কম্মট্ঠানৰিভাৰনাৰিধানকথাৰণ্ণনা
৩১২৫. ‘‘আদিম্হি সীলং দস্সেয্য.
মজ্ঝে মগ্গং ৰিভাৰযে;
পরিযোসানে চ নিব্বানং;
এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.৬৪) –
ৰুত্তং ধম্মকথিকলক্খণং সমনুস্সরন্তোযমাচরিযো পাতিমোক্খসংৰরসীলপরিদীপকং ৰিনিচ্ছযং নাতিসঙ্খেপৰিত্থারমুখেন দস্সেত্ৰা তংমূলকানং ইতরেসঞ্চ তিণ্ণং সীলানং তংদস্সনেনেৰ দস্সিতভাৰঞ্চ সীলৰিসুদ্ধিমূলিকা চিত্তৰিসুদ্ধিআদিযো পঞ্চৰিসুদ্ধিযো চ তংমূলিকঞ্চ অরিযমগ্গসঙ্খাতং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং তদধিগমনীযং নিব্বানঞ্চ দস্সেত্ৰা যথারদ্ধং ৰিনযকথং পরিযোসাপেতুকামো আহ ‘‘পামোক্খে’’তিআদি. তত্থ পামোক্খেতি সমাধিআদীনং অনৰজ্জধম্মানং পতিট্ঠাভাৰেন উত্তমে. মোক্খপ্পৰেসনেতি অমতমহানিব্বাননগরস্স পৰেসননিমিত্তে. মুখে অসহাযদ্ৰারভূতে. যথাহ –
‘‘সগ্গারোহণসোপানং, অঞ্ঞং সীলসমং কুতো;
দ্ৰারং ৰা পন নিব্বান-নগরস্স পৰেসনে’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৯; বু. বং. অট্ঠ. ৩.দীপঙ্করবুদ্ধৰংসৰণ্ণনা);
সব্বদুক্খক্খযেতি জাতিদুক্খাদিসব্বদুক্খানং খযস্স অরিযমগ্গস্স অধিগমূপাযত্তা ফলূপচারেন সব্বদুক্খক্খযসঙ্খাতে. ‘‘পামোক্খে’’তি চ ‘‘মোক্খপ্পৰেসনে মুখে’’তি চ ‘‘সব্বদুক্খক্খযে’’তি চ ‘‘পাতিমোক্খস্মি’’ন্তি এতস্স ৰিসেসনং. ৰুত্তেতি পারাজিকতো পট্ঠায নানপ্পকারতো নিদ্দিট্ঠে সতি. ইতরত্তযং ৰুত্তমেৰাতি সম্বন্ধো. ইন্দ্রিযসংৰরসীলআজীৰপারিসুদ্ধিসীলপচ্চযসন্নিস্সিতসীলসঙ্খাতং ইতরং সীলত্তযং ৰুত্তমেৰ হোতি ‘‘রাজা আগতো’’তি ৰুত্তে পরিসায আগমনং ৰিয, তস্মা তং ন ৰক্খামাতি অধিপ্পাযো.
৩১২৬. ইদং চতুব্বিধং সীলন্তি পাতিমোক্খসংৰরসীলাদিং চতুপারিসুদ্ধিসীলং. ঞত্ৰাতি লক্খণাদিতো, ৰোদানতো, হানভাগিযট্ঠিতিভাগিযৰিসেসভাগিযনিব্বেধভাগিযাদিপ্পকারতো চ জানিত্ৰা. তত্থাতি চতুব্বিধসীলে. পতিট্ঠিতোতি অচ্ছিদ্দাদিঅঙ্গসমন্নাগতভাৰমাপাদনেন পতিট্ঠিতো. সমাধিন্তি উপচারপ্পনাভেদলোকিযসমাধিং. ভাৰেত্ৰাতি সমচত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু পুনপ্পুনং অনুযোগৰসেন ৰড্ঢেত্ৰা. পঞ্ঞাযাতি তিলক্খণাকারাদিপরিচ্ছেদিকায লোকুত্তরায পঞ্ঞায হেতুভূতায, করণভূতায চ. পরিমুচ্চতীতি সব্বকিলেসবন্ধনং ছেত্ৰা সংসারচারকা সমন্ততো মুচ্চতি, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতীতি অধিপ্পাযো.
৩১২৭. এৰং সমাসতো ৰুত্তমেৰত্থং নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘দসানুস্সতিযো’’তিআদি. দস অনুস্সতিযো চ দস কসিণা চ দস অসুভা চ চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো চ তথা চত্তারো আরুপ্পা চ ৰুত্তা. অপরং কম্মট্ঠানদ্ৰযঞ্চ ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো.
তত্থ দসানুস্সতিযো নাম ‘‘বুদ্ধানুস্সতি, ধম্মানুস্সতি, সঙ্ঘানুস্সতি, সীলানুস্সতি, চাগানুস্সতি, দেৰতানুস্সতি, কাযগতাসতি, মরণানুস্সতি, আনাপানসতি, উপসমানুস্সতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৭) এৰং ৰুত্তা দস অনুস্সতিযো.
দস কসিণা নাম ‘‘পথৰীকসিণং, আপোকসিণং, তেজোকসিণং, ৰাযোকসিণং, নীলকসিণং, পীতকসিণং, লোহিতকসিণং, ওদাতকসিণং, আলোককসিণং, পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণ’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৭) ৰুত্তা ইমে দস কসিণা.
