পাকটো হোতি.

অযং পনেত্থ অপরো নযো – মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দল়্হং গহেত্ৰা ইতরেন হত্থেন চুণ্ণতেলএল়কলোমাদিকতচুম্বটকেন পরিমজ্জন্তস্স দল়্হং গহণহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, পরিমজ্জনহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা কুম্ভকারস্স দণ্ডপ্পহারেন চক্কং ভমযিত্ৰা ভাজনং করোন্তস্স পিণ্ডস্স উপ্পীল়নহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, তস্সেৰ ইতো চিতো চ সঞ্চরণহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা কংসভাজনাদীসু কিঞ্চি মণ্ডলং ৰট্টলেখং করোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিরুম্ভিত্ৰা ঠিতকণ্টকো ৰিয অভিনিরোপনো ৰিতক্কো, বহি পরিব্ভমনকণ্টকো ৰিয অনুমজ্জনো ৰিচারোতি ৰেদিতব্বং.

যথা পুপ্ফফলসাখাদিঅৰযৰৰিনিমুত্তো অৰিজ্জমানোপি রুক্খো ‘‘সপুপ্ফো সফলো’’তি ৰোহরীযতি, এৰং ৰিতক্কাদিঅঙ্গৰিনিমুত্তং অৰিজ্জমানম্পি ঝানং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ৰোহরীযতীতি দস্সেতুং ‘‘রুক্খো ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিভঙ্গে পনাতিআদীসু ঝানভাৰনায পুগ্গলৰসেন দেসেতব্বত্তা ‘‘ইধ ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫০৮) পুগ্গলাধিট্ঠানেন ঝানানি উদ্দিট্ঠানীতি. যদিপি ৰিভঙ্গে পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা, অত্থো পন তত্রাপি ৰিভঙ্গেপি যথা ইধ ‘‘ইমিনা চ ৰিতক্কেনা’’তিআদিনা ধম্মৰসেন ৰুত্তো, এৰমেৰ দট্ঠব্বো, পরমত্থতো পুগ্গলস্সেৰ অভাৰতোতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা ঝানসমঙ্গিনো ৰিতক্কৰিচারসমঙ্গিতাদস্সনেন ঝানস্সেৰ সৰিতক্কসৰিচারতা ৰুত্তাতি আহ ‘‘অত্থো পন তত্রাপি এৰমেৰ দট্ঠব্বো’’তি.

ৰিৰেকসদ্দস্স ভাৰসাধনতং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা ৰিৰেকা’’তি. হেতুঅত্থে চেতং নিস্সক্কৰচনং, তস্মা ৰিৰেকা হেতুভূতাতি অত্থো. ৰিৰেকসদ্দস্স কত্তুসাধনতং কম্মসাধনতং ৰা সন্ধাযাহ ‘‘তস্মিং ৰা ৰিৰেকে’’তি. ‘‘ৰিৰিত্তো’’তি হি ইমিনা নীৰরণেহি ৰিনাভূতো তেহি ৰিৰেচিতোতি চ সাধনদ্ৰযম্পি সঙ্গহিতমেৰাতি. পিনযতীতি তপ্পেতি ৰড্ঢেতি ৰা. সম্পিযাযনলক্খণাতি পরিতুস্সনলক্খণা. পীননরসাতি পরিব্রূহনরসা. ফরণরসাতি পণীতরূপেহি কাযস্স ব্যাপনরসা. উদগ্গভাৰো ওদগ্যং. সুখযতীতি সুখং, অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে লদ্ধস্সাদে করোতীতি অত্থো. স্ৰাযং কত্তুনিদ্দেসো পরিযাযলদ্ধো ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুনিৰত্তনত্থো, নিপ্পরিযাযেন পন ভাৰসাধনমেৰ লব্ভতীতি ‘‘সুখনং সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. সাতলক্খণন্তি ইট্ঠসভাৰত্তা তংসমঙ্গীপুগ্গলং, সম্পযুত্তধম্মে ৰা অত্তনি সাদযতীতি সাতং দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা. সাতং মধুরন্তি ৰদন্তি, সাতং লক্খণং এতস্সাতি সাতলক্খণং. উপব্রূহনরসন্তিআদীসু উপব্রূহনং সম্পযুত্তধম্মানং সংৰদ্ধনং, দুক্খং ৰিয অৰিস্সজ্জেত্ৰা অদুক্খমসুখা ৰিয অনজ্ঝুপেক্খিত্ৰা অনু অনু গণ্হনং উপকারিতা ৰা অনুগ্গহো. কত্থচীতি পঠমজ্ঝানাদিকে. পটিলাভতুট্ঠীতি পটিলাভৰসেন উপ্পজ্জনকতুট্ঠি. পটিলদ্ধরসানুভৰনন্তি পটিলদ্ধস্স আরম্মণরসস্স অনুভৰনং. এতেন পীতিসুখানি সভাৰতো ৰিভজিত্ৰা দস্সিতানি. যত্থ পীতি, তত্থ সুখন্তি ৰিতক্কস্স ৰিয ৰিচারেন পীতিযা সুখেন অচ্চন্তসংযোগমাহ. যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতীতি ৰিচারস্স ৰিয ৰিতক্কেন, সুখস্স পীতিযা অনচ্চন্তসংযোগং. তেন অচ্চন্তানচ্চন্তসংযোগিতায পীতিসুখানং ৰিসেসং দস্সেতি.

