বাহিরনিদানকথা

ইদানি ‘‘তং ৰণ্ণযিস্সং ৰিনয’’ন্তি পটিঞ্ঞাতত্তা যথাপটিঞ্ঞাতৰিনযসংৰণ্ণনং কত্তুকামো সংৰরৰিনযপহানৰিনযাদিৰসেন ৰিনযস্স বহুৰিধত্তা ইধ সংৰণ্ণেতব্বভাৰেন অধিপ্পেতো তাৰ ৰিনযো ৰৰত্থপেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তাসু গাথাসু. তাৰ-সদ্দো পঠমন্তি ইমস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো. তেন পঠমং ৰিনযং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্ছা তস্স ৰণ্ণনং করিস্সামীতি দীপেতি. ৰৰত্থপেতব্বোতি নিযমেতব্বো. তেনেতং ৰুচ্চতীতি যস্মা ৰৰত্থপেতব্বো, তেন হেতুনা এতং ‘‘ৰিনযো নামা’’তিআদিকং নিযামকৰচনং ৰুচ্চতীতি অত্থো. অস্সাতি ৰিনযস্স. মাতিকাতি উদ্দেসো. সো হি নিদ্দেসপদানং জননীঠানে ঠিতত্তা মাতা ৰিযাতি মাতিকাতি ৰুচ্চতি.

ইদানি ৰণ্ণেতব্বমত্থং মাতিকং ঠপেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তং যেনা’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – এতং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তিআদিনিদানৰচনপটিমণ্ডিতং ৰিনযপিটকং যেন পুগ্গলেন ৰুত্তং, যস্মিং কালে ৰুত্তং, যস্মা কারণা ৰুত্তং, যেন ধারিতং, যেন চ আভতং, যেসু পতিট্ঠিতং, এতং যথাৰুত্তৰিধানং ৰত্ৰা ততো ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদিপাঠস্স অত্থং অনেকপ্পকারতো দস্সযন্তো ৰিনযস্স অত্থৰণ্ণনং করিস্সামীতি. এত্থ চ ‘‘ৰুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদং ৰচনং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিনিদানৰচনমত্তং অপেক্খিত্ৰা ৰত্তুকামোপি ৰিসুং অৰত্ৰা ‘‘নিদানেন আদিকল্যাণং, ‘ইদমৰোচা’তি নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণ’’ন্তি চ ৰচনতো নিদাননিগমনানিপি সত্থুদেসনায অনুৰিধানত্তা তদন্তোগধানেৰাতি নিদানস্সপি ৰিনযপাল়িযংযেৰ অন্তোগধত্তা ‘‘ৰুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদম্পি ৰিনযপিটকসম্বন্ধংযেৰ কত্ৰা মাতিকং ঠপেসি. মাতিকায হি ‘‘এত’’ন্তি ৰুত্তং ৰিনযপিটকংযেৰ সামঞ্ঞতো সব্বত্থ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি.

ইদানি পন তং ৰিসুং নীহরিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৰুত্তং যেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু. অথ কস্মা ইদমেৰ ৰচনং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি. ইদন্তি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিৰচনং. হি-সদ্দো যস্মাতি অত্থে দট্ঠব্বো, যস্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি অত্তনো পচ্চক্খং কত্ৰা ৰুত্তৰচনং ন হোতি, ভগৰতা ৰুত্তৰচনং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি আহচ্চ ভাসিতং ন হোতীতি অধিপ্পাযো’’তি কেনচি ৰুত্তং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অত্তপচ্চক্খৰচনং ন হোতীতি অত্তনো ধরমানকালে ৰুত্তৰচনং ন হোতী’’তি লিখিতং. তদুভযম্পি অত্থতো সমানমেৰ. ইদানি পঞ্হকরণং ৰত্ৰা অনুক্কমেন যথাৰুত্তপঞ্হৰিস্সজ্জনং করোন্তো ‘‘আযস্মতা’’তিআদিমাহ. ইমিনা পুগ্গলং নিযমেতি, ‘‘তঞ্চা’’তিআদিনা কালং নিযমেতি. তঞ্চ উপালিত্থেরেন ৰুত্তৰচনং কালতো পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তন্তি অত্থো.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা

ইদানি তং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেতুকামো তস্সা তন্তিআরুল়্হায ইধ ৰচনে কারণং দস্সেন্তো ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা…পে… ৰেদিতব্বা’’তি আহ. পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসাতি চ-সদ্দো ঈদিসেসু ঠানেসু ৰত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো, তঞ্চ পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং, এসা চ পঠমমহাসঙ্গীতি এৰং ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাসত্থো ৰা চ-সদ্দো. উপঞ্ঞাসোতি চ ৰাক্যারম্ভো ৰুচ্চতি. এসা হি গন্থকারানং পকতি, যদিদং কিঞ্চি ৰত্ৰা পুন পরং ৰত্তুমারভন্তানং চসদ্দপ্পযোগো. যং পন কেনচি ৰুত্তং ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চাতি এত্থ চ-সদ্দো অতিরেকত্থো, তেন অঞ্ঞাপি অত্থীতি দীপেতী’’তি. তদেৰ তস্স গন্থক্কমে অকোৰিদতং দস্সেতি. ন হেত্থ চসদ্দেন অতিরেকত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. যদি চেত্থ এতদত্থোযেৰ চ-কারো অধিপ্পেতো সিযা, এৰং সতি ন কত্তব্বোযেৰ পঠমসদ্দেনেৰ অঞ্ঞাসং দুতিযাদিসঙ্গীতীনম্পি অত্থিভাৰস্স দীপিতত্তা. দুতিযাদিং উপাদায হি পঠমসদ্দপ্পযোগো দীঘাদিং উপাদায রস্সাদিসদ্দপ্পযোগো ৰিয. যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি. এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপরিযোসানেসু অন্তরন্তরা চ সম্বন্ধৰসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকারৰচনং সঙ্গহিতং হোতি. মহাৰিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি. নিদানকোসল্লত্থন্তি নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং, তত্থ কোসল্লং নিদানকোসল্লং, তদত্থন্তি অত্থো.

সত্তানং দস্সনানুত্তরিযসরণাদিপটিলাভহেতুভূতাসু ৰিজ্জমানাসুপি অঞ্ঞাসু ভগৰতো কিরিযাসু ‘‘বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তি পটিঞ্ঞায অনুলোমনতো ৰেনেয্যানং মগ্গফলুপ্পত্তিহেতুভূতা কিরিযা নিপ্পরিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ ‘‘ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি আদিং কত্ৰা’’তি. তত্থ সদ্ধিন্দ্রিযাদিধম্মোযেৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৰা চক্কন্তি আণা, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ –

‘‘ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচরিযায পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০).

কতবুদ্ধকিচ্চেতি কতং পরিনিট্ঠাপিতং বুদ্ধকিচ্চং যেন, তস্মিং কতবুদ্ধকিচ্চে ভগৰতি লোকনাথেতি সম্বন্ধো. এতেন বুদ্ধকত্তব্বস্স কস্সচিপি অসেসিতভাৰং দস্সেতি. ততোযেৰ হি সো ভগৰা পরিনিব্বুতোতি. ননু চ সাৰকেহি ৰিনীতাপি ৰিনেয্যা ভগৰতাযেৰ ৰিনীতা হোন্তি, তথা হি সাৰকভাসিতং সুত্তং বুদ্ধৰচনন্তি ৰুচ্চতি, সাৰকৰিনেয্যা চ ন তাৰ ৰিনীতাতি? নাযং দোসো তেসং ৰিনযনূপাযস্স সাৰকেসু ঠপিতত্তা. তেনেৰাহ –

‘‘ন তাৰাহং পাপিম পরিনিব্বাযিস্সামি, যাৰ ন ভিক্খূ ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তিআদি (দী. নি. ২.১৬৮).

‘‘কুসিনারায’’ন্তিআদিনা ভগৰতো পরিনিব্বুতদেসকালৰিসেসদস্সনং, ‘‘অপরিনিব্বুতো ভগৰা’’তি গাহস্স মিচ্ছাভাৰদস্সনত্থং লোকে জাতসংৰড্ঢভাৰদস্সনত্থঞ্চ. তথা হি মনুস্সভাৰস্স সুপাকটকরণত্থং মহাবোধিসত্তা চরিমভৰে দারপরিগ্গহাদীনিপি করোন্তীতি. কুসিনারাযন্তি এৰংনামকে নগরে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনেতি তস্স নগরস্স উপৰত্তনভূতং মল্লরাজূনং সালৰনুয্যানং দস্সেতি. তত্থ নগরং পৰিসিতুকামা উয্যানতো উপেচ্চ ৰত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি উপৰত্তনন্তি সালৰনং ৰুচ্চতি. যথা হি অনুরাধপুরস্স থূপারামো দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং, এৰং তং উয্যানং কুসিনারায দক্খিণপচ্ছিমদিসায হোতি. যথা চ থূপারামতো দক্খিণদ্ৰারেন নগরং পৰিসনমগ্গো পাচীনমুখো গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্ততি, এৰং উয্যানতো সালপন্তি পাচীনমুখা গন্ত্ৰা উত্তরেন নিৰত্তা, তস্মা তং ‘‘উপৰত্তন’’ন্তি ৰুচ্চতি. যমকসালানমন্তরেতি যমকসালানং ৰেমজ্ঝে. তত্থ কির ভগৰতো পঞ্ঞত্তস্স পরিনিব্বানমঞ্চস্স একা সালপন্তি সীসভাগে হোতি, একা পাদভাগে, তত্রাপি একো তরুণসালো সীসভাগস্স আসন্নো হোতি, একো পাদভাগস্স, তস্মা ‘‘যমকসালানমন্তরে’’তি ৰুত্তং. অপি চ ‘‘যমকসালা নাম মূলক্খন্ধৰিটপপত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বেত্ৰা ঠিতসালা’’তিপি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং.

অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি উপাদীযতে কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং. সো পন উপাদি কিলেসাভিসঙ্খারমারনিম্মথনেন নিব্বানপ্পত্তিযং অনোস্সট্ঠো, ইধ খন্ধমচ্চুমারনিম্মথনেন ওস্সট্ঠো নিসেসিতোতি অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু নত্থি এতিস্সা উপাদিসেসোতি কত্ৰা. নিব্বানধাতূতি চেত্থ নিব্বুতিমত্তং অধিপ্পেতং, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো. পরিনিব্বানেতি পরিনিব্বানট্ঠানে, নিমিত্তত্থে ৰা ভুম্মৰচনং, পরিনিব্বানহেতু সন্নিপতিতানন্তি অত্থো. সঙ্ঘস্স থেরো সঙ্ঘত্থেরো. সো পন সঙ্ঘো কিংপরিমাণোতি আহ ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি. নিচ্চসাপেক্খত্তা হি ঈদিসেসু সমাসো হোতিযেৰ যথা ‘‘দেৰদত্তস্স গরুকুল’’ন্তি. সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানন্তি চ সঙ্ঘত্থেরানংযেৰ সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং. তদা হি ‘‘সন্নিপতিতা ভিক্খূ এত্তকা’’তি পমাণরহিতা. তথা হি ৰেল়ুৰগামে ৰেদনাৰিক্খম্ভনতো পট্ঠায ‘‘ন চিরেন ভগৰা পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি সুত্ৰা ততো ততো আগতেসু ভিক্খূসু একভিক্খুপি পক্কন্তো নাম নত্থি, তস্মা গণনং ৰীতিৰত্তো সঙ্ঘো অহোসি. আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো.

তত্থ মহাকস্সপোতি মহন্তেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা মহন্তো কস্সপোতি মহাকস্সপো, অপিচ কুমারকস্সপত্থেরং উপাদায অযং মহাথেরো ‘‘মহাকস্সপো’’তি ৰুচ্চতি. অথ কিমত্থং আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং উস্সাহং জনেসীতি আহ ‘‘সত্তাহপরিনিব্বুতে’’তিআদি. সত্ত অহানি সমাহটানি সত্তাহং, সত্তাহং পরিনিব্বুতস্স অস্সাতি সত্তাহপরিনিব্বুতো, ভগৰা, তস্মিং সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি, ভগৰতো পরিনিব্বানদিৰসতো পট্ঠায সত্তাহে ৰীতিৰত্তেতি ৰুত্তং হোতি. সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন ৰুত্তৰচনং সমনুস্সরন্তোতি সম্বন্ধো. তত্থ সুভদ্দোতি তস্স নামং, ৰুড্ঢকালে পন পব্বজিতত্তা ৰুড্ঢপব্বজিতোতি ৰুচ্চতি. ‘‘অলং আৰুসো’’তিআদিনা তেন ৰুত্তৰচনং নিদস্সেতি. সো হি সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি আযস্মতা মহাকস্সপত্থেরেন সদ্ধিং পাৰায কুসিনারং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নেসু পঞ্চমত্তেসু ভিক্খুসতেসু অৰীতরাগে ভিক্খূ অন্তরামগ্গে দিট্ঠআজীৰকস্স সন্তিকা ভগৰতো পরিনিব্বানং সুত্ৰা পত্তচীৰরানি ছড্ডেত্ৰা বাহা পগ্গয্হ নানপ্পকারং পরিদেৰন্তে দিস্ৰা এৰমাহ.

কস্মা পন সো এৰমাহ? ভগৰতি আঘাতেন. অযং কির সো খন্ধকে (মহাৰ. ৩০৩) আগতে আতুমাৰত্থুস্মিং নহাপিতপুব্বকো ৰুড্ঢপব্বজিতো ভগৰতি কুসিনারতো নিক্খমিত্ৰা অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং আতুমং গচ্ছন্তে ‘‘ভগৰা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৰা আগতকালে ‘‘যাগুদানং করিস্সামী’’তি সামণেরভূমিযং ঠিতে দ্ৰে পুত্তে এতদৰোচ ‘‘ভগৰা কির তাতা আতুমং আগচ্ছতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি, গচ্ছথ তুম্হে তাতা খুরভণ্ডং আদায নাল়িযাৰাপকেন অনুঘরকং অনুঘরকং আহিণ্ডথ, লোণম্পি তেলম্পি তণ্ডুলম্পি খাদনীযম্পি সংহরথ, ভগৰতো আগতস্স যাগুদানং করিস্সামী’’তি. তে তথা অকংসু. অথ ভগৰতি আতুমং আগন্ত্ৰা ভুসাগারকং পৰিট্ঠে সুভদ্দো সাযন্হসমযং গামদ্ৰারং গন্ত্ৰা মনুস্সে আমন্তেত্ৰা ‘‘হত্থকম্মমত্তং মে দেথা’’তি হত্থকম্মং যাচিত্ৰা ‘‘কিং ভন্তে করোমা’’তি ৰুত্তে ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি সব্বূপকরণানি গাহাপেত্ৰা ৰিহারে উদ্ধনানি কারেত্ৰা একং কাল়কং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা তাদিসমেৰ পারুপিত্ৰা ‘‘ইদং করোথ, ইদং করোথা’’তি সব্বরত্তিং ৰিচারেন্তো সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভোজ্জযাগুঞ্চ মধুগোল়কঞ্চ পটিযাদাপেসি. ভোজ্জযাগু নাম ভুঞ্জিত্ৰা পাতব্বযাগু, তত্থ সপ্পিমধুফাণিতমচ্ছমংসপুপ্ফফলরসাদি যং কিঞ্চি খাদনীযং নাম অত্থি, তং সব্বং পৰিসতি, কীল়িতুকামানং সীসমক্খনযোগ্গা হোতি সুগন্ধগন্ধা.

অথ ভগৰা কালস্সেৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পিণ্ডায চরিতুং আতুমাভিমুখো পাযাসি. মনুস্সা তস্স আরোচেসুং ‘‘ভগৰা পিণ্ডায গামং পৰিসতি, তযা কস্স যাগু পটিযাদিতা’’তি. সো যথানিৰত্থপারুতেহেৰ তেহি কাল়ককাসাৰেহি একেন হত্থেন দব্বিঞ্চ কটচ্ছুঞ্চ গহেত্ৰা ব্রহ্মা ৰিয দক্খিণজাণুমণ্ডলং ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পটিগ্গণ্হতু মে ভন্তে ভগৰা যাগু’’ন্তি আহ. ততো ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি খন্ধকে (মহাৰ. ৩০৩) আগতনযেন ভগৰা পুচ্ছিত্ৰা চ সুত্ৰা চ তং ৰুড্ঢপব্বজিতং ৰিগরহিত্ৰা তস্মিং ৰত্থুস্মিং অকপ্পিযসমাদাপনসিক্খাপদং খুরভণ্ডপরিহরণসিক্খাপদঞ্চাতি দ্ৰে সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে অনেককপ্পকোটিযো ভোজনং পরিযেসন্তেহেৰ ৰীতিনামিতা, ইদং পন তুম্হাকং অকপ্পিযং, অধম্মেন উপ্পন্নভোজনং ইমং পরিভুঞ্জিত্ৰা অনেকানি অত্তভাৰসহস্সানি অপাযেস্ৰেৰ নিব্বত্তিস্সন্তি, অপেথ মা গণ্হথা’’তি ভিক্খাচারাভিমুখো অগমাসি, একভিক্খুনাপি ন কিঞ্চি গহিতং.

সুভদ্দো অনত্তমনো হুত্ৰা ‘‘অযং ‘সব্বং জানামী’তি আহিণ্ডতি, সচে ন গহেতুকামো পেসেত্ৰা আরোচেতব্বং অস্স, পক্কাহারো নাম সব্বচিরং তিট্ঠন্তো সত্তাহমত্তং তিট্ঠেয্য, ইদঞ্চ মম যাৰজীৰং পরিযত্তং অস্স, সব্বং তেন নাসিতং, অহিতকামো অযং ময্হ’’ন্তি ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা দসবলে ধরমানে কিঞ্চি ৰত্তুং নাসক্খি. এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘অযং উচ্চকুলা পব্বজিতো মহাপুরিসো, সচে কিঞ্চি ৰক্খামি, মমংযেৰ সন্তজ্জেস্সতী’’তি. স্ৰাযং অজ্জ মহাকস্সপত্থেরেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তো ‘‘পরিনিব্বুতো ভগৰা’’তি সুত্ৰা লদ্ধস্সাসো ৰিয হট্ঠতুট্ঠো এৰমাহ. থেরো পন তং সুত্ৰা হদযে পহারং ৰিয মত্থকে পতিতসুক্কাসনিং ৰিয মঞ্ঞি, ধম্মসংৰেগো চস্স উপ্পজ্জি ‘‘সত্তাহমত্তপরিনিব্বুতো ভগৰা, অজ্জাপিস্স সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং ধরতিযেৰ, দুক্খেন ভগৰতা আরাধিতসাসনে নাম এৰং লহুং মহন্তং পাপকসটং কণ্টকো উপ্পন্নো, অলং খো পনেস পাপো ৰড্ঢমানো অঞ্ঞেপি এৰরূপে সহাযে লভিত্ৰা সাসনং ওসক্কাপেতু’’ন্তি.

ততো থেরো চিন্তেসি ‘‘সচে খো পনাহং ইমং মহল্লকং ইধেৰ পিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা ছারিকায ওকিরাপেত্ৰা নীহরাপেস্সামি, মনুস্সা ‘সমণস্স গোতমস্স সরীরে ধরমানেযেৰ সাৰকা ৰিৰদন্তী’তি অম্হাকং দোসং দস্সেস্সন্তি, অধিৰাসেমি তাৰ. ভগৰতা হি দেসিতধম্মো অসঙ্গহিতপুপ্ফরাসিসদিসো, তত্থ যথা ৰাতেন পহটপুপ্ফানি যতো ৰা ততো ৰা গচ্ছন্তি, এৰমেৰ এৰরূপানং ৰসেন গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে ৰিনযে একং দ্ৰে সিক্খাপদানি নস্সিস্সন্তি ৰিনস্সিস্সন্তি, সুত্তে একো দ্ৰে পঞ্হৰারা নস্সিস্সন্তি, অভিধম্মে একং দ্ৰে ভূমন্তরানি নস্সিস্সন্তি, এৰং অনুক্কমেন মূলে নট্ঠে পিসাচসদিসা ভৰিস্সাম, তস্মা ধম্মৰিনযসঙ্গহং করিস্সামি, এৰং সতি দল়্হসুত্তেন সঙ্গহিতপুপ্ফানি ৰিয অযং ধম্মৰিনযো নিচ্চলো ভৰিস্সতি. এতদত্থঞ্হি ভগৰা ময্হং তীণি গাৰুতানি পচ্চুগ্গমনং অকাসি, তীহি ওৰাদেহি উপসম্পদং অকাসি, কাযতো চীৰরপরিৰত্তনং অকাসি, আকাসে পাণিং চালেত্ৰা চন্দোপমপটিপদং কথেন্তো মঞ্ঞেৰ সক্খিং কত্ৰা কথেসি, তিক্খত্তুং সকলসাসনরতনং পটিচ্ছাপেসি, মাদিসে ভিক্খুম্হি তিট্ঠমানে অযং পাপো সাসনে ৰড্ঢিং মা অলত্থু, যাৰ অধম্মো ন দিপ্পতি, ধম্মো ন পটিবাহীযতি, অৰিনযো ন দিপ্পতি, ৰিনযো ন পটিবাহীযতি, অধম্মৰাদিনো ন বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, অৰিনযৰাদিনো ন বলৰন্তো হোন্তি, ৰিনযৰাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, তাৰ ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামি, ততো ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পহোনকং গহেত্ৰা কপ্পিযাকপ্পিযে কথেস্সন্তি, অথাযং পাপো সযমেৰ নিগ্গহং পাপুণিস্সতি, পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্খিস্সতি, সাসনং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ ভৰিস্সতী’’তি. চিন্তেত্ৰা সো ‘‘এৰং নাম ময্হং চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তি কস্সচি অনারোচেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সমস্সাসেত্ৰা অথ পচ্ছা ধাতুভাজনদিৰসে ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপরিনিব্বুতে…পে… ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি.

তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৰচনং. আৰুসোতি পরিদেৰন্তে ভিক্খূ আলপতি. মা সোচিত্থাতি চিত্তে উপ্পন্নবলৰসোকেন মা সোচিত্থ. মা পরিদেৰিত্থাতি ৰাচায মা পরিদেৰিত্থ ‘‘পরিদেৰনং ৰিলাপো’’তি ৰচনতো. ইদানি অসোচনাদীসু কারণং দস্সেন্তো ‘‘সুমুত্তা ময’’ন্তিআদিমাহ. তেন মহাসমণেনাতি নিস্সক্কে করণৰচনং, ততো মহাসমণতো সুট্ঠু মুত্তা মযন্তি অত্থো, উপদ্দুতা চ হোম তদাতি অধিপ্পাযো. হোমাতি ৰা অতীতত্থে ৰত্তমানৰচনং, অহুম্হাতি অত্থো, অনুস্সরন্তো ধম্মসংৰেগৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ধম্মসভাৰচিন্তাৰসেন পৰত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৰেগো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সব্বসঙ্খতধম্মেসু, ওত্তপ্পাকারসণ্ঠিতং;

ঞাণমোহিতভারানং, ধম্মসংৰেগসঞ্ঞিত’’ন্তি.

ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতীতি তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, হেতু. খোতি অৰধারণে, এতং কারণং ৰিজ্জতেৰ, নো ন ৰিজ্জতীতি অত্থো. কিং তং কারণন্তি আহ ‘‘যং পাপভিক্খূ’’তিআদি. এত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, কারণনিদ্দেসো ৰা, যেন কারণেন অন্তরধাপেয্যুং, তদেতং কারণং ৰিজ্জতীতি অত্থো. পাপভিক্খূতি পাপিকায লামিকায ইচ্ছায সমন্নাগতা ভিক্খূ. অতীতো অতিক্কন্তো সত্থা এত্থ, এতস্সাতি ৰা অতীতসত্থুকং, পাৰচনং. পধানং ৰচনং পাৰচনং, ধম্মৰিনযন্তি ৰুত্তং হোতি. পক্খং লভিত্ৰাতি অলজ্জীপক্খং লভিত্ৰা. ন চিরস্সেৰাতি ন চিরেনেৰ. যাৰ চ ধম্মৰিনযো তিট্ঠতীতি যত্তকং কালং ধম্মো চ ৰিনযো চ লজ্জীপুগ্গলেসু তিট্ঠতি.

ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতাতি পরিনিব্বানমঞ্চকে নিপন্নেন ভগৰতা ভিক্খূ ওৰদন্তেন এতং ৰুত্তন্তি অত্থো. দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি ধম্মোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চ. সুত্তাভিধম্মসঙ্গহিতস্স হি ধম্মস্স অভিসজ্জনং পবোধনং দেসনা, তস্সেৰ পকারতো ঞাপনং ৰিনেয্যসন্তানে ঠপনং পঞ্ঞাপনং, তস্মা ধম্মোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চাতি ৰুত্তো. পঞ্ঞত্তোতি চ ঠপিতোতি অত্থো. ৰিনযোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চ. ৰিনযতন্তিসঙ্গহিতস্স হি অত্থস্স কাযৰাচানং ৰিনযনতো ৰিনযোতি লদ্ধাধিৰচনস্স অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা, তস্সেৰ পকারতো ঞাপনং অসঙ্করতো ঠপনং পঞ্ঞাপনং, তস্মা ৰিনযোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চাতি ৰুচ্চতি.

সো ৰো মমচ্চযেনাতি সো ধম্মৰিনযো তুম্হাকং মমচ্চযেন সত্থা. ইদং ৰুত্তং হোতি – মযা ৰো ঠিতেনেৰ ‘‘ইদং লহুকং, ইদং গরুকং, ইদং সতেকিচ্ছং, ইদং অতেকিচ্ছং, ইদং লোকৰজ্জং, ইদং পণ্ণত্তিৰজ্জং. অযং আপত্তি পুগ্গলস্স সন্তিকে ৰুট্ঠাতি, অযং গণস্স, অযং সঙ্ঘস্স সন্তিকে ৰুট্ঠাতী’’তি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৰীতিক্কমনীযতাৰসেন ওতিণ্ণৰত্থুস্মিং সখন্ধকপরিৰারো উভতোৰিভঙ্গো মহাৰিনযো নাম দেসিতো, তং সকলম্পি ৰিনযপিটকং মযি পরিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি ‘‘ইদং ৰো কত্তব্বং, ইদং ৰো ন কত্তব্ব’’ন্তি কত্তব্বাকত্তব্বস্স ৰিভাগেন অনুসাসনতো. ঠিতেনেৰ চ মযা ‘‘ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গানি, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি তেন তেন ৰিনেয্যানং অজ্ঝাসযানুরূপেন পকারেন ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে ৰিভজিত্ৰা সুত্তন্তপিটকং দেসিতং, তং সকলম্পি সুত্তন্তপিটকং মযি পরিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি তংতংচরিযানুরূপং সম্মাপটিপত্তিযা অনুসাসনতো. ঠিতেনেৰ চ মযা ‘‘পঞ্চক্খন্ধা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, চত্তারি সচ্চানি, বাৰীসতিন্দ্রিযানি, নৰ হেতূ, চত্তারো আহারা, সত্ত ফস্সা, সত্ত ৰেদনা, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত চেতনা, সত্ত চিত্তানি, তত্রাপি এত্তকা ধম্মা কামাৰচরা, এত্তকা রূপাৰচরা, এত্তকা অরূপাৰচরা, এত্তকা পরিযাপন্না, এত্তকা অপরিযাপন্না, এত্তকা লোকিযা, এত্তকা লোকুত্তরা’’তি ইমে ধম্মে ৰিভজিত্ৰা অভিধম্মপিটকং দেসিতং, তং সকলম্পি অভিধম্মপিটকং মযি পরিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি, খন্ধাদিৰিভাগেন ঞাযমানং চতুসচ্চসম্বোধাৰহত্তা সত্থারা সম্মাসম্বুদ্ধেন কত্তব্বকিচ্চং নিপ্ফাদেস্সতি. ইতি সব্বম্পেতং অভিসম্বোধিতো যাৰ পরিনিব্বানা পঞ্চচত্তালীস ৰস্সানি ভাসিতং লপিতং, তীণি পিটকানি, পঞ্চ নিকাযা, নৰঙ্গানি, চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানীতি এৰং মহপ্পভেদং হোতি. ইতি ইমানি চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি তিট্ঠন্তি, অহং একোৰ পরিনিব্বাযামি, অহঞ্চ পনিদানি একোৰ ওৰদামি অনুসাসামি, মযি পরিনিব্বুতে ইমানি চতুরাসীতি বুদ্ধসহস্সানি তুম্হে ওৰদিস্সন্তি অনুসাসিস্সন্তি ওৰাদানুসাসনীকিচ্চস্স নিপ্ফাদনতোতি.

সাসনন্তি পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধৰসেন তিৰিধং সাসনং, নিপ্পরিযাযতো পন সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানমগ্গগামীতি অদ্ধনিযং, অদ্ধানক্খমন্তি অত্থো. চিরট্ঠিতিকন্তি চিরং ঠিতি এতস্সাতি চিরট্ঠিতিকং, সাসনং, অস্স ভৰেয্যাতি সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা যেন পকারেন ইদং সাসনং দীঘমদ্ধানং পৰত্তিতুং সমত্থং, ততোযেৰ চিরট্ঠিতিকং অস্স, তথা তেন পকারেন ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যন্তি.

ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধেন অত্তনো কতং অনুগ্গহৰিসেসং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘যঞ্চাহং ভগৰতা’’তিআদি. তত্থ ‘‘যঞ্চাহ’’ন্তি এতস্স ‘‘অনুগ্গহিতো’’তি এতেন সম্বন্ধো. তত্থ যন্তি যস্মা, যেন কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি. কিরিযাপরামসনং ৰা এতং, তেন ‘‘অনুগ্গহিতো’’তি এত্থ অনুগ্গণ্হনং পরামসতি. ধারেস্সসীতিআদিকং পন ভগৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে মহাকস্সপত্থেরেন পঞ্ঞত্তসঙ্ঘাটিযং নিসিন্নো তং চীৰরং ৰিকসিতপদুমপুপ্ফৰণ্ণেন পাণিনা অন্তরে পরামসন্তো আহ. ৰুত্তঞ্হেতং কস্সপসংযুত্তে (সং. নি. ২.১৫৪) মহাকস্সপত্থেরেনেৰ আনন্দত্থেরং আমন্তেত্ৰা কথেন্তেন –

‘‘অথ খো, আৰুসো, ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম যেন অঞ্ঞতরং রুক্খমূলং তেনুপসঙ্কমি, অথ খ্ৰাহং, আৰুসো, পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং চতুগ্গুণং পঞ্ঞাপেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচং ‘ইধ, ভন্তে, ভগৰা নিসীদতু, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’তি. নিসীদি খো, আৰুসো, ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে, নিসজ্জ খো মং, আৰুসো, ভগৰা এতদৰোচ ‘মুদুকা খো ত্যাযং কস্সপ পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটী’তি. ‘পটিগ্গণ্হাতু মে, ভন্তে, ভগৰা পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং অনুকম্পং উপাদাযা’তি. ‘ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং কস্সপ সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি. ‘ধারেস্সামহং, ভন্তে, ভগৰতো সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি. সো খ্ৰাহং, আৰুসো, পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং ভগৰতো পাদাসিং, অহং পন ভগৰতো সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানি পটিপজ্জি’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪).

তত্থ (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) মুদুকা খো ত্যাযন্তি মুদুকা খো তে অযং. কস্মা ভগৰা এৰমাহাতি? থেরেন সহ চীৰরং পরিৰত্তেতুকামতায. কস্মা পরিৰত্তেতুকামো জাতোতি? থেরং অত্তনো ঠানে ঠপেতুকামতায. কিং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা নত্থীতি? অত্থি, এৰং পনস্স অহোসি ‘‘ইমে ন চিরং ঠস্সন্তি, কস্সপো পন ৰীসৰস্সসতাযুকো, ‘সো মযি পরিনিব্বুতে সত্তপণ্ণিগুহাযং ৰসিত্ৰা ধম্মৰিনযসঙ্গহং কত্ৰা মম সাসনং পঞ্চৰস্সসহস্সপরিমাণং কালং পৰত্তনকং করিস্সতী’তি অত্তনো নং ঠানে ঠপেমি, এৰং ভিক্খূ কস্সপস্স সুস্সূসিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি, তস্মা এৰমাহ. থেরো পন যস্মা চীৰরস্স ৰা পত্তস্স ৰা ৰণ্ণে কথিতে ‘‘ইমং তুম্হাকং গণ্হথা’’তি চারিত্তমেৰ, তস্মা ‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে ভন্তে ভগৰা’’তি আহ. ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং কস্সপাতি কস্সপ ত্ৰং ইমানি পরিভোগজিণ্ণানি পংসুকূলানি পারুপিতুং সক্খিস্সসীতি ৰদতি. তঞ্চ খো ন কাযবলং সন্ধায, পটিপত্তিপূরণং পন সন্ধায এৰমাহ. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অহং ইমং চীৰরং পুণ্ণং নাম দাসিং পারুপিত্ৰা আমকসুসানে ছড্ডিতং তুম্বমত্তেহি পাণকেহি সম্পরিকিণ্ণং তে পাণকে ৰিধুনিত্ৰা মহাঅরিযৰংসে ঠত্ৰা অগ্গহেসিং, তস্স মে ইমং চীৰরং গহিতদিৰসে দসসহস্সচক্কৰাল়ে মহাপথৰী মহারৰং ৰিরৰমানা কম্পিত্থ, আকাসং তটতটাযি, চক্কৰাল়দেৰতা সাধুকারং অদংসু ‘‘ইমং চীৰরং গণ্হন্তেন ভিক্খুনা জাতিপংসুকূলিকেন জাতিআরঞ্ঞিকেন জাতিএকাসনিকেন জাতিসপদানচারিকেন ভৰিতুং ৰট্টতি, ত্ৰং ইমস্স চীৰরস্স অনুচ্ছৰিকং কাতুং সক্খিস্সসী’’তি. থেরোপি অত্তনা পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধারেতি. সো তং অতক্কযিত্ৰা ‘‘অহমেতং পটিপত্তিং পূরেস্সামী’’তি উস্সাহেন সুগতচীৰরস্স অনুচ্ছৰিকং কাতুকামো ‘‘ধারেস্সামহং ভন্তে’’তি আহ. পটিপজ্জিন্তি পটিপন্নোসিং. এৰং পন চীৰরপরিৰত্তনং কত্ৰা থেরেন পারুতচীৰরং ভগৰা পারুপি, সত্থু চীৰরং থেরো. তস্মিং সমযে মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা উন্নদন্তী কম্পিত্থ.

সাণানি পংসুকূলানীতি মতকল়েৰরং পরিৰেঠেত্ৰা ছড্ডিতানি তুম্বমত্তে কিমী পপ্ফোটেত্ৰা গহিতানি সাণৰাকমযানি পংসুকূলচীৰরানি. রথিকসুসানসঙ্কারকূটাদীনং যত্থ কত্থচি পংসূনং উপরি ঠিতত্তা অব্ভুগ্গতট্ঠেন তেসু পংসুকূলমিৰাতি পংসুকূলং. অথ ৰা পংসু ৰিয কুচ্ছিতভাৰং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলন্তি পংসুকূলসদ্দস্স অত্থো দট্ঠব্বো. নিব্বসনানীতি নিট্ঠিতৰসনকিচ্চানি, পরিভোগজিণ্ণানীতি অত্থো. এত্থ ‘‘কিঞ্চাপি একমেৰ তং চীৰরং, অনেকাৰযৰত্তা পন বহুৰচনং কত’’ন্তি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. চীৰরে সাধারণপরিভোগেনাতি এত্থ অত্তনা সাধারণপরিভোগেনাতি ৰিঞ্ঞাযমানত্তা ৰিঞ্ঞাযমানত্থস্স চ-সদ্দস্স পযোগে কামাচারত্তা ‘‘অত্তনা’’তি ন ৰুত্তং. ‘‘ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানী’’তি হি ৰুত্তত্তা অত্তনাৰ সাধারণপরিভোগো ৰিঞ্ঞাযতি, নাঞ্ঞেন. ন হি কেৰলং সদ্দতোযেৰ সব্বত্থ অত্থনিচ্ছযো ভৰিস্সতি অত্থপকরণাদিনাপি যেভুয্যেন অত্থস্স নিযমেতব্বত্তা. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পনেত্থ ইদং ৰুত্তং ‘‘চীৰরে সাধারণপরিভোগেনাতি এত্থ অত্তনা সমসমট্ঠপনেনাতি ইধ অত্তনাসদ্দং আনেত্ৰা চীৰরে অত্তনা সাধারণপরিভোগেনা’’তি যোজেতব্বং.

‘‘যস্স যেন হি সম্বন্ধো, দূরট্ঠম্পি চ তস্স তং;

অত্থতো হ্যসমানানং, আসন্নত্তমকারণ’’ন্তি.

অথ ৰা ভগৰতা চীৰরে সাধারণপরিভোগেন ভগৰতা অনুগ্গহিতোতি যোজনীযং একস্সপি করণনিদ্দেসস্স সহযোগকত্তুত্থজোতকত্তসম্ভৰতোতি. সব্বত্থ ‘‘আচরিযধম্মপালত্থেরেনা’’তি ৰুত্তে সুত্তন্তটীকাকারেনাতি গহেতব্বং. সমানং ধারণমেতস্সাতি সাধারণো, পরিভোগো. সাধারণপরিভোগেন চেৰ সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতোতি সম্বন্ধো.

ইদানি (সং. নি. ২.১৫২) –

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরামি, সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেমি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা…পে… আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম…পে… ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি…পে… সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোমি, একোপি হুত্ৰা বহুধা হোমি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোমি, আৰিভাৰং তিরোভাৰং তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছামি সেয্যথাপি আকাসে, পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোমি সেয্যথাপি উদকে, উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছামি সেয্যথাপি পথৰিযং, আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমামি সেয্যথাপি পক্খী সকুণো, ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসামি পরিমজ্জামি, যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেমি. কস্সপোপি ভিক্খৰে যাৰদে আকঙ্খতি অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণামি দিব্বে চ মানুসে চ যে দূরে সন্তিকে চ. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি দিব্বায সোতধাতুযা…পে… যে দূরে সন্তিকে চ.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি, সরাগং ৰা চিত্তং ‘সরাগং চিত্ত’ন্তি পজানামি, ৰীতরাগং ৰা চিত্তং ‘ৰীতরাগং চিত্ত’ন্তি পজানামি, সদোসং ৰা চিত্তং…পে… ৰীতদোসং ৰা চিত্তং…পে… সমোহং ৰা চিত্তং…পে… ৰীতমোহং ৰা চিত্তং…পে… সংখিত্তং ৰা চিত্তং…পে… ৰিক্খিত্তং ৰা চিত্তং…পে… মহগ্গতং ৰা চিত্তং…পে… অমহগ্গতং ৰা চিত্তং…পে… সউত্তরং ৰা চিত্তং…পে… অনুত্তরং ৰা চিত্তং…পে… সমাহিতং ৰা চিত্তং…পে… অসমাহিতং ৰা চিত্তং…পে… ৰিমুত্তং ৰা চিত্তং…পে… অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ‘অৰিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতি, সরাগং ৰা চিত্তং ‘সরাগং চিত্ত’ন্তি পজানাতি…পে… অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ‘অৰিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে ‘অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং, তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি. সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে, যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি ‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না. ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে, যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে, যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

‘‘অহং, ভিক্খৰে, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (সং. নি. ২.১৫২) –

এৰং নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনত্থায ভগৰতা ৰুত্তং কস্সপসংযুত্তে আগতং পাল়িমিমং পেয্যালমুখেন আদিগ্গহণেন চ সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘অহং ভিক্খৰে’’তিআদি.

তত্থ যাৰদে আকঙ্খামীতি যাৰদেৰ ইচ্ছামীতি অত্থো. ততোযেৰ হি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চূল়গণ্ঠিপদে চ ‘‘যাৰদেতি যাৰদেৰাতি ৰুত্তং হোতী’’তি লিখিতং. সংযুত্তনিকাযট্ঠকথাযম্পি ‘‘যাৰদে আকঙ্খামীতি যাৰদেৰ ইচ্ছামী’’তি অত্থো ৰুত্তো. তথা হি তত্থ লীনত্থপকাসনিযং আচরিযধম্মপালত্থেরেনেৰ ৰুত্তং ‘‘যাৰদেৰাতি ইমিনা সমানত্থং যাৰদেতি ইদং পদ’’ন্তি. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘যাৰদেৰা’’তি অযমেৰ পাঠো দিস্সতি. যানি পন ইতো পরং ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদিনা নযেন চত্তারি রূপাৰচরকিরিযঝানানি, ‘‘সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তিআদিনা নযেন চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো, ‘‘সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধ’’ন্তিআদিনা নযেন নিরোধসমাপত্তি, ‘‘অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধ’’ন্তিআদিনা নযেন অভিঞ্ঞা চ ৰুত্তা. তত্থ যং ৰত্তব্বং সিযা, তং অনুপদৰণ্ণনায চেৰ ভাৰনাৰিধানেন চ সদ্ধিং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৬৯-৭০) সব্বসো ৰিত্থারিতং. ইধাপি চ ৰেরঞ্জকণ্ডে চত্তারি রূপাৰচরঝানানি তিস্সো চ ৰিজ্জা আৰি ভৰিস্সন্তি, তস্মা তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং তত্থেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.

নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদেতি এত্থ নৰানুপুব্বৰিহারা নাম অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বভাৰতো এৰংসঞ্ঞিতা নিরোধসমাপত্তিযা সহ অট্ঠ সমাপত্তিযো. ছল়ভিঞ্ঞা নাম আসৰক্খযঞাণেন সদ্ধিং পঞ্চাভিঞ্ঞাযোতি এৰং লোকিযলোকুত্তরভেদা সব্বা অভিঞ্ঞাযো. উত্তরিমনুস্সধম্মেতি উত্তরিমনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৰ অরিযানঞ্চ ধম্মো উত্তরিমনুস্সধম্মো. অথ ৰা উত্তরি মনুস্সধম্মাতি উত্তরিমনুস্সধম্মো, মনুস্সধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথধম্মো. সো হি ৰিনা ভাৰনামনসিকারেন পকতিযাৰ মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বতো মনুস্সত্তভাৰাৰহতো ৰা ‘‘মনুস্সধম্মো’’তি ৰুচ্চতি, ততো উত্তরি পন ঝানাদীনি ‘‘উত্তরিমনুস্সধম্মো’’তি ৰেদিতব্বানি. অত্তনা সমসমট্ঠপনেনাতি অহং যত্তকং কালং যত্তকে ৰা সমাপত্তিৰিহারে অভিঞ্ঞাযো চ ৰল়ঞ্জেমি, তথা কস্সপোপীতি এৰং যথাৰুত্তউত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমং কত্ৰা ঠপনেন. ইদঞ্চ নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাদিভাৰসামঞ্ঞেন পসংসামত্তং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি আযস্মা মহাকস্সপো ভগৰা ৰিয দেৰসিকং চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, যমকপাটিহারিযাদিৰসেন ৰা অভিঞ্ঞাযো ৰল়ঞ্জেতি. এত্থ চ ‘‘উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেনা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি –

‘‘ওৰদ কস্সপ ভিক্খূ, করোহি কস্সপ ভিক্খূনং ধম্মিং কথং, অহং ৰা কস্সপ ভিক্খূ ওৰদেয্যং ত্ৰং ৰা, অহং ৰা কস্সপ ভিক্খূনং ধম্মিং কথং করেয্যং ত্ৰং ৰা’’তি (সং. নি. ২.১৪৯).

এৰম্পি অত্তনা সমসমট্ঠানে ঠপেতিযেৰ, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতি অঞ্ঞত্র ধম্মৰিনযসঙ্গাযনাতি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘তস্সাতি তস্স অনুগ্গহস্সা’’তি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. তস্স মেতি ৰা অত্থো গহেতব্বো. পোত্থকেসু হি কত্থচি ‘‘তস্স মে’’তি পাঠোযেৰ দিস্সতি, ধম্মৰিনযসঙ্গাযনং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং কিং নাম তস্স মে আণণ্যং অণণভাৰো ভৰিস্সতীতি অত্থো. ‘‘ননু মং ভগৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং উপমাৰসেন ৰিভাৰেতি. সককৰচইস্সরিযানুপ্পদানেনাতি এত্থ চীৰরস্স নিদস্সনৰসেন কৰচস্স গহণং কতং, সমাপত্তিযা নিদস্সনৰসেন ইস্সরিযং গহিতং. কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপকন্তি কুলৰংসস্স কুলপ্পৰেণিযা পতিট্ঠাপকং. ‘‘মে সদ্ধম্মৰংসপ্পতিট্ঠাপকো’’তি নিচ্চসাপেক্খত্তা সমাসো দট্ঠব্বো, মে সদ্ধম্মৰংসস্স পতিট্ঠাপকো পৰত্তকোতি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তৰচনমনুস্সরন্তো অনুগ্গহেসীতি চিন্তযন্তো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো, ধাতুভাজনদিৰসে তত্থ সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি অত্থো.

ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাল়িযা ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. তত্থ একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. একং সমযন্তি চ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং, একস্মিং সমযেতি ৰুত্তং হোতি. পাৰাযাতি পাৰানগরতো, তত্থ পিণ্ডায চরিত্ৰা কুসিনারং গমিস্সামীতি অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নোতি ৰুত্তং হোতি. অদ্ধানমগ্গোতি চ দীঘমগ্গো ৰুচ্চতি. দীঘপরিযাযো হেত্থ অদ্ধানসদ্দো. মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি গুণমহত্তেনপি সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. ভিক্খূনং সঙ্ঘেন ভিক্খুসঙ্ঘেন, সমণগণেন সদ্ধিং একতোতি অত্থো. ‘‘পঞ্চমত্তেহী’’তিআদিনা সঙ্খ্যামহত্তং ৰিভাৰেতি. মত্ত-সদ্দো চেত্থ পমাণৰচনো ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা’’তিআদীসু ৰিয. সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বন্তি সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ইধ আনেত্ৰা ৰিত্থারতো দস্সেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

‘‘ততো পরন্তি ততো ভিক্খূনং উস্সাহজননতো পর’’ন্তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং. মহাগণ্ঠিপদে পন ‘‘ততো পরন্তি সুভদ্দকণ্ডতো পর’’ন্তি ৰুত্তং. ইদমেৰেত্থ সারতো পচ্চেতব্বন্তি নো তক্কো. অযমেৰ হি উস্সাহজননপ্পকারো, যদিদং ‘‘হন্দ মযং, আৰুসো, ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, পুরে অধম্মো দিপ্পতী’’তিআদি, তস্মা উস্সাহজননতো পরন্তি ন ৰত্তব্বং হেট্ঠা উস্সাহজননপ্পকারস্স পাল়িযং অৰুত্তত্তা. অযঞ্হেত্থ পাল়িক্কমো –

‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি, একমিদাহং, আৰুসো, সমযং পাৰায কুসিনারং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. অথ খ্ৰাহং, আৰুসো, মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদিং.

‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো আজীৰকো কুসিনারায মন্দারৰপুপ্ফং গহেত্ৰা পাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. অদ্দসং খো অহং, আৰুসো, তং আজীৰকং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং, দিস্ৰান তং আজীৰকং এতদৰোচং ‘অপাৰুসো, অম্হাকং সত্থারং জানাসী’তি? ‘আম, আৰুসো, জানামি. অজ্জ সত্তাহপরিনিব্বুতো সমণো গোতমো, ততো মে ইদং মন্দারৰপুপ্ফং গহিতন্তি. তত্রাৰুসো, যে তে ভিক্খূ অৰীতরাগা, অপ্পেকচ্চে বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তি, ছিন্নপাতং পপতন্তি আৰট্টন্তি ৰিৰট্টন্তি, ‘অতিখিপ্পং ভগৰা পরিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং সুগতো পরিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং চক্খুং লোকে অন্তরহিত’ন্তি. যে পন তে ভিক্খূ ৰীতরাগা, তে সতা সম্পজানা অধিৰাসেন্তি ‘অনিচ্চা সঙ্খারা, তং কুতেত্থ লব্ভা’’’তি.

‘‘অথ খ্ৰাহং, আৰুসো, তে ভিক্খূ এতদৰোচং – ‘অলং, আৰুসো, মা সোচিত্থ মা পরিদেৰিত্থ, নন্ৰেতং, আৰুসো, ভগৰতা পটিকচ্চেৰ অক্খাতং ‘সব্বেহেৰ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো অঞ্ঞথাভাৰো. তং কুতেত্থ, আৰুসো, লব্ভা, যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি.

‘‘তেন খো পন সমযেন, আৰুসো, সুভদ্দো নাম ৰুড্ঢপব্বজিতো তস্সং পরিসাযং নিসিন্নো হোতি. অথ খো আৰুসো সুভদ্দো ৰুড্ঢপব্বজিতো তে ভিক্খূ এতদৰোচ ‘অলং, আৰুসো, মা সোচিত্থ মা পরিদেৰিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন, উপদ্দুতা চ মযং হোম’ ‘ইদং ৰো কপ্পতি, ইদং ৰো ন কপ্পতী’তি, ‘ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম, তং করিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম, ন তং করিস্সামা’তি. হন্দ মযং আৰুসো ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, পুরে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহীযতি, অৰিনযো পুরে দিপ্পতি, ৰিনযো পটিবাহীযতি, পুরে অধম্মৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো দুব্বলা হোন্তি, পুরে অৰিনযৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ৰিনযৰাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি.

‘‘‘তেন হি, ভন্তে, থেরো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনপঞ্চঅরহন্তসতানি উচ্চিনি. ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচুং ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো, অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৰতো সন্তিকে ধম্মো চ ৰিনযো চ পরিযত্তো. তেন হি, ভন্তে, থেরো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’’’তিআদি (চূল়ৰ. ৪৩৭).

তস্মা ততো পরন্তি এত্থ সুভদ্দকণ্ডতো পরন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্ব’’ন্তি হি ইমিনা ‘‘যং ন ইচ্ছিস্সাম, ন তং করিস্সামা’’তি এতং পরিযন্তং সুভদ্দকণ্ডপাল়িং দস্সেত্ৰা ইদানি অৰসেসং উস্সাহজননপ্পকারপ্পৰত্তং পাল়িমেৰ দস্সেন্তো ‘‘হন্দ মযং আৰুসো’’তিআদিমাহ.

তত্থ পুরে অধম্মো দিপ্পতীতি এত্থ অধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথধম্মপটিপক্খভূতো অধম্মো. পুরে দিপ্পতীতি অপি নাম দিপ্পতি. অথ ৰা যাৰ অধম্মো ধম্মং পটিবাহিতুং সমত্থো হোতি, ততো পুরেতরমেৰাতি অত্থো. আসন্নে হি অনাগতে অযং পুরেসদ্দো. দিপ্পতীতি দিপ্পিস্সতি. পুরে-সদ্দযোগেন হি অনাগতত্থে অযং ৰত্তমানপযোগো যথা ‘‘পুরা ৰস্সতি দেৰো’’তি. কেচি পনেত্থ এৰং ৰণ্ণযন্তি ‘‘পুরেতি পচ্ছা অনাগতে যথা অদ্ধানং গচ্ছন্তস্স গন্তব্বমগ্গো ‘পুরে’তি ৰুচ্চতি, তথা ইধ দট্ঠব্ব’’ন্তি. অৰিনযোতি পহানৰিনযসংৰরৰিনযানং পটিপক্খভূতো অৰিনযো. ‘‘ৰিনযৰাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি এৰং ইতি-সদ্দোপি এত্থ দট্ঠব্বো, ‘‘ততো পরং আহা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. পোত্থকেসু পন কত্থচি ইতি-সদ্দো ন দিস্সতি, পাল়িযং পন দীঘনিকাযট্ঠকথাযঞ্চ অত্থেৰ ইতি-সদ্দো.

তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. উচ্চিননে উয্যোজেন্তা হি তং মহাকস্সপত্থেরং এৰমাহংসু. ভিক্খূ উচ্চিনতূতি সঙ্গীতিযা অনুরূপে ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা গণ্হাতূতি অত্থো. ‘‘সকলনৰঙ্গ…পে… পরিগ্গহেসী’’তি এতেন সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰপরিযন্তানং যথাৰুত্তপুগ্গলানং সতিপি আগমাধিগমসব্ভাৰে সহ পটিসম্ভিদাহি তেৰিজ্জাদিগুণযুত্তানং আগমাধিগমসম্পত্তিযা উক্কংসগতত্তা সঙ্গীতিযা বহূপকারতং দস্সেতি. তত্থ সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরেতি সকলং সুত্তগেয্যাদি নৰঙ্গং এত্থ, এতস্স ৰা অত্থীতি সকলনৰঙ্গং, সত্থুসাসনং. অত্থকামেন পরিযাপুণিতব্বতো দিট্ঠধম্মিকাদিপুরিসত্তপরিযত্তভাৰতো চ পরিযত্তীতি তীণি পিটকানি ৰুচ্চন্তি, তং সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনসঙ্খাতং পরিযত্তিং ধারেন্তীতি সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরা, তাদিসেতি অত্থো. বহূনং নানপ্পকারানং কিলেসানং সক্কাযদিট্ঠিযা চ অৰিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি ৰা জনিতাতি পুথুজ্জনা. দুৰিধা পুথুজ্জনা অন্ধপুথুজ্জনা কল্যাণপুথুজ্জনাতি. তত্থ যেসং খন্ধধাতুআযতনাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাসৰনধারণপচ্চৰেক্খণানি নত্থি, তে অন্ধপুথুজ্জনা. যেসং তানি অত্থি, তে কল্যাণপুথুজ্জনা. তে ইধ ‘‘পুথুজ্জনা’’তি অধিপ্পেতা. সমথভাৰনাসিনেহাভাৰেন সুক্খা লূখা অসিনিদ্ধা ৰিপস্সনা এতেসন্তি সুক্খৰিপস্সকা.

তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরেতি তিণ্ণং পিটকানং সমাহারো তিপিটকং, তিপিটকসঙ্খাতং নৰঙ্গাদিৰসেন অনেকধা ভিন্নং সব্বপরিযত্তিপ্পভেদং ধারেন্তীতি তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরা, তাদিসেতি অত্থো. অনু অনু তংসমঙ্গীনং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি অনুভাৰো, অনুভাৰো এৰ আনুভাৰো, পভাৰো. মহন্তো আনুভাৰো যেসং তে মহানুভাৰা. তেৰিজ্জাদিভেদেতি তিস্সো ৰিজ্জাযেৰ তেৰিজ্জা, তা আদি যেসং ছল়ভিঞ্ঞাদীনং তে তেৰিজ্জাদযো, তে ভেদা অনেকপ্পকারা ভিন্না এতেসন্তি তেৰিজ্জাদিভেদা, খীণাসৰা, তাদিসেতি অত্থো. অথ ৰা তিস্সো ৰিজ্জা এতস্স অত্থীতি তেৰিজ্জো, সো আদি যেসং ছল়ভিঞ্ঞাদীনং তে তেৰিজ্জাদযো, তে ভেদা যেসং খীণাসৰানং তে তেৰিজ্জাদিভেদা, তাদিসেতি অত্থো. যে সন্ধায ইদং ৰুত্তন্তি যে ভিক্খূ সন্ধায ইদং ‘‘অথ খো আযস্মা’’তিআদিৰচনং সঙ্গীতিক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৪৩৭) ৰুত্তন্তি অত্থো.

কিস্স পনাতি কস্মা পন. সিক্খতীতি সেক্খো, অথ ৰা সিক্খনং সিক্খা, সাযেৰ তস্স সীলন্তি সেক্খো. সো হি অপরিযোসিতসিক্খত্তা চ তদধিমুত্তত্তা চ একন্তেন সিক্খনসীলো ন অসেক্খো ৰিয পরিনিট্ঠিতসিক্খো তত্থ পটিপস্সদ্ধুস্সাহো, নাপি ৰিস্সট্ঠসিক্খো পচুরজনো ৰিয তত্থ অনধিমুত্তো. অথ ৰা অরিযায জাতিযা তীসু সিক্খাসু জাতো, তত্থ ৰা ভৰোতি সেক্খো. অথ ৰা ইক্খতি এতাযাতি ইক্খা, মগ্গফলসম্মাদিট্ঠি. সহ ইক্খাযাতি সেক্খো. উপরিমগ্গত্তযকিচ্চস্স অপরিযোসিতত্তা সহ করণীযেনাতি সকরণীযো. অস্সাতি অনেন. অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থীতি ননু চ –

‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭) –

ৰুত্তত্তা কথমেতং যুজ্জতীতি? দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতোতি ৰুত্তম্পি ভগৰতো সন্তিকে পটিগ্গহিতমেৰাতি কত্ৰা ৰুত্তন্তি নাযং ৰিরোধো. বহুকারত্তাতি বহুউপকারত্তা. উপকারৰচনো হেত্থ কারসদ্দো. অস্সাতি ভৰেয্য.

অতিৰিয ৰিস্সত্থোতি অতিৰিয ৰিস্সাসিকো. নন্তি আনন্দত্থেরং, ‘‘ওৰদতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. আনন্দত্থেরস্স যেভুয্যেন নৰকায পরিসায ৰিব্ভমনেন মহাকস্সপত্থেরো এৰমাহ ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি. তথা হি পরিনিব্বুতে সত্থরি মহাকস্সপত্থেরো সত্থুপরিনিব্বানে সন্নিপতিতস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসীদিত্ৰা ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং পঞ্চসতে ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা ‘‘আৰুসো, রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তা ধম্মৰিনযং সঙ্গাযেয্যাম, তুম্হে পুরে ৰস্সূপনাযিকায অত্তনো অত্তনো পলিবোধং পচ্ছিন্দিত্ৰা রাজগহে সন্নিপতথা’’তি ৰত্ৰা অত্তনা রাজগহং গতো. আনন্দত্থেরোপি ভগৰতো পত্তচীৰরমাদায মহাজনং সঞ্ঞাপেন্তো সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ততো নিক্খম্ম রাজগহং গচ্ছন্তো দক্খিণগিরিস্মিং চারিকং চরি. তস্মিং সমযে আনন্দত্থেরস্স তিংসমত্তা সদ্ধিৰিহারিকা যেভুয্যেন কুমারভূতা একৰস্সিকদুৰস্সিকভিক্খূ চেৰ অনুপসম্পন্না চ ৰিব্ভমিংসু. কস্মা পনেতে পব্বজিতা, কস্মা ৰিব্ভমিংসূতি? তেসং কির মাতাপিতরো চিন্তেসুং ‘‘আনন্দত্থেরো সত্থুৰিস্সাসিকো অট্ঠ ৰরে যাচিত্ৰা উপট্ঠহতি, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং সত্থারং গহেত্ৰা গন্তুং সক্কোতি, অম্হাকং দারকে এতস্স সন্তিকে পব্বাজেস্সাম, সো সত্থারং গহেত্ৰা আগমিস্সতি, তস্মিং আগতে মযং মহাসক্কারং কাতুং লভিস্সামা’’তি ইমিনা তাৰ কারণেন নেসং ঞাতকা তে পব্বাজেসুং. সত্থরি পন পরিনিব্বুতে তেসং সা পত্থনা উপচ্ছিন্না, অথ নে একদিৰসেনেৰ উপ্পব্বাজেসুং.

অথ আনন্দত্থেরং দক্খিণগিরিস্মিং চারিকং চরিত্ৰা রাজগহমাগতং দিস্ৰা মহাকস্সপত্থেরো এৰমাহ ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং কস্সপসংযুত্তে –

‘‘অথ কিঞ্চরহি ত্ৰং, আৰুসো আনন্দ, ইমেহি নৰেহি ভিক্খূহি ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারেহি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূহি জাগরিযং অননুযুত্তেহি সদ্ধিং চারিকং চরসি, সস্সঘাতং মঞ্ঞে চরসি, কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চরসি, ওলুজ্জতি খো তে, আৰুসো আনন্দ, পরিসা, পলুজ্জন্তি খো তে আৰুসো নৰপ্পাযা, ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসীতি.

‘‘অপি মে ভন্তে কস্সপ সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ চ পন মযং অজ্জাপি আযস্মতো মহাকস্সপস্স কুমারকৰাদা ন মুচ্চামাতি. তথা হি পন ত্ৰং, আৰুসো আনন্দ, ইমেহি নৰেহি ভিক্খূহি ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারেহি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূহি জাগরিযং অননুযুত্তেহি সদ্ধিং চারিকং চরসি, সস্সঘাতং মঞ্ঞে চরসি, কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চরসি, ওলুজ্জতি খো তে, আৰুসো আনন্দ, পরিসা, পলুজ্জন্তি খো তে আৰুসো নৰপ্পাযা, ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪).

তত্থ (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) সস্সঘাতং মঞ্ঞেচরসীতি সস্সং ঘাতেন্তো ৰিয আহিণ্ডসি. কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চরসীতি কুলানি উপঘাতেন্তো ৰিয হনন্তো ৰিয আহনন্তো ৰিয আহিণ্ডসি. ওলুজ্জতীতি পলুজ্জতি ভিজ্জতি. পলুজ্জন্তি খো তে আৰুসো নৰপ্পাযাতি, আৰুসো, এৰং এতে তুয্হং পাযেন যেভুয্যেন নৰকা একৰস্সিকদুৰস্সিকদহরা চেৰ সামণেরা চ পলুজ্জন্তি. ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসীতি অযং কুমারকো অত্তনো পমাণং ন ৰত জানাতীতি থেরং তজ্জেন্তো আহ. কুমারকৰাদা ন মুচ্চামাতি কুমারকৰাদতো ন মুচ্চাম. তথা হি পন ত্ৰন্তি ইদমস্স এৰং ৰত্তব্বতায কারণদস্সনত্থং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যস্মা ত্ৰং ইমেহি নৰকেহি ভিক্খূহি ইন্দ্রিযসংৰররহিতেহি সদ্ধিং ৰিচরসি, তস্মা কুমারকেহি সদ্ধিং চরন্তো ‘‘কুমারকো’’তি ৰত্তব্বতং অরহসীতি.

‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি এত্থ ৰা-সদ্দো পদপূরণে. ৰা-সদ্দো হি উপমানসমুচ্চযসংসযৰৰস্সগ্গপদপূরণৰিকপ্পাদীসু বহূসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘পণ্ডিতো ৰাপি তেন সো’’তিআদীসু (ধ. প. ৬৩) উপমানে দিস্সতি, সদিসভাৰেতি অত্থো. ‘‘তং ৰাপি ধীরা মুনি ৰেদযন্তী’’তিআদীসু (সু. নি. ২১৩) সমুচ্চযে. ‘‘কে ৰা ইমে কস্স ৰা’’তিআদীসু (পারা. ২৯৬) সংসযে. ‘‘অযং ৰা ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূল়্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৮১) ৰৰস্সগ্গে. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৭০; সং. নি. ২.১৩) ৰিকপ্পেতি. ইধ পন পদপূরণে দট্ঠব্বো. তেনেৰ চ আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘ৰাসদ্দস্স অত্থুদ্ধারং করোন্তেন ‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫৪) পদপূরণে’’তি. অট্ঠকথাযম্পি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) এত্তকমেৰ ৰুত্তং ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসীতি অযং কুমারকো অত্তনো পমাণং ন ৰত জানাতীতি থেরং তজ্জেন্তো আহা’’তি. এত্থাপি ৰতাতি ৰচনসিলিট্ঠতায ৰুত্তং. যং পনেত্থ কেনচি ৰুত্তং ‘‘ন ৰাযন্তি এত্থ ৰাতি ৰিভাসা, অঞ্ঞাসিপি ন অঞ্ঞাসিপীতি অত্থো’’তি. তং তস্স মতিমত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হেত্থ অযমত্থো সম্ভৰতি, তস্মা অত্তনো পমাণং নাঞ্ঞাসীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. তত্রাতি এৰং সতি. ছন্দাগমনং ৰিযাতি এত্থ ছন্দা আগমনং ৰিযাতি পদচ্ছেদো কাতব্বো, ছন্দেন আগমনং পৰত্তনং ৰিযাতি অত্থো, ছন্দেন অকত্তব্বকরণং ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. ছন্দং ৰা আগচ্ছতি সম্পযোগৰসেনাতি ছন্দাগমনং, তথা পৰত্তো অপাযগমনীযো অকুসলচিত্তুপ্পাদো. অথ ৰা অননুরূপং গমনং অগমনং, ছন্দেন অগমনং ছন্দাগমনং, ছন্দেন সিনেহেন অননুরূপং গমনং পৰত্তনং অকত্তব্বকরণং ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. অসেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তেতি অসেক্খভূতা পটিসম্ভিদা অসেক্খপটিসম্ভিদা, তং পত্তে, পটিলদ্ধঅসেক্খপটিসম্ভিদেতি অত্থো. অনুমতিযাতি অনুঞ্ঞায, যাচনাযাতি ৰুত্তং হোতি.