দস অসুভা নাম ‘‘উদ্ধুমাতকং, ৰিনীলকং, ৰিপুব্বকং, ৰিচ্ছিদ্দকং, ৰিক্খাযিতকং, ৰিক্খিত্তকং, হতৰিক্খিত্তকং, লোহিতকং, পুল়ুৰকং, অট্ঠিক’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৭) ৰুত্তা ইমে দস অসুভা.
চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো নাম ‘‘মেত্তা, করুণা, মুদিতা, উপেক্খা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৭) ৰুত্তা ইমে অপ্পমঞ্ঞাযো.
চত্তারো আরুপ্পা নাম ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৭) ৰুত্তা ইমে আরুপ্পা. অপরং কম্মট্ঠানদ্ৰযং নাম ‘‘আহারেপটিক্কূলসঞ্ঞা, চতুধাতুৰৰত্থান’’ন্তি ৰুত্তং ট্ঠানউভযং.
৩১২৮. ইচ্চেৰং চত্তালীসৰিধং মনোভুনো কম্মট্ঠানং সব্বম্পি কম্মট্ঠানং সমুদ্দিট্ঠং সিযাতি যোজনা. কম্মস্স যোগসঙ্খাতস্স ঠানং আরম্মণভাৰেন পৰত্তিট্ঠানন্তি কম্মট্ঠানং. তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, কারণং, কম্মস্স ৰিপস্সনায ঠানং কারণং কম্মট্ঠানং, কস্সাতি আহ ‘‘মনোভুনো’’তি. মনো অভিভৰতীতি মনোভূ, তস্স মনোভুনো, কুসলচিত্তপ্পৰত্তিনিৰারণেন তথালদ্ধনামস্স কামদেৰস্সাতি অত্থো. ইমিনা কম্মট্ঠানগণনাপরিচ্ছেদো দস্সিতো.
৩১২৯-৩০. ইমেসং কম্মট্ঠানানং ভাৰনামযং ভিন্দিত্ৰা দস্সেতুং মাতিকং তাৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘উপচারপ্পনাতো’’তিআদি. তত্থ উপচারপ্পনাতোতি ‘‘এত্তকানি কম্মট্ঠানানি উপচারাৰহানি, এত্তকানি অপ্পনাৰহানী’’তি এৰং উপচারপ্পনাৰসেন চ. ঝানভেদাতি ‘‘এত্তকানি পঠমজ্ঝানিকানি, এত্তকানি তিকচতুক্কজ্ঝানিকানি, এত্তকানি পঞ্চকজ্ঝানিকানী’’তিআদিনা ঝানভেদা চ. অতিক্কমাতি অঙ্গানং, আরম্মণানঞ্চ অতিক্কমতো. ৰড্ঢনাৰড্ঢনা চাপীতি অঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলাদিৰসেন ৰড্ঢেতব্বা, অৰড্ঢেতব্বা চ. আরম্মণভূমিতোতি নিমিত্তারম্মণাদিআরম্মণতো চেৰ লব্ভমানালব্ভমানভূমিতো চ.
গহণাতি দিট্ঠাদিৰসেন গহেতব্বতো. পচ্চযাতি তংতংঠানানং পচ্চযভাৰতো চ. ভিয্যোতি পুন-সদ্দত্থনীহারত্থো. চরিযানুকূলতোতি রাগচরিযাদীনং অনুকূলভাৰতোতি অযং ৰিসেসো অযং ভেদো. এতেসু চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু.
৩১৩১. এৰং মাতিকং নিদ্দিসিত্ৰা যথাক্কমং নিদ্দিসন্তো পঠমং তাৰ উপচারাৰহাদযো দস্সেতুমাহ ‘‘অট্ঠানুস্সতিযো’’তিআদি. তত্থাতি তিস্সং মাতিকাযং, তেসু ৰা চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু. অট্ঠানুস্সতিযোতি কাযগতাসতিআনাপানসতিদ্ৰযৰজ্জিতা বুদ্ধানুস্সতিআদিকা অট্ঠ অনুস্সতিযো চ. সঞ্ঞা আহারেপটিক্কূলসঞ্ঞা চ. ৰৰত্থানঞ্চ চতুধাতুৰৰত্থানঞ্চাতি ইমে দস. উপচারাৰহাতি বুদ্ধগুণাদীনং পরমত্থভাৰতো, অনেকৰিধত্তা, একস্সাপি গম্ভীরভাৰতো চ এতেসু দসসু কম্মট্ঠানেসু অপ্পনাৰসেন সমাধিস্স পতিট্ঠাতুমসক্কুণেয্যত্তা অপ্পনাভাৰনাপ্পত্তো সমাধি উপচারভাৰেযেৰ পতিট্ঠাতি, তস্মা এতে উপচারাৰহা.
ননু চেত্থ দুতিযচতুত্থারুপ্পসমাধি, লোকুত্তরো চ সমাধি পরমত্থধম্মে অপ্পনং পাপুণাতি, তস্মা ‘‘পরমত্থভাৰতো’’তি হেতু অপ্পনমপাপুণনে কারণভাৰেন ন ৰুচ্চতীতি? ন, তস্স ভাৰনাৰিসেসেন পরমত্থধম্মে পৰত্তিসম্ভৰতো, ইমস্স চ রূপাৰচরচতুত্থভাৰনাৰিসেসসম্ভৰতো চ. তথা হি দুতিযচতুত্থারুপ্পসমাধি অপ্পনাপত্তস্স অরূপাৰচরসমাধিস্স চতুত্থজ্ঝানস্স আরম্মণসমতিক্কমমত্তভাৰনাