আচরিযপরম্পরকথাৰণ্ণনা

‘‘কেনাভত’’ন্তি ইমং পঞ্হং ৰিসজ্জেন্তেন জম্বুদীপে তাৰ আচরিযপরম্পরা যাৰ ততিযসঙ্গীতি, তাৰ দস্সেত্ৰা ইদানি সীহল়দীপে আচরিযপরম্পরং দস্সেতুং ‘‘ততিযসঙ্গহতো পন উদ্ধ’’ন্তিআদি আরদ্ধং. ইমং দীপন্তি ইমং তম্বপণ্ণিদীপং. কঞ্চি কালন্তি কিস্মিঞ্চি কালে. পোরাণাতি অট্ঠকথাচরিযা. ভদ্দনামোতি ভদ্দসালত্থেরো. নামস্স একদেসেনপি হি ৰোহারো দিস্সতি ‘‘দেৰদত্তো দত্তো’’তি যথা. আগুং ন করোন্তীতি নাগা. ৰিনযপিটকং ৰাচযিংসূতি সম্বন্ধো. তম্বপণ্ণিযাতি ভুম্মৰচনং. নিকাযে পঞ্চ ৰাচেসুন্তি ৰিনযাভিধম্মৰজ্জে দীঘনিকাযাদিকে পঞ্চ নিকাযে চ ৰাচেসুং. সত্ত চেৰ পকরণেতি ধম্মসঙ্গণীৰিভঙ্গাদিকে সত্ত অভিধম্মপ্পকরণে চ ৰাচেসুন্তি অত্থো. অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা, পঞ্ঞা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৰী. তিপেটকোতি তীণি পিটকানি এতস্স অত্থীতি তিপেটকো, তেপিটকোতি ৰুত্তং হোতি, তিপিটকপরিযত্তিধরোতি অত্থো. তারকানং রাজাতি তারকরাজা, চন্দিমা. অতিরোচথাতি অতিৰিয ৰিরোচিত্থ. পুপ্ফনামোতি মহাপদুমত্থেরো. সদ্ধম্মৰংসকোৰিদোতি সদ্ধম্মতন্তিযা কোৰিদো. পুপ্ফনামোতি সুমনত্থেরো. জম্বুদীপে পতিট্ঠিতোতি সুমনত্থেরো কির একস্মিং সমযে সীহল়দীপম্হি সাসনে ওসক্কমানে জম্বুদীপং গন্ত্ৰা উগ্গণ্হিত্ৰা সাসনং অনুরক্খন্তো তত্থেৰ পতিট্ঠাসি. মগ্গকোৰিদাতি সগ্গমগ্গমোক্খমগ্গেসু কোৰিদা.

ভারং কত্ৰাতি তেসং তেসং ভিক্খূনং সাসনং ভারং কত্ৰা, পটিবদ্ধং কত্ৰাতি অত্থো. ‘‘তে তে ভিক্খূ তত্থ তত্থ পেসেসী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমেৰত্থং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘মজ্ঝন্তিকত্থেরং কস্মীরগন্ধাররট্ঠং পেসেসী’’তিআদি. মহিংসকমণ্ডলন্তি অন্ধকরট্ঠং ৰদন্তি. ৰনৰাসিন্তি ৰনৰাসিরট্ঠং. অত্তা পঞ্চমো এতেসন্তি অত্তপঞ্চমা, তং তং দিসাভাগং পঞ্চ পঞ্চেৰ ভিক্খূ অগমংসূতি ৰুত্তং হোতি.

ইদানি তত্থ তত্থ গতানং থেরানং কিচ্চানুভাৰং দস্সেতুকামো মজ্ঝন্তিকত্থেরস্স গতট্ঠানে কিচ্চং তাৰ দস্সেন্তো ‘‘তেন খো পন সমযেন কস্মীরগন্ধাররট্ঠে’’তিআদিমাহ. করকৰস্সন্তি হিমপাতনকৰস্সং. হরাপেত্ৰাতি উদকোঘেন হরাপেত্ৰা. অরৰাল়দহপিট্ঠিযন্তি অরৰাল়দহস্স উদকপিট্ঠিযং. ছিন্নভিন্নপটধরোতি সত্থকেন ছিন্নং রঙ্গেন ভিন্নং ৰণ্ণৰিকারমাপন্নং পটং ধারেতীতি ছিন্নভিন্নপটধরো. অথ ৰা সত্থকেন ছিন্নানং গিহিৰত্থৰিসভাগানং কাসাৰানং ধারণতো ছিন্নভিন্নপটধরো. ভণ্ডূতি মুণ্ডকো. কাসাৰৰসনোতি কাসাৰৰত্থনিৰত্থো. মক্খং অসহমানোতি থেরং পটিচ্চ অত্তনো সন্তানে উপ্পন্নং পরেসং গুণমক্খনলক্খণং মক্খং অসহমানো সন্ধারেতুং অধিসহিতুং ৰূপসমেতুং অসক্কোন্তো. ভিংসনকানীতি ভেরৰারম্মণানি. তানি দস্সেতুং ‘‘ততো ততো ভুসা ৰাতা ৰাযন্তী’’তিআদিমাহ. ভুসা ৰাতাতি রুক্খভেদনপব্বতকূটনিপাতনসমত্থা বলৰৰাতা. অসনিযো ফলন্তীতি অসনিযো ভিজ্জন্তি, পতন্তীতি ৰুত্তং হোতি. পহরণৰুট্ঠিযোতি অনেকপ্পকারা আৰুধৰুট্ঠিযো. নিদ্ধমথাতি গহেত্ৰা অপনেথ. ভিংসনকন্তি নাগরাজস্স কাযিকৰাচসিকপযোগজনিতভযনিমিত্তং ৰিপ্পকারং.

মে ভযভেরৰং জনেতুং পটিবলো ন অস্স ন ভৰেয্যাতি সম্বন্ধো. তত্থ ভযভেরৰং নাম খুদ্দানুখুদ্দকং ভযং. অথ ৰা ভযন্তি চিত্তুত্রাসভযং, পটিঘভযস্সেতং অধিৰচনং. ভেরৰন্তি ভযজনকমারম্মণং. সচেপি ত্ৰং মহিং সব্বন্তি সচেপি ত্ৰং মহানাগ সব্বং মহিং সমুদ্দেন সহ সসমুদ্দং পব্বতেন সহ সপব্বতং উক্খিপিত্ৰা মমূপরি ময্হং সীসোপরি খিপেয্যাসীতি অত্থো. মে ভযভেরৰং জনেতুং নেৰ সক্কুণেয্যাসীতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসেন. তৰেৰস্স ৰিঘাতো উরগাধিপাতি উরগানং নাগানং অধিপতি রাজ তৰ এৰ ৰিঘাতো দুক্খং ৰিহিংসা অস্স ভৰেয্যাতি অত্থো.

ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰাতিআদীসু তঙ্খণানুরূপায ধম্মদেসনায দিট্ঠধম্মসম্পরাযিকং অত্থং সন্দস্সেত্ৰা কুসলে ধম্মে সমাদপেত্ৰা গণ্হাপেত্ৰা তত্থ চ নং সমুত্তেজেত্ৰা সউস্সাহং কত্ৰা তায চ সউস্সাহতায অঞ্ঞেহি চ ৰিজ্জমানগুণেহি সম্পহংসেত্ৰা তোসেত্ৰাতি অত্থো. থেরেন কতং নাগানুসাসনং দস্সেন্তো ‘‘অথাযস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইতো উদ্ধং যথা পুরেতি যথা তুম্হে ইতো পুরে সদ্ধম্মসৰনুপ্পত্তিৰিরহিতকালে পরস্স কোধং উপ্পাদযিত্থ, ইদানি ইতো পট্ঠায উদ্ধং অনাগতে কোধঞ্চ মা জনযিত্থ, ৰিজাতমাতুযাপি পুত্তে সিনেহচ্ছেদনং সব্বৰিনাসমূলকং সস্সঘাতকঞ্চ মা করিত্থাতি অত্থো. সুখকামা হি পাণিনোতি এত্থ হি-সদ্দো কারণোপদেসে, যস্মা সব্বে সত্তা সুখকামা, তস্মা হিতসুখউপচ্ছেদকরং সস্সঘাতঞ্চ মা করোথাতি ৰুত্তং হোতি.

যথানুসিট্ঠন্তি যং যং অনুসিট্ঠং যথানুসিট্ঠং, অনুসিট্ঠং অনতিক্কম্ম ৰা যথানুসিট্ঠং, থেরেন দিন্নোৰাদং অনতিক্কম্মাতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মাভিসমযো অহোসীতি পঠমমগ্গফলাধিগমো অহোসীতি ৰদন্তি. কুলসতসহস্সন্তি ইমিনা পুরিসানং সতসহস্সং দস্সেতি. কস্মীরগন্ধারাতি কস্মীরগন্ধাররট্ঠৰাসিনো. কাসাৰপজ্জোতাতি ভিক্খূনং নিৰত্থপারুতকাসাৰৰত্থেহি ওভাসিতা. ইসিৰাতপটিৰাতাতি ভিক্খূনং নিৰাসনপারুপনৰাতেন চেৰ হত্থপাদানং সমিঞ্জনপসারণাদিৰাতেন চ সমন্ততো বীজিযমানা অহেসুং. দুট্ঠন্তি কুপিতং. বন্ধনাতি সংসারবন্ধনতো.

ধম্মচক্খুন্তি হেট্ঠামগ্গত্তযে ঞাণং. কেচি পনেত্থ ‘‘পঠমমগ্গঞাণমেৰ তে পটিলভিংসূ’’তি ৰদন্তি. চোদেত্ৰা দেৰদূতেহীতি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২৬৩ আদযো) দেৰদূতসুত্তন্তদেসনাৰসেন (ম. নি. ৩.২৬১ আদযো) দহরকুমারো জরাজিণ্ণসত্তো গিলানসত্তো কম্মকারণা কম্মকারণিকা ৰা মতসত্তোতি ইমেহি পঞ্চহি দেৰদূতেহি চোদেত্ৰা ওৰদিত্ৰা, সংৰেগং উপ্পাদেত্ৰাতি অত্থো. দহরকুমারাদযো হি তত্থ ‘‘দেৰদূতা’’তি ৰুচ্চন্তি. তথা হি দহরকুমারো অত্থতো এৰং ৰদতি নাম ‘‘পস্সথ ভো ময্হম্পি তুম্হাকং ৰিয হত্থপাদা অত্থি, সকে পনম্হি মুত্তকরীসে পলিপন্নো, অত্তনো ধম্মতায উট্ঠহিত্ৰা নহাযিতুং ন সক্কোমি, ‘অহং কিলিট্ঠো, নহাপেথ ম’ন্তি ৰত্তুম্পি ন সক্কোমি, জাতিতোম্হি অপরিমুত্ততায এদিসো জাতো, ন খো পনাহমেৰ, তুম্হেপি জাতিতো অপরিমুত্তাৰ. যথেৰ হি ময্হং, এৰং তুম্হাকম্পি জাতি আগমিস্সতি, ইতি তস্সা পুরে আগমনাৰ কল্যাণং করোথা’’তি. তেনেস দেৰদূতো নাম জাতো.

জরাজিণ্ণসত্তোপি অত্থতো এৰং ৰদতি নাম ‘‘পস্সথ ভো অহম্পি তুম্হে ৰিয তরুণো অহোসিং ঊরুবলবাহুবলজৰসম্পন্নো, তস্স মে তা বলজৰসম্পত্তিযো অন্তরহিতা, হত্থপাদা হত্থপাদকিচ্চঞ্চ ন করোন্তি, জরাযম্হি অপরিমুত্ততায এদিসো জাতো, ন খো পনাহমেৰ, তুম্হেপি জরায অপরিমুত্তাৰ. যথেৰ হি ময্হং, এৰং তুম্হাকম্পি জরা আগমিস্সতি, ইতি তস্সা পুরে আগমনাৰ কল্যাণং করোথা’’তি. তেনেস দেৰদূতো নাম জাতো.

গিলানসত্তোপি অত্থতো এৰং ৰদতি নাম ‘‘পস্সথ ভো অহম্পি তুম্হে ৰিয নিরোগো অহোসিং, সোম্হি এতরহি ব্যাধিনা অভিহতো সকে মুত্তকরীসে পলিপন্নো, উট্ঠাতুম্পি ন সক্কোমি, ৰিজ্জমানাপি মে হত্থপাদা হত্থপাদকিচ্চং ন করোন্তি, ব্যাধিতোম্হি অপরিমুত্ততায এদিসো জাতো, ন খো পনাহমেৰ, তুম্হেপি ব্যাধিতো অপরিমুত্তাৰ. যথেৰ হি ময্হং, এৰং তুম্হাকম্পি ব্যাধি আগমিস্সতি, ইতি তস্স পুরে আগমনাৰ কল্যাণং করোথা’’তি. তেনেস দেৰদূতো নাম জাতো.

কম্মকারণা কম্মকারণিকা ৰা চতুত্থো দেৰদূতোতি ৰেদিতব্বা. তত্থ কম্মকারণপক্খে দ্ৰত্তিংস তাৰ কম্মকারণা অত্থতো এৰং ৰদন্তি নাম ‘‘মযং নিব্বত্তমানা ন রুক্খে ৰা পাসাণে ৰা নিব্বত্তাম, তুম্হাদিসানং সরীরে নিব্বত্তাম, ইতি অম্হাকং পুরে নিব্বত্তিতোৰ কল্যাণং করোথা’’তি. তেনেতা দেৰদূতা নাম জাতা. কম্মকারণিকাপি অত্থতো এৰং ৰদন্তি নাম ‘‘মযং দ্ৰত্তিংস কম্মকারণা করোন্তা ন রুক্খাদীসু করোম, তুম্হাদিসেসু সত্তেসুযেৰ করোম, ইতি অম্হাকং তুম্হেসু পুরে কম্মকারণাকারণতোৰ কল্যাণং করোথা’’তি. তেনেতেপি দেৰদূতা নাম জাতা.

মতকসত্তোপি অত্থতো এৰং ৰদতি নাম ‘‘পস্সথ ভো মং আমকসুসানে ছড্ডিতং উদ্ধুমাতকাদিভাৰং পত্তং, মরণতোম্হি অপরিমুত্ততায এদিসো জাতো, ন খো পনাহমেৰ, তুম্হেপি মরণতো অপরিমুত্তাৰ. যথেৰ হি ময্হং, এৰং তুম্হাকম্পি মরণং আগমিস্সতি, ইতি তস্স পুরে আগমনাৰ কল্যাণং করোথা’’তি. তেনেস দেৰদূতো নাম জাতো. তস্মা দহরকুমারাদযো এত্থ ‘‘দেৰদূতা’’তি ৰেদিতব্বা.