‘‘কিঞ্চাপি সেক্খো’’তি ইদং ন সেক্খানং অগতিগমনসব্ভাৰেন ৰুত্তং, অসেক্খানংযেৰ পন উচ্চিনিতত্তাতি দট্ঠব্বং. পঠমমগ্গেনেৰ হি চত্তারি অগতিগমনানি পহীযন্তি, তস্মা কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি থেরো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ন পন কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি অভব্বো অগতিং গন্তুন্তি যোজেতব্বং. ‘‘অভব্বো’’তিআদিনা পন ধম্মসঙ্গীতিযা তস্স অরহভাৰং দস্সেন্তা ৰিজ্জমানে গুণে কথেন্তি. তত্থ ছন্দাতি ছন্দেন, সিনেহেনাতি অত্থো. অগতিং গন্তুন্তি অগন্তব্বং গন্তুং, অকত্তব্বং কাতুন্তি ৰুত্তং হোতি. ইমানি পন চত্তারি অগতিগমনানি ভণ্ডভাজনীযে চ ৰিনিচ্ছযট্ঠানে চ লব্ভন্তি. তত্থ ভণ্ডভাজনীযে তাৰ অত্তনো ভারভূতানং ভিক্খূনং অমনাপে ভণ্ডে সম্পত্তে তং পরিৰত্তিত্ৰা মনাপং দেন্তো ছন্দাগতিং গচ্ছতি নাম. অত্তনো পন অভারভূতানং মনাপে ভণ্ডে সম্পত্তে তং পরিৰত্তিত্ৰা অমনাপং দেন্তো দোসাগতিং গচ্ছতি নাম. ভণ্ডেসু ভাজনীযৰত্থুঞ্চ ঠিতিকঞ্চ অজানন্তো মোহাগতিং গচ্ছতি নাম. মুখরানং ৰা রাজাদিনিস্সিতানং ৰা ‘‘ইমে মে অমনাপে ভণ্ডে দিন্নে অনত্থং করেয্যু’’ন্তি ভযেন পরিৰত্তিত্ৰা মনাপং দেন্তো ভযাগতিং গচ্ছতি নাম. যো পন এৰং ন গচ্ছতি, সব্বেসং তুলাভূতো পমাণভূতো মজ্ঝত্তোৰ হুত্ৰা যং যস্স পাপুণাতি, তদেৰ তস্স দেতি, অযং চতুব্বিধম্পি অগতিং ন গচ্ছতি নাম. ৰিনিচ্ছযট্ঠানে পন অত্তনো ভারভূতস্স গরুকাপত্তিং লহুকাপত্তিং কত্ৰা কথেন্তো ছন্দাগতিং গচ্ছতি নাম. ইতরস্স লহুকাপত্তিং গরুকাপত্তিং কত্ৰা কথেন্তো দোসাগতিং গচ্ছতি নাম. আপত্তিৰুট্ঠানং পন সমুচ্চযক্খন্ধকঞ্চ অজানন্তো মোহাগতিং গচ্ছতি নাম. মুখরস্স ৰা রাজপূজিতস্স ৰা ‘‘অযং মে গরুকং কত্ৰা আপত্তিং কথেন্তস্স অনত্থম্পি করেয্যা’’তি গরুকমেৰ লহুকাপত্তিং কথেন্তো ভযাগতিং গচ্ছতি নাম. যো পন সব্বেসং যথাভূতমেৰ কথেসি, অযং চতুব্বিধম্পি অগতিগমনং ন গচ্ছতি নাম. থেরোপি তাদিসো চতুন্নম্পি অগতিগমনানং পঠমমগ্গেনেৰ পহীনত্তা, তস্মা সঙ্গাযনৰসেন ধম্মৰিনযৰিনিচ্ছযে সম্পত্তে ছন্দাদিৰসেন অঞ্ঞথা অকথেত্ৰা যথাভূতমেৰ কথেতীতি ৰুত্তং ‘‘অভব্বো…পে… অগতিং গন্তু’’ন্তি. পরিযত্তোতি অধীতো, উগ্গহিতোতি অত্থো.

উচ্চিনিতেনাতি উচ্চিনিত্ৰা গহিতেন. এতদহোসীতি এতং পরিৰিতক্কনং অহোসি. রাজগহং খো মহাগোচরন্তি এত্থ ‘‘রাজগহন্তি রাজগহসামন্তং গহেত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি চূল়গণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৰুত্তং. গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গোচরো ৰিয গোচরো, ভিক্খাচরণট্ঠানং. সো মহন্তো অস্স, এত্থাতি ৰা মহাগোচরং, রাজগহং. থাৰরকম্মন্তি চিরট্ঠাযিকম্মং. ৰিসভাগপুগ্গলো সুভদ্দসদিসো. উক্কোটেয্যাতি নিৰারেয্যাতি অত্থো. ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৰেসীতি –

‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নেয্য ‘রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানি ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্ব’ন্তি, এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নতি ‘রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানি ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্ব’ন্তি, যস্সাযস্মতো খমতি ইমেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সম্মুতি ‘রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্ব’ন্তি, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘সম্মতানি সঙ্ঘেন ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি ‘রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তানি ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি রাজগহে ৰস্সং ৰসিতব্ব’ন্তি, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৰমেতং ধারযামী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭) –

এৰং ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৰেসি. ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে ৰুত্তনযেনেৰ ঞাতব্ব’’ন্তি.

অযং পন কম্মৰাচা তথাগতস্স পরিনিব্বানতো একৰীসতিমে দিৰসে কতা. ৰুত্তঞ্হেতং দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা) ‘‘অযং পন কম্মৰাচা তথাগতস্স পরিনিব্বানতো একৰীসতিমে দিৰসে কতা. ভগৰা হি ৰিসাখপুণ্ণমাযং পচ্চূসসমযে পরিনিব্বুতো, অথস্স সত্তাহং সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং গন্ধমালাদীহি পূজযিংসু. এৰং সত্তাহং সাধুকীল়নদিৰসা নাম অহেসুং. ততো সত্তাহং চিতকায অগ্গিনা ঝাযি, সত্তাহং সত্তিপঞ্জরং কত্ৰা সন্থাগারসালাযং ধাতুপূজং করিংসূতি একৰীসতি দিৰসা গতা. জেট্ঠমূলসুক্কপক্খপঞ্চমিযং পন ধাতুযো ভাজযিংসু. এতস্মিং ধাতুভাজনদিৰসে সন্নিপতিতস্স মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন কতং অনাচারং আরোচেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা অযং কম্মৰাচা কতা. ইমঞ্চ পন কম্মৰাচং কত্ৰা থেরো ভিক্খূ আমন্তেসি ‘আৰুসো ইদানি তুম্হাকং চত্তালীসদিৰসা ওকাসো, ততো পরং অযং নাম নো পলিবোধো অত্থীতি ৰত্তুং ন লব্ভা, তস্মা এত্থন্তরে যস্স রোগপলিবোধো ৰা আচরিযুপজ্ঝাযপলিবোধো ৰা মাতাপিতুপলিবোধো ৰা অত্থি, পত্তং ৰা পন পচিতব্বং চীৰরং ৰা কাতব্বং, সো তং পলিবোধং ছিন্দিত্ৰা করণীযং করোতূ’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা থেরো অত্তনো পঞ্চসতায পরিসায পরিৰুতো রাজগহং গতো, অঞ্ঞেপি মহাথেরা অত্তনো অত্তনো পরিৰারং গহেত্ৰা সোকসল্লসমপ্পিতং মহাজনং অস্সাসেতুকামা তং তং দিসং পক্কন্তা. পুণ্ণত্থেরো পন সত্তসতভিক্খুপরিৰারো ‘তথাগতস্স পরিনিব্বানট্ঠানং আগতাগতং মহাজনং অস্সাসেস্সামী’তি কুসিনারাযমেৰ অট্ঠাসি. আযস্মা আনন্দো যথা পুব্বে অপরিনিব্বুতস্স, এৰং পরিনিব্বুতস্সপি ভগৰতো সযমেৰ পত্তচীৰরমাদায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. গচ্ছতো পনস্স পরিৰারা ভিক্খূ গণনপথং ৰীতিৰত্তা’’তি. তস্মা তথাগতস্স পরিনিব্বানতো তীসু সত্তাহেসু অতিক্কন্তেসু একৰীসতিমে দিৰসে ইমং কম্মৰাচং সাৰেত্ৰা থেরো রাজগহং পক্কন্তোতি ৰেদিতব্বং.

যদি এৰং কস্মা পন ইধ মঙ্গলসুত্তট্ঠকথাযঞ্চ (খু. পা. অট্ঠ. ৫.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ‘‘সত্তসু সাধুকীল়নদিৰসেসু সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৰসেসু ৰীতিৰত্তেসূ’’তি ৰুত্তং? সত্তসু ধাতুপূজাদিৰসেসু গহিতেসু তদৰিনাভাৰতো মজ্ঝে চিতকায ঝাপনসত্তাহম্পি গহিতমেৰাতি কত্ৰা ৰিসুং ন ৰুত্তং ৰিয দিস্সতি. যদি এৰং অথ কস্মা ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি চ ৰুত্তন্তি? নাযং দোসো. অপ্পকঞ্হি ঊনমধিকং ৰা গণনূপগং ন হোতি, তস্মা সমুদাযো অপ্পকেন অধিকোপি অনধিকো ৰিয হোতীতি কত্ৰা অড্ঢমাসতো অধিকেপি পঞ্চ দিৰসে ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো’’তি ৰুত্তং ‘‘দ্ৰাসীতিখন্ধকৰত্তানং কত্থচি অসীতিখন্ধকৰত্তানী’’তি ৰচনং ৰিয. তথা অপ্পকেন ঊনোপি চ সমুদাযো অনূনো ৰিয হোতীতি কত্ৰা ‘‘দিযড্ঢমাসতো ঊনেপি পঞ্চ দিৰসে দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি চ ৰুত্তং. সতিপট্ঠানৰিভঙ্গট্ঠকথাযঞ্হি (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) ছমাসতো ঊনেপি অড্ঢমাসে ‘‘ছ মাসে সজ্ঝাযো কাতব্বো’’তি ৰুত্তৰচনং ৰিয. তত্থ হি তচপঞ্চকাদীসু চতূসু পঞ্চকেসু দ্ৰীসু চ ছক্কেসু একেকস্মিং অনুলোমতো পঞ্চাহং, পটিলোমতো পঞ্চাহং, অনুলোমপটিলোমতো পঞ্চাহং, তথা পুরিমপুরিমেহি পঞ্চকছক্কেহি সদ্ধিং অনুলোমতো পঞ্চাহং, পটিলোমতো পঞ্চাহং, অনুলোমপটিলোমতো পঞ্চাহন্তি এৰং ৰিসুং তিপঞ্চাহং একতো তিপঞ্চাহঞ্চ সজ্ঝাযং কত্ৰা ছমাসং সজ্ঝাযো কাতব্বোতি ৰচনং ৰিয. তত্থ হি ৰক্কপঞ্চকাদীসু তীসু পঞ্চকেসু দ্ৰীসু চ ছক্কেসু ৰিসুং হেট্ঠিমেহি একতো চ সজ্ঝাযে পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং পঞ্চকানং ৰসেন পঞ্চমাসপরিপুণ্ণা লব্ভন্তি, তচপঞ্চকে পন ৰিসুং তিপঞ্চাহমেৰাতি অড্ঢমাসোযেৰেকো লব্ভতীতি অড্ঢমাসাধিকপঞ্চমাসা লব্ভন্তি.

এৰং সতি যথা তত্থ অড্ঢমাসে ঊনেপি মাসপরিচ্ছেদেন পরিচ্ছিজ্জমানে সজ্ঝাযে ছ মাসা পরিচ্ছেদকা হোন্তীতি পরিচ্ছিজ্জমানস্স সজ্ঝাযস্স সত্তমাসাদিমাসন্তরগমননিৰারণত্থং ছমাসগ্গহণং কতং, ন সকলছমাসে সজ্ঝাযপ্পৰত্তিদস্সনত্থং, এৰমিধাপি মাসৰসেন কালে পরিচ্ছিজ্জমানে ঊনেপি পঞ্চদিৰসে দিযড্ঢমাসো পরিচ্ছেদকো হোতীতি পরিচ্ছিজ্জমানস্স কালস্স দ্ৰিমাসাদিমাসন্তরগমননিৰারণত্থং ‘‘দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি দিযড্ঢমাসগ্গহণং কতন্তি এৰমেত্থ অত্থো গহেতব্বো. অঞ্ঞথা চ অট্ঠকথাৰচনানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধো আপজ্জতি. একাহমেৰ ৰা ভগৰতো সরীরং চিতকায ঝাযীতি খুদ্দকভাণকানং অধিপ্পাযোতি গহেতব্বং. এৰঞ্হি সতি পরিনিব্বানতো সত্তসু সাধুকীল়নদিৰসেসু ৰীতিৰত্তেসু অট্ঠমিযং চিতকায ভগৰতো সরীরং ঝাপেত্ৰা ততো পরং সত্তসু দিৰসেসু ধাতুপূজং অকংসূতি অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, গিম্হানং দিযড্ঢো চ মাসো সেসো হোতি. পরিনিব্বানসুত্তন্তপাল়িযম্পি হি চিতকায ঝাপনসত্তাহং ন আগতং, দ্ৰেযেৰ সত্তাহানি আগতানি, উপপরিক্খিত্ৰা পন যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং. ইতো অঞ্ঞেন ৰা পকারেন যথা ন ৰিরুজ্ঝতি, তথা কারণং পরিযেসিতব্বং. যং পনেত্থ কেনচি ৰুত্তং ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তোতি এত্থ একো দিৰসো নট্ঠো. সো পাটিপদদিৰসো কোলাহলদিৰসো নাম, তস্মা ইধ ন গহিতো’’তি. তং ন সুন্দরং পরিনিব্বানসুত্তন্তপাল়িযং পাটিপদদিৰসতোযেৰ পট্ঠায সত্তাহস্স ৰুত্তত্তা অট্ঠকথাযঞ্চ পরিনিব্বানদিৰসেনপি সদ্ধিং তিণ্ণং সত্তাহানং গহিতত্তা. তথা হি পরিনিব্বানদিৰসেন সদ্ধিং তিণ্ণং সত্তাহানং গহিতত্তা জেট্ঠমূলসুক্কপঞ্চমী একৰীসতিমো দিৰসো হোতি.

সত্তসু সাধুকীল়নদিৰসেসূতি এত্থ সাধুকীল়নং নাম সংৰেগৰত্থুং কিত্তেত্ৰা কিত্তেত্ৰা অনিচ্চতাপটিসংযুত্তানি গীতানি গাযিত্ৰা পূজাৰসেন কীল়নতো সুন্দরং কীল়নন্তি সাধুকীল়নং. অথ ৰা সপরহিতসাধনট্ঠেন সাধু, তেসং সংৰেগৰত্থুং কিত্তেত্ৰা কিত্তেত্ৰা কীল়নং সাধুকীল়নং, উল়ারপুঞ্ঞপসৰনতো সম্পরাযিকত্থাৰিরোধিকীল়াৰিহারোতি অত্থো. এত্থ চ পুরিমস্মিং সত্তাহে সাধুকীল়ায একদেসেন কতত্তা সাধুকীল়নদিৰসা নাম তে জাতা. ৰিসেসতো পন ধাতুপূজাদিৰসেসুযেৰ সাধুকীল়নং অকংসু. ততোযেৰ চ মহাপরিনিব্বানসুত্তন্তপাল়িযং –

‘‘অথ খো কোসিনারকা মল্লা ভগৰতো সরীরানি সত্তাহং সন্থাগারে সত্তিপঞ্জরং করিত্ৰা ধনুপাকারং পরিক্খিপাপেত্ৰা নচ্চেহি গীতেহি ৰাদিতেহি মালেহি গন্ধেহি সক্করিংসু গরুং করিংসু মানেসুং পূজেসু’’ন্তি (দী. নি. ২.২৩৫).

এতস্স অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৩৫) ৰুত্তং –

‘‘কস্মা পনেতে এৰমকংসূতি? ইতো পুরিমেসু দ্ৰীসু সত্তাহেসু তে ভিক্খুসঙ্ঘস্স ঠাননিসজ্জোকাসং করোন্তা খাদনীযভোজনীযাদীনি সংৰিদহন্তা সাধুকীল়িকায ওকাসং ন লভিংসু. ততো নেসং অহোসি ‘ইমং সত্তাহং সাধুকীল়িতং কীল়িস্সাম, ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং অম্হাকং পমত্তভাৰং ঞত্ৰা কোচিদেৰ আগন্ত্ৰা ধাতুযো গণ্হেয্য, তস্মা আরক্খং ঠপেত্ৰা কীল়িস্সামা’তি, তেন তে এৰমকংসূ’’তি.

তস্মা ৰিসেসতো সাধুকীল়িকা ধাতুপূজাদিৰসেসুযেৰাতি দট্ঠব্বং. তে পন ধাতুপূজায কতত্তা ‘‘ধাতুপূজাদিৰসা’’তি পাকটা জাতাতি আহ ‘‘সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৰসেসূ’’তি. উপকট্ঠাতি আসন্না. ৰস্সং উপনেন্তি উপগচ্ছন্তি এত্থাতি ৰস্সূপনাযিকা. একং মগ্গং গতোতি চারিকং চরিত্ৰা মহাজনং অস্সাসেতুং একেন মগ্গেন গতো. এৰং অনুরুদ্ধত্থেরাদযোপি তেসু তেসু জনপদেসু চারিকং চরিত্ৰা মহাজনং অস্সাসেন্তা গতাতি দট্ঠব্বং. যেন সাৰত্থি, তেন চারিকং পক্কামীতি যত্থ সাৰত্থি, তত্থ চারিকং পক্কামি, যেন ৰা দিসাভাগেন সাৰত্থি পক্কমিতব্বা হোতি, তেন দিসাভাগেন চারিকং পক্কামীতি অত্থো.

তত্রাতি তস্সং সাৰত্থিযং. সুদন্তি নিপাতমত্তং. অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তাযাতি ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনযপ্পৰত্তায. অসমুচ্ছিন্নতণ্হানুসযত্তা অৰিজ্জাতণ্হাভিসঙ্খতেন কম্মুনা ভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসেসু খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং অত্তভাৰং জনেতি অভিনিব্বত্তেতীতি জনো, কিলেসে জনেতি, অজনি, জনিস্সতীতি ৰা জনো, মহন্তো জনোতি মহাজনো, তং মহাজনং, বহুজনন্তি অত্থো. সঞ্ঞাপেত্ৰাতি সমস্সাসেত্ৰা. গন্ধকুটিযা দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰাতি পরিভোগচেতিযভাৰতো গন্ধকুটিং ৰন্দিত্ৰা গন্ধকুটিযা দ্ৰারং ৰিৰরীতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ‘‘গন্ধকুটিং ৰন্দিত্ৰা’’তি ৰুত্তং. মিলাতং মালাকচৰরং মিলাতমালাকচৰরং. যথাঠানে ঠপেত্ৰাতি পঠমঠিতট্ঠানং অনতিক্কমিত্ৰা যথাঠিতট্ঠানেযেৰ ঠপেত্ৰাতি অত্থো. ভগৰতো ঠিতকালে করণীযং ৰত্তং সব্বমকাসীতি সেনাসনে কত্তব্বৰত্তং সন্ধায ৰুত্তং. করোন্তো চ ন্হানকোট্ঠকে সম্মজ্জনউদকূপট্ঠানাদিকালেসু গন্ধকুটিং গন্ত্ৰা ‘‘ননু ভগৰা অযং তুম্হাকং ন্হানকালো, অযং ধম্মদেসনাকালো, অযং ভিক্খূনং ওৰাদদানকালো, অযং সীহসেয্যং কপ্পনকালো, অযং মুখধোৰনকালো’’তিআদিনা নযেন পরিদেৰমানোৰ অকাসি. তমেনং অঞ্ঞতরা দেৰতা ‘‘ভন্তে আনন্দ, তুম্হে এৰং পরিদেৰমানা কথং অঞ্ঞে অস্সাসযিস্সথা’’তি সংৰেজেসি. সো তস্সা ৰচনেন সংৰিগ্গহদযো সন্থম্ভিত্ৰা তথাগতস্স পরিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলতায উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং খীরৰিরেচনং পিৰি. ইদানি তং দস্সেন্তো ‘‘অথ থেরো’’তিআদিমাহ.

উস্সন্নধাতুকন্তি উপচিতসেম্হাদিধাতুকং কাযং. সমস্সাসেতুন্তি সন্তপ্পেতুং. দুতিযদিৰসেতি দেৰতায সংৰেজিতদিৰসতো. ‘‘জেতৰনৰিহারং পৰিট্ঠদিৰসতো ৰা দুতিযদিৰসে’’তি ৰদন্তি. ৰিরিচ্চতি এতেনাতি ৰিরেচনং, ওসধপরিভাৰিতং খীরমেৰ ৰিরেচনন্তি খীরৰিরেচনং. যং সন্ধাযাতি যং ভেসজ্জপানং সন্ধায. অঙ্গসুভতায সুভোতি এৰং লদ্ধনামত্তা সুভেন মাণৰেন. পহিতং মাণৰকন্তি ‘‘সত্থা পরিনিব্বুতো আনন্দত্থেরো কিরস্স পত্তচীৰরং গহেত্ৰা আগতো, মহাজনো চ তং দস্সনায উপসঙ্কমতী’’তি সুত্ৰা ‘‘ৰিহারং খো পন গন্ত্ৰা মহাজনমজ্ঝে ন সক্কা সুখেন পটিসন্থারং ৰা কাতুং ধম্মকথং ৰা সোতুং, গেহং আগতংযেৰ নং দিস্ৰা সুখেন পটিসন্থারং করিস্সামি, একা চ মে কঙ্খা অত্থি, তম্পি নং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা সুভেন মাণৰেন পেসিতং মাণৰকং. এতদৰোচাতি এতং ‘‘অকালো খো’’তিআদিকং আনন্দত্থেরো অৰোচ. অকালো খোতি অজ্জ গন্তুং যুত্তকালো ন হোতি. কস্মাতি চে আহ ‘‘অত্থি মে অজ্জা’’তিআদি. ভেসজ্জমত্তাতি অপ্পমত্তকং ভেসজ্জং. অপ্পত্থো হি অযং মত্তাসদ্দো ‘‘মত্তা সুখপরিচ্চাগা’’তিআদীসু ৰিয.

দুতিযদিৰসেতি খীরৰিরেচনং পীতদিৰসতো দুতিযদিৰসে. চেতকত্থেরেনাতি চেতিযরট্ঠে জাতত্তা ‘‘চেতকো’’তি এৰংলদ্ধনামেন. সুভেন মাণৰেন পুট্ঠোতি ‘‘যেসু ধম্মেসু ভৰং গোতমো ইমং লোকং পতিট্ঠাপেসি, তে তস্স অচ্চযেন নট্ঠা নু খো, ধরন্তি, সচে ধরন্তি, আনন্দো জানিস্সতি, হন্দ নং পুচ্ছামী’’তি এৰং চিন্তেত্ৰা ‘‘যেসং সো ভৰং গোতমো ধম্মানং ৰণ্ণৰাদী অহোসি, যত্থ চ ইমং জনতং সমাদপেসি নিৰেসেসি পতিট্ঠাপেসি, কতমেসানং খো ভো আনন্দ ধম্মানং সো ভৰং গোতমো ৰণ্ণৰাদী অহোসী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৪৮) সুভেন মাণৰেন পুট্ঠো. অথস্স থেরো তীণি পিটকানি সীলক্খন্ধাদীহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং খো, মাণৰ, খন্ধানং সো ভগৰা ৰণ্ণৰাদী’’তিআদিনা সুভসুত্তমভাসি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘দীঘনিকাযে সুভসুত্তং নাম দসমং সুত্তমভাসী’’তি.

খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খরণন্তি এত্থ খণ্ডন্তি ছিন্নং. ফুল্লন্তি ভিন্নং. তেসং পটিসঙ্খরণং পুন সম্মা পাকতিককরণং, অভিনৰকরণন্তি ৰুত্তং হোতি. রাজগহন্তি এৰংনামকং নগরং. তঞ্হি মন্ধতুমহাগোৰিন্দাদীহি পরিগ্গহিতত্তা ‘‘রাজগহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ছড্ডিতপতিতউক্লাপাতি ছড্ডিতা চ পতিতা চ উক্লাপা চ অহেসুন্তি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভগৰতো পরিনিব্বানট্ঠানং গচ্ছন্তেহি ভিক্খূহি ছড্ডিতা ৰিস্সট্ঠা, ততোযেৰ চ উপচিকাদীহি খাদিতত্তা ইতো চিতো চ পতিতা, সম্মজ্জনাভাৰেন আকিণ্ণকচৰরত্তা উক্লাপা চ অহেসুন্তি. ইমমেৰত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি. পরিচ্ছেদৰসেন ৰেণিযতি দিস্সতীতি পরিৰেণং. তত্থাতি তেসু ৰিহারেসু. খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খরণন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. পঠমং মাসন্তি ৰস্সানস্স পঠমং মাসং, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. সেনাসনৰত্তানং পঞ্ঞত্তত্তা সেনাসনক্খন্ধকে চ সেনাসনপটিবদ্ধানং বহূনং ৰচনতো ‘‘ভগৰতা…পে… ৰণ্ণিত’’ন্তি ৰুত্তং.

দুতিযদিৰসেতি ‘‘খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খরণং করোমা’’তি চিন্তিতদিৰসতো দুতিযদিৰসে. সো চ ৰস্সূপনাযিকদিৰসতো দুতিযদিৰসোতি ৰেদিতব্বো. তে হি থেরা আসাল়্হীপুণ্ণমায উপোসথং কত্ৰা পাটিপদে সন্নিপতিত্ৰা ৰস্সং উপগন্ত্ৰা এৰং চিন্তেসুং. অজাতসত্তু রাজাতি অজাতো হুত্ৰা পিতুনো পচ্চত্থিকো জাতোতি ‘‘অজাতসত্তূ’’তি লদ্ধৰোহারো রাজা. তস্মিং কির কুচ্ছিগতে দেৰিযা এৰরূপো দোহল়ো উপ্পজ্জি ‘‘অহো ৰতাহং রঞ্ঞো দক্খিণবাহুতো লোহিতং পিৰেয্য’’ন্তি. অথ তস্সা কথেতুং অসক্কোন্তিযা কিসভাৰং দুব্বণ্ণভাৰঞ্চ দিস্ৰা রাজা সযমেৰ পুচ্ছিত্ৰা ঞত্ৰা চ ৰেজ্জে পক্কোসাপেত্ৰা সুৰণ্ণসত্থকেন বাহুং ফালেত্ৰা সুৰণ্ণসরকেন লোহিতং গহেত্ৰা উদকেন সম্ভিন্দিত্ৰা পাযেসি. নেমিত্তকা তং সুত্ৰা ‘‘এস গব্ভো রঞ্ঞো সত্তু ভৰিস্সতি, ইমিনা রাজা হঞ্ঞিস্সতী’’তি ব্যাকরিংসু, তস্মা ‘‘অজাতোযেৰ রঞ্ঞো সত্তু ভৰিস্সতী’’তি নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠত্তা অজাতসত্তু নাম জাতো. কিন্তি কারণপুচ্ছনত্থে নিপাতো, কস্মাতি অত্থো. পটিৰেদেসুন্তি নিৰেদেসুং, জানাপেসুন্তি অত্থো. ৰিস্সত্থাতি নিরাসঙ্কচিত্তা. আণাচক্কন্তি আণাযেৰ অপ্পটিহতৰুত্তিযা পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি আণাচক্কং. সন্নিসজ্জট্ঠানন্তি সন্নিপতিত্ৰা নিসীদনট্ঠানং.

রাজভৰনৰিভূতিন্তি রাজভৰনসম্পত্তিং. অৰহসন্তমিৰাতি অৰহাসং কুরুমানং ৰিয. সিরিযা নিকেতমিৰাতি সিরিযা ৰসনট্ঠানমিৰ. একনিপাততিত্থমিৰ চ দেৰমনুস্সনযনৰিহঙ্গানন্তি একস্মিং পানীযতিত্থে সন্নিপতন্তা পক্খিনো ৰিয সব্বেসং জনানং চক্খূনি মণ্ডপেযেৰ নিপতন্তীতি দেৰমনুস্সানং নযনসঙ্খাতৰিহঙ্গানং একনিপাততিত্থমিৰ চ. লোকরামণেয্যকমিৰ সম্পিণ্ডিতন্তি একত্থ সম্পিণ্ডিতং রাসিকতং লোকে রমণীযভাৰং ৰিয. যদি লোকে ৰিজ্জমানং রমণীযত্তং সব্বমেৰ আনেত্ৰা একত্থ সম্পিণ্ডিতং সিযা, তং ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘দট্ঠব্বসারমণ্ডন্তি ফেগ্গুরহিতসারং ৰিয কসটৰিনিমুত্তং পসন্নভূতং ৰিয চ দট্ঠব্বেসু দট্ঠুং অরহরূপেসু সারভূতং পসন্নভূতঞ্চা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. দট্ঠব্বো দস্সনীযো সারভূতো ৰিসিট্ঠতরো মণ্ডো মণ্ডনং অলঙ্কারো এতস্সাতি দট্ঠব্বসারমণ্ডো, মণ্ডপোতি এৰমেত্থ অত্থো গহেতব্বোতি অম্হাকং খন্তি, উপপরিক্খিত্ৰা যুত্ততরং গহেতব্বং. মণ্ডং সূরিযরস্মিং পাতি নিৰারেতীতি মণ্ডপো. ৰিৰিধ…পে… চারুৰিতানন্তি এত্থ কুসুমদামানি চ তানি ওলম্বকানি চাতি কুসুমদামওলম্বকানি. এত্থ চ ৰিসেসনস্স পরনিপাতো দট্ঠব্বো, ওলম্বককুসুমদামানীতি অত্থো. তানি ৰিৰিধানি অনেকপ্পকারানি ৰিনিগ্গলন্তং ৰমেন্তং নিক্খামেন্তমিৰ চারু সোভনং ৰিতানং এত্থাতি ৰিৰিধকুসুমদামওলম্বকৰিনিগ্গলন্তচারুৰিতানো, মণ্ডপো, তং অলঙ্করিত্ৰাতি যোজেতব্বং. রতনৰিচিত্রমণিকওট্টিমতলমিৰাতি নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্তসুপরিনিট্ঠিতভূমিকম্মত্তাযেৰ নানারতনেহি ৰিচিত্তভূতমণিকোট্টিমতলমিৰাতি অত্থো. এত্থ চ রতনৰিচিত্তগ্গহণং নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্ততায নিদস্সনং, মণিকোট্টিমতলগ্গহণং সুপরিনিট্ঠিতভূমিপরিকম্মতাযাতি ৰেদিতব্বং. মণিযো কোট্টেত্ৰা কততলত্তা মণিকোট্টনেন নিব্বত্ততলন্তি মণিকোট্টিমতলং. নন্তি মণ্ডপং. পুপ্ফূপহারো পুপ্ফপূজা. উত্তরাভিমুখন্তি উত্তরদিসাভিমুখং. আসনারহন্তি নিসীদনারহং. দন্তখচিতন্তি দন্তেহি রচিতং, দন্তেহি কতন্তি ৰুত্তং হোতি. এত্থাতি আসনে. নিট্ঠিতং ভন্তে মম কিচ্চন্তি মযা কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠিতন্তি অত্থো.

তস্মিং পন দিৰসে একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং সন্ধায এৰমাহংসু ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে একো ভিক্খু ৰিস্সগন্ধং ৰাযন্তো ৰিচরতী’’তি. থেরো তং সুত্ৰা ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অঞ্ঞো ৰিস্সগন্ধং ৰাযন্তো ৰিচরণকভিক্খু নাম নত্থি, অদ্ধা এতে মং সন্ধায ৰদন্তী’’তি সংৰেগং আপজ্জি. একচ্চে নং আহংসুযেৰ ‘‘স্ৰে, আৰুসো, সন্নিপাতো’’তিআদি. ইদানি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসূ’’তিআদি. তেনাতি তস্মা. আৰজ্জেসীতি উপনামেসি. অনুপাদাযাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন কঞ্চি ধম্মং অগহেত্ৰা, যেহি ৰা কিলেসেহি সব্বেহি ৰিমুচ্চতি, তেসং লেসমত্তম্পি অগহেত্ৰাতি অত্থো. আসৰেহীতি ভৰতো আভৰগ্গং ধম্মতো ৰা আগোত্রভুং সৰনতো পৰত্তনতো আসৰসঞ্ঞিতেহি কিলেসেহি. লক্খণৰচনঞ্চেতং আসৰেহীতি, তদেকট্ঠতায পন সব্বেহিপি কিলেসেহি, সব্বেহিপি পাপধম্মেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতিযেৰ. চিত্তং ৰিমুচ্চীতি চিত্তং অরহত্তমগ্গক্খণে আসৰেহি ৰিমুচ্চমানং কত্ৰা অরহত্তফলক্খণে ৰিমুচ্চীতি অত্থো. চঙ্কমেনাতি চঙ্কমনকিরিযায. ৰিৰট্টূপনিস্সযভূতং কতং উপচিতং পুঞ্ঞং এতেনাতি কতপুঞ্ঞো, অরহত্তাধিগমায কতাধিকারোতি অত্থো. পধানমনুযুঞ্জাতি ৰীরিযং অনুযুঞ্জ, অরহত্তাধিগমায অনুযোগং করোহীতি অত্থো. কথাদোসো নাম নত্থীতি কথায অপরজ্ঝং নাম নত্থি. অচ্চারদ্ধং ৰীরিযন্তি অতিৰিয আরদ্ধং ৰীরিযং. উদ্ধচ্চাযাতি উদ্ধতভাৰায. ৰীরিযসমতং যোজেমীতি চঙ্কমনৰীরিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স পহানৰসেন সমাধিনা সমরসতাপাদনেন ৰীরিযসমতং যোজেমি.

দুতিযদিৰসেতি থেরেন অরহত্তপ্পত্তদিৰসতো দুতিযদিৰসে. ধম্মসভাযং সন্নিপতিতাতি পক্খস্স পঞ্চমিযং সন্নিপতিংসু. অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামোতি ‘‘সেক্খতায ধম্মসঙ্গীতিযা গহেতুং অযুত্তম্পি বহুস্সুতত্তা গণ্হিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা নিসিন্নানং থেরানং ‘‘ইদানি অরহত্তপ্পত্তো’’তি সোমনস্সুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পমত্তো হোহী’’তি দিন্নওৰাদস্স সফলতাদীপনত্থং অত্তুপনাযিকং অকত্ৰা অঞ্ঞব্যাকরণস্স ভগৰতা সংৰণ্ণিতত্তা চ থেরো অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো অহোসীতি ৰেদিতব্বং. যথাৰুড্ঢন্তি ৰুড্ঢপটিপাটিং অনতিক্কমিত্ৰা. একেতি মজ্ঝিমভাণকানংযেৰ একে. পুব্বে ৰুত্তম্পি হি সব্বং মজ্ঝিমভাণকা ৰদন্তিযেৰাতি ৰেদিতব্বং. দীঘভাণকা (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) পনেত্থ এৰং ৰদন্তি –

‘‘অথ খো আযস্মা আনন্দো অরহা সমানো সন্নিপাতং অগমাসি. কথং অগমাসি? ‘ইদানিম্হি সন্নিপাতমজ্ঝং পৰিসনারহো’তি হট্ঠতুট্ঠচিত্তো একংসং চীৰরং কত্ৰা বন্ধনা মুত্ততালপক্কং ৰিয পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তজাতিমণি ৰিয ৰিগতৰলাহকে নভে সমুগ্গতপুণ্ণচন্দো ৰিয বালাতপসম্ফস্সৰিকসিতরেণুপিঞ্জরগব্ভং পদুমং ৰিয চ পরিসুদ্ধেন পরিযোদাতেন সপ্পভেন সস্সিরিকেন মুখৰরেন অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং আরোচযমানো ৰিয চ অগমাসি. অথ নং দিস্ৰা আযস্মতো মহাকস্সপস্স এতদহোসি ‘সোভতি ৰত ভো অরহত্তপ্পত্তো আনন্দো, সচে সত্থা ধরেয্য, অদ্ধা অজ্জ আনন্দস্স সাধুকারং দদেয্য, হন্দ ইমস্সাহং ইদানি সত্থারা দাতব্বং সাধুকারং দদামী’তি তিক্খত্তুং সাধুকারমদাসী’’তি.

আকাসেন আগন্ত্ৰা নিসীদীতিপি একেতি এত্থ পন তেসং তেসং তথা তথা গহেত্ৰা আগতমত্তং ঠপেত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং ৰচনে অঞ্ঞং ৰিসেসকারণং নত্থীতি ৰদন্তি. উপতিস্সত্থেরো পনাহ ‘‘সত্তমাসং কতায ধম্মসঙ্গীতিযা কদাচি পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা আগতত্তা তং গহেত্ৰা একে ৰদন্তি. কদাচি আকাসেন আগতত্তা তং গহেত্ৰা একে ৰদন্তী’’তি.

ভিক্খূ আমন্তেসীতি ভিক্খূ আলপি অভাসি সম্বোধেসীতি অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ – ‘‘আমন্তযামি ৰো, ভিক্খৰে, (দী. নি. ২.২১৮) পটিৰেদযামি ৰো, ভিক্খৰে’’তি (অ. নি. ৭.৭২). পক্কোসনেপি দিস্সতি. যথাহ ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, মম ৰচনেন সারিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১). আৰুসোতি আমন্তনাকারদীপনং. কং ধুরং কত্ৰাতি কং জেট্ঠকং কত্ৰা. কিং আনন্দো নপ্পহোতীতি অট্ঠকথাচরিযেহি ঠপিতপুচ্ছা. নপ্পহোতীতি ন সক্কোতি. এতদগ্গন্তি এসো অগ্গো. লিঙ্গৰিপল্লাসেন হি অযং নিদ্দেসো. যদিদন্তি চ যো অযন্তি অত্থো, যদিদং খন্ধপঞ্চকন্তি ৰা যোজেতব্বং. সম্মন্নীতি সম্মতং অকাসি. উপালিং ৰিনযং পুচ্ছেয্যন্তি পুচ্ছধাতুস্স দ্ৰিকম্মকত্তা ৰুত্তং. বীজনিং গহেত্ৰাতি এত্থ বীজনীগহণং ধম্মকথিকানং ধম্মতাতি ৰেদিতব্বং. ভগৰাপি হি ধম্মকথিকানং ধম্মতাদস্সনত্থমেৰ ৰিচিত্তবীজনিং গণ্হাতি. ন হি অঞ্ঞথা সব্বস্সপি লোকস্স অলঙ্কারভূতং পরমুক্কংসগতসিক্খাসংযমানং বুদ্ধানং মুখচন্দমণ্ডলং পটিচ্ছাদেতব্বং হোতি. ‘‘পঠমং, আৰুসো উপালি, পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তস্স সঙ্গীতিযা পুরিমকালে পঠমভাৰো ন যুত্তোতি? নো ন যুত্তো ভগৰতা পঞ্ঞত্তানুক্কমেন পাতিমোক্খুদ্দেসানুক্কমেন চ পঠমভাৰস্স সিদ্ধত্তা. যেভুয্যেন হি তীণি পিটকানি ভগৰতো ধরমানকালে ঠিতানুক্কমেনেৰ সঙ্গীতানি, ৰিসেসতো ৰিনযাভিধম্মপিটকানীতি দট্ঠব্বং. কিস্মিং ৰত্থুস্মিং মেথুনধম্মেতি চ নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং.

ৰত্থুম্পি পুচ্ছীতিআদি ‘‘কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদিনা দস্সিতেন সহ ততো অৰসিট্ঠম্পি সঙ্গহেত্ৰা দস্সনৰসেন ৰুত্তং. কিং পনেত্থ পঠমপারাজিকপাল়িযং কিঞ্চি অপনেতব্বং ৰা পক্খিপিতব্বং ৰা আসি নাসীতি? বুদ্ধস্স ভগৰতো ভাসিতে অপনেতব্বং নাম নত্থি. ন হি তথাগতা একব্যঞ্জনম্পি নিরত্থকং ৰদন্তি, সাৰকানং পন দেৰতানং ৰা ভাসিতে অপনেতব্বম্পি হোতি, তং ধম্মসঙ্গাহকত্থেরা অপনযিংসু, পক্খিপিতব্বং পন সব্বত্থাপি অত্থি, তস্মা যং যত্থ পক্খিপিতুং যুত্তং, তং তত্থ পক্খিপিংসুযেৰ. কিং পন তন্তি চে? ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা ‘‘তেন খো পন সমযেনা’’তি ৰা ‘‘অথ খো’’ইতি ৰা ‘‘এৰং ৰুত্তে’’তি ৰা ‘‘এতদৰোচা’’তি ৰা এৰমাদিকং সম্বন্ধৰচনমত্তং. এৰং পক্খিপিতব্বযুত্তং পক্খিপিত্ৰা পন ইদং পঠমপারাজিকন্তি ঠপেসুং. পঠমপারাজিকে সঙ্গহমারুল়্হে পঞ্চ অরহন্তসতানি সঙ্গহং আরোপিতনযেনেৰ গণসজ্ঝাযমকংসু. ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তি চ নেসং সজ্ঝাযারম্ভকালেযেৰ সাধুকারং দদমানা ৰিয মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা কম্পিত্থ. তে এতেনেৰ নযেন সেসপারাজিকানিপি সঙ্গহং আরোপেত্ৰা ‘‘ইদং পারাজিককণ্ড’’ন্তি ঠপেসুং. এৰং তেরস সঙ্ঘাদিসেসানি ‘‘তেরসক’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা ৰীসাধিকানি দ্ৰে সিক্খাপদসতানি ‘‘মহাৰিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৰা ঠপেসুং. মহাৰিভঙ্গাৰসানেপি পুরিমনযেনেৰ মহাপথৰী অকম্পিত্থ. ততো ভিক্খুনিৰিভঙ্গে অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পারাজিককণ্ডং নামা’’তিআদীনি ৰত্ৰা তীণি সিক্খাপদসতানি চত্তারি চ সিক্খাপদানি ‘‘ভিক্খুনিৰিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৰা ‘‘অযং উভতোৰিভঙ্গো নাম চতুসট্ঠিভাণৰারো’’তি ঠপেসুং. উভতোৰিভঙ্গাৰসানেপি ৰুত্তনযেনেৰ পথৰী অকম্পিত্থ. এতেনেৰুপাযেন অসীতিভাণৰারপরিমাণং খন্ধকং পঞ্চৰীসতিভাণৰারপরিমাণং পরিৰারঞ্চ সঙ্গহং আরোপেত্ৰা ‘‘ইদং ৰিনযপিটকং নামা’’তি ঠপেসুং. ৰিনযপিটকাৰসানেপি ৰুত্তনযেনেৰ পথৰীকম্পো অহোসি. তং আযস্মন্তং উপালিত্থেরং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘আৰুসো, ইদং তুয্হং নিস্সিতকে ৰাচেহী’’তি এৰমেত্থ অৰুত্তোপি ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

এৰং ৰিনযপিটকং সঙ্গহমারোপেত্ৰা সুত্তন্তপিটকং সঙ্গাযিংসু. ইদানি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিনযং সঙ্গাযিত্ৰা’’তিআদি. মহাকস্সপত্থেরো আনন্দত্থেরং ধম্মং পুচ্ছীতি এত্থ অযমনুক্কমো ৰেদিতব্বো – আনন্দত্থেরে দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৰা ধম্মাসনে নিসিন্নে আযস্মা মহাকস্সপত্থেরো ভিক্খূ পুচ্ছি ‘‘কতরং, আৰুসো, পিটকং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি? ‘‘সুত্তন্তপিটকং, ভন্তেতি. সুত্তন্তপিটকে চতস্সো সঙ্গীতিযো, তাসু পঠমং কতরং সঙ্গীতিন্তি? দীঘসঙ্গীতিং, ভন্তেতি. দীঘসঙ্গীতিযং চতুত্তিংস সুত্তানি, তযো চ ৰগ্গা, তেসু পঠমং কতরং ৰগ্গন্তি. সীলক্খন্ধৰগ্গং, ভন্তেতি. সীলক্খন্ধৰগ্গে তেরস সুত্তন্তা, তেসু পঠমং কতরং সুত্তন্তি? ব্রহ্মজালসুত্তং নাম ভন্তে তিৰিধসীলালঙ্কতং নানাৰিধমিচ্ছাজীৰকুহনলপনাদিৰিদ্ধংসনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিজালৰিনিৰেঠনং দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনং, তং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ ‘‘ব্রহ্মজালং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি?

অন্তরা চ ভন্তে রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দন্তি এত্থ অন্তরা-সদ্দো কারণখণচিত্তৰেমজ্ঝৰিৰরাদীসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘তদন্তরং কো জানেয্য অঞ্ঞত্র তথাগতা’’তি (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫) চ, ‘‘জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তর’’ন্তি (সং. নি. ১.২২৮) চ আদীসু কারণে অন্তরাসদ্দো ৰত্ততি. ‘‘অদ্দস মং ভন্তে অঞ্ঞতরা ইত্থী ৰিজ্জন্তরিকায ভাজনং ধোৰন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তরা ৰোসানমাপাদী’’তিআদীসু ৰেমজ্ঝে. ‘‘অপি চাযং তপোদা দ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পারা. ২৩১) ৰিৰরে. স্ৰাযমিধ ৰিৰরে ৰত্ততি, তস্মা রাজগহস্স চ নাল়ন্দায চ ৰিৰরেতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, অন্তরাসদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কতং. ঈদিসেসু চ ঠানেসু অক্খরচিন্তকা ‘‘অন্তরা গামঞ্চ নদিঞ্চ যাতী’’তি এৰং একমেৰ অন্তরাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি. অযোজিযমানে উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি সামিৰচনপ্পসঙ্গে অন্তরাসদ্দযোগেন উপযোগৰচনস্স ইচ্ছিতত্তা. ইধ পন যোজেত্ৰা এৰং ৰুত্তো. রাজাগারকেতি তত্থ রঞ্ঞো কীল়নত্থং পটিভানচিত্তৰিচিত্রং অগারং অকংসু, তং রাজাগারকন্তি পৰুচ্চতি, তস্মিং. অম্বলট্ঠিকাতি রঞ্ঞো উয্যানং. তস্স কির দ্ৰারসমীপে তরুণো অম্বরুক্খো অত্থি, তং অম্বলট্ঠিকাতি ৰদন্তি. তস্স অৰিদূরভৰত্তা উয্যানম্পি অম্বলট্ঠিকাত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গতং ‘‘ৰরুণানগর’’ন্তিআদীসু ৰিয.