কং উদকং তারেন্তি এত্থাতি কন্তারং, নিরুদকমরুট্ঠানং. ৰনমেৰ ৰনন্তং. ৰনচ্ছাযপ্পৰেসনউদকপরিভোগেসু ৰিয সুখন্তি যথা হি পুরিসো মহাকন্তারমগ্গং পটিপন্নো ঘম্মপরেতো তসিতো পিপাসিতো পটিপথে পুরিসং দিস্ৰা ‘‘কত্থ পানীযং অত্থী’’তি পুচ্ছেয্য, সো ‘‘অটৰিং উত্তরিত্ৰাৰ জাতস্সরৰনসণ্ডো অত্থি, তত্থ গন্ত্ৰা লভিস্সসী’’তি ৰদেয্য, সো তস্স কথং সুত্ৰাৰ হট্ঠপহট্ঠো ভৰেয্য, ততো গচ্ছন্তো ভূমিযং পতিতানি উপ্পলদলনাল়পত্তাদীনি দিস্ৰা সুট্ঠুতরং হট্ঠপহট্ঠো হুত্ৰা গচ্ছন্তো অল্লৰত্থে অল্লকেসে পুরিসে পস্সেয্য, ৰনকুক্কুটৰনমোরাদীনং সদ্দং সুণেয্য, জাতস্সরপরিযন্তে জাতমণিজালসদিসং নীলৰনসণ্ডং পস্সেয্য, সরে জাতানি উপ্পলপদুমকুমুদানি পস্সেয্য, অচ্ছং ৰিপ্পসন্নং উদকম্পি পস্সেয্য, সো ভিয্যো ভিয্যো হট্ঠপহট্ঠো হুত্ৰা জাতস্সরং ওতরিত্ৰা যথারুচি ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পস্সদ্ধদরথো ভিসমুল়ালপোক্খরাদীনি খাদিত্ৰা নীলুপ্পলাদীনি পিল়ন্ধিত্ৰা মন্দালৰমূলানি খন্ধে খিপিত্ৰা উত্তরিত্ৰা সাটকং নিৰাসেত্ৰা উদকসাটকং আতপে কত্ৰা সীতচ্ছাযায মন্দমন্দে ৰাতে পহরন্তে নিপন্নোৰ ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তি ৰদেয্য, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. তস্স হি পুরিসস্স জাতস্সরৰনসণ্ডসৰনতো পট্ঠায যাৰ উদকদস্সনা হট্ঠপহট্ঠকালো ৰিয পুব্বভাগারম্মণে হট্ঠপহট্ঠাকারা পীতি, ন্হাযিত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ সীতচ্ছাযায মন্দমন্দে ৰাতে পহরন্তে ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তি ৰদন্তো নিপন্নকালো ৰিয বলপ্পত্তং আরম্মণরসানুভৰনাকারসণ্ঠিতং সুখং.

তস্মিং তস্মিং সমযেতি ইট্ঠারম্মণস্স পটিলাভসমযে পটিলদ্ধস্স রসানুভৰনসমযে ৰনচ্ছাযাদীনং সৰনদস্সনসমযে পরিভোগসমযে চ. পাকটভাৰতোতি যথাক্কমং পীতিসুখানং ৰিভূতভাৰতো. ৰিৰেকজং পীতিসুখন্তি এত্থ পুরিমস্মিং অত্থে ৰিৰেকজন্তি ঝানং ৰুত্তং. পীতিসুখসদ্দতো চ অত্থিঅত্থৰিসেসৰতো অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানেতি এত্থ অকারো দট্ঠব্বো যথা অরিসসোতি. দুতিযে পীতিসুখমেৰ ৰিৰেকজং, ৰিৰেকজংপীতিসুখন্তি চ অঞ্ঞপদত্থসমাসো পচ্চত্তনিদ্দেসস্স চ অলোপো কতো, লোপে ৰা সতি ‘‘ৰিৰেকজপীতিসুখ’’ন্তি পাঠোতি অযং ৰিসেসো.