অনমতগ্গিযন্তি অনমতগ্গসংযুত্তং (সং. নি. ২.১২৪). ধম্মামতং পাযেসীতি লোকুত্তরধম্মামতং পানং পটিলাভকরণৰসেন পাযেসীতি অত্থো. সমধিকানীতি সহাধিকানি. সহত্থো হেত্থ সংসদ্দো. ইসীতি সীলক্খন্ধাদযো ধম্মক্খন্ধে এসি গৰেসি পরিযেসীতি ইসীতি ৰুচ্চতি. পঞ্চ রট্ঠানীতি পঞ্চৰিধচীনরট্ঠানি. হিমৰন্তং গন্ত্ৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং পকাসেন্তো যক্খসেনং পসাদযীতি যোজেতব্বং.

তেন চ সমযেনাতি তস্মিং সমযে তেসং গমনতো পুব্বভাগকালে. লদ্ধং ভৰিস্সতীতি ৰেস্সৰণসন্তিকা লদ্ধং ভৰিস্সতি. ৰেগসাতি ৰেগেন. সমন্ততো আরক্খং ঠপেসীতি ‘‘ইতো পট্ঠায মা পৰিসন্তূ’’তি অধিট্ঠানৰসেন সমন্তা আরক্খং ঠপেসি. অড্ঢুড্ঢানি সহস্সানীতি অড্ঢেন চতুত্থানি অড্ঢুড্ঢানি, অতিরেকপঞ্চসতানি তীণি সহস্সানীতি ৰুত্তং হোতি. দিযড্ঢসহস্সন্তি অড্ঢেন দুতিযং দিযড্ঢং, অতিরেকপঞ্চসতং একং সহস্সন্তি অত্থো. সোণুত্তরাতি সোণো চ উত্তরো চ সোণুত্তরা. নিদ্ধমেত্ৰানাতি পলাপেত্ৰান. অদেসিসুন্তি অদেসযুং.

অজ্ঝিট্ঠোতি আণত্তো. পুন দানীতি এত্থ দানীতি নিপাতমত্তং, পুন আগচ্ছেয্যাম ৰা ন ৰাতি অত্থো. রাজগহনগরপরিৰত্তকেনাতি রাজগহনগরং পরিৰজ্জেত্ৰা ততো বহি তং পদক্খিণং কত্ৰা গতমগ্গেন গমনেন ৰা. ইদানি থেরমাতুযা ৰেটিসনগরে নিৰাসকারণং দস্সেতুং তস্স নগরস্স তস্সা জাতিভূমিভাৰং থেরস্স চ অট্ঠুপ্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘অসোকো কির কুমারকালে’’তিআদিমাহ.

অযং পনেত্থ অনুপুব্বিকথা – পুব্বে কির মোরিযৰংসে জাতস্স চন্দগুত্তস্স নাম রঞ্ঞো পুত্তো বিন্দুসারো নাম কুমারো পিতু অচ্চযেন পাটলিপুত্তম্হি নগরে রাজা অহোসি. তস্স দ্ৰে পুত্তা সউদরিযা অহেসুং, তেসং একূনসতমত্তা ৰেমাতিকভাতরো অহেসুং. রাজা পন তেসং সব্বজেট্ঠকস্স অসোককুমারস্স উপরজ্জট্ঠানঞ্চ অৰন্তিরট্ঠঞ্চ দত্ৰা অথেকদিৰসং অত্তনো উপট্ঠানং আগতং দিস্ৰা ‘‘তাত, উপরাজ, তৰ রট্ঠং গন্ত্ৰা তত্থ উজ্জেনীনগরে ৰসাহী’’তি আণাপেসি. সো পিতু ৰচনেন তং উজ্জেনিং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে ৰেটিসগিরিনগরে ৰেটিসনামকস্স সেট্ঠিস্স ঘরে নিৰাসং উপগন্ত্ৰা তস্স সেট্ঠিস্স ধীতরং লক্খণসম্পন্নং যোব্বনপ্পত্তং ৰেটিসগিরিং নাম কুমারিং দিস্ৰা তায পটিবদ্ধচিত্তো মাতাপিতূনং কথাপেত্ৰা তং তেহি দিন্নং পটিলভিত্ৰা তায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেসি. সা তেন সংৰাসেন সঞ্জাতগব্ভা হুত্ৰা ততো উজ্জেনিং নীতা মহিন্দকুমারং জনযি. ততো ৰস্সদ্ৰযে অতিক্কন্তে সঙ্ঘমিত্তঞ্চ ধীতরং উপলভিত্ৰা উপরাজেন সদ্ধিং তত্থ ৰসতি. উপরাজস্স পন পিতা বিন্দুসারো মরণমঞ্চে নিপন্নো পুত্তং অসোককুমারং সরিত্ৰা তং পক্কোসাপেতুং উজ্জেনিং মনুস্সে পেসেসি. তে ততো উজ্জেনিং গন্ত্ৰা অসোকস্স তং পৰত্তিং আরোচেসুং. তেসং ৰচনেন সো পিতু সন্তিকং তুরিতগমনেনাগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে ৰেটিসগিরিনগরম্হি পুত্তদারে ঠপেত্ৰা পিতু সন্তকং পাটলিপুত্তনগরং গন্ত্ৰা গতসমনন্তরমেৰ কালকতস্স পিতুনো সরীরকিচ্চং কারাপেত্ৰা ততো একূনসতমত্তে ৰেমাতিকভাতরো চ ঘাতাপেত্ৰা ৰিহতকণ্টকো হুত্ৰা তত্থ ছত্তং উস্সাপেত্ৰা অভিসেকং গণ্হি. তদাপি থেরমাতা দারকে রঞ্ঞো সন্তিকং পেসেত্ৰা সযং তত্থেৰ ৰেটিসগিরিনগরে ৰসি. তেন ৰুত্তং ‘‘সা তস্স মাতা তেন সমযেন ঞাতিঘরে ৰসী’’তি.

আরোপেসীতি পটিপাদেসি. অম্হাকং ইধ কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠিতন্তি মাতু দস্সনস্স কতভাৰং সন্ধাযাহ. অনুভৰতু তাৰ মে পিতরা পেসিতং অভিসেকন্তিআদীসু অভিসেকপেসনাদিকথা ৰিত্থারেন উত্তরতো আৰি ভৰিস্সতি. ছণত্থন্তি ছণনিমিত্তং, ছণহেতূতি অত্থো, সযং ছণকীল়ং অকাতুকামোতি ৰুত্তং হোতি. তদা কির দেৰানংপিযতিস্সো জেট্ঠমূলমাসপুণ্ণমিযং নক্খত্তং ঘোসাপেত্ৰা ‘‘সলিলকীল়াছণং করোথা’’তি অমচ্চে আণাপেত্ৰা সযং মিগৰং কীল়িতুকামো মিস্সকপব্বতং অগমাসি. মিস্সকপব্বতন্তি পংসুপাসাণমিস্সকত্তা এৰংলদ্ধনামং পব্বতং. দিট্ঠসচ্চোতি অনাগামিমগ্গেন পটিৰিদ্ধসচ্চো, অনাগামিফলং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. সো কির থেরেন অত্তনো মাতুদেৰিযা দেসিতং ধম্মং সুত্ৰা অনাগামিফলং সচ্ছাকাসি, সো চ থেরস্স ভাগিনেয্যোতি ৰেদিতব্বো. তথা হি থেরস্স মাতুদেৰিযা ভগিনী তস্সা ধীতা, তস্সা অযং পুত্তো. ৰুত্তঞ্হেতং মহাৰংসে –

‘‘দেৰিযা ভগিনী ধীতু, পুত্তো ভণ্ডুকনামকো;

থেরেন দেৰিযা ধম্মং, সুত্ৰা দেসিতমেৰ তু;

অনাগামিফলং পত্ৰা, ৰসি থেরস্স সন্তিকে’’তি.

সম্মাসম্বুদ্ধেন চ তুম্হে ব্যাকতাতি বোধিমূলে এৰ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেত্ৰা তম্বপণ্ণিদীপং দিস্ৰা অনাগতে তস্স দীপস্স সম্পত্তিং দিট্ঠেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ‘‘অনাগতে মহিন্দো নাম ভিক্খু তম্বপণ্ণিদীপং পসাদেস্সতী’’তি তুম্হে ব্যাকতা. তত্থ তম্বপণ্ণিদীপন্তি দীপৰাসিনো ৰুত্তা. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং আসযানুসযঞাণঞ্চ ‘‘বুদ্ধচক্খূ’’তি ৰুচ্চতি. তেন পন ইন্দ্রিযপরোপরাদিং ৰিনা অঞ্ঞং ন সক্কা দট্ঠুন্তি ‘‘ৰোলোকেন্তো’’তি অৰত্ৰা ‘‘ৰোলোকেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. এতমত্থন্তি ‘‘অনাগতে মহিন্দো নাম ভিক্খু তম্বপণ্ণিদীপং পসাদেস্সতী’’তি ইমমত্থং.

ৰেটিসগিরিম্হি রাজগহেতি দেৰিযা কতৰিহারে. কালোৰ গমনস্স, গচ্ছাম দীপমুত্তমন্তি যোজেতব্বং. ইদঞ্চ তেসং পরিৰিতক্কনিদস্সনং. পল়িনাতি আকাসং পক্খন্দিংসু. অম্বরেতি আকাসে. এৰমাকাসং পক্খন্দিত্ৰা কিং তে অকংসূতি চেতিযপব্বতে নিপতিংসূতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰমুপ্পতিতা থেরা, নিপতিংসু নগুত্তমে’’তি. ইদানি তস্স পব্বতস্স পতিট্ঠিতট্ঠানং থেরানঞ্চ তত্থ নিপতিতট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘পুরতো পুরসেট্ঠস্সা’’তিআদিগাথমাহ. পুরতোতি পাচীনদিসাভাগে. পুরসেট্ঠস্সাতি অনুরাধপুরসঙ্খাতস্স পুরৰরস্স. মেঘসন্নিভেতি সমন্ততো নীলৰণ্ণত্তা নীলমহামেঘসদিসে. সীলকূটম্হীতি এৰংনামকে পব্বতকূটে. হংসাৰ নগমুদ্ধনীতি পব্বতমুদ্ধনি হংসা ৰিয.

তত্থ পন পতিট্ঠহন্তো কদা পতিট্ঠহীতি আহ ‘‘এৰং ইট্টিযাদীহি সদ্ধি’’ন্তিআদি. পরিনিব্বানতোতি পরিনিব্বানৰস্সতো তং অৰধিভূতং মুঞ্চিত্ৰা ততো উদ্ধং দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং উপরি ছত্তিংসতিমে ৰস্সেতি অত্থো গহেতব্বো. কথং ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘অজাতসত্তুস্স হী’’তিআদি. তস্মিংযেৰ ৰস্সেতি এত্থ যস্মিং সংৰচ্ছরে যস্মিঞ্চ দিৰসে ভগৰা পরিনিব্বুতো, তস্মিং সংৰচ্ছরে তস্মিংযেৰ চ দিৰসে ৰিজযকুমারো ইমং দীপমাগতোতি ৰদন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘লঙ্কাযং ৰিজযসনামকো কুমারো,

ওতিণ্ণো থিরমতি তম্বপণ্ণিদীপে;

সালানং যমকগুণানমন্তরস্মিং,

নিব্বাতুং সযিতদিনে তথাগতস্সা’’তি.

সীহকুমারস্স পুত্তোতি এত্থ কালিঙ্গরাজধীতু কুচ্ছিস্মিং সীহস্স জাতো কুমারো সীহকুমারোতি ৰেদিতব্বো, পুব্বে অমনুস্সাৰাসত্তা আহ ‘‘মনুস্সাৰাসং অকাসী’’তি. চুদ্দসমে ৰস্সেতি চুদ্দসমে ৰস্সে সম্পত্তে. ইধ ৰিজযো কালমকাসীতি ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ৰিজযরাজকুমারো অট্ঠতিংস ৰস্সানি রজ্জং কারেত্ৰা কালমকাসি. তথা হি অজাতসত্তু রাজা দ্ৰত্তিংস ৰস্সানি রজ্জং কারেসি, উদযভদ্দো সোল়স ৰস্সানি, তস্মা অজাতসত্তুস্স অট্ঠমৰস্সং ইধ ৰিজযস্স পঠমৰস্সন্তি কত্ৰা ততো উদ্ধং অজাতসত্তুস্স চতুৰীসতি ৰস্সানি উদযভদ্দস্স চুদ্দস ৰস্সানীতি ৰিজযস্স অট্ঠতিংস ৰস্সানি পরিপূরিংসু. তথা চ ৰুত্তং –

‘‘ৰিজযো লঙ্কমাগম্ম, সত্থু নিব্বানৰাসরে;

অট্ঠতিংস সমাকাসি, রজ্জং যক্খৰিমদ্দকো’’তি.

‘‘উদযভদ্দস্স পঞ্চদসমে ৰস্সে পণ্ডুৰাসুদেৰো নাম ইমস্মিং দীপে রজ্জং পাপুণী’’তি ৰুত্তত্তা উদযভদ্দস্স চুদ্দসমৰস্সসঙ্খাতং একং ৰস্সং ইমস্মিং দীপে ৰিজযস্স পণ্ডুৰাসুদেৰস্স চ অন্তরে সীহল়ং অরাজিকং হুত্ৰা ঠিতন্তি ৰেদিতব্বং. তস্মিঞ্হি ৰস্সে ৰিজযরাজস্স অমচ্চা উপতিস্সং নাম অমচ্চং জেট্ঠকং কত্ৰা তস্স নামেন কতে উপতিস্সগামে ৰসন্তা অরাজিকং রজ্জমনুসাসিংসু. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তস্মিং মতে অমচ্চা তে, পেক্খন্তা খত্তিযাগমং;

উপতিস্সগামে ঠত্ৰান, রট্ঠং সমনুসাসিসুং.

‘‘মতে ৰিজযরাজম্হি, খত্তিযাগমনা পুরা;

একং ৰস্সং অযং লঙ্কা-দীপো আসি অরাজিকো’’তি.

তত্থাতি জম্বুদীপে. ইধ পণ্ডুৰাসুদেৰো কালমকাসীতি ইমস্মিং সীহল়দীপে পণ্ডুৰাসুদেৰো তিংস ৰস্সানি রজ্জমনুসাসিত্ৰা কালমকাসি. তথা হি উদযভদ্দস্স অনন্তরং অনুরুদ্ধো চ মুণ্ডো চ অট্ঠ ৰস্সানি রজ্জমনুসাসিংসু, তদনন্তরং নাগদাসকো চতুৰীসতি ৰস্সানি, তস্মা উদযভদ্দস্স পঞ্চদসমসোল়সমৰস্সেহি সদ্ধিং অনুরুদ্ধস্স চ মুণ্ডস্স চ অট্ঠ ৰস্সানি, নাগদাসকস্স চ চতুৰীসতিৰস্সেসু ৰীসতি ৰস্সানীতি পণ্ডুৰাসুদেৰস্স রঞ্ঞো তিংস ৰস্সানি পরিপূরিংসু. তেনেৰ ৰুত্তং –

‘‘ততো পণ্ডুৰাসুদেৰো, রজ্জং তিংস সমা অকা’’তি;

তত্থাতি জম্বুদীপে. সত্তরসমে ৰস্সেতি সত্তরসমে ৰস্সে সম্পত্তে. তথা হি নাগদাসকস্স অনন্তরা সুসুনাগো অট্ঠারস ৰস্সানি রজ্জং কারেসি, তস্মা নাগদাসকস্স চতুৰীসতিৰস্সেসু ৰীসতি ৰস্সানি ঠপেত্ৰা সেসেহি চতূহি ৰস্সেহি সদ্ধিং সুসুনাগস্স অট্ঠারসসু ৰস্সেসু সোল়স ৰস্সানীতি ইধ অভযরঞ্ঞো ৰীসতি ৰস্সানি পরিপূরিংসু. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অভযো ৰীসতি ৰস্সানি, লঙ্কারজ্জমকারযী’’তি;

দামরিকোতি যুদ্ধকারকো চোরো. পণ্ডুকাভযো পন অভযস্স ভাগিনেয্যো রাজাযেৰ, ন চোরো, বলক্কারেন পন রজ্জস্স গহিতত্তা ‘‘দামরিকো’’তি ৰুত্তং. রজ্জং অগ্গহেসীতি একদেসস্স গহিতত্তা ৰুত্তং. অভযস্স হি ৰীসতিমে ৰস্সে ন তাৰ সব্বং রজ্জমগ্গহেসীতি. তথা হি ৰীসতিমৰস্সতো পট্ঠায অভযস্স নৰ ভাতিকে অত্তনো মাতুলে তত্থ তত্থ যুদ্ধং কত্ৰা ঘাতেন্তস্স অনভিসিত্তস্সেৰ সত্তরস ৰস্সানি অতিক্কমিংসু, ততোযেৰ চ তানি রাজসুঞ্ঞানি নাম অহেসুং. তথা চ ৰুত্তং –

‘‘পণ্ডুকাভযরঞ্ঞো চ, অভযস্স চ অন্তরে;

রাজসুঞ্ঞানি ৰস্সানি, অহেসুং দস সত্ত চা’’তি.

তত্থাতি জম্বুদীপে. পণ্ডুকস্সাতি পণ্ডুকাভযস্স. ভৰতি হি একদেসেনপি ৰোহারো ‘‘দেৰদত্তো দত্তো’’তি যথা. সত্তরস ৰস্সানি পরিপূরিংসূতি অনভিসিত্তস্সেৰ পরিপূরিংসু. এত্থ চ কাল়াসোকস্স সোল়সমৰস্সং ঠপেত্ৰা পন্নরস ৰস্সানি হেট্ঠা সুসুনাগস্স সত্তরসমঅট্ঠারসমৰস্সানি চ দ্ৰে গহেত্ৰা সত্তরস ৰস্সানি গণিতব্বানি. তানি হেট্ঠা একেন ৰস্সেন সহ অট্ঠারস হোন্তীতি তানি রাজসুঞ্ঞানি সত্তরস ৰস্সানি হেট্ঠা ৰিজযপণ্ডুৰাসুদেৰরাজূনমন্তরে অরাজিকেন একেন ৰস্সেন সদ্ধিং অট্ঠারস রাজসুঞ্ঞৰস্সানি নাম হোন্তি.

চন্দগুত্তস্স চুদ্দসমে ৰস্সে ইধ পণ্ডুকাভযো কালমকাসীতি চন্দগুত্তস্স চুদ্দসমে ৰস্সে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে পণ্ডুকাভযো নাম রাজা সত্ততি ৰস্সানি রজ্জমনুসাসিত্ৰা কালমকাসি. তথা হি সুসুনাগস্স পুত্তো কাল়াসোকো অট্ঠৰীসতি ৰস্সানি রজ্জং কারেসি. ততো তস্স পুত্তা দস ভাতুকা দ্ৰেৰীসতি ৰস্সানি রজ্জং কারেসুং, তেসং পচ্ছা নৰ নন্দা দ্ৰেৰীসতি, চন্দগুত্তো চতুৰীসতি ৰস্সানি রজ্জং কারেসি. তত্থ কাল়াসোকস্স অট্ঠৰীসতিৰস্সেসু পন্নরস ৰস্সানি হেট্ঠা গহিতানীতি তানি ঠপেত্ৰা সেসানি তেরস ৰস্সানি, দসভাতুকানং দ্ৰেৰীসতি, তথা নৰনন্দানং দ্ৰেৰীসতি, চন্দগুত্তস্স চুদ্দসমৰস্সং ঠপেত্ৰা তেরস ৰস্সানীতি পণ্ডুকাভযস্স সত্ততি ৰস্সানি পরিপূরিংসু. তথা চ ৰুত্তং –

‘‘পণ্ডুকাভযনামস্স, রঞ্ঞো ৰস্সানি সত্ততী’’তি;

তত্থ অসোকধম্মরাজস্স সত্তরসমে ৰস্সে ইধ মুটসিৰরাজা কালমকাসীতি তস্মিং জম্বুদীপে অসোকধম্মরাজস্স সত্তরসমে ৰস্সে ইধ মুটসিৰো নাম রাজা সট্ঠি ৰস্সানি রজ্জমনুসাসিত্ৰা কালমকাসি. তথা হি চন্দগুত্তস্স পুত্তো বিন্দুসারো অট্ঠৰীসতি ৰস্সানি রজ্জং কারেসি, ততো তস্স পুত্তো অসোকধম্মরাজা রজ্জং পাপুণি, তস্মা চন্দগুত্তস্স হেট্ঠা ৰুত্তেসু চতুৰীসতিৰস্সেসু তেরস ৰস্সানি গহিতানীতি তানি ঠপেত্ৰা সেসানি একাদস ৰস্সানি, বিন্দুসারস্স অট্ঠৰীসতি ৰস্সানি, অসোকস্স অনভিসিত্তস্স চত্তারি ৰস্সানি, অভিসিত্তস্স সত্তরস ৰস্সানীতি এৰং সট্ঠি ৰস্সানি ইধ মুটসিৰস্স পরিপূরিংসু. তথা চ ৰুত্তং –

‘‘মুটসিৰো সট্ঠি ৰস্সানি, লঙ্কারজ্জমকারযী’’তি;

দেৰানংপিযতিস্সো রজ্জং পাপুণীতি অসোকধম্মরাজস্স অট্ঠারসমে ৰস্সে পাপুণি. ইদানি পরিনিব্বুতে ভগৰতি অজাতসত্তুআদীনং ৰস্সগণনাৰসেন পরিনিব্বানতো দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং উপরি ছত্তিংসতি ৰস্সানি একতো গণেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘পরিনিব্বুতে চ সম্মাসম্বুদ্ধে’’তিআদি. তত্থ অজাতসত্তুস্স চতুৰীসতীতি পরিনিব্বানৰস্সসঙ্খাতং অট্ঠমৰস্সং মুঞ্চিত্ৰা ৰুত্তং. অসোকস্স পুত্তকা দস ভাতুকরাজানোতি কাল়াসোকস্স পুত্তা ভদ্দসেনো কোরণ্ডৰণ্ণো মঙ্কুরো সব্বঞ্জহো জালিকো উভকো সঞ্চযো কোরব্যো নন্দিৰড্ঢনো পঞ্চমকোতি ইমে দস ভাতুকরাজানোতি ৰেদিতব্বা. উগ্গসেননন্দো পণ্ডুকনন্দো পণ্ডুগতিনন্দো ভূতপালনন্দো রট্ঠপালনন্দো গোৰিসাণকনন্দো সৰিদ্ধকনন্দো কেৰট্টকনন্দো ধননন্দোতি ইমে নৰ নন্দাতি ৰেদিতব্বা. এতেন রাজৰংসানুসারেনাতি এতেন জম্বুদীপৰাসিরাজূনং ৰংসানুসারেন ৰেদিতব্বমেতন্তি অত্থো.

তম্বপণ্ণিদীপৰাসীনম্পি পুন রাজূনং ৰসেন এৰং গণনা ৰেদিতব্বা – সম্মাসম্বুদ্ধস্স পরিনিব্বানৰস্সং ইধ ৰিজযস্স পঠমং ৰস্সন্তি কত্ৰা তং অপনেত্ৰা পরিনিব্বানৰস্সতো উদ্ধং ৰিজযস্স সত্ততিংস ৰস্সানি, ততো অরাজিকমেকৰস্সং, পণ্ডুৰাসুদেৰস্স তিংস ৰস্সানি, অভযস্স ৰীসতি ৰস্সানি, পণ্ডুকাভযস্স অভিসেকতো পুব্বে সত্তরস ৰস্সানি, অভিসিত্তস্স সত্ততি ৰস্সানি, মুটসিৰস্স সট্ঠি ৰস্সানি, দেৰানংপিযতিস্সস্স পঠমং ৰস্সন্তি এৰং পরিনিব্বানতো দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং উপরি ছত্তিংস ৰস্সানি ৰেদিতব্বানি.

জেট্ঠমাসস্স পুণ্ণমিযং জেট্ঠনক্খত্তং মূলনক্খত্তং ৰা হোতীতি আহ ‘‘জেট্ঠমূলনক্খত্তং নাম হোতী’’তি. তস্মিং পন নক্খত্তে কত্তব্বছণম্পি তন্নিস্সযত্তা তমেৰ নামং লভতীতি ৰেদিতব্বং. মিগৰন্তি মিগানং ৰাননতো হেসনতো বাধনতো মিগৰন্তি লদ্ধসমঞ্ঞং মিগৰং. রোহিতমিগরূপন্তি গোকণ্ণমিগৰেসং. জিযন্তি ধনুজিযং. অনুবন্ধন্তোতি পদসা অনুধাৰন্তো. মমংযেৰ রাজা পস্সতূতি এত্থ ‘‘অম্হেসু বহূসু দিট্ঠেসু রাজা অতিৰিয ভাযিস্সতী’’তি ইমিনা কারণেন অত্তানমেৰ দস্সেতুং ‘‘মমংযেৰ পস্সতূ’’তি অধিট্ঠাসীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘চিন্তেসী’’তি ৰত্ৰা তস্স চিন্তনাকারং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইমস্মিং দীপে জাতো’’তিআদি. থেরো তস্স পরিৰিতক্কং জানিত্ৰা অত্তনো সভাৰং কথেত্ৰা তং অস্সাসেতুকামো ‘‘সমণা মযং মহারাজা’’তিআদিমাহ. মহারাজ মযং সমণা নাম, ত্ৰং পরিৰিতক্কং মা অকাসীতি ৰুত্তং হোতি. তৰেৰ অনুকম্পাযাতি তৰ অনুকম্পত্থায এৰ আগতা, ন ৰিমুখভাৰত্থাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে সমণা নামা’’তি অজানন্তস্স ‘‘সমণা মযং, মহারাজা’’তি কস্মা থেরো আহাতি চে? অসোকধম্মরাজেন পেসিতসাসনেনেৰ পুব্বে গহিতসমণসঞ্ঞং সারেতুং এৰমাহাতি. ইমমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘তেন চ সমযেনা’’তিআদি ৰুত্তং.

অদিট্ঠা হুত্ৰা সহাযকাতি অদিট্ঠসহাযকা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিস্ৰাৰ সহাযকভাৰং উপগতাতি ৰুত্তং হোতি. ছাতপব্বতপাদেতি ছাতৰাহস্স নাম পব্বতস্স পাদে. তং কির পব্বতং অনুরাধপুরা পুব্বদক্খিণদিসাভাগে অতিরেকযোজনদ্ৰযমত্থকে তিট্ঠতি. তম্হি ঠানে পচ্ছা সদ্ধাতিস্সো নাম মহারাজা ৰিহারং কারাপেসি, তং ‘‘ছাতৰিহার’’ন্তি ৰোহরিংসু. ‘‘রথযট্ঠিপ্পমাণাতি আযামতো চ আৰট্টতো চ রথপতোদেন সমপ্পমাণা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. মহাৰংসেপি ৰুত্তং –

‘‘ছাতপব্বতপাদম্হি, তিস্সো চ ৰেল়ুযট্ঠিযো;

জাতা রথপতোদেন, সমানা পরিমাণতো’’তি.

গণ্ঠিপদে পন ‘‘রথযট্ঠিপ্পমাণাতি রথস্স ধজযট্ঠিপ্পমাণা’’তি ৰুত্তং. উপ্পজ্জিংসূতি তস্স অভিসেকসমকালমেৰ উপ্পজ্জিংসু. এৰমুত্তরিপি ৰক্খমানানং অচ্ছরিযানং পাতুভাৰো ৰেদিতব্বো. তথা চ ৰুত্তং মহাৰংসে –

‘‘দেৰানংপিযতিস্সো সো, রাজাসি পিতুঅচ্চযে;

তস্সাভিসেকেন সমং, বহূনচ্ছরিযানহূ’’তি.

একা লতা যট্ঠি নামাতি কঞ্চনলতায পটিমণ্ডিতত্তা এৰংলদ্ধনামা একা যট্ঠি অহোসি. তং অলঙ্করিত্ৰা উপ্পন্নলতাতি তং রজতৰণ্ণং যট্ঠিং অলঙ্করিত্ৰা তত্থেৰ চিত্তকম্মকতা ৰিয উপ্পন্নলতা. খাযতীতি দিস্সতি. কিঞ্জক্খানীতি কেসরানি. এতানি চ পুপ্ফযট্ঠিযং নীলপুপ্ফাদীনি সকুণযট্ঠিযঞ্চ নানপ্পকারা মিগপক্খিনো তত্থেৰ চিত্তকম্মকতা ৰিয পঞ্ঞাযন্তীতি দট্ঠব্বং. সেতা রজতযট্ঠীৰাতি রজতমযযট্ঠি ৰিয একা যট্ঠি সেতৰণ্ণাতি অত্থো. লতাতি তত্থেৰ চিত্তকম্মকতা ৰিয দিস্সমানলতা. নীলাদি যাদিসং পুপ্ফন্তি যাদিসং লোকে নীলাদিপুপ্ফং অত্থি, তাদিসং পুপ্ফযট্ঠিম্হি খাযতীতি অত্থো.