সুপ্পিযঞ্চ পরিব্বাজকন্তি এত্থ সুপ্পিযোতি তস্স নামং, পরিব্বাজকোতি সঞ্জযস্স অন্তেৰাসী ছন্নপরিব্বাজকো. ব্রহ্মদত্তঞ্চ মাণৰকন্তি এত্থ ব্রহ্মদত্তোতি তস্স নামং. মাণৰোতি সত্তোপি চোরোপি তরুণোপি ৰুচ্চতি. তথা হি –

‘‘চোদিতা দেৰদূতেহি, যে পমজ্জন্তি মাণৰা;

তে দীঘরত্তং সোচন্তি, হীনকাযূপগা নরা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭১; অ. নি. ৩.৩৬) –

আদীসু সত্তো মাণৰোতি ৰুত্তো. ‘‘মাণৰেহিপি সমাগচ্ছন্তি কতকম্মেহিপি অকতকম্মেহিপী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) চোরো. ‘‘অম্বট্ঠমাণৰো অঙ্গকো মাণৰো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৮-২৬১, ৩১৬) তরুণো মাণৰোতি ৰুত্তো. ইধাপি অযমেৰ অধিপ্পেতো. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ব্রহ্মদত্তং নাম তরুণপুরিসং আরব্ভা’’তি. জীৰকম্বৰনেতি জীৰকস্স কোমারভচ্চস্স অম্বৰনে. অথ ‘‘কং আরব্ভা’’তি অৰত্ৰা ‘‘কেনসদ্ধি’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং? ন এতং সুত্তং ভগৰতা এৰ ৰুত্তং, রঞ্ঞাপি ‘‘যথা নু খো ইমানি পুথুসিপ্পাযতনানী’’তিআদিনা কিঞ্চি কিঞ্চি ৰুত্তং অত্থি, তস্মা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৰেদেহিপুত্তেনাতি অযং কোসলরঞ্ঞো ধীতায পুত্তো, ন ৰিদেহরঞ্ঞো, ‘‘ৰেদেহী’’তি পন পণ্ডিতাধিৰচনমেতং. ৰিদন্তি এতেনাতি ৰেদো, ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. ৰেদেন ঈহতি ঘটতি ৰাযমতীতি ৰেদেহী, ৰেদেহিযা পুত্তো ৰেদেহিপুত্তো, তেন.

এতেনেৰুপাযেন পঞ্চ নিকাযে পুচ্ছীতি এত্থ অযমনুক্কমো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তনযেন ব্রহ্মজালস্স পুচ্ছাৰিসজ্জনাৰসানে পঞ্চ অরহন্তসতানি সজ্ঝাযমকংসু. ৰুত্তনযেনেৰ চ পথৰীকম্পো অহোসি. এৰং ব্রহ্মজালং সঙ্গাযিত্ৰা ততো পরং ‘‘সামঞ্ঞফলং পনাৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা পুচ্ছাৰিসজ্জনানুক্কমেন সদ্ধিং ব্রহ্মজালেন তেরসসুত্তন্তং সঙ্গাযিত্ৰা ‘‘অযং সীলক্খন্ধৰগ্গো নামা’’তি কিত্তেত্ৰা ঠপেসুং. তদনন্তরং মহাৰগ্গং, তদনন্তরং পাথিকৰগ্গন্তি এৰং তিৰগ্গসঙ্গহং চতুত্তিংসসুত্তন্তপটিমণ্ডিতং চতুসট্ঠিভাণৰারপরিমাণং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৰা ‘‘অযং দীঘনিকাযো নামা’’তি ৰত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দত্থেরং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘আৰুসো, ইমং তুয্হং নিস্সিতকে ৰাচেহী’’তি. ততো অনন্তরং অসীতিভাণৰারপরিমাণং মজ্ঝিমনিকাযং সঙ্গাযিত্ৰা ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরস্স নিস্সিতকে পটিচ্ছাপেসুং ‘‘ইমং তুম্হে পরিহরথা’’তি. তদনন্তরং ভাণৰারসতপরিমাণং সংযুত্তনিকাযং সঙ্গাযিত্ৰা মহাকস্সপত্থেরং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘ভন্তে, ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৰাচেথা’’তি. তদনন্তরং ৰীসতিভাণৰারসতপঅমাণং অঙ্গুত্তরনিকাযং সঙ্গাযিত্ৰা অনুরুদ্ধত্থেরং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৰাচেথা’’তি.

তদনন্তরং –

‘‘ধম্মসঙ্গণিং ৰিভঙ্গঞ্চ, কথাৰত্থুঞ্চ পুগ্গলং;

ধাতুযমকং পট্ঠানং, অভিধম্মোতি ৰুচ্চতী’’তি. –

এৰং সংৰণ্ণিতং সুখুমঞাণগোচরং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৰা ‘‘ইদং অভিধম্মপিটকং নামা’’তি ৰত্ৰা পঞ্চ অরহন্তসতানি সজ্ঝাযমকংসু. ৰুত্তনযেনেৰ পথৰীকম্পো অহোসি. ততো পরং জাতকং মহানিদ্দেসো পটিসম্ভিদামগ্গো অপদানং সুত্তনিপাতো খুদ্দকপাঠো ধম্মপদং উদানং ইতিৰুত্তকং ৰিমানৰত্থু পেতৰত্থু থেরগাথা থেরীগাথাতি ইমং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৰা ‘‘খুদ্দকগন্থো নাম অয’’ন্তি চ ৰত্ৰা অভিধম্মপিটকস্মিংযেৰ সঙ্গহং আরোপযিংসূতি দীঘভাণকা ৰদন্তি. মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘চরিযাপিটকবুদ্ধৰংসেহি সদ্ধিং সব্বম্পি তং খুদ্দকগন্থং সুত্তন্তপিটকে পরিযাপন্ন’’ন্তি ৰদন্তি. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – জাতকাদিকে খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্নে যেভুয্যেন চ ধম্মনিদ্দেসভূতে তাদিসে অভিধম্মপিটকে সঙ্গণ্হিতুং যুত্তং, ন পন দীঘনিকাযাদিপ্পকারে সুত্তন্তপিটকে, নাপি পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসভূতে ৰিনযপিটকেতি. দীঘভাণকা ‘‘জাতকাদীনং অভিধম্মপিটকে সঙ্গহো’’তি ৰদন্তি. চরিযাপিটকবুদ্ধৰংসানঞ্চেত্থ অগ্গহণং জাতকগতিকত্তা. মজ্ঝিমভাণকা পন অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন দেসিতানং জাতকাদীনং যথানুলোমদেসনাভাৰতো তাদিসে সুত্তন্তপিটকে সঙ্গহো যুত্তো, ন পন সভাৰধম্মনিদ্দেসভূতে যথাধম্মসাসনে অভিধম্মপিটকেতি জাতকাদীনং সুত্তপরিযাপন্নতং ৰদন্তি. তত্থ যুত্তং ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. খুদ্দকনিকাযস্স সেসনিকাযানং ৰিয অপাকটত্তা সেসে ঠপেত্ৰা খুদ্দকনিকাযং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ খুদ্দকনিকাযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু নিকাযেসু. তত্থাতি খুদ্দকনিকাযে.

এৰং নিমিত্তপযোজনকালদেসকারককরণপ্পকারেহি পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ ৰৰত্থাপিতেসু ধম্মৰিনযেসু নানপ্পকারকোসল্লত্থং একৰিধাদিভেদে দস্সেতুং ‘‘তদেতং সব্বম্পী’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি এত্থ অনাৰরণঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৰরণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতি. পচ্চৰেক্খন্তেন ৰাতি উদানাদিৰসেন পৰত্তধম্মং সন্ধাযাহ. ৰিমুত্তিরসন্তি অরহত্তফলস্সাদং ৰিমুত্তিসম্পত্তিকং ৰা অগ্গফলনিপ্ফাদনতো, ৰিমুত্তিকিচ্চং ৰা কিলেসানং অচ্চন্তৰিমুত্তিসম্পাদনতো.

কিঞ্চাপি অৰিসেসেন সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং কিলেসৰিনযনেন ৰিনযো, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযপতনাদিতো ধারণেন ধম্মো চ হোতি, ইধাধিপ্পেতে পন ধম্মৰিনযে নিদ্ধারেতুং ‘‘তত্থ ৰিনযপিটক’’ন্তিআদিমাহ. খন্ধাদিৰসেন সভাৰধম্মদেসনাবাহুল্লতো আহ ‘‘অৰসেসং বুদ্ধৰচনং ধম্মো’’তি. অথ ৰা যদিপি ধম্মোযেৰ ৰিনযো পরিযত্তিআদিভাৰতো, তথাপি ৰিনযসদ্দসন্নিধানো অভিন্নাধিকরণভাৰেন পযুত্তো ধম্মসদ্দো ৰিনযতন্তিৰিপরীতং তন্তিং দীপেতি যথা ‘‘পুঞ্ঞঞাণসম্ভারো, গোবলীবদ্দ’’ন্তিআদি.

অনেকজাতিসংসারন্তি অযং গাথা ভগৰতা অত্তনো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অরহত্তপ্পত্তিং পচ্চৰেক্খন্তেন একূনৰীসতিমস্স পচ্চৰেক্খণঞাণস্স অনন্তরং ভাসিতা. তেনাহ ‘‘ইদং পঠমবুদ্ধৰচন’’ন্তি. ইদং কির সব্ববুদ্ধেহি অৰিজহিতউদানং. অযমস্স সঙ্খেপত্থো (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৫৪) – অহং ইমস্স অত্তভাৰগেহস্স কারকং তণ্হাৰড্ঢকিং গৰেসন্তো যেন ঞাণেন তং দট্ঠুং সক্কা, তস্স বোধিঞাণস্সত্থায দীপঙ্করপাদমূলে কতাভিনীহারো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসারং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খ্যং সংসারৰট্টং অনিব্বিসং অনিব্বিসন্তো তং ঞাণং অৰিন্দন্তো অলভন্তোযেৰ সন্ধাৰিস্সং সংসরিং. যস্মা জরাব্যাধিমরণমিস্সতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৰত্ততি, তস্মা তং গৰেসন্তো সন্ধাৰিস্সন্তি অত্থো.

দিট্ঠোসীতি ইদানি মযা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তেন দিট্ঠো অসি. পুন গেহন্তি পুন ইমং অত্তভাৰসঙ্খাতং মম গেহং ন কাহসি ন করিস্সসি. তৰ সব্বা অনৰসেসা কিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৰগেহস্স কূটং অৰিজ্জাসঙ্খাতং কণ্ণিকমণ্ডলং ৰিসঙ্খতং ৰিদ্ধংসিতং. ৰিসঙ্খারং নিব্বানং আরম্মণকরণৰসেন গতং অনুপৰিট্ঠং ইদানি মম চিত্তং, অহঞ্চ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অরহত্তমগ্গং অরহত্তফলং ৰা অজ্ঝগা অধিগতো পত্তোস্মীতি অত্থো. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘ৰিসঙ্খারগতন্তি চিত্তমেৰ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অরহত্তমগ্গং অরহত্তফলং ৰা অজ্ঝগা অধিগতো পত্তো’’তি এৰম্পি অত্থো ৰুত্তো. অযং মনসা পৰত্তিতধম্মানং আদি. ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মাতি অযং পন ৰাচায পৰত্তিতধম্মানং আদী’’তি ৰদন্তি. অন্তোজপ্পনৰসেন কির ভগৰা ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তিআদিমাহ.

কেচীতি খন্ধকভাণকা. পঠমং ৰুত্তো পন ধম্মপদভাণকানং অধিপ্পাযোতি ৰেদিতব্বো. এত্থ চ খন্ধকভাণকা ৰদন্তি ‘‘ধম্মপদভাণকানং গাথা মনসা দেসিতত্তা তদা মহতো জনস্স উপকারায ন হোতি, অম্হাকং পন গাথা ৰচীভেদং কত্ৰা দেসিতত্তা তদা সুণন্তানং দেৰব্রহ্মানং উপকারায অহোসি, তস্মা ইদমেৰ পঠমবুদ্ধৰচন’’ন্তি. ধম্মপদভাণকা পন ‘‘দেসনায জনস্স উপকারানুপকারভাৰো লক্খণং ন হোতি, ভগৰতা মনসা দেসিতত্তাযেৰ ইদং পঠমবুদ্ধৰচন’’ন্তি ৰদন্তি, তস্মা উভযম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধং ন হোতীতি ৰেদিতব্বং. ননু চ যদি ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি মনসা দেসিতং, অথ কস্মা ধম্মপদঅট্ঠকথাযং (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৫৩-১৫৪) ‘‘অনেকজাতিসংসারন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বোধিরুক্খমূলে নিসিন্নো উদানৰসেন উদানেত্ৰা অপরভাগে আনন্দত্থেরেন পুট্ঠো কথেসী’’তি ৰুত্তন্তি? তত্থাপি মনসা উদানেত্ৰাতি এৰমত্থো গহেতব্বো. অথ ৰা মনসাৰ দেসিতন্তি এৰং গহণে কিং কারণন্তি চে? যদি ৰচীভেদং কত্ৰা দেসিতং সিযা, উদানপাল়িযং আরুল়্হং ভৰেয্য, তস্মা উদানপাল়িযং অনারুল়্হভাৰোযেৰ ৰচীভেদং অকত্ৰা মনসা দেসিতভাৰে কারণন্তি ৰদন্তি.

যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মাতি এত্থ ইতিসদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স, অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা. যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি আদিগাথাত্তযং সঙ্গণ্হাতি. উদানগাথন্তি পন জাতিযা একৰচনং, তত্থাপি পঠমগাথংযেৰ ৰা গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এত্থ পন যং ৰত্তব্বং, তং খন্ধকে আৰি ভৰিস্সতি. পাটিপদদিৰসেতি ইদং ‘‘সব্বঞ্ঞুভাৰপ্পত্তস্সা’’তি ন এতেন সম্বন্ধিতব্বং, ‘‘পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্না’’তি এতেন পন সম্বন্ধিতব্বং. ৰিসাখপুণ্ণমাযমেৰ হি ভগৰা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি. সোমনস্সমযঞাণেনাতি সোমনস্সসম্পযুত্তঞাণেন. আমন্তযামীতি নিৰেদযামি, বোধেমীতি অত্থো. ৰযধম্মাতি অনিচ্চলক্খণমুখেন দুক্খানত্তলক্খণম্পি সঙ্খারানং ৰিভাৰেতি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰচনতো. লক্খণত্তযৰিভাৰননযেনেৰ তদারম্মণং ৰিপস্সনং দস্সেন্তো সব্বতিত্থিযানং অৰিসযভূতং বুদ্ধাৰেণিকং চতুসচ্চকম্মট্ঠানাধিট্ঠানং অৰিপরীতং নিব্বানগামিনিং পটিপদং পকাসেতীতি দট্ঠব্বং. ইদানি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেতি ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি. অথ ৰা ‘‘ৰযধম্মা সঙ্খারা’’তি এতেন সঙ্খেপেন সংৰেজেত্ৰা ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি সঙ্খেপেনেৰ নিরৰসেসং সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. অপ্পমাদপদঞ্হি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং কেৰলপরিপুণ্ণং সাসনং পরিযাদিযিত্ৰা তিট্ঠতীতি. অন্তরেতি অন্তরাল়ে, ৰেমজ্ঝেতি অত্থো.

সুত্তন্তপিটকন্তি এত্থ যথা কম্মমেৰ কম্মন্তং, এৰং সুত্তমেৰ সুত্তন্তন্তি ৰেদিতব্বং. অসঙ্গীতন্তি সঙ্গীতিক্খন্ধককথাৰত্থুপ্পকরণাদি. কেচি পন ‘‘সুভসুত্তম্পি পঠমসঙ্গীতিযং অসঙ্গীত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি. ‘‘পঠমসঙ্গীতিতো পুরেতরমেৰ হি আযস্মতা আনন্দত্থেরেন জেতৰনে ৰিহরন্তেন সুভস্স মাণৰস্স দেসিত’’ন্তি আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং. সুভসুত্তং পন ‘‘এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে অচিরপরিনিব্বুতে ভগৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৪৪) আগতং. তত্থ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিৰচনং পঠমসঙ্গীতিযং আযস্মতা আনন্দত্থেরেনেৰ ৰত্তুং যুত্তরূপং ন হোতি. ন হি আনন্দত্থেরো সযমেৰ সুভসুত্তং দেসেত্ৰা ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদীনি ৰদতি. এৰং পন ৰত্তব্বং সিযা ‘‘একমিদাহং, ভন্তে, সমযং সাৰত্থিযং ৰিহরামি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি, তস্মা দুতিযততিযসঙ্গীতিকারকেহি ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিনা সুভসুত্তং সঙ্গীতিমারোপিতং ৰিয দিস্সতি. অথ আচরিযধম্মপালত্থেরস্স এৰমধিপ্পাযো সিযা ‘‘আনন্দত্থেরেনেৰ ৰুত্তম্পি সুভসুত্তং পঠমসঙ্গীতিং আরোপেত্ৰা তন্তিং ঠপেতুকামেহি মহাকস্সপত্থেরাদীহি অঞ্ঞেসু সুত্তেসু আগতনযেনেৰ ‘এৰং মে সুত’ন্তিআদিনা তন্তি ঠপিতা’’তি, এৰং সতি যুজ্জেয্য. অথ ৰা আযস্মা আনন্দত্থেরো সুভসুত্তং সযং দেসেন্তোপি সামঞ্ঞফলাদীসু ভগৰতা দেসিতনযেনেৰ দেসেসীতি ভগৰতো সম্মুখা লদ্ধনযে ঠত্ৰা দেসিতত্তা ভগৰতা দেসিতং ধম্মং অত্তনি অদহন্তো ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিমাহাতি এৰমধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.

উভযানি পাতিমোক্খানীতি ভিক্খুভিক্খুনীপাতিমোক্খৰসেন. দ্ৰে ৰিভঙ্গানীতি ভিক্খুভিক্খুনীৰিভঙ্গৰসেনেৰ দ্ৰে ৰিভঙ্গানি. দ্ৰাৰীসতি খন্ধকানীতি মহাৰগ্গচূল়ৰগ্গেসু আগতানি দ্ৰাৰীসতি খন্ধকানি. সোল়সপরিৰারাতি সোল়সহি পরিৰারেহি উপলক্খিতত্তা সোল়সপরিৰারাতি ৰুত্তং. তথা হি পরিৰারপাল়িযং ‘‘যং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন পঠমং পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদিনা (পরি. ১) পঞ্ঞত্তিৰারো, ততো পরং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তো কতি আপত্তিযো আপজ্জতী’’তিআদিনা (পরি. ১৫৭) কতাপত্তিৰারো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স আপত্তিযো চতুন্নং ৰিপত্তীনং কতি ৰিপত্তিযো ভজন্তী’’তিআদিপ্পভেদো (পরি. ১৮২) ৰিপত্তিৰারো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স আপত্তিযো সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং কতিহি আপত্তিক্খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তিআদিপ্পভেদো (পরি. ১৮৩) সঙ্গহৰারো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স আপত্তিযো ছন্নং আপত্তিসমুট্ঠানানং কতিহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠন্তী’’তিআদিনা (পরি. ১৮৪) সমুট্ঠানৰারো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স আপত্তিযো চতুন্নং অধিকরণানং কতমং অধিকরণ’’ন্তিআদিনা (পরি. ১৮৫) অধিকরণৰারো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স আপত্তিযো সত্তন্নং সমথানং কতিহি সমথেহি সম্মন্তী’’তিআদিপ্পভেদো (পরি. ১৮৬) সমথৰারো, তদনন্তরং সমুচ্চযৰারো চাতি অট্ঠ ৰারা ৰুত্তা. ততো পরং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰনপচ্চযা পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদিনা (পরি. ১৮৮) নযেন পুন পচ্চযৰসেন একো পঞ্ঞত্তিৰারো, তস্স ৰসেন পুরিমসদিসা এৰ কতাপত্তিৰারাদযো সত্ত ৰারাতি এৰং অপরেপি অট্ঠ ৰারা ৰুত্তা. ইতি ইমানি অট্ঠ, পুরিমানিপি অট্ঠাতি মহাৰিভঙ্গে সোল়স ৰারা দস্সিতা. ততো পরং তেনেৰ নযেন ভিক্খুনিৰিভঙ্গেপি সোল়স ৰারা আগতাতি ইমেহি সোল়সহি ৰারেহি উপলক্খিতত্তা সোল়সপরিৰারাতি ৰুচ্চতি. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘পরিৰারো’’তি এত্তকমেৰ দিস্সতি, বহূসু পন পোত্থকেসু দীঘনিকাযট্ঠকথাযং অভিধম্মট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘সোল়সপরিৰারা’’তি এৰমেৰ ৰুত্তত্তা অযম্পি পাঠো ন সক্কা পটিবাহিতুন্তি তস্সেৰত্থো ৰুত্তো.

ব্রহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহোতি ব্রহ্মজালসুত্তাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি সঙ্গয্হন্তি এত্থ, এতেনাতি ৰা ব্রহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো. ৰুত্তপ্পমাণানং ৰা সুত্তানং সঙ্গহো এতস্সাতি ব্রহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহোতি. এৰং সেসেসুপি ৰেদিতব্বং.