গণনানুপুব্বতো পঠমন্তি ইমিনা দেসনাক্কমং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘গণনানুপুব্বতা পঠম’’ন্তিপি পাঠো, তত্থাপি গণনানুপুব্বতাযাতি অত্থো, গণনানুপুব্বতামত্তং ৰা পঠমন্তি ইদং ৰচনন্তি অত্থো. পঠমং সমাপজ্জতীতি পঠমন্তি ইদং পন ন একন্তলক্খণং. চিণ্ণৰসীভাৰো হি অট্ঠসমাপত্তিলাভী আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, মত্থকতো পট্ঠায আদিং পাপেন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, অন্তরন্তরা ওক্কমন্তোপি সক্কোতি. এৰং পুব্বুপ্পত্তিযট্ঠেন পন পঠমং উপ্পন্নন্তিপি পঠমং. তেনেৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৫) ‘‘গণনানুপুব্বতা পঠমং, পঠমং উপ্পন্নন্তিপি পঠম’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. পচ্চনীকধম্মে ঝাপেতীতি নীৰরণাদিপচ্চনীকধম্মে দহতি, ৰিক্খম্ভনৰসেন পজহতীতি অত্থো. গোচরন্তি কসিণাদিআলম্বনং. তন্তি তং গোচরং. উপনিজ্ঝাযতীতি পস্সতি. সহ উপচারেনাতি সদ্ধিং উপচারজ্ঝানেন. কসিণারম্মণূপনিজ্ঝাযনতোতি পথৰীকসিণাদিনো অত্তনো আরম্মণস্স রূপং ৰিয চক্খুনা উপনিজ্ঝাযনতো. লক্খণূপনিজ্ঝাযনতোতি যথাসম্ভৰং অনিচ্চাদিলক্খণত্তযস্স নিব্বানধাতুযা তথলক্খণস্স চ উপনিজ্ঝাযনতো. তেনেৰাহ ‘‘এত্থ হী’’তিআদি. নিচ্চাদিৰিপল্লাসপ্পহানেন মগ্গো অসম্মোহতো অনিচ্চাদিলক্খণানি উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানন্তি আহ ‘‘ৰিপস্সনায উপনিজ্ঝাযনকিচ্চ’’ন্তিআদি. তথলক্খণন্তি অৰিনাসধম্মস্স নিব্বানস্স অনঞ্ঞথাভাৰতো অৰিপরীতসভাৰো তথলক্খণং, মগ্গস্সপি ৰা নিব্বানারম্মণতো তথলক্খণূপনিজ্ঝানতা যোজেতব্বা.

ৰিসদিসোদাহরণং তাৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা সধনো’’তিআদি. অঞ্ঞো অপদেসারহো হোতীতি ধনতো পরিজনতো চ অঞ্ঞো ধনৰা পরিজনৰা চ পুরিসো সহ ধনেন ৰত্ততি পরিজনেন চাতি সধনো সপরিজনোতি অপদেসং অরহতীতি অপদেসারহো হোতি, অপদিসিতব্বো হোতীতি ৰুত্তং হোতি. সেনঙ্গেসু এৰ সেনাসম্মুতীতি রথাদিসেনঙ্গৰিনিমুত্তায সেনায অভাৰেপি রথেহি পত্তীহি চ সহ ৰত্তনতো সরথা সপত্তি সেনাতি রথাদিসেনঙ্গেসুযেৰ সেনাৰোহারোতি অত্থো. কস্মা পনেত্থ ঝানপাঠে অগ্গহিতা চিত্তেকগ্গতা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘অৰুত্তত্তা’’তিআদি. এৰং ৰুত্তাযেৰাতি এৰং সরূপতো ৰিভঙ্গে ৰুত্তাযেৰ. সচিত্তেকগ্গতন্তি ইধ অৰুত্তেপীতি ‘‘সচিত্তেকগ্গত’’ন্তি এৰং সরূপতো ইমস্মিং ঝানপাঠে অৰুত্তেপীতি অত্থো, সামঞ্ঞতো পন ঝানগ্গহণেন গহিতা এৰ. তেনেৰাহ ‘‘যেন হী’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যেন ৰিতক্কাদীহি সহ ৰত্তব্বং, তং ধম্মং দীপেতুং তস্স পকাসনাধিপ্পাযেন ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তিআদিনা উদ্দেসো কতো, সো এৰ অধিপ্পাযো তেন ভগৰতা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫৬৯) ‘‘চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি নিদ্দিসন্তেন পকাসিতো, তস্মা সা ঝানপাঠে অগ্গহিতাতি ন চিন্তেতব্বন্তি.

উপসম্পজ্জাতি এত্থ উপ-সংসদ্দা ‘‘উপলব্ভতী’’তিআদীসু ৰিয নিরত্থকাতি দস্সেতুং ‘‘উপগন্ত্ৰা’’তিআদিং ৰত্ৰা পুন তেসং সাত্থকভাৰং দস্সেতুং ‘‘উপসম্পাদযিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং, তস্মা উপসম্পজ্জাতি এত্থ পত্ৰা সাধেত্ৰাতি ৰা অত্থো. ইরিযন্তি কিরিযং. ৰুত্তিন্তিআদীনি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. একং ইরিযাপথবাধনং ইরিযাপথন্তরেহি রক্খণং পালনং. সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণত্তা আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানমেৰ ৰুত্তং. তঞ্হি সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণন্তি ৰদন্তি.

পঠমজ্ঝানকথা নিট্ঠিতা.