অনেকৰিহিতং রতনং উপ্পজ্জীতি অনেকপ্পকারং রতনং সমুদ্দতো সযমেৰ তীরং আরুহিত্ৰা ৰেলন্তে ঊমিৰেগাভিজাতমরিযাদৰট্টি ৰিয উপ্পজ্জি, উট্ঠহিত্ৰা অট্ঠাসীতি অত্থো. তম্বপণ্ণিযং পন অট্ঠ মুত্তা উপ্পজ্জিংসূতি এত্থাপি তম্বপণ্ণিযং সমুদ্দতো সযমেৰ উট্ঠহিত্ৰা জাতিতো অট্ঠ মুত্তা সমুদ্দতীরে ৰুত্তনযেনেৰ ঠিতাতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং মহাৰংসে –

‘‘লঙ্কাদীপম্হি সকলে, নিধযো রতনানি চ;

অন্তোঠিতানি উগ্গন্ত্ৰা, পথৰীতলমারুহুং.

‘‘লঙ্কাদীপসমীপম্হি, ভিন্ননাৰাগতানি চ;

তত্র জাতানি চ থলং, রতনানি সমারুহুং.

‘‘হযগজা রথামলকা, ৰলযঙ্গুলিৰেঠকা;

ককুধফলা পাকতিকা, ইচ্চেতা অট্ঠ জাতিতো.

‘‘মুত্তা সমুদ্দা উগ্গন্ত্ৰা, তীরে ৰট্টি ৰিয ঠিতা;

দেৰানংপিযতিস্সস্স, সব্বপুঞ্ঞৰিজম্ভিত’’ন্তি.

হযমুত্তাতি অস্সরূপসণ্ঠানমুত্তা. গজমুত্তাতি হত্থিরূপসণ্ঠানা. এৰং সব্বত্থ তংতংসণ্ঠানৰসেন মুত্তাভেদো ৰেদিতব্বো. অঙ্গুলিৰেঠকমুত্তাতি অঙ্গুলীযকসণ্ঠানা, মুদ্দিকাসণ্ঠানাতি অত্থো. ককুধফলমুত্তাতি ককুধরুক্খফলাকারা বহূ অসামুদ্দিকা মুত্তা. রাজককুধভণ্ডানীতি রাজারহউত্তমভণ্ডানি. তানি সরূপেন দস্সেন্তো আহ ‘‘ছত্তং চামর’’ন্তিআদি. অঞ্ঞঞ্চ বহুৰিধং পণ্ণাকারং পহিণীতি সম্বন্ধো. সঙ্খন্তি অভিসেকাসিঞ্চনকং সামুদ্দিকং দক্খিণাৰট্টং সঙ্খং. অনোতত্তোদকমেৰ ‘‘গঙ্গোদক’’ন্তি ৰুত্তং. ৰড্ঢমানন্তি অলঙ্কারচুণ্ণং. ‘‘নহানচুণ্ণ’’ন্তি কেচি. ৰটংসকন্তি কণ্ণপিল়ন্ধনৰটংসকন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰটংসকং কণ্ণচূল়িকট্ঠানে ওলম্বক’’ন্তিপি ৰদন্তি. ভিঙ্গারন্তি সুৰণ্ণমযং মহাভিঙ্গারং. ‘‘মকরমুখসণ্ঠানা বলিকম্মাদিকরণত্থং কতা ভাজনৰিকতী’’তিপি ৰদন্তি. নন্দিযাৰট্টন্তি কাকপদসণ্ঠানা মঙ্গলত্থং কতা সুৰণ্ণভাজনৰিকতি. কঞ্ঞন্তি খত্তিযকুমারিং. অধোৰিমং দুস্সযুগন্তি কিলিট্ঠে জাতে অগ্গিম্হি পক্খিত্তমত্তে পরিসুদ্ধভাৰমুপগচ্ছন্তং অধোৰিমং দুস্সযুগং. হত্থপুঞ্ছনন্তি পীতৰণ্ণং মহগ্ঘং হত্থপুঞ্ছনপটং. হরিচন্দনন্তি হরিৰণ্ণচন্দনং, সুৰণ্ণৰণ্ণচন্দনন্তি অত্থো. লোহিতচন্দনং ৰা, গোসিতচন্দনন্তি অত্থো. তং কির উদ্ধনে কুথিততেলম্হি পক্খিত্তমত্তং সকলম্পি তেলং অগ্গিঞ্চ নিব্বাপনসমত্থং চন্দনং. তেনেৰ ‘‘গোসিতচন্দন’’ন্তি ৰুচ্চতি. গোসদ্দেন হি জলং ৰুচ্চতি, তং ৰিয সিতং চন্দনং গোসিতচন্দনং. নাগভৰনসম্ভৰং অরুণৰণ্ণমত্তিকং. হরীতকং আমলকন্তি অগদহরীতকং অগদামলকং. তং খিপ্পমেৰ সরীরমলসোধনাদিকরণসমত্থং হোতি.

উণ্হীসন্তি উণ্হীসপট্টং. ৰেঠনন্তি সীসৰেঠনং. সারপামঙ্গন্তি উত্তমং রতনপামঙ্গসুত্তং. ৰত্থকোটিকন্তি ৰত্থযুগমেৰ. নাগমাহটন্তি নাগেহি আহটং. ম-কারো পদসন্ধিকরো. অমতোসধন্তি এৰংনামিকা গুল়িকজাতি, অমতসদিসকিচ্চত্তা এৰং ৰুচ্চতি. তং কির পরিপন্থং ৰিধমেত্ৰা সব্বত্থ সাধেন্তেহি অগদোসধসম্ভারেহি যোজেত্ৰা ৰট্টেত্ৰা কতং গুল়িকং. তং পন রাজূনং মুখসোধননহানপরিযোসানে মহতা পরিহারেন উপনেন্তি. তেন তে অঙ্গরাগং নাম করোন্তি, করোন্তা চ যথারহং দ্ৰীহি তীহি অগদোসধরঙ্গতিলকাহি নলাটকঅংসকূটউরমজ্ঝসঙ্খাতং অঙ্গং সজ্জেত্ৰা অঙ্গরাগং করোন্তীতি ৰেদিতব্বং. সা পন গুল়িকা অহিৰিচ্ছিকাদীনম্পি ৰিসং হনতি, তেনপি তং ৰুচ্চতি ‘‘অমতোসধ’’ন্তি.

অহং বুদ্ধঞ্চাতিআদীসু সব্বধম্মে যাথাৰতো অবুজ্ঝি পটিবুজ্ঝীতি বুদ্ধোতি সঙ্খ্যং গতং সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চ, অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিরোধে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চ অপাযেসু অপতমানে ধারেতীতি ধম্মোতি সঙ্খ্যং গতং পরিযত্তিযা সদ্ধিং নৰ লোকুত্তরধম্মঞ্চ, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি সঙ্খ্যং গতং অরিযসাৰকসঙ্ঘঞ্চ অহং সরণং গতো পরাযণন্তি উপগতো, ভজিং সেৰিন্তি অত্থো. অথ ৰা হিংসতি তপ্পসাদতগ্গরুকতাহি ৰিহতকিলেসেন তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তেন চিত্তুপ্পাদেন সরণগতানং তেনেৰ সরণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিং পরিকিলেসং হনতি ৰিনাসেতীতি সরণং, রতনত্তযস্সেতং অধিৰচনং. অপিচ সম্মাসম্বুদ্ধো হিতে পৰত্তনেন অহিতা চ নিৰত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি সরণন্তি ৰুচ্চতি. ধম্মোপি ভৰকন্তারা উত্তারণেন অস্সাসদানেন চ সত্তানং ভযং হিংসতীতি সরণন্তি ৰুচ্চতি. সঙ্ঘোপি অপ্পকানম্পি কারানং ৰিপুলফলপটিলাভকরণেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি সরণন্তি ৰুচ্চতি. ইমিনা অত্থেন সরণভূতং রতনত্তযং তেনেৰ কারণেন সরণন্তি গতো অৰগতো, জানিন্তি অত্থো. উপাসকত্তং দেসেসিন্তি রতনত্তযং উপাসতীতি উপাসকোতি এৰং দস্সিতং উপাসকভাৰং মযি অভিনিৰিট্ঠং ৰাচায পকাসেসিন্তি অত্থো, ‘‘উপাসকোহং অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গতো’’তি এৰং উপাসকত্তং পটিৰেদেসিন্তি ৰুত্তং হোতি. সক্যপুত্তস্স সাসনেতি সক্যস্স সুদ্ধোদনস্স পুত্তো সো ভগৰা সক্যপুত্তো, তস্স সক্যপুত্তস্স সাসনেতি অত্থো. সদ্ধাতি সদ্ধায, ‘‘সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা’’তিআদীসু ৰিয যকারলোপো দট্ঠব্বো. উপেহীতি উপগচ্ছ.

অসোকরঞ্ঞা পেসিতেন অভিসেকেনাতি অসোকরঞ্ঞা পেসিতেন অভিসেকুপকরণেন. যদা হি দেৰানংপিযতিস্সো মহারাজা অত্তনো সহাযস্স ধম্মাসোকরঞ্ঞো ইতো ৰেল়ুযট্ঠিযাদযো মহারহে পণ্ণাকারে পেসেসি. তদা সোপি তে দিস্ৰা পসীদিত্ৰা অতিৰিয তুট্ঠো ‘‘ইমেহি অতিরেকতরং কিং নাম মহগ্ঘং পটিপণ্ণাকারং সহাযস্স মে পেসেস্সামী’’তি অমচ্চেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৰা লঙ্কাদীপে অভিসেকপরিহারং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ন তত্থ ঈদিসো অভিসেকপরিহারো অত্থী’’তি সুত্ৰা ‘‘সাধু ৰত মে সহাযস্স অভিসেকপরিহারং পেসেস্সামী’’তি ৰত্ৰা সামুদ্দিকসঙ্খাদীনি তীণি সঙ্খানি চ গঙ্গোদকঞ্চ অরুণৰণ্ণমত্তিকঞ্চ অট্ঠট্ঠ খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিকঞ্ঞাযো চ সুৰণ্ণরজতলোহমত্তিকামযঘটে চ অট্ঠহি সেট্ঠিকুলেহি সদ্ধিং অট্ঠ অমচ্চকুলানি চাতি এৰং সব্বট্ঠকং নাম ইধ পেসেসি ‘‘ইমেহি মে সহাযস্স পুন অভিসেকং করোথা’’তি, অঞ্ঞঞ্চ অভিসেকত্থায বহুং পণ্ণাকারং পেসেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘অসোকরঞ্ঞা পেসিতেন অভিসেকেনা’’তি. একো মাসো অভিসিত্তস্স অস্সাতি একমাসাভিসিত্তো. কথং পন তস্স তদা একমাসাভিসিত্ততা ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ৰিসাখপুণ্ণমাযং হিস্স অভিসেকমকংসূ’’তি, পুব্বে কতাভিসেকস্সপি অসোকরঞ্ঞা পেসিতেন অনগ্ঘেন পরিহারেন ৰিসাখপুণ্ণমাযং পুন অভিসেকমকংসূতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং মহাৰংসে –

‘‘তে মিগসিরমাসস্স, আদিচন্দোদযং দিনে;

অভিসিত্তঞ্চ লঙ্কিন্দং, অমচ্চা সামিভত্তিনো.

‘‘ধম্মাসোকস্স ৰচনং, সুত্ৰা সামিহিতে রতা;

পুনাপি অভিসেচিংসু, লঙ্কাহিতসুখে রত’’ন্তি.

দীপৰংসেপি চেতং ৰুত্তং –

‘‘ৰিসাখমাসে দ্ৰাদসিযং, জম্বুদীপা ইধাগতা;

অভিসেকং সপরিৰারং, অসোকধম্মেন পেসিতং.

‘‘দুতিযং অভিসিঞ্চিত্থ, রাজানং দেৰানংপিযং;

অভিসিত্তো দুতিযাভিসেকেন, ৰিসাখমাসে উপোসথে.

‘‘ততো মাসে অতিক্কম্ম, জেট্ঠমাসে উপোসথে;

মহিন্দো সত্তমো হুত্ৰা, জম্বুদীপা ইধাগতো’’তি.

তদা পন তস্স রঞ্ঞো ৰিসাখপুণ্ণমায অভিসেকস্স কতত্তা ততো পভুতি যাৰজ্জতনা ৰিসাখপুণ্ণমাযমেৰ অভিসেককরণমাচিণ্ণং. অভিসেকৰিধানঞ্চেত্থ এৰং ৰেদিতব্বং – অভিসেকমঙ্গলত্থং অলঙ্কতপ্পটিযত্তস্স মণ্ডপস্স অন্তো কতস্স উদুম্বরসাখমণ্ডপস্স মজ্ঝে সুপ্পতিট্ঠিতে উদুম্বরভদ্দপীঠম্হি অভিসেকারহং অভিজচ্চং খত্তিযং নিসীদাপেত্ৰা পঠমং তাৰ মঙ্গলাভরণভূসিতা জাতিসম্পন্না খত্তিযকঞ্ঞা গঙ্গোদকপুণ্ণং সামুদ্দিকং দক্খিণাৰট্টসঙ্খং উভোহি হত্থেহি সক্কচ্চং গহেত্ৰা সীসোপরি উস্সাপেত্ৰা তেন তস্স মুদ্ধনি অভিসেকোদকং অভিসিঞ্চতি, এৰঞ্চ ৰদেতি ‘‘দেৰ, তং সব্বেপি খত্তিযগণা অত্তানমারক্খণত্থং ইমিনা অভিসেকেন অভিসেকিকং মহারাজং করোন্তি, ত্ৰং রাজধম্মেসু ঠিতো ধম্মেন সমেন রজ্জং কারেহি, এতেসু খত্তিযগণেসু ত্ৰং পুত্তসিনেহানুকম্পায সহিতচিত্তো হিতসমমেত্তচিত্তো চ ভৰ, রক্খাৰরণগুত্তিযা তেসং রক্খিতো চ ভৰাহী’’তি.