ৰিৰিধৰিসেসনযত্তাতি ইমিস্সা গাথায অত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘ৰিৰিধা হী’’তিআদি. দল়্হীকম্মসিথিলকরণপ্পযোজনাতি যথাক্কমং লোকৰজ্জেসু সিক্খাপদেসু দল়্হীকম্মপ্পযোজনা, পণ্ণত্তিৰজ্জেসু সিথিলকরণপ্পযোজনাতি ৰেদিতব্বং. অজ্ঝাচারনিসেধনতোতি সঞ্ঞমৰেলং অতিভৰিত্ৰা পৰত্তো আচারো অজ্ঝাচারো, ৰীতিক্কমো, তস্স নিসেধনতোতি অত্থো. তেনাতি ৰিৰিধনযত্তাদিহেতুনা. এতন্তি ‘‘ৰিৰিধৰিসেসনযত্তা’’তিআদিগাথাৰচনং. এতস্সাতি ৰিনযস্স. ইতরং পনাতি সুত্তং.

ইদানি অত্থানং সূচনতোতিআদিগাথায অত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. অত্তত্থপরত্থাদিভেদেতি যো তং সুত্তং সজ্ঝাযতি সুণাতি ৰাচেতি চিন্তেতি দেসেতি চ, সুত্তেন সঙ্গহিতো সীলাদিঅত্থো তস্সপি হোতি, তেন পরস্স সাধেতব্বতো পরস্সপি হোতীতি তদুভযং তং সুত্তং সূচেতি দীপেতি. তথা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থে লোকিযলোকুত্তরত্থে চাতি এৰমাদিভেদে অত্থে আদিসদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. অত্থসদ্দো চাযং হিতপরিযাযৰচনো, ন ভাসিতত্থৰচনো. যদি সিযা, সুত্তং অত্তনোপি ভাসিতত্থং সূচেতি পরস্সপীতি অযমত্থো ৰুত্তো সিযা, সুত্তেন চ যো অত্থো পকাসিতো, সো তস্সেৰ হোতি, ন তেন পরত্থো সূচিতো হোতীতি. তেন সূচেতব্বস্স পরত্থস্স নিৰত্তেতব্বস্স অভাৰা অত্তগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং. অত্তত্থপরত্থৰিনিমুত্তস্স ভাসিতত্থস্স অভাৰা আদিগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং, তস্মা যথাৰুত্তস্স হিতপরিযাযস্স অত্থস্স সুত্তে অসম্ভৰতো সুত্তাধারস্স পুগ্গলস্স ৰসেন অত্তত্থপরত্থা ৰুত্তা.

অথ ৰা সুত্তং অনপেক্খিত্ৰা যে অত্তত্থাদযো অত্থপ্পভেদা ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা’’তি এতস্স পদস্স নিদ্দেসে (মহানি. ৬৩) ৰুত্তা অত্তত্থো, পরত্থো, উভযত্থো, দিট্ঠধম্মিকো অত্থো, সম্পরাযিকো অত্থো, উত্তানো অত্থো, গম্ভীরো অত্থো, গুল়্হো অত্থো, পটিচ্ছন্নো অত্থো, নেয্যো অত্থো, নীতো অত্থো, অনৰজ্জো অত্থো, নিক্কিলেসো অত্থো, ৰোদানো অত্থো, পরমত্থোতি, তে অত্থে সুত্তং সূচেতীতি অত্থো গহেতব্বো. তথা হি কিঞ্চাপি সুত্তনিরপেক্খং অত্তত্থাদযো ৰুত্তা সুত্তত্থভাৰেন অনিদ্দিট্ঠত্তা, তেসু পন একোপি অত্থপ্পভেদো সুত্তেন দীপেতব্বতং নাতিক্কমতি, তস্মা তে অত্থে সুত্তং সূচেতীতি ৰুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে অত্থ-সদ্দোযং ভাসিতত্থপরিযাযোপি হোতি. এত্থ হি পুরিমকা পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপরিযাযা, ততো পরে ছ ভাসিতত্থভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৰা. তত্থ দুরধিগমতায ৰিভাৰনে অগাধভাৰো গম্ভীরো, ন ৰিৰটো গুল়্হো, মূলুদকাদযো ৰিয পংসুনা অক্খরসন্নিৰেসাদিনা তিরোহিতো পটিচ্ছন্নো. নিদ্ধারেত্ৰা ঞাপেতব্বো নেয্যো, যথারুতৰসেন ৰেদিতব্বো নীতো. অনৰজ্জনিক্কিলেসৰোদানা পরিযাযৰসেন ৰুত্তা, কুসলৰিপাককিরিযধম্মৰসেন ৰা. পরমত্থো নিব্বানং, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰো এৰ ৰা.

অথ ৰা অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতীতি অত্তত্থং, অপ্পিচ্ছাকথঞ্চ পরেসং কত্তা হোতীতি পরত্থং সূচেতি. এৰং ‘‘অত্তনা চ পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতী’’তিআদীনি (অ. নি. ৪.৯৯) সুত্তানি যোজেতব্বানি. ৰিনযাভিধম্মেহি চ ৰিসেসেত্ৰা সুত্তসদ্দস্স অত্থো ৰত্তব্বো, তস্মা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসপ্পৰত্তায দেসনায অত্তহিতপরহিতাদীনি সাতিসযং পকাসিতানি হোন্তি তপ্পধানভাৰতো, ন আণাধম্মসভাৰৰসপ্পৰত্তাযাতি ইদমেৰ অত্থানং সূচনতো সুত্তন্তি ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্ন’’ন্তি (পাচি. ৬৫৫) চ ‘‘সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) চ এৰমাদীসু সুত্তসদ্দো উপচরিতোতি গহেতব্বো.

সুত্তেসু আণাধম্মসভাৰা চ ৰেনেয্যজ্ঝাসযং অনুৰত্তন্তি, ন ৰিনযাভিধম্মেসু ৰিয ৰেনেয্যজ্ঝাসযো আণাধম্মসভাৰে, তস্মা ৰেনেয্যানং একন্তহিতপটিলাভসংৰত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা হোতীতি ‘‘সুৰুত্তা চেত্থ অত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘একন্তহিতপটিলাভসংৰত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা’’তি ইদম্পি ৰেনেয্যানং হিতসম্পাপনে সুত্তন্তদেসনায তপ্পরভাৰংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তপ্পরভাৰো চ ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমতো দট্ঠব্বো. তেনেৰাহ ‘‘ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমেন ৰুত্তত্তা’’তি. ৰিনযদেসনং ৰিয ইস্সরভাৰতো আণাপতিট্ঠাপনৰসেন অদেসেত্ৰা ৰেনেয্যানং অজ্ঝাসযানুলোমেন চরিযানুরূপং ৰুত্তত্তা দেসিতত্তাতি অত্থো.

অনুপুব্বসিক্খাদিৰসেন কালন্তরে অভিনিপ্ফত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘সস্সমিৰ ফল’’ন্তি. পসৰতীতি ফলতি, নিপ্ফাদেতীতি অত্থো. উপাযসমঙ্গীনংযেৰ নিপ্ফজ্জনভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ধেনু ৰিয খীর’’ন্তি আহ. ধেনুতোপি হি উপাযৰন্তানংযেৰ খীরপটিলাভো হোতি. অনুপাযেন হি অকালে অজাতৰচ্ছং ধেনুং দোহন্তো কালেপি ৰা ৰিসাণং গহেত্ৰা দোহন্তো নেৰ খীরং পটিলভতি. ‘‘সুত্তাণা’’তি এতস্স অত্থং পকাসেতুং ‘‘সুট্ঠু চ নে তাযতী’’তি ৰুত্তং.

সুত্তসভাগন্তি সুত্তসদিসং. সুত্তসভাগতংযেৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. তচ্ছকানং সুত্তন্তি ৰড্ঢকীনং কাল়সুত্তং. পমাণং হোতীতি তদনুসারেন তচ্ছনতো. এৰমেতম্পি ৰিঞ্ঞূনন্তি যথা কাল়সুত্তং পসারেত্ৰা সঞ্ঞাণে কতে গহেতব্বং ৰিস্সজ্জেতব্বঞ্চ পঞ্ঞাযতি, এৰং ৰিৰাদেসু উপ্পন্নেসু সুত্তে আনীতমত্তে ‘‘ইদং গহেতব্বং, ইদং ৰিস্সজ্জেতব্ব’’ন্তি ৰিঞ্ঞূনং পাকটত্তা ৰিৰাদো ৰূপসম্মতীতি এতম্পি সুত্তং ৰিঞ্ঞূনং পমাণং হোতীতি অত্থো. ইদানি অঞ্ঞথাপি সুত্তসভাগতং দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা চা’’তিআদি. সুত্তং ৰিয পমাণত্তা সঙ্গাহকত্তা চ সুত্তমিৰ সুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ অত্তত্থাদিৰিধানে সুত্তস্স পমাণভাৰো অত্তত্থাদীনংযেৰ চ সঙ্গাহকত্তং যোজেতব্বং তদত্থপ্পকাসনপধানত্তা সুত্তস্স. ৰিনযাভিধম্মেহি ৰিসেসত্তঞ্চ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. এতন্তি ‘‘অত্থানং সূচনতো’’তিআদিকং অত্থৰচনং. এতস্সাতি সুত্তস্স.

যন্তি যস্মা. এত্থাতি অভিধম্মে. অভিক্কমন্তীতি এত্থ অভি-সদ্দো কমনকিরিযায ৰুড্ঢিভাৰং অতিরেকতং দীপেতীতি আহ ‘‘অভিক্কমন্তীতিআদীসু ৰুড্ঢিযং আগতো’’তি. অভিঞ্ঞাতাতি অড্ঢচন্দাদিনা কেনচি সঞ্ঞাণেন ঞাতা পঞ্ঞাতা পাকটাতি অত্থো. অড্ঢচন্দাদিভাৰো হি রত্তিযা উপলক্খণৰসেন সঞ্ঞাণং হোতি, যস্মা অড্ঢো চন্দো, তস্মা অট্ঠমী, যস্মা ঊনো, তস্মা চাতুদ্দসী, যস্মা পুণ্ণো, তস্মা পন্নরসীতি. অভিলক্খিতাতি এত্থাপি অযমেৰত্থো ৰেদিতব্বো. অভিলক্খিতসদ্দপরিযাযো অভিঞ্ঞাতসদ্দোতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতাতিআদীসু লক্খণে’’তি. এত্থ চ ৰাচকসদ্দন্তরসন্নিধানেন নিপাতানং তদত্থজোতকমত্তত্তা লক্খিতসদ্দত্থজোতকো অভিসদ্দো লক্খণে ৰত্ততীতি ৰুত্তো. রাজাভিরাজাতি রাজূহি পূজেতুং অরহো রাজা. পূজিতেতি পূজারহে.

অভিধম্মেতি ‘‘সুপিনন্তেন সুক্কৰিস্সট্ঠিযা অনাপত্তিভাৰেপি অকুসলচেতনা উপলব্ভতী’’তিআদিনা ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা সঙ্করৰিরহিতে ধম্মে. ‘‘পুব্বাপরৰিরোধাভাৰতো ধম্মানংযেৰ চ অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ধম্মে’’তিপি ৰদন্তি. ‘‘পাণাতিপাতো অকুসল’’ন্তি এৰমাদীসু চ মরণাধিপ্পাযস্স জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা অকুসলং, ন পাণসঙ্খাতজীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদসঙ্খাতো অতিপাতো, তথা অদিন্নস্স পরসন্তকস্স আদানসঙ্খাতা ৰিঞ্ঞত্তি অব্যাকতো ধম্মো, তংৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অকুসলো ধম্মোতি এৰমাদিনাপি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ধম্মেতি অত্থো ৰেদিতব্বো. অভিৰিনযেতি এত্থ ‘‘জাতরূপরজতং ন পটিগ্গহেতব্ব’’ন্তি ৰদন্তো ৰিনযে ৰিনেতি নাম. এত্থ ‘‘এৰং পটিগ্গণ্হতো পাচিত্তিযং, এৰং দুক্কটন্তি ৰদন্তো চ অভিৰিনযে ৰিনেতি নামা’’তি ৰদন্তি. তস্মা জাতরূপরজতং থেয্যচিত্তেন পরসন্তকং গণ্হন্তস্স যথাৰত্থু পারাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটেসু অঞ্ঞতরং, ভণ্ডাগারিকসীসেন গণ্হন্তস্স পাচিত্তিযং, অত্তত্থায গণ্হন্তস্স নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. কেৰলং লোলতায গণ্হন্তস্স অনামাসদুক্কটং, রূপিযছড্ডকস্স সম্মতস্স অনাপত্তীতি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ৰিনযে পটিবলো ৰিনেতুন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. অভিক্কন্তেনাতি এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং অভিসদ্দো দীপেতীতি আহ ‘‘অধিকে’’তি.

ননু চ ‘‘অভিক্কমন্তী’’তি এত্থ অভিসদ্দো কমনকিরিযায ৰুড্ঢিভাৰং অতিরেকতং দীপেতি, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি এত্থ ঞাণলক্খণকিরিযানং সুপাকটত্তা ৰিসেসং, ‘‘অভিক্কন্তেনা’’তি এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং ৰিসিট্ঠতং দীপেতীতি ইদং তাৰ যুত্তং কিরিযাৰিসেসকত্তা উপসগ্গস্স, ‘‘অভিরাজা অভিৰিনযো’’তি পন পূজিতপরিচ্ছিন্নেসু রাজৰিনযেসু অভিসদ্দো ৰত্ততীতি কথমেতং যুজ্জেয্যাতি চে? ইধাপি নত্থি দোসো পূজনপরিচ্ছেদনকিরিযাদীপনতো, তাহি চ কিরিযাহি রাজৰিনযানং যুত্তত্তা, তস্মা এত্থ অতিমালাদীসু অতিসদ্দো ৰিয অভিসদ্দো সহ সাধনেন কিরিযং ৰদতীতি অভিরাজঅভিৰিনযসদ্দা সিদ্ধা, এৰং অভিধম্মসদ্দে অভিসদ্দো সহ সাধনেন ৰুড্ঢিযাদিকিরিযং দীপেতীতি অযমত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.

এত্থ চাতি অভিধম্মে. ভাৰেতীতি চিত্তস্স ৰড্ঢনং ৰুত্তং. ফরিত্ৰাতি আরম্মণস্স ৰড্ঢনং ৰুত্তং. ৰুড্ঢিমন্তোতি ভাৰনাফরণৰুড্ঢীহি ৰুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৰুত্তাতি অত্থো. আরম্মণাদীহীতি আরম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৰারপটিপদাদীহি. লক্খণীযত্তাতি সঞ্জানিতব্বত্তা. একন্ততো লোকুত্তরধম্মানংযেৰ পূজারহত্তা ‘‘সেক্খা ধম্মা’’তিআদিনা লোকুত্তরাযেৰ পূজিতাতি দস্সিতা. সভাৰপরিচ্ছিন্নত্তাতি ফুসনাদিসভাৰেন পরিচ্ছিন্নত্তা. অধিকাপি ধম্মা ৰুত্তাতি এত্থ কামাৰচরেহি মহন্তভাৰতো মহগ্গতা ধম্মাপি অধিকা নাম হোন্তীতি তেহি সদ্ধিং অধিকা ধম্মা ৰুত্তা.

যং পনেত্থ অৰিসিট্ঠন্তি এত্থ ৰিনযাদীসু তীসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠেসু যং অৰিসিট্ঠং সমানং, তং পিটকসদ্দন্তি অত্থো. ৰিনযাদযো হি তযো সদ্দা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসাধারণত্তা ৰিসিট্ঠা নাম, পিটকসদ্দো পন তেহি তীহিপি সাধারণত্তা অৰিসিট্ঠোতি ৰুচ্চতি. মা পিটকসম্পদানেনাতি পাল়িসম্পদানৰসেন মা গণ্হথাতি ৰুত্তং হোতি. কুদালঞ্চ পিটকঞ্চ কুদালপিটকং. তত্থ কু ৰুচ্চতি পথৰী, তস্সা দালনতো ৰিদালনতো অযোমযো উপকরণৰিসেসো কুদালং নাম, তালপণ্ণৰেত্তলতাদীহি কতো ভাজনৰিসেসো পিটকং নাম, তং আদায গহেত্ৰাতি অত্থো. যথাৰুত্তেনাতি ‘‘এৰং দুৰিধত্থেনা’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন.

দেসনাসাসনকথাভেদন্তি এত্থ কথেতব্বানং অত্থানং দেসকাযত্তেন আণাদিৰিধিনা অভিসজ্জনং পবোধনং দেসনা. সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপরাধাদিনা সাসিতব্বভাৰেন অনুসাসনং ৰিনযনং সাসনং. কথেতব্বস্স সংৰরাসংৰরাদিনো অত্থস্স কথনং ৰচনপটিবদ্ধতাকরণং কথাতি ৰুচ্চতি. তস্মা দেসিতারং ভগৰন্তমপেক্খিত্ৰা দেসনা, সাসিতব্বপুগ্গলৰসেন সাসনং, কথেতব্বস্স অত্থস্স ৰসেন কথাতি এৰমেত্থ দেসনাদীনং নানাকরণং ৰেদিতব্বং. এত্থ চ কিঞ্চাপি দেসনাদযো দেসেতব্বাদিনিরপেক্খা ন হোন্তি, আণাদযো পন ৰিসেসতো দেসকাদিঅধীনাতি তংতংৰিসেসযোগৰসেন দেসনাদীনং ভেদো ৰুত্তো. তথা হি আণাৰিধানং ৰিসেসতো আণারহাধীনং তত্থ কোসল্লযোগতো. এৰং ৰোহারপরমত্থৰিধানানি চ ৰিধাযকাধীনানীতি আণাদিৰিধিনো দেসকাযত্ততা ৰুত্তা. অপরাধজ্ঝাসযানুরূপং ৰিয ধম্মানুরূপম্পি সাসনং ৰিসেসতো, তথা ৰিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খন্তি সাসিতব্বপুগ্গলৰসেন সাসনং ৰুত্তং. সংৰরাসংৰরনামরূপানং ৰিয ৰিনিৰেঠেতব্বায দিট্ঠিযাপি কথনং সতি ৰাচাৰত্থুস্মিং নাসতীতি ৰিসেসতো তদধীনন্তি কথেতব্বস্স অত্থস্স ৰসেন কথা ৰুত্তা. ভেদসদ্দো ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বো ‘‘দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদঞ্চ যথারহং পরিদীপযে’’তি. ভেদন্তি চ নানত্তন্তি অত্থো. তেসু পিটকেসু সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীরভাৰো চ সিক্খাপহানগম্ভীরভাৰং, তঞ্চ যথারহং পরিদীপযেতি অত্থো. পরিযত্তিভেদঞ্চ ৰিভাৰযেতি সম্বন্ধো.

পরিযত্তিভেদন্তি চ পরিযাপুণনভেদন্তি অত্থো. যহিন্তি যস্মিং ৰিনযাদিকে পিটকে. যং সম্পত্তিঞ্চ ৰিপত্তিঞ্চ যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযেতি সম্বন্ধো. অথ ৰা যং পরিযত্তিভেদং সম্পত্তিঞ্চ ৰিপত্তিঞ্চাপি যহিং যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযেতি যোজেতব্বং. এত্থ যথাতি যেহি উপারম্ভাদিহেতুপরিযাপুণনাদিপ্পকারেহি উপারম্ভনিস্সরণধম্মকোসকরক্খণহেতুপরিযাপুণনং সুপ্পটিপত্তি দুপ্পটিপত্তীতি এতেহি পকারেহীতি ৰুত্তং হোতি.

পরিদীপনা ৰিভাৰনা চাতি হেট্ঠা ৰুত্তস্স অনুরূপতো ৰুত্তং, অত্থতো পন একমেৰ. আণারহেনাতি আণং ঠপেতুং অরহতীতি আণারহো, ভগৰা. সো হি সম্মাসম্বুদ্ধতায মহাকারুণিকতায চ অৰিপরীতহিতোপদেসকভাৰেন পমাণৰচনত্তা আণং পণেতুং অরহতি, ৰোহারপরমত্থানম্পি সম্ভৰতো আহ ‘‘আণাবাহুল্লতো’’তি. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো.

পঠমন্তি ৰিনযপিটকং. পচুরাপরাধা সেয্যসকত্থেরাদযো. তে হি দোসবাহুল্লতো ‘‘পচুরাপরাধা’’তি ৰুত্তা. পচুরো বহুকো বহুলো অপরাধো দোসো ৰীতিক্কমো যেসং তে পচুরাপরাধা. অনেকজ্ঝাসযাতিআদীসু আসযোৰ অজ্ঝাসযো. সো চ অত্থতো দিট্ঠি ঞাণঞ্চ, পভেদতো পন চতুব্বিধং হোতি. তথা হি পুব্বচরিযৰসেন আযতিং সতি পচ্চযে উপ্পজ্জমানারহা সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতা মিচ্ছাদিট্ঠি সচ্চানুলোমিকঞাণকম্মস্সকতঞ্ঞাণসঙ্খাতা সম্মাদিট্ঠি চ ‘‘আসযো’’তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৰানুলোমিকা;

যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসঞ্ঞিত’’ন্তি.

ইদঞ্চ চতুব্বিধং আসযন্তি এত্থ সত্তা নিৰসন্তীতি আসযোতি ৰুচ্চতি. অনুসযা কামরাগভৰরাগদিট্ঠিপটিঘৰিচিকিচ্ছামানাৰিজ্জাৰসেন সত্ত. মূসিকৰিসং ৰিয কারণলাভে উপ্পজ্জনারহা অনাগতা কিলেসা, অতীতা পচ্চুপ্পন্না চ তথেৰ ৰুচ্চন্তি. ন হি কালভেদেন ধম্মানং সভাৰভেদো অত্থীতি. চরিযাতি রাগচরিযাদিকা ছ মূলচরিযা, অন্তরভেদেন অনেকৰিধা, সংসগ্গৰসেন পন তেসট্ঠি হোন্তি. অথ ৰা চরিযাতি চরিতং, তং সুচরিতদুচ্চরিতৰসেন দুৰিধং. ‘‘অধিমুত্তি নাম ‘অজ্জেৰ পব্বজিস্সামি, অজ্জেৰ অরহত্তং গণ্হিস্সামী’তিআদিনা তন্নিন্নভাৰেন পৰত্তমানং সন্নিট্ঠান’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পন ‘‘সত্তানং পুব্বচরিযৰসেন অভিরুচী’’তি ৰুত্তং. সা দুৰিধা হীনপণীতভেদেন. যথানুলোমন্তি অজ্ঝাসযাদীনং অনুরূপং. অহং মমাতি সঞ্ঞিনোতি দিট্ঠিমানতণ্হাৰসেন অহং মমাতি এৰং পৰত্তসঞ্ঞিনো. যথাধম্মন্তি নত্থেত্থ অত্তা অত্তনিযং ৰা, কেৰলং ধম্মমত্তমেতন্তি এৰং ধম্মসভাৰানুরূপন্তি অত্থো.