ততো পুন পুরোহিতোপি পুরোহিচ্চট্ঠানানুরূপালঙ্কারেহি অলঙ্কতপ্পটিযত্তো গঙ্গোদকপুণ্ণং রজতমযসঙ্খং উভোহি হত্থেহি সক্কচ্চং গহেত্ৰা তস্স সীসোপরি উস্সাপেত্ৰা তেন তস্স মুদ্ধনি অভিসেকোদকং অভিসিঞ্চতি, এৰঞ্চ ৰদেতি ‘‘দেৰ, তং সব্বেপি ব্রাহ্মণগণা অত্তানমারক্খণত্থং ইমিনা অভিসেকেন অভিসেকিকং মহারাজং করোন্তি, ত্ৰং রাজধম্মেসু ঠিতো ধম্মেন সমেন রজ্জং কারেহি, এতেসু ব্রাহ্মণেসু ত্ৰং পুত্তসিনেহানুকম্পায সহিতচিত্তো হিতসমমেত্তচিত্তো চ ভৰ, রক্খাৰরণগুত্তিযা তেসং রক্খিতো চ ভৰাহী’’তি.

ততো পুন সেট্ঠিপি সেট্ঠিট্ঠানানুরূপভূসনভূসিতো গঙ্গোদকপুণ্ণং রতনমযসঙ্খং উভোহি হত্থেহি সক্কচ্চং গহেত্ৰা তস্স সীসোপরি উস্সাপেত্ৰা তেন তস্স মুদ্ধনি অভিসেকোদকং অভিসিঞ্চতি, এৰঞ্চ ৰদেতি ‘‘দেৰ তং সব্বেপি গহপতিগণা অত্তানমারক্খণত্থং ইমিনা অভিসেকেন অভিসেকিকং মহারাজং করোন্তি, ত্ৰং রাজধম্মেসু ঠিতো ধম্মেন সমেন রজ্জং কারেহি, এতেসু গহপতিগণেসু ত্ৰং পুত্তসিনেহানুকম্পায সহিতচিত্তো হিতসমমেত্তচিত্তো চ ভৰ, রক্খাৰরণগুত্তিযা তেসং রক্খিতো চ ভৰাহী’’তি.

তে পন তস্স এৰং ৰদন্তা ‘‘সচে ত্ৰং অম্হাকং ৰচনানুরূপেন রজ্জং কারেস্সসি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে কারেস্সসি, তৰ মুদ্ধা সত্তধা ফলতূ’’তি এৰং রঞ্ঞো অভিসপন্তি ৰিযাতি দট্ঠব্বং. ইমস্মিং পন দীপে দেৰানংপিযতিস্সস্স মুদ্ধনি ধম্মাসোকেনেৰ ইধ পেসিতা খত্তিযকঞ্ঞাযেৰ অনোতত্তোদকপুণ্ণেন সামুদ্দিকদক্খিণাৰট্টসঙ্খেন অভিসেকোদকং অভিসিঞ্চীতি ৰদন্তি. ইদঞ্চ যথাৰুত্তং অভিসেকৰিধানং মজ্ঝিমনিকাযে চূল়সীহনাদসুত্তৰণ্ণনাযং সীহল়ট্ঠকথাযম্পি ‘‘পঠমং তাৰ অভিসেকং গণ্হন্তানং রাজূনং সুৰণ্ণমযাদীনি তীণি সঙ্খানি চ গঙ্গোদকঞ্চ খত্তিযকঞ্ঞঞ্চ লদ্ধুং ৰট্টতী’’তিআদিনা ৰুত্তন্তি ৰদন্তি.

সম্মোদনীযং কথং কথযমানোতি পীতিপামোজ্জসঙ্খাতসম্মোদজননতো সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো চ সম্মোদনীযং ‘‘কচ্চি ভন্তে খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ৰো অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারো’’তি এৰমাদিকথং কথযমানো. ছ জনে দস্সেসীতি রঞ্ঞা সদ্ধিং আগতানং ‘‘ন ইমে যক্খা, মনুস্সা ইমে’’তি সঞ্জাননত্থং ভণ্ডুকস্স উপাসকস্স আনীতত্তা তেন সদ্ধিং ছ জনে দস্সেসি. তেৰিজ্জাতি পুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুআসৰক্খযসঙ্খাতাহি তীহি ৰিজ্জাহি সমন্নাগতা. ইদ্ধিপ্পত্তাতি ইদ্ধিৰিধঞাণং পত্তা. চেতোপরিযকোৰিদাতি পরেসং চিত্তাচারে কুসলা. এৰমেত্থ পঞ্চ অভিঞ্ঞা সরূপেন ৰুত্তা, দিব্বসোতং পন তাসং ৰসেন আগতমেৰ হোতি. বহূতি এৰরূপা ছল়ভিঞ্ঞা বুদ্ধসাৰকা বহূ গণনপথং অতিক্কন্তা সকলজম্বুদীপং কাসাৰপজ্জোতং কত্ৰা ৰিচরন্তীতি. কেচি পন ‘‘তেৰিজ্জা ইদ্ধিপ্পত্তা চ খীণাসৰা চেতোপরিযকোৰিদা কেচি খীণাসৰাতি ৰিসুং যোজেত্ৰা ‘অরহন্তো’তি ইমিনা সুক্খৰিপস্সকা ৰুত্তা’’তি ৰদন্তি.

পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযন্তি পঞ্ঞাপাটৰং, পঞ্ঞায তিক্খৰিসদভাৰন্তি অত্থো. আসন্নন্তি আসন্নে ঠিতং. সাধু মহারাজ পণ্ডিতোসীতি রাজানং পসংসতি. পুন ৰীমংসন্তো ‘‘অত্থি পন তে মহারাজা’’তিআদিমাহ. চূল়হত্থিপদোপমসুত্তন্তং কথেসীতি ‘‘অযং রাজা ‘ইমে সমণা নাম ঈদিসা, সীলাদিপটিপত্তি চ তেসং ঈদিসী’তি চ ন জানাতি, হন্দ নং ইমায চূল়হত্থিপদোপমসুত্তন্তদেসনায সমণভাৰূপগমনং সমণপটিপত্তিঞ্চ ৰিঞ্ঞাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পঠমং চূল়হত্থিপদোপমসুত্তন্তং কথেসি. তত্থ হি –

‘‘এৰমেৰ খো, ব্রাহ্মণ, ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো…পে… সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি, তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অঞ্ঞতরস্মিং ৰা কুলে পচ্চাজাতো, সো তং ধম্মং সুত্ৰা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি, সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘সম্বাধো ঘরাৰাসো রজোপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং, যন্নূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপরেন সমযেন অপ্পং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায অপ্পং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায মহন্তং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি.

‘‘সো এৰং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো, লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতি.

‘‘অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৰিহরতী’’তি (ম. নি. ১.২৯১-২৯২) –

এৰমাদিনা সাসনে সদ্ধাপটিলাভং পটিলদ্ধসদ্ধেহি চ পব্বজ্জুপগমনং পব্বজিতেহি চ পটিপজ্জিতব্বা সীলক্খন্ধাদযো ধম্মা পকাসিতা.

রাজা সুত্তন্তং সুণন্তোযেৰ অঞ্ঞাসীতি ‘‘সো বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো হোতি, একভত্তিকো হোতি রত্তুপরতো ৰিরতো ৰিকালভোজনা’’তি এৰং তস্মিং সুত্তন্তে (ম. নি. ১.২৯৩) আগতত্তা তং সুণন্তোযেৰ অঞ্ঞাসি. ইধেৰ ৰসিস্সামাতি ন তাৰ রত্তিযা উপট্ঠিতত্তা অনাগতৰচনমকাসি. আগতফলোতি অনাগামিফলং সন্ধাযাহ, সম্পত্তঅনাগামিফলোতি অত্থো. ততোযেৰ চ ৰিসেসতো অৰিপরীতৰিদিতসত্থুসাসনত্তা ৰিঞ্ঞাতসাসনো. ইদানি পব্বজিস্সতীতি গিহিলিঙ্গেন আনীতকিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা এৰমাহ. অচিরপক্কন্তস্স রঞ্ঞোতি রঞ্ঞে অচিরপক্কন্তেতি অত্থো. অধিট্ঠহিত্ৰাতি অন্তোতম্বপণ্ণিদীপে সমাগতা সুণন্তূতি অধিট্ঠহিত্ৰা.

ভূমত্থরণসঙ্খেপেনাতি ভূমত্থরণাকারেন. উপ্পাতপাঠকাতি নিমিত্তপাঠকা, নেমিত্তকাতি অত্থো. গহিতা দানি ইমেহি পথৰীতি আসনানং পথৰিযং অত্থতত্তা এৰমাহংসু. পতিট্ঠহিস্সতীতি চিন্তেন্তোতি এত্থ তেন কারণেন সাসনপতিট্ঠানস্স অভাৰতো অৰস্সং পতিট্ঠহন্তস্স সাসনস্স পুব্বনিমিত্তমিদন্তি এৰং পুব্বনিমিত্তভাৰেন সল্লক্খেসীতি ৰেদিতব্বং. পণীতেনাতি উত্তমেন. সহত্থাতি সহত্থেন সন্তপ্পেত্ৰাতি সুট্ঠু তপ্পেত্ৰা, পরিপুণ্ণং সুহিতং যাৰদত্থং কত্ৰাতি অত্থো. পেতৰত্থুং ৰিমানৰত্থুং সচ্চসংযুত্তঞ্চ কথেসীতি দেসনাৰিধিকুসলো থেরো জনস্স সংৰেগং জনেতুং পঠমং পেতৰত্থুং কথেত্ৰা তদনন্তরং সংৰেগজাতং জনং অস্সাসেতুং সগ্গকথাৰসেন ৰিমানৰত্থুঞ্চ কথেত্ৰা তদনন্তরং পটিলদ্ধস্সাসানং ‘‘মা এত্থ অস্সাদং করোথ নিব্বানং ৰিনা ন অঞ্ঞং কিঞ্চি সঙ্খারগতং ধুৰং নাম অত্থি, তস্মা পরমস্সাসকং নিব্বানমধিগন্তুং ৰাযমথা’’তি সচ্চপটিৰেধত্থায উস্সাহং জনেন্তো অন্তে সচ্চসংযুত্তং কথেসীতি ৰেদিতব্বং.

তেসং সুত্ৰাতি তেসং সন্তিকা থেরানং গুণকথং সুত্ৰা. রঞ্ঞো সংৰিদিতং কত্ৰাতি রঞ্ঞো নিৰেদনং কত্ৰা, রাজানং পটিৰেদযিত্ৰাতি অত্থো. অলং গচ্ছামাতি পুরস্স অচ্চাসন্নত্তা সারুপ্পং ন হোতীতি পটিপক্খিপন্তো আহ. মেঘৰনং নাম উয্যানন্তি মহামেঘৰনুয্যানং. তস্স কির উয্যানস্স ভূমিগ্গহণদিৰসে অকালমহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা সব্বতল়াকপোক্খরণিযো পূরেন্তো গিম্হাভিহতরুক্খলতাদীনং অনুগ্গণ্হন্তোৰ পাৰস্সি, তেন কারণেন তং মহামেঘৰনং নাম উয্যানং জাতং. ৰুত্তঞ্হেতং মহাৰংসে –

‘‘উয্যানট্ঠানগ্গহণে, মহামেঘো অকালজো;

পাৰস্সি তেন উয্যানং, মহামেঘৰনং অহূ’’তি.

সুখসযিতভাৰং পুচ্ছিত্ৰাতি ‘‘কচ্চি, ভন্তে, ইধ সুখং সযিত্থ, তুম্হাকং ইধ নিৰাসো সুখ’’ন্তি এৰং সুখসযিতভাৰং পুচ্ছিত্ৰা ততো থেরেন ‘‘সুখসযিতম্হি, মহারাজ, ভিক্খূনং ফাসুকমিদং উয্যান’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘এৰং সতি ইদং নো উয্যানং দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কপ্পতি, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরামো’’তি পুচ্ছি. ইমং সুত্তন্তি ৰেল়ুৰনারামপটিগ্গহণে ৰুত্তমিমং সুত্তং. উদকন্তি দক্খিণোদকং. মহামেঘৰনুয্যানং অদাসীতি ‘‘ইমং মহামেঘৰনুয্যানং সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৰত্ৰা জেট্ঠমাসস্স কাল়পক্খে দুতিযদিৰসে অদাসি. মহাৰিহারস্স দক্খিণোদকপাতেনেৰ সদ্ধিং পতিট্ঠিতভাৰেপি ন তাৰ তত্থ ৰিহারকম্মং নিট্ঠিতন্তি আহ ‘‘ইদঞ্চ পঠমং ৰিহারট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি. পুনদিৰসেপীতি কাল়পক্খস্স দুতিযদিৰসেযেৰ. অড্ঢনৰমানং পাণসহস্সানন্তি অড্ঢেন নৰমানং পাণসহস্সানং, পঞ্চসতাধিকানং অট্ঠসহস্সানন্তি অত্থো. জোতিপাতুভাৰট্ঠানন্তি ঞাণালোকস্স পাতুভাৰট্ঠানং. অপ্পমাদসুত্তন্তি অঙ্গুত্তরনিকাযে মহাঅপ্পমাদসুত্তং, রাজোৰাদসুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি.

মহচ্চন্তি করণত্থে পচ্চত্তৰচনং, মহতা রাজানুভাৰেনাতি অত্থো. তুম্হে জাননত্থন্তি সম্বন্ধো. অরিট্ঠো নাম অমচ্চোতি রঞ্ঞো ভাগিনেয্যো অরিট্ঠো নাম অমচ্চো. পঞ্চপণ্ণাসাযাতি এত্থ ‘‘চতুপণ্ণাসাযা’’তি ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি সতি উপরি ৰুচ্চমানং ‘‘দ্ৰাসট্ঠি অরহন্তো’’তি ৰচনং সমেতি. তেনেৰ চ সীহল়ভাসায লিখিতে মহাৰংসে ‘‘চতুপণ্ণাসায সদ্ধি’’ন্তি ৰুত্তং. দসভাতিকসমাকুলং রাজকুলন্তি মুটসিৰস্স পুত্তেহি অভযো দেৰানংপিযতিস্সো মহানাগো উত্তিযো মত্তাভযো সূরতিস্সোতি এৰমাদীহি দসহি ভাতিকেহি সমাকিণ্ণং রাজকুলং. চেতিযগিরিম্হি ৰস্সং ৰসিংসূতি আসাল়্হীপুণ্ণমদিৰসে রঞ্ঞা দিন্নৰিহারেযেৰ পটিগ্গহেত্ৰা পাটিপদদিৰসে ৰস্সং ৰসিংসু. পৰারেত্ৰাতি মহাপৰারণায পৰারেত্ৰা. কত্তিকপুণ্ণমাযন্তি অপরকত্তিকপুণ্ণমাযং. মহামহিন্দত্থেরো হি পুরিমিকাযং উপগন্ত্ৰা ৰুত্থৰস্সো মহাপৰারণায পৰারেত্ৰা ততো একমাসং অতিক্কম্ম চাতুমাসিনিযং পুণ্ণমদিৰসে অরিযগণপরিৰুতো রাজকুলং গন্ত্ৰা ভোজনাৰসানে ‘‘মহারাজ, অম্হেহি চিরদিট্ঠো সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিৰচনমব্র্ৰি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰক্খতি ‘‘পুণ্ণমাযং মহাৰীরো, চাতুমাসিনিযা ইধা’’তি. যং পনেত্থ কেনচি ৰুত্তং ‘‘ৰুত্থৰস্সো পৰারেত্ৰাতি চাতুমাসিনিযা পৰারণাযাতি অত্থো, পঠমপৰারণায ৰা পৰারেত্ৰা একমাসং তত্থেৰ ৰসিত্ৰা কত্তিকপুণ্ণমিযং অৰোচ, অঞ্ঞথা ‘পুণ্ণমাযং মহাৰীরো’তি ৰুত্তত্তা ন সক্কা গহেতু’’ন্তি, তত্থ চাতুমাসিনিযা পৰারণাযাতি অযমত্থৰিকপ্পো ন যুজ্জতি. ন হি পুরিমিকায ৰস্সূপগতা চাতুমাসিনিযং পৰারেন্তি. চিরদিট্ঠো সম্মাসম্বুদ্ধোতি সত্থুস্স সরীরাৰযৰো চ সম্মাসম্বুদ্ধোযেৰাতি কত্ৰা অৰযৰে সমুদাযৰোহারৰসেন এৰমাহাতি দট্ঠব্বং যথা ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি.

থেরেন ৰুত্তম্পি গমনকারণং ঠপেত্ৰা ইধ ৰাসে পযোজনমেৰ দস্সেত্ৰা গমনং পটিসেধেতুকামো আহ ‘‘অহং ভন্তে তুম্হে’’তিআদি. অভিৰাদনাদীসু আচরিযং দিস্ৰা অভিৰাদনকরণং অভিৰাদনং নাম. যস্মিং ৰা দিসাভাগে আচরিযো ৰসতি ইরিযাপথে কপ্পেন্তো, ততো অভিমুখোৰ ৰন্দিত্ৰা গচ্ছতি, ৰন্দিত্ৰা তিট্ঠতি, ৰন্দিত্ৰা নিসীদতি, ৰন্দিত্ৰা নিপজ্জতি, ইদং অভিৰাদনং নাম. আচরিযং পন দূরতোৰ দিস্ৰা পচ্চুট্ঠায পচ্চুগ্গমনকরণং পচ্চুট্ঠানং নাম. আচরিযং পন দিস্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ সীসে ঠপেত্ৰা আচরিযং নমস্সতি, যস্মিং দিসাভাগে সো ৰসতি, তদভিমুখোপি তথেৰ নমস্সতি, গচ্ছন্তোপি ঠিতোপি নিসিন্নোপি অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সতিযেৰাতি ইদং অঞ্জলিকম্মং নাম. অনুচ্ছৰিককম্মস্স পন করণং সামীচিকরণং নাম. চীৰরাদীসু হি চীৰরং দেন্তো ন যং ৰা তং ৰা দেতি, মহগ্ঘং সতমূলগ্ঘম্পি পঞ্চসতমূলগ্ঘম্পি সতসহস্সমূলগ্ঘম্পি দেতিযেৰ. পিণ্ডপাতাদীসুপি এসেৰ নযো. ইদং সামীচিকরণং নাম. সরীরধাতুযোতি সরীরাৰযৰা. অঞ্ঞাতন্তি অঞ্ঞাতং, ৰিদিতং মযাতি অত্থো. কুতো লচ্ছামাতি কুতো লভিস্সাম. সুমনেন সদ্ধিং মন্তেহীতি পঠমমেৰ সামণেরস্স কথিতত্তা ৰা ‘‘জানাতি এস অম্হাকমধিপ্পায’’ন্তি ঞত্ৰা ৰা এৰমাহাতি দট্ঠব্বং.

অপ্পোস্সুক্কো ত্ৰং মহারাজাতি মহারাজ ত্ৰং ধাতূনং পটিলাভে মা উস্সুক্কং করোহি, মা ত্ৰং তত্থ ৰাৰটো ভৰ, অঞ্ঞং তযা কত্তব্বং করোহীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তদেৰ রঞ্ঞা কত্তব্বকিচ্চং দস্সেন্তো ‘‘ৰীথিযো সোধাপেত্ৰা’’তিআদিমাহ. সব্বতাল়াৰচরে উপট্ঠাপেত্ৰাতি কংসতাল়াদিতাল়ং অৰচরতি এত্থাতি তাল়াৰচরং ৰুচ্চতি আততৰিততাদি সব্বং তূরিযভণ্ডং. তেনেৰ পরিনিব্বানসুত্তট্ঠকথাযং ‘‘সব্বঞ্চ তাল়াৰচরং সন্নিপাতেথাতি এত্থ সব্বঞ্চ তাল়াৰচরন্তি সব্বং তূরিযভণ্ড’’ন্তি ৰুত্তং. এত্থ পন সহচরণনযেন সব্বতূরিযভণ্ডানং ৰাদকাপি গহেতুং ৰট্টন্তীতি তে সব্বে উপট্ঠাপেত্ৰা সন্নিপাতেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. লচ্ছসীতি লভিস্সসি. থেরা চেতিযগিরিমেৰ অগমংসূতি রাজনিৰেসনতো নিক্খমিত্ৰা পুন চেতিযগিরিমেৰ অগমংসু.

তাৰদেৰাতি তং খণংযেৰ. পাটলিপুত্তদ্ৰারেতি পাটলিপুত্তনগরদ্ৰারে. কিং ভন্তে সুমন আহিণ্ডসীতি সুমন ত্ৰং সমণধম্মং অকত্ৰা কস্মা ৰিচরসীতি পুচ্ছতি. চেতিযগিরিম্হিযেৰ পতিট্ঠাপেত্ৰাতি পচ্ছা তত্থ ৰিহারত্থায আকঙ্খিতব্বভাৰতো চেতিযগিরিম্হিযেৰ পতিট্ঠাপেত্ৰা. ৰড্ঢমানকচ্ছাযাযাতি পচ্ছাভত্তন্তি অত্থো. পচ্ছাভত্তমেৰ হি ছাযা ৰড্ঢতি. অথস্স এতদহোসীতি ধাতুচঙ্কোটকং দিস্ৰা এৰং চিন্তেসি. ছত্তং অপনমতূতি ইদং সেতচ্ছত্তং সযমেৰ মে সীসোপরিতো ধাতুচঙ্কোটকাভিমুখং হুত্ৰা নমতূতি অত্থো. ময্হং মত্থকে পতিট্ঠাতূতি ইদং ধাতুচঙ্কোটকং থেরস্স হত্থতো ধাতুযা সহ আগন্ত্ৰা সিরস্মিং মে পতিট্ঠাতূতি অত্থো. পোক্খরৰস্সং নাম পোক্খরপত্তপ্পমাণং ৰলাহকমজ্ঝে উট্ঠহিত্ৰা কমেন ফরিত্ৰা তেমেতুকামেযেৰ তেমযমানং মহন্তং হুত্ৰা ৰস্সতি. মহাৰীরোতি মহাপরক্কমো. মহাৰীরাৰযৰত্তা চেত্থ সত্থুৰোহারেন ধাতুযো এৰ নিদ্দিট্ঠা. ধাতুসরীরেনাগমনঞ্হি সন্ধায অযং গাথা ৰুত্তা.

পচ্ছিমদিসাভিমুখোৰ হুত্ৰা অপসক্কন্তোতি পিট্ঠিতো পিট্ঠিতোযেৰ পচ্ছিমদিসাভিমুখো হুত্ৰা ওসক্কন্তো, গচ্ছন্তোতি অত্থো. কিঞ্চাপি এস পচ্ছিমদিসং ন ওলোকেতি, তথাপি পচ্ছিমদিসং সন্ধায গচ্ছতীতি ‘‘পচ্ছিমদিসাভিমুখো’’তি ৰুত্তং. পুরত্থিমেন দ্ৰারেন নগরং পৰিসিত্ৰাতি এত্থ পিট্ঠিতো পিট্ঠিতোযেৰ আগন্ত্ৰা দ্ৰারে সম্পত্তে পরিৰত্তেত্ৰা উজুকেনেৰ নগরং পাৰিসীতি ৰেদিতব্বং. মহেজৰত্থু নামাতি মহেজনামকেন যক্খেন পরিগ্গহিতং একং দেৰট্ঠানন্তি ৰেদিতব্বং. পরিভোগচেতিযট্ঠানন্তি এত্থ পরিভুত্তূপকরণানি নিদহিত্ৰা কতং চেতিযং পরিভোগচেতিযন্তি দট্ঠব্বং. তিৰিধঞ্হি চেতিযং ৰদন্তি পরিভোগচেতিযং ধাতুচেতিযং ধম্মচেতিযন্তি. তত্থ পরিভোগচেতিযং ৰুত্তনযমেৰ. ধাতুচেতিযং পন ধাতুযো নিদহিত্ৰা কতং. পটিচ্চসমুপ্পাদাদিলিখিতপোত্থকং নিদহিত্ৰা কতং পন ধম্মচেতিযং নাম. সারীরিকং পরিভোগিকং উদ্দিস্সকন্তি এৰম্পি তিপ্পভেদং চেতিযং ৰদন্তি. অযং পন পভেদো পটিমারূপস্সপি উদ্দিস্সকচেতিযেনেৰ সঙ্গহিতত্তা সুট্ঠুতরং যুজ্জতি.

কথং পন ইদং ঠানং তিণ্ণং বুদ্ধানং পরিভোগচেতিযট্ঠানং অহোসীতি আহ ‘‘অতীতে কিরা’’তিআদি. পজ্জরকেনাতি এত্থ পজ্জরকো নাম রোগো ৰুচ্চতি. সো চ যক্খানুভাৰেন সমুপ্পন্নোতি ৰেদিতব্বো. তদা কির পুণ্ণকাল়ো নাম যক্খো অত্তনো আনুভাৰেন মনুস্সানম্পি সরীরে পজ্জরকং নাম রোগং সমুট্ঠাপেসি. ৰুত্তঞ্হেতং মহাৰংসে –

‘‘রক্খসেহি জনস্সেত্থ, রোগো পজ্জরকো অহূ’’তি;

দীপৰংসেপি চেতং ৰুত্তং –

‘‘রক্খসা চ বহূ তত্থ, পজ্জরা চ সমুট্ঠিতা;

পজ্জরেন বহূ সত্তা, নস্সন্তি দীপমুত্তমে’’তি.

অনযব্যসনন্তি এত্থ অনযোতি অৰড্ঢি. কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং ব্যসতি ৰিক্খিপতি ৰিনাসেতীতি ব্যসনন্তি দুক্খং ৰুচ্চতি. কিঞ্চাপি ‘‘বুদ্ধচক্খুনা লোকং ওলোকেন্তো’’তি ৰুত্তং, তথাপি ‘‘তে সত্তে অনযব্যসনমাপজ্জন্তে দিস্ৰা’’তি ৰচনতো পঠমং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ওলোকেত্ৰা পচ্ছা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন লোকং ওলোকেন্তো তে সত্তে অনযব্যসনমাপজ্জন্তে দিস্ৰাতি গহেতব্বং. ন হি আসযানুসযাদিবুদ্ধচক্খুস্স তে সত্তা অনযব্যসনং আপজ্জন্তা দিস্সন্তি. দুব্বুট্ঠিকাতি ৰিসমৰস্সাদিৰসেন দুট্ঠা অসোভনা ৰুট্ঠিযেৰ দুব্বুট্ঠিকা, সস্সুপ্পত্তিহেতুভূতা কাযসুখুপ্পত্তিসপ্পাযা সত্তুপকারা সম্মা ৰুট্ঠি তত্থ ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ততোযেৰ চ ‘‘দুব্ভিক্খং দুস্সস্স’’ন্তি ৰুত্তং. ভিক্খায অভাৰো, দুল্লভভাৰো ৰা দুব্ভিক্খং, সুলভা তত্থ ভিক্খা ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. সস্সানং অভাৰো, অসম্পন্নতা ৰা দুস্সস্সং. দেৰোতি মেঘস্সেতং নামং. সম্মাধারমনুপৰেচ্ছীতি উদকধারং সম্মা ৰিমুঞ্চি, সম্মা অনুপৰস্সীতি ৰুত্তং হোতি.

মহাৰিৰাদো হোতীতি তস্মিং কির কালে জযন্তমহারাজেন চ তস্স রঞ্ঞো কনিট্ঠভাতুকেন সমিদ্ধকুমারনামকেন উপরাজেন চ সদ্ধিং ইমস্মিং দীপে মহাযুদ্ধং উপট্ঠিতং. তেনেতং ৰুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেন মণ্ডদীপে মহাৰিৰাদো হোতী’’তি. হোতীতি কিরিযা কালমপেক্খিত্ৰা ৰত্তমানপযোগো, ৰিৰাদস্স পন অতীতকালিকত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেনা’’তি ইমিনাৰ ৰিঞ্ঞাযতি. সদ্দন্তরসন্নিধানেন হেত্থ অতীতকালাৰগমো যথা ‘‘ভাসতে ৰড্ঢতে তদা’’তি. এৰং সব্বত্থ ঈদিসেসু ঠানেসু ৰত্তমানপযোগো দট্ঠব্বো. কলহৰিগ্গহজাতাতি এত্থ কলহো নাম মত্থকপ্পত্তো কাযকলহোপি ৰাচাকলহোপি. তত্থ হত্থপরামাসাদিৰসেন কাযেন কাতব্বো কলহো কাযকলহো. মম্মঘট্টনাদিৰসেন ৰাচায কাতব্বো কলহো ৰাচাকলহো. ৰিপচ্চনীকগহণং ৰিগ্গহো. কলহস্স পুব্বভাগে উপ্পন্নো অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধগাহো. অথ ৰা কলহো নাম ৰাচাকলহো. অঞ্ঞমঞ্ঞং হত্থপরামাসাদিৰসেন ৰিরূপং ৰিরুদ্ধং ৰা গহণং ৰিগ্গহো কাযকলহো. যথাৰুত্তো কলহো চ ৰিগ্গহো চ জাতো সঞ্জাতো এতেসন্তি কলহৰিগ্গহজাতা, সঞ্জাতকলহৰিগ্গহাতি অত্থো.