সংৰরাসংৰরোতি এত্থ সংৰরণং সংৰরো, কাযৰাচাহি অৰীতিক্কমো. মহন্তো সংৰরো অসংৰরো. ৰুড্ঢিঅত্থো হি অযং অ-কারো যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি, তস্মা খুদ্দকো মহন্তো চ সংৰরোতি অত্থো. দিট্ঠিৰিনিৰেঠনাতি দিট্ঠিযা ৰিমোচনং. অধিসীলসিক্খাদীনং ৰিভাগো পরতো পঠমপারাজিকসংৰণ্ণনায আৰি ভৰিস্সতি. সুত্তন্তপাল়িযং ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদিনা সমাধিদেসনাবাহুল্লতো ‘‘সুত্তন্তপিটকে অধিচিত্তসিক্খা’’তি ৰুত্তং. ৰীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানন্তি সংকিলেসধম্মানং কম্মকিলেসানং ৰা যো কাযৰচীদ্ৰারেহি ৰীতিক্কমো, তস্স পহানং. অনুসযৰসেন সন্তানে অনুৰত্তন্তা কিলেসা কারণলাভে পরিযুট্ঠিতাপি সীলভেদৰসেন ৰীতিক্কমিতুং ন লভন্তীতি আহ ‘‘ৰীতিক্কমপটিপক্খত্তা সীলস্সা’’তি. পরিযুট্ঠানপ্পহানন্তি ওকাসদানৰসেন কিলেসানং চিত্তে কুসলপ্পৰত্তিং পরিযাদিযিত্ৰা উট্ঠানং পরিযুট্ঠানং, তস্স পহানং চিত্তসন্তানেসু উপ্পত্তিৰসেন কিলেসানং পরিযুট্ঠানস্স পহানন্তি ৰুত্তং হোতি. অনুসযপ্পহানন্তি অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে অনু অনু সযনকা কারণলাভে উপ্পত্তিঅরহা অনুসযা. তে পন অনুরূপং কারণং লদ্ধা উপ্পজ্জনারহা থামগতা কামরাগাদযো সত্ত কিলেসা, তেসং পহানং অনুসযপ্পহানং. তে চ সব্বসো অরিযমগ্গপঞ্ঞায পহীযন্তীতি আহ ‘‘অনুসযপটিপক্খত্তা পঞ্ঞাযা’’তি.

তদঙ্গপ্পহানন্তি দীপালোকেনেৰ তমস্স দানাদিপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুগতেন তেন তেন কুসলঙ্গেন তস্স তস্স অকুসলঙ্গস্স পহানং ‘‘তদঙ্গপ্পহান’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইধ পন তেন তেন সুসীল্যঙ্গেন তস্স তস্স দুস্সীল্যঙ্গস্স পহানং ‘‘তদঙ্গপ্পহান’’ন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিক্খম্ভনসমউচ্ছেদপ্পহানানীতি এত্থ উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিনিৰারণেন ঘটপ্পহারেনেৰ জলতলে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণানং ধম্মানং ৰিক্খম্ভনৰসেন পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং. চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো সন্তানে সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিসঙ্খাতসমুচ্ছেদৰসেন পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং. দুচ্চরিতসংকিলেসস্স পহানন্তি কাযদুচ্চরিতাদি দুট্ঠু চরিতং, কিলেসেহি ৰা দূসিতং চরিতন্তি দুচ্চরিতং. তদেৰ যত্থ উপ্পন্নং, তং সন্তানং সম্মা কিলেসেতি বাধযতি উপতাপেতি চাতি সংকিলেসো, তস্স পহানং, কাযৰচীদুচ্চরিতৰসেন পৰত্তসংকিলেসস্স তদঙ্গৰসেন পহানন্তি ৰুত্তং হোতি. সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা সুত্তন্তপিটকে তণ্হাসংকিলেসস্স পহানং ৰুত্তং. অত্তাদিৰিনিমুত্তসভাৰধম্মপ্পকাসনতো অভিধম্মপিটকে দিট্ঠিসংকিলেসস্স পহানং ৰুত্তং.

একমেকস্মিঞ্চেত্থাতি এতেসু তীসু পিটকেসু একমেকস্মিং পিটকেতি অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মোতি পাল়ীতি এত্থ পকট্ঠানং উক্কট্ঠানং সীলাদিঅত্থানং বোধনতো সভাৰনিরুত্তিভাৰতো বুদ্ধাদীহি ভাসিতত্তা চ পকট্ঠানং ৰচনপ্পবন্ধানং আল়ীতি পাল়ি, পরিযত্তিধম্মো. ‘‘ধম্মোতি পাল়ীতি এত্থ ভগৰতা ৰুচ্চমানস্স অত্থস্স ৰোহারস্স চ দীপনো সদ্দোযেৰ পাল়ি নামা’’তি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. অভিধম্মট্ঠকথায লিখিতে সীহল়গণ্ঠিপদে পন ইদং ৰুত্তং – সভাৰত্থস্স সভাৰৰোহারস্স চ অনুরূপৰসেন ভগৰতা মনসা ৰৰত্থাপিতা পণ্ডত্তি পাল়ীতি ৰুচ্চতি. যদি সদ্দোযেৰ পাল়ি সিযা, পাল়িযা দেসনায চ নানত্তেন ভৰিতব্বং. মনসা ৰৰত্থাপিতায চ পাল়িযা ৰচীভেদকরণমত্তং ঠপেত্ৰা দেসনায নানত্তং নত্থি. তথা হি দেসনং দস্সেন্তেন মনসা ৰৰত্থাপিতায পাল়িযা দেসনাতি ৰচীভেদকরণমত্তং ৰিনা পাল়িযা সহ দেসনায অনঞ্ঞথা ৰুত্তা. তথা চ উপরি ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তত্তা দেসনায অনঞ্ঞভাৰেন পাল়িযা পণ্ণত্তিভাৰো কথিতো হোতি. অপিচ যদি পাল়িযা অঞ্ঞাযেৰ দেসনা সিযা, ‘‘পাল়িযা চ পাল়িঅত্থস্স চ দেসনায চ যথাভূতাৰবোধো’’তি ৰত্তব্বং সিযা, এৰং পন অৰত্ৰা ‘‘পাল়িযা চ পাল়িঅত্থস্স চ যথাভূতাৰবোধো’’তি ৰুত্তত্তা পাল়িযা দেসনায চ অনঞ্ঞভাৰো দস্সিতো হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা উপরি ‘‘দেসনা নাম পঞ্ঞত্তী’’তি দস্সেন্তেন দেসনায অনঞ্ঞভাৰতো পাল়িযা পণ্ণত্তিভাৰো কথিতোৰ হোতীতি.

এত্থ চ ‘‘সদ্দোযেৰ পাল়ি নামা’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্সপি সদ্দসভাৰত্তা ধম্মদেসনানং কো ৰিসেসোতি চে? তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৰেন ঞাতো উগ্গহণাদিৰসেন চ পুব্বে ৰৰত্থাপিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পরেসং অৰবোধনত্থং পৰত্তিতো তদত্থপ্পকাসকো সদ্দো দেসনাতি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা যথাৰুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা ‘‘দেসীযতি সমুট্ঠাপীযতি সদ্দো এতেনা’’তি কত্ৰা মুসাৰাদাদযো ৰিয. তত্থাপি হি মুসাৰাদাদিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদাদিসদ্দেন ৰোহরীযতি.

তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধাতি এত্থ পাল়িঅত্থো পাল়িদেসনা পাল়িঅত্থপটিৰেধো চাতি ইমে তযো পাল়িৰিসযা হোন্তীতি ৰিনযপিটকাদীনং অত্থস্স দেসনায পটিৰেধস্স চ আধারভাৰো যুত্তো, পিটকানি পন পাল়িযোযেৰাতি তেসং ধম্মস্স আধারভাৰো কথং যুজ্জেয্যাতি চে? পাল়িসমুদাযস্স অৰযৰপাল়িযা আধারভাৰতো. অৰযৰস্স হি সমুদাযো আধারভাৰেন ৰুচ্চতি যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি. এত্থ চ ধম্মাদীনং দুক্খোগাহভাৰতো তেহি ধম্মাদীহি ৰিনযাদযো গম্ভীরাতি ৰিনযাদীনম্পি চতুব্বিধো গম্ভীরভাৰো ৰুত্তোযেৰ, তস্মা ধম্মাদযো এৰ দুক্খোগাহত্তা গম্ভীরা, ন ৰিনযাদযোতি ন চোদেতব্বমেতং সম্মুখেন ৰিসযৰিসযীমুখেন চ ৰিনযাদীনংযেৰ গম্ভীরভাৰস্স ৰুত্তত্তা. ধম্মো হি ৰিনযাদযো, তেসং ৰিসযো অত্থো, ধম্মত্থৰিসযা চ দেসনাপটিৰেধাতি. তত্থ পটিৰেধস্স দুক্করভাৰতো ধম্মত্থানং, দেসনাঞাণস্স দুক্করভাৰতো দেসনায চ দুক্খোগাহভাৰো ৰেদিতব্বো. পটিৰেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তংৰিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্করভাৰতো দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা. দুক্খেন ওগয্হন্তীতি দুক্খোগাহা. একদেসেন ওগাহন্তেহিপি মন্দবুদ্ধীহি পতিট্ঠা লদ্ধুং ন সক্কাতি আহ ‘‘অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চা’’তি. একমেকস্মিন্তি একেকস্মিং পিটকে. এত্থাতি এতেসু পিটকেসু. নিদ্ধারণে চেতং ভুম্মৰচনং.

ইদানি হেতুহেতুফলাদীনং ৰসেনপি গম্ভীরভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপরো নযো’’তিআদি. হেতূতি পচ্চযো. সো হি অত্তনো ফলং দহতি ৰিদহতীতি ধম্মোতি ৰুচ্চতি. ধম্মসদ্দস্স চেত্থ হেতুপরিযাযতা কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. ননু চ ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতেন ৰচনেন ধম্মস্স হেতুভাৰো কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? ধম্মপটিসম্ভিদাতি এতস্স সমাসপদস্স অৰযৰপদত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হি ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তত্তা. ‘‘ধম্মে পটিসম্ভিদা ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এত্থ হি ‘‘ধম্মে’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হী’’তি ৰুত্তং, ‘‘পটিসম্ভিদা’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ঞাণ’’ন্তি, তস্মা হেতুধম্মসদ্দা একত্থা ঞাণপটিসম্ভিদাসদ্দা চাতি ইমমত্থং ৰদন্তেন সাধিতো ধম্মস্স হেতুভাৰো. হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাতি এতেন ৰচনেন সাধিতো অত্থস্স হেতুফলভাৰোপি এৰমেৰ দট্ঠব্বো. হেতুনো ফলং হেতুফলং. তঞ্চ যস্মা হেতুঅনুসারেন অরীযতি অধিগমীযতি সম্পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৰুচ্চতি.

যথাধম্মন্তি এত্থ ধম্মসদ্দো হেতুং হেতুফলঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হাতি. সভাৰৰাচকো হেস ধম্মসদ্দো, ন পরিযত্তিহেতুভাৰৰাচকো, তস্মা যথাধম্মন্তি যো যো অৰিজ্জাদিসঙ্খারাদিধম্মো, তস্মিং তস্মিন্তি অত্থো. ধম্মানুরূপং ৰা যথাধম্মং. দেসনাপি হি পটিৰেধো ৰিয অৰিপরীতৰিসযৰিভাৰনতো ধম্মানুরূপং পৰত্ততি, ততোযেৰ চ অৰিপরীতাভিলাপোতি ৰুচ্চতি. ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৰিপরীতাভিলাপো. এত্থ চ অভিলপ্পতীতি অভিলাপোতি সদ্দো ৰুচ্চতি. এতেন ‘‘তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮) এত্থ ৰুত্তং ধম্মনিরুত্তিং দস্সেতি সদ্দসভাৰত্তা দেসনায. তথা হি নিরুত্তিপটিসম্ভিদায পরিত্তারম্মণাদিভাৰো পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গপাল়িযং (ৰিভ. ৭১৮ আদযো) ৰুত্তো. অট্ঠকথাযঞ্চ (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ‘‘তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদিনা সদ্দারম্মণতা দস্সিতা. তথা হি ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৰাচকোতি ৰচনৰচনত্থে ৰৰত্থপেত্ৰা তংতংৰচনত্থৰিভাৰনৰসেন পৰত্তিতো সদ্দো দেসনাতি ৰুচ্চতি. অধিপ্পাযোতি এতেন ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এতং ৰচনং ধম্মনিরুত্তাভিলাপং সন্ধায ৰুত্তং, ন ততো ৰিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযং দস্সেতি. দেসীযতি অত্থো এতেনাতি হি দেসনা, পকারেন ঞাপীযতি এতেন, পকারতো ঞাপেতীতি ৰা পঞ্ঞত্তীতি ধম্মনিরুত্তাভিলাপো ৰুচ্চতি. এৰং ‘‘দেসনা নাম সদ্দো’’তি ইমস্মিং পক্খে অযমত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এত্থ পঞ্ঞত্তিৰাদিনো পন এৰং ৰদন্তি – কিঞ্চাপি ‘‘ধম্মাভিলাপো’’তি এত্থ অভিলপ্পতীতি অভিলাপোতি সদ্দো ৰুচ্চতি, ন পণ্ণত্তি, তথাপি সদ্দে ৰুচ্চমানে তদনুরূপং ৰোহারং গহেত্ৰা তেন ৰোহারেন দীপিতস্স অত্থস্স জাননতো সদ্দে কথিতে তদনুরূপা পণ্ণত্তিপি কারণূপচারেন কথিতাযেৰ হোতি. অথ ৰা ‘‘ধম্মাভিলাপোতি অত্থো’’তি অৰত্ৰা ‘‘ধম্মাভিলাপোতি অধিপ্পাযো’’তি ৰুত্তত্তা দেসনা নাম সদ্দো ন হোতীতি দীপিতমেৰাতি.

ইদানি পটিৰেধং নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘পটিৰেধোতি অভিসমযো’’তি. পটিৰিজ্ঝতীতি ঞাণং পটিৰেধোতি ৰুচ্চতি. পটিৰিজ্ঝন্তি এতেনাতি ৰা পটিৰেধো, অভিসমেতীতি অভিসমযো, অভিসমেন্তি এতেনাতি ৰা অভিসমযো. ইদানি অভিসমযপ্পভেদতো অভিসমযপ্পকারতো আরম্মণতো সভাৰতো চ পাকটং কাতুং ‘‘সো চ লোকিযলোকুত্তরো’’তিআদিমাহ. ৰিসযতো অসম্মোহতো চ অৰবোধোতি সম্বন্ধো. তত্থ ৰিসযতো অত্থাদিঅনুরূপং ধম্মাদীসু অৰবোধো নাম অৰিজ্জাদিধম্মারম্মণো সঙ্খারাদিঅত্থারম্মণো তদুভযপঞ্ঞাপনারম্মণো লোকিযো অৰবোধো. অসম্মোহতো অত্থাদিঅনুরূপং ধম্মাদীসু অৰবোধো পন নিব্বানারম্মণো মগ্গযুত্তো যথাৰুত্তধম্মত্থপঞ্ঞত্তীসু সম্মোহৰিদ্ধংসনো লোকুত্তরো অভিসমযো. তথা হি ‘‘অযং হেতু, ইদমস্স ফলং, অযং তদুভযানুরূপো ৰোহারো’’তি এৰং আরম্মণকরণৰসেন লোকিযঞাণং ৰিসযতো পটিৰিজ্ঝতি, লোকুত্তরঞাণং পন হেতুহেতুফলাদীসু সম্মোহস্স মগ্গঞাণেন সমুচ্ছিন্নত্তা অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝতি. অত্থানুরূপং ধম্মেসূতি অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না, সঙ্খারে উপ্পাদেতি অৰিজ্জাতি এৰং কারিযানুরূপং কারণেসূতি অত্থো. অথ ৰা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারঅপুঞ্ঞাভিসঙ্খারআনেঞ্জাভিসঙ্খারেসু তীসু অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারস্স সম্পযুত্তঅৰিজ্জা পচ্চযো, ইতরেসং যথানুরূপন্তিআদিনা কারিযানুরূপং কারণেসু পটিৰেধোতি অত্থো. ধম্মানুরূপং অত্থেসূতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা কারণানুরূপং কারিযেসু অৰবোধোতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিপথানুরূপং পঞ্ঞত্তীসূতি পঞ্ঞত্তিযা ৰুচ্চমানধম্মানুরূপং পণ্ণত্তীসু অৰবোধোতি অত্থো.

যথাৰুত্তেহি ধম্মাদীহি পিটকানং গম্ভীরভাৰং দস্সেতুং ‘‘ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসূ’’তিআদিমাহ. ধম্মজাতন্তি কারণপ্পভেদো কারণমেৰ ৰা. অত্থজাতন্তি কারিযপ্পভেদো কারিযমেৰ ৰা. যা চাযং দেসনাতি সম্বন্ধো. যো চেত্থাতি এতাসু তংতংপিটকগতাসু ধম্মত্থদেসনাসু যো পটিৰেধোতি অত্থো. দুক্খোগাহন্তি এত্থ অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৰিজ্ঝতায দুক্খোগাহতা. তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্করভাৰতো দেসনায পটিৰেধনসঙ্খাতস্স পটিৰেধস্স চ উপ্পাদনৰিসযীকরণানং অসক্কুণেয্যতায দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা. এৰম্পীতি পিসদ্দো পুব্বে ৰুত্তপ্পকারন্তরং সম্পিণ্ডেতি. এত্থাতি এতেসু তীসু পিটকেসু. ৰুত্তত্থাতি ৰুত্তো সংৰণ্ণিতো অত্থো অস্সাতি ৰুত্তত্থা.

তীসু পিটকেসূতি এত্থ ‘‘একেকস্মি’’ন্তি অধিকারতো পকরণতো ৰা ৰেদিতব্বং. পরিযত্তিভেদোতি পরিযাপুণনং পরিযত্তি. পরিযাপুণনৰাচকো হেত্থ পরিযত্তিসদ্দো, ন পাল়িপরিযাযো, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো ‘‘তীসু পিটকেসু একেকস্মিং পরিযাপুণনপ্পকারো দট্ঠব্বো ঞাতব্বো’’তি. ততোযেৰ চ ‘‘পরিযত্তিযো পরিযাপুণনপ্পকারা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. অথ ৰা তীহি পকারেহি পরিযাপুণিতব্বা পাল়িযো এৰ পরিযত্তীতি ৰুচ্চন্তি, ততোযেৰ চ ‘‘পরিযত্তিযো পাল়িক্কমা’’তি অভিধম্মট্ঠকথায লিখিতে সীহল়গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. এৰম্পি হি অলগদ্দূপমাপরিযাপুণনযোগতো অলগদ্দূপমা পরিযত্তীতি পাল়িপি সক্কা ৰত্তুং, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘দুগ্গহিতা উপারম্ভাদিহেতু পরিযাপুটা অলগদ্দূপমা’’তি পরতো নিদ্দেসৰচনম্পি উপপন্নং হোতি. তত্থ হি পাল়িযেৰ দুগ্গহিতা পরিযাপুটাতি ৰত্তুং ৰট্টতি. অলগদ্দূপমাতি অলগদ্দো অলগদ্দগ্গহণং উপমা এতিস্সাতি অলগদ্দূপমা. অলগদ্দস্স গহণঞ্হেত্থ অলগদ্দসদ্দেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘আপূপিকো’’তি এত্থ অপূপসদ্দেন অপূপখাদনং ৰিয অলগদ্দগ্গহণেন গহিতপরিযত্তি উপমীযতি, ন পন অলগদ্দেন. ‘‘অলগদ্দগ্গহণূপমা’’তি ৰা ৰত্তব্বে মজ্ঝেপদলোপং কত্ৰা ‘‘অলগদ্দূপমা’’তি ৰুত্তং ‘‘ওট্ঠমুখো’’তিআদীসু ৰিয. অলগদ্দোতি চেত্থ আসীৰিসো ৰুচ্চতি. গদোতি হি ৰিসস্স নামং. তঞ্চ তস্স অলং পরিপুণ্ণং অত্থি, তস্মা অলং পরিযত্তো পরিপুণ্ণো গদো অস্সাতি অনুনাসিকলোপং দকারাগমঞ্চ কত্ৰা ‘‘অলগদ্দো’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা অলং জীৰিতহরণে সমত্থো গদো অস্সাতি অলগদ্দো. নিস্সরণত্থাতি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণং অত্থো পযোজনং এতিস্সাতি নিস্সরণত্থা. ভণ্ডাগারিকপরিযত্তীতি এত্থ ভণ্ডাগারে নিযুত্তো ভণ্ডাগারিকো, ভণ্ডাগারিকো ৰিয ভণ্ডাগারিকো, ধম্মরতনানুপালকো. অঞ্ঞং অত্থং অনপেক্খিত্ৰা ভণ্ডাগারিকস্সেৰ সতো পরিযত্তি ভণ্ডাগারিকপরিযত্তি.

দুগ্গহিতাতি দুট্ঠু গহিতা. দুগ্গহিতভাৰমেৰ ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘উপারম্ভাদিহেতু পরিযাপুটা’’তি, উপারম্ভা ইতিৰাদপ্পমোক্খাদিহেতু উগ্গহিতাতি অত্থো. লাভসক্কারাদিহেতু পরিযাপুণনম্পি এত্থেৰ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং অলগদ্দসুত্তট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৩৯) –

‘‘যো হি বুদ্ধৰচনং ‘এৰং চীৰরাদীনি ৰা লভিস্সামি, চতুপরিসমজ্ঝে ৰা মং জানিস্সন্তী’তি লাভসক্কারাদিহেতু পরিযাপুণাতি, তস্স সা পরিযত্তি অলগদ্দপরিযত্তি নাম. এৰং পরিযাপুণনতো হি বুদ্ধৰচনং অপরিযাপুণিত্ৰা নিদ্দোক্কমনং ৰরতর’’ন্তি.