তানি সাসনন্তরধানেন নস্সন্তীতি পরিযত্তিপটিৰেধপটিপত্তিসঙ্খাতস্স তিৰিধস্সপি সাসনস্স অন্তরধানেন ধাতুপরিনিব্বানে সতি তানি চেতিযানি ৰিনস্সন্তি. তীণি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৬১; ৰিভ. অট্ঠ. ৮০৯) হি পরিনিব্বানানি কিলেসপরিনিব্বানং খন্ধপরিনিব্বানং ধাতুপরিনিব্বানন্তি, তানি পন অম্হাকং ভগৰতো ৰসেন এৰং ৰেদিতব্বানি. তস্স হি কিলেসপরিনিব্বানং বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, খন্ধপরিনিব্বানং কুসিনারাযং. ধাতুপরিনিব্বানং অনাগতে ভৰিস্সতি. সাসনস্স কির ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৰা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে রাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি, নাগভৰনতোপি দেৰলোকতোপি ব্রহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৰ গমিস্সন্তি, সাসপমত্তাপি ধাতু ন অন্তরা নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে রাসিভূতা সুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয একগ্ঘনা হুত্ৰা ছব্বণ্ণরস্মিযো ৰিস্সজ্জেস্সন্তি, তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিস্সন্তি. ততো দসসহস্সচক্কৰাল়ে দেৰতা সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অজ্জ সত্থা পরিনিব্বাতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পরিনিব্বুতদিৰসতো মহন্ততরং কারুঞ্ঞং করিস্সন্তি, ঠপেত্ৰা অনাগামিখীণাসৰে অৰসেসা সকভাৰেন সণ্ঠাতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি, সাসপমত্তিযাপি ধাতুযা সতি একজালাৰ ভৰিস্সতি, ধাতূসু পরিযাদানং গতাসু পরিচ্ছিজ্জিস্সতি. এৰং মহন্তং আনুভাৰং দস্সেত্ৰা ধাতূসু অন্তরহিতাসু সাসনং অন্তরহিতং নাম হোতি.

দিৰা বোধিরুক্খট্ঠানে হত্থিসালাযং তিট্ঠতীতি দিৰা ৰত্থুৰিচিননায ওকাসং কুরুমানো ততো ধাতুং গহেত্ৰা কুম্ভে ঠপেত্ৰা সধাতুকোৰ হুত্ৰা তিট্ঠতীতি ৰদন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং মহাৰংসে –

‘‘রত্তিং নাগোনুপরিযাতি, তং ঠানং সো সধাতুকং;

বোধিট্ঠানম্হি সালাযং, দিৰা ঠাতি সধাতুকো’’তি.

থূপপতিট্ঠানভূমিং পরিযাযতীতি মত্থকতো ধাতুং তত্থ পতিট্ঠাপেত্ৰা সধাতুকং থূপপতিট্ঠানভূমিং রত্তিভাগে পরিযাযতি, সমন্ততো ৰিচরতীতি অত্থো. জঙ্ঘপ্পমাণন্তি পুপ্ফট্ঠানপ্পমাণং. থূপকুচ্ছিতো হেট্ঠাভাগঞ্হি থূপস্স জঙ্ঘাতি ৰদন্তি. ধাতুওরোপনত্থাযাতি হত্থিকুম্ভতো ধাতুকরণ্ডকস্স ওরোপনত্থায. সকলনগরঞ্চ জনপদো চাতি নগরৰাসিনো জনপদৰাসিনো চ অভেদতো নগরজনপদসদ্দেহি ৰুত্তা ‘‘সব্বো গামো আগতো, মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তিআদীসু ৰিয. মহাজনকাযেতি মহাজনসমূহে. সমূহপরিযাযো হেত্থ কাযসদ্দো. একেকধাতুপ্পদেসতো তেজোদকনিক্খমনাদিৰসেন যমকযমকং হুত্ৰা পৰত্তং পাটিহারিযং যমকপাটিহারিযং. ছন্নং ৰণ্ণানং রস্মিযো চাতি সম্বন্ধো কাতব্বো. ছন্নং ৰণ্ণানং উদকধারা চাতি এৰম্পেত্থ সম্বন্ধং ৰদন্তি. পরিনিব্বুতেপি ভগৰতি তস্সানুভাৰেন এৰরূপং পাটিহারিযমহোসিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘এৰং অচিন্তিযা’’তিআদিগাথমাহ. বুদ্ধধম্মাতি এত্থ বুদ্ধগুণা.

ধরমানকালেপি তিক্খত্তুং আগমাসীতি ভগৰা কির অভিসম্বোধিতো নৰমে মাসে ফুস্সপুণ্ণমদিৰসে যক্খাধিৰাসং লঙ্কাদীপমুপগন্ত্ৰা লঙ্কামজ্ঝে তিযোজনাযতে যোজনৰিত্থতে মহানাগৰনুয্যানে মহাযক্খসমাগমে উপরিআকাসে ঠত্ৰা কপ্পুট্ঠানসমযে সমুট্ঠিতৰুট্ঠিৰাতনিব্বিসেসৰস্সৰাযুনা চ লোকন্তরিকনিরযন্ধকারসদিসঘোরন্ধকারনিকাযেন চ সীতনরকনিব্বিসেসবহলসীতেন চ সংৰট্টকালসঞ্জাতৰাতসঙ্খুভিতেহি মেঘনভগজ্জিতসদিসেন গগনমেদনীনিন্নাদেন চ যক্খানং ভযং সন্তাসং জনেত্ৰা তেহি যাচিতাভযো ‘‘দেথ মে সমগ্গা নিসীদনট্ঠান’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘দেম তে সকলদীপং, দেহি নো, মারিস, অভয’’ন্তি ৰুত্তে সব্বং তং উপদ্দৰং অন্তরধাপেত্ৰা যক্খদত্তভূমিযা চম্মখণ্ডং পত্থরিত্ৰা তত্থ নিসিন্নো সমন্ততো জলমানং চম্মখণ্ডং পসারেত্ৰা কপ্পুট্ঠানগ্গিসদিসদহনাভিভূতানং জলধিসলিলভীতানং সমন্তা ৰেলন্তে ভমন্তানং যক্খানং গিরিদীপং দস্সেত্ৰা তেসু তত্থ পতিট্ঠিতেসু তং যথাঠানে পতিট্ঠাপেত্ৰা চম্মখণ্ডং সঙ্খিপিত্ৰা নিসিন্নো তদা সমাগতে অনেকদেৰতাসন্নিপাতে ধম্মং দেসেত্ৰা অনেকপাণকোটীনং ধম্মাভিসমযং কত্ৰা সুমনকূটৰাসিনা মহাসুমনদেৰরাজেন সমধিগতসোতাপত্তিফলেন যাচিতপূজনীযো সীসং পরামসিত্ৰা মুট্ঠিমত্তা নীলামলকেসধাতুযো তস্স দত্ৰা জম্বুদীপমগমাসি.

দুতিযং অভিসম্বোধিতো পঞ্চমে সংৰচ্ছরে চূল়োদরমহোদরানং জলথলনিৰাসীনং মাতুলভাগিনেয্যানং নাগরাজূনং মণিপল্লঙ্কং নিস্সায উপট্ঠিতমহাসঙ্গামে নাগানং মহাৰিনাসং দিস্ৰা চিত্তমাসকাল়পক্খস্স উপোসথদিৰসে পাতোৰ সমিদ্ধসুমনেন নাম রুক্খদেৰপুত্তেন ছত্তং কত্ৰা ধারিতরাজাযতনো নাগদীপং সমাগন্ত্ৰা সঙ্গামমজ্ঝে আকাসে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো ঘোরন্ধকারেন নাগে সন্তাসেত্ৰা অস্সাসেন্তো আলোকং দস্সেত্ৰা সঞ্জাতপীতিসোমনস্সানং উপগতনাগানং সামগ্গিকরণীযং ধম্মং দেসেত্ৰা মাতুলভাগিনেয্যেহি দ্ৰীহি নাগরাজূহি পূজিতে পথৰীতলগতে মণিপল্লঙ্কে নিসিন্নো নাগেহি দিব্বন্নপানেহি সন্তপ্পিতো জলথলনিৰাসিনো অসীতিকোটিনাগে সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপেত্ৰা তেহি নমস্সিতুং পল্লঙ্কঞ্চ রাজাযতনপাদপঞ্চ তত্থ পতিট্ঠাপেত্ৰা জম্বুদীপমগমাসি.

ততিযম্পি অভিসম্বোধিতো অট্ঠমে সংৰচ্ছরে মহোদরমাতুলেন মণিঅক্খিকনাগরাজেনাভিযাচিতো ৰিসাখপুণ্ণমদিৰসে পঞ্চভিক্খুসতপরিৰুতো কল্যাণীপদেসে মণিঅক্খিকস্স ভৰনমুপগন্ত্ৰা তত্থ মাপিতরুচিররতনমণ্ডপে মনোহরৰরপল্লঙ্কে নিসিন্নো নাগরাজেন দিব্বন্নপানেহি সন্তপ্পেত্ৰা নাগমাণৰিকগণপরিৰুতেন দিব্বমালাগন্ধাদীহি পূজিতো তত্থ ধম্মং দেসেত্ৰা ৰুট্ঠাযাসনা সুমনকূটে পদং দস্সেত্ৰা পব্বতপাদে দিৰাৰিহারং কত্ৰা দীঘৰাপিচেতিযট্ঠানে চ মুভিযঙ্গণচেতিযট্ঠানে চ কল্যাণীচেতিযট্ঠানে চ মহাবোধিট্ঠানে চ থূপারামট্ঠানে চ মহাচেতিযট্ঠানে চ সসাৰকো নিসীদিত্ৰা নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা সিলাচেতিযট্ঠানেযেৰ ঠত্ৰা দেৰনাগে সমনুসাসিত্ৰা জম্বুদীপমগমাসি. এৰং ভগৰা ধরমানকালেপি ইমং দীপং তিক্খত্তুং আগমাসীতি ৰেদিতব্বং.

ইদানি তদেৰ তিক্খত্তুমাগমনং সঙ্খেপতো ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘পঠমং যক্খদমনত্থ’’ন্তিআদি. রক্খং করোন্তোতি যক্খানং পুন অপৰিসনত্থায রক্খং করোন্তো. আৰিজ্জীতি সমন্ততো ৰিচরি. মাতুলভাগিনেয্যানন্তি চূল়োদরমহোদরানং. এত্থ পন কিঞ্চাপি ভগৰা সমিদ্ধসুমনেন নাম দেৰপুত্তেন সদ্ধিং আগতো, তথাপি পচ্ছাসমণেন একেনপি ভিক্খুনা সদ্ধিং অনাগতত্তা ‘‘এককোৰ আগন্ত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তদনুরূপস্স পরিপন্থস্স ৰিহতত্তা ‘‘পরিল়াহং ৰূপসমেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. রঞ্ঞো ভাতাতি রঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা. অভযোতি মত্তাভযো.

অনুল়া দেৰীতি রঞ্ঞো জেট্ঠভাতুজাযা অনুল়া দেৰী. পুরিমকানং তিণ্ণং সম্মাসম্বুদ্ধানং বোধি পতিট্ঠাসীতি যদা হি সো ককুসন্ধো নাম ভগৰা ইমস্মিং দীপে মনুস্সে পজ্জরকাভিভূতে অনযব্যসনমাপজ্জন্তে দিস্ৰা করুণায সঞ্চোদিতহদযো ইমং দীপমাগতো, তদা তং রোগভযং ৰূপসমেত্ৰা সন্নিপতিতানং ধম্মং দেসেন্তো চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযং কত্ৰা সাযন্হসমযে বোধিপতিট্ঠানারহট্ঠানং গন্ত্ৰা তত্থ সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘মম সিরীসমহাবোধিতো দক্খিণমহাসাখমাদায রুচনন্দা ভিক্খুনী ইধাগচ্ছতূ’’তি অধিট্ঠাসি. সা সত্থু চিত্তং ঞত্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ খেমৰতীরাজধানিযা খেমরাজানমাদায মহাবোধিমুপগন্ত্ৰা দক্খিণমহাসাখায মনোসিলালেখং খেমরাজেন দাপেত্ৰা তং সযং ছিজ্জিত্ৰা সুৰণ্ণকটাহে ঠিতং বোধিসাখমাদায পঞ্চসতভিক্খুনীহি চেৰ দেৰতাহি চ পরিৰারিতা ইদ্ধিযা ইধানেত্ৰা তথাগতেন পসারিতে দক্খিণহত্থে সসুৰণ্ণকটাহং মহাবোধিং ঠপেসি. তং তথাগতো অভযস্স নাম রঞ্ঞো দত্ৰা তেন তস্মিং সমযে ‘‘মহাতিত্থৰন’’ন্তি পঞ্ঞাতে মহামেঘৰনুয্যানে পতিট্ঠাপেসি.

কোণাগমনো চ ভগৰা দুব্বুট্ঠিপীল়িতে দীপৰাসিনো দিস্ৰা ইমং দীপমাগতো তং ভযং ৰূপসমেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো চতুরাসীতি পাণসহস্সানি মগ্গফলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা পুব্ববোধিট্ঠানং গন্ত্ৰা সমাপত্তিপরিযোসানে ‘‘মম উদুম্বরমহাবোধিতো দক্খিণমহাসাখমাদায করকনত্তা ভিক্খুনী ইধাগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি. সা ভগৰতো অধিপ্পাযং ৰিদিত্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ সোভরাজধানিযা সোভরাজানমাদায মহাবোধিমুপগন্ত্ৰা দক্খিণমহাসাখায মনোসিলালেখং সোভরাজেন দাপেত্ৰা তং সযং ছিজ্জিত্ৰা হেমকটাহে পতিট্ঠিতং বোধিসাখমাদায পঞ্চসতভিক্খুনীহি সদ্ধিং সুরগণপরিৰুতা ইদ্ধিযা ইধাহরিত্ৰা সত্থারা পসারিতদক্খিণপাণিতলে সহেমকটাহং মহাবোধিং ঠপেসি. তং তথাগতো সমিদ্ধস্স রঞ্ঞো দত্ৰা তেন তস্মিং সমযে ‘‘মহানাগৰন’’ন্তি সঙ্খ্যং গতে মহামেঘৰনুয্যানে মহাবোধিং পতিট্ঠাপেসি.

কস্সপোপি চ ভগৰা উপট্ঠিতরাজূপরাজযুদ্ধেন পাণিনো ৰিনাসং দিস্ৰা করুণায চোদিতো ইমং দীপমাগন্ত্ৰা তং কলহং ৰূপসমেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো চতুরাসীতি পাণসহস্সানি মগ্গফলং পাপেত্ৰা মহাবোধিট্ঠানং গন্ত্ৰা তত্থ সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘মম নিগ্রোধমহাবোধিতো দক্খিণমহাসাখমাদায সুধম্মা ভিক্খুনী ইধাগচ্ছতূ’’তি অধিট্ঠাসি. সা ভগৰতো চিত্তং ৰিদিত্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ বারাণসীরাজধানিযা ব্রহ্মদত্তরাজানমাদায মহাবোধিমুপগন্ত্ৰা দক্খিণমহাসাখায মনোসিলালেখং ব্রহ্মদত্তেন দাপেত্ৰা তং সযং ছিজ্জিত্ৰা কনককটাহে ঠিতং বোধিসাখমাদায পঞ্চসতভিক্খুনীপরিৰারা দেৰগণপরিৰুতা ইদ্ধিযা এত্থ আনেত্ৰা মুনিন্দেন পসারিতে দক্খিণকরতলে সসুৰণ্ণকটাহং মহাবোধিং ঠপেসি. তং ভগৰা জযন্তরঞ্ঞো দত্ৰা তেন তস্মিং সমযে ‘‘মহাসালৰন’’ন্তি সঙ্খ্যং গতে মহামেঘৰনুয্যানে মহাবোধিং পতিট্ঠাপেসি. এৰং ইমস্মিং দীপে পুরিমকানং তিণ্ণং সম্মাসম্বুদ্ধানং বোধিং পতিট্ঠাপেসি. তং সন্ধায এৰমাহ ‘‘ইমস্মিঞ্চ মহারাজ দীপে পুরিমকানং তিণ্ণং সম্মাসম্বুদ্ধানং বোধি পতিট্ঠাসী’’তি.

সরসরংসিজালৰিস্সজ্জনকেনাতি সিনিদ্ধতায রসৰন্তং ওজৰন্তং অভিনৰরংসিজালং ৰিস্সজ্জেন্তেন. অথ ৰা ইতো চিতো চ সংসরণতো সরসং সজীৰং জীৰমানং ৰিয রংসিজালং ৰিস্সজ্জেন্তেন. অথ ৰা সরসকালে ধরমানকালে বুদ্ধেন ৰিয রংসিজালং মুঞ্চন্তেনাতি এৰমেত্থ অত্থং ৰণ্ণযন্তি. একদিৰসেনেৰ অগমাসীতি সম্বন্ধো. পঞ্চহি কঞ্ঞাসতেহীতি অত্তনো পরিচারিকেহি পঞ্চহি কঞ্ঞাসতেহি. উপস্সযং কারাপেত্ৰাতি ভিক্খুনুপস্সযং কারাপেত্ৰা. অপ্পেসীতি লেখসাসনং পতিট্ঠাপেসি. এৰঞ্চ অৰোচাতি রাজসন্দেসং অপ্পেত্ৰা থেরস্স মুখসাসনং ৰিঞ্ঞাপেন্তো এৰং অৰোচ. উদিক্খতীতি অপেক্খতি পত্থেতি.

ছিন্নহত্থং ৰিযাতি ছিন্নহত্থৰন্তং ৰিয. ছিন্না হত্থা এতস্সাতি ছিন্নহত্থোতি অঞ্ঞপদত্থসমাসো দট্ঠব্বো. পব্বজ্জাপুরেক্খারাতি পব্বজ্জাভিমুখা, পব্বজ্জায সঞ্জাতাভিলাসা ‘‘কদা নু খো পব্বজিস্সামী’’তি তত্থ উস্সুক্কমাপন্নাতি ৰুত্তং হোতি. মং পটিমানেতীতি মং উদিক্খতি. সত্থেন ঘাতং ন অরহতীতি অসত্থঘাতারহং. হিমৰলাহকগব্ভন্তি হিমপুণ্ণৰলাহকগব্ভং. পাটিহারিযৰসেন জাতং হিমমেৰ ‘‘ৰলাহকগব্ভ’’ন্তিপি ৰদন্তি. দোণমত্তাতি মগধনাল়িযা সোল়সনাল়িপ্পমাণা.

মগ্গন্তি সত্তযোজনিকং মগ্গং. পটিজগ্গাপেত্ৰাতি সোধাপেত্ৰা, খাণুকণ্টকাদীনি হরাপেত্ৰা তত্থ বহলৰিপুলৰালুকং ওকিরাপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. কম্মারৰণ্ণন্তি রঞ্ঞো পকতিসুৰণ্ণকারৰণ্ণং. নৰহত্থপরিক্খেপন্তি নৰহত্থপ্পমাণো পরিক্খেপো অস্সাতি নৰহত্থপরিক্খেপং, পরিক্খেপতো নৰহত্থপ্পমাণন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পঞ্চহত্থুব্বেধ’’ন্তিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তিহত্থৰিক্খম্ভন্তি তিহত্থপ্পমাণৰিত্থারং. সমুস্সিতধজপটাকন্তি উস্সাপিতনীলপীতাদিৰিৰিধধজপটাকং. নানারতনৰিচিত্তন্তি তত্থ তত্থ রচিতনানারতনেহি সুৰিচিত্তং. অনেকালঙ্কারপটিমণ্ডিতন্তি পসন্নজনপূজিতেহি হত্থূপগাদীহি নানালঙ্কারেহি সজ্জিতং. নানাৰিধকুসুমসমাকিণ্ণন্তি উপহারৰসেন উপনীতেহি নানপ্পকারেহি ৰণ্ণগন্ধসম্পন্নেহি জলথলপুপ্ফেহি আকিণ্ণং. অনেকতূরিযসঙ্ঘুট্ঠন্তি আতভৰিততাদিপঞ্চঙ্গিকতূরিযসঙ্ঘোসিতং. অৰসেসং অদস্সনং অগমাসীতি এত্থ ‘‘হন্দ, মহারাজ, তযা গহেতব্বা অযং সাখা, তস্স উপনিস্সযভূতো অযং খন্ধো, ন মযং তযা গহেতব্বা’’তি ৰদন্তা ৰিয অৰসেসা সাখা সত্থু তেজসা অদস্সনমগমংসূতি ৰদন্তি. গৰক্খজালসদিসন্তি ভাৰনপুংসকং, জালকৰাটসদিসং কত্ৰাতি অত্থো. চেলুক্খেপসতসহস্সানি পৰত্তিংসূতি তেসং তেসং জনানং সীসোপরি ভমন্তানং উত্তরাসঙ্গচেলানং উক্খেপসতসহস্সানি পৰত্তিংসূতি অত্থো. মূলসতেনাতি দসসু লেখাসু একেকায দস দস হুত্ৰা নিক্খন্তমূলসতেন. দস মহামূলাতি পঠমলেখায নিক্খন্তদসমহামূলানি.

দেৰদুন্দুভিযো ফলিংসূতি দেৰদুন্দুভিযো থনিংসু. দেৰদুন্দুভীতি চ ন এত্থ কাচি ভেরী অধিপ্পেতা, অথ খো উপ্পাতভাৰেন আকাসগতো নিগ্ঘোসসদ্দো. দেৰোতি হি মেঘো. তস্স হি অচ্ছভাৰেন আকাসৰণ্ণস্স দেৰস্সাভাৰেন সুক্খগজ্জিতসঞ্ঞিতে সদ্দে নিচ্ছরন্তে দেৰদুন্দুভীতি সমঞ্ঞা, তস্মা দেৰদুন্দুভিযো ফলিংসূতি দেৰো সুক্খগজ্জিতং গজ্জীতি ৰুত্তং হোতি. পব্বতানং নচ্চেহীতি পথৰীকম্পেন ইতো চিতো চ ভমন্তানং পব্বতানং নচ্চেহি. যক্খানং হিঙ্কারেহীতি ৰিম্হযজাতানং যক্খানং ৰিম্হযপ্পকাসনৰসেন পৰত্তেহি হিঙ্কারসদ্দেহি. যক্খা হি ৰিম্হযজাতা ‘‘হিং হি’’ন্তি সদ্দং নিচ্ছারেন্তি. থুতিজপ্পেহীতি পসংসাৰচনেহি. ব্রহ্মানং অপ্ফোটনেহীতি পীতিসোমনস্সজাতানং ব্রহ্মানং বাহাযং পহরণসঙ্খাতেহি অপ্ফোটনেহি. পীতিসোমনস্সজাতা হি ব্রহ্মানো ৰামহত্থং সমিঞ্জিত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন বাহাযং পহারং দেন্তি. এককোলাহলন্তি একতো পৰত্তকোলাহলং. একনিন্নাদন্তি একতো পৰত্তনিগ্ঘোসং. ফলতো নিক্খন্তা ছব্বণ্ণরস্মিযো উজুকং উগ্গন্ত্ৰা ওনমিত্ৰা চক্কৰাল়পব্বতমুখৰট্টিং আহচ্চ তিট্ঠন্তীতি আহ ‘‘সকলচক্কৰাল়ং রতনগোপানসীৰিনদ্ধং ৰিয কুরুমানা’’তি. তঙ্খণতো চ পন পভুতীতি ৰুত্তনযেন সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠিতস্স মহাবোধিস্স ছব্বণ্ণরস্মীনং ৰিস্সজ্জিতকালতো পভুতি. হিমৰলাহকগব্ভং পৰিসিত্ৰা অট্ঠাসীতি সুৰণ্ণকটাহেনেৰ সদ্ধিং উগ্গন্ত্ৰা হিমোদকপুণ্ণং ৰলাহকগব্ভং পৰিসিত্ৰা অট্ঠাসি. পঠমং সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠিতোযেৰ হি বোধি পচ্ছা ৰুত্তপ্পকারঅচ্ছরিযপটিমণ্ডিতো হুত্ৰা হিমৰলাহকগব্ভং পৰিসিত্ৰা অট্ঠাসি. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘পঠমং সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠহি, ততো হিমগব্ভসত্তাহং অভিসেকসত্তাহঞ্চ ৰীতিনামেত্ৰা’’তিআদি. ততোযেৰ চ মহাৰংসেপি ৰুত্তং –

‘‘এৰং সতেন মূলানং, তত্থেসা গন্ধকদ্দমে;

পতিট্ঠাসি মহাবোধি, পসাদেন্তী মহাজনং.

‘‘তস্সা খন্ধো দসহত্থো, পঞ্চ সাখা মনোরমা;

চতুহত্থা চতুহত্থা, দসড্ঢফলমণ্ডিতা.

‘‘সহস্সন্তু পসাখানং, সাখানং তাসমাসি চ;

এৰং আসি মহাবোধি, মনোহরসিরিন্ধরা.

‘‘কটাহম্হি মহাবোধি, পতিট্ঠিতক্খণে মহী;

অকম্পি পাটিহীরানি, অহেসুং ৰিৰিধানি চ.

‘‘সযং নাদেহি তূরিযানং, দেৰেসু মানুসেসু চ;

সাধুকারনিন্নাদেহি, দেৰব্রহ্মগণস্স চ.

‘‘মেঘানং মিগপক্খীনং, যক্খাদীনং রৰেহি চ;

রৰেহি চ মহীকম্পে, এককোলাহলং অহু.

‘‘বোধিযা ফলপত্তেহি, ছব্বণ্ণরংসিযো সুভা;

নিক্খমিত্ৰা চক্কৰাল়ং, সকলং সোভযিংসু চ.

‘‘সকটাহা মহাবোধি, উগ্গন্ত্ৰান ততো নভং;

অট্ঠাসি হিমগব্ভম্হি, সত্তাহানি অদস্সনা’’তি.

তস্মা সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠিতোযেৰ বোধি কটাহেনেৰ সদ্ধি উগ্গন্ত্ৰা হিমৰলাহকগব্ভং পৰিসিত্ৰা অট্ঠাসীতি ৰেদিতব্বং.

হেট্ঠা পন ভগৰতো অধিট্ঠানক্কমং দস্সেন্তেন যং ৰুত্তং –

‘‘ভগৰা কির মহাপরিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নো লঙ্কাদীপে মহাবোধিপতিট্ঠাপনত্থায অসোকমহারাজা মহাবোধিগ্গহণত্থং গমিস্সতি, তদা মহাবোধিস্স দক্খিণসাখা সযমেৰ ছিজ্জিত্ৰা সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠাতূতি অধিট্ঠাসি, ইদমেকমধিট্ঠানং.

‘‘তত্থ পতিট্ঠানকালে চ ‘মহাবোধি হিমৰলাহকগব্ভং পৰিসিত্ৰা তিট্ঠতূ’তি অধিট্ঠাসি, ইদং দুতিযমধিট্ঠানং.

‘‘সত্তমে দিৰসে হিমৰলাহকগব্ভতো ওরুয্হ সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠহন্তো পত্তেহি চ ফলেহি চ ছব্বণ্ণরস্মিযো মুঞ্চতূতি অধিট্ঠাসি, ইদং ততিযমধিট্ঠান’’ন্তি.

তং ইমিনা ন সমেতি. তত্থ হি পঠমং হিমৰলাহকগব্ভং পৰিসিত্ৰা পচ্ছা সত্তমে দিৰসে হিমৰলাহকগব্ভতো ওরুয্হ ছব্বণ্ণরংসিৰিস্সজ্জনং সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠহনঞ্চ ৰুত্তং, তস্মা অট্ঠকথায পুব্বেনাপরং ন সমেতি. মহাৰংসে পন অধিট্ঠানেপি পঠমং সুৰণ্ণকটাহে পতিট্ঠহনং পচ্ছাযেৰ ছব্বণ্ণরংসিৰিস্সজ্জনং হিমৰলাহকগব্ভপৰিসনঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পরিনিব্বানমঞ্চম্হি, নিপন্নেন জিনেন হি;

কতং মহাঅধিট্ঠানং, পঞ্চকং পঞ্চচক্খুনা.

‘‘গয্হমানা মহাবোধি-সাখাসোকেন দক্খিণা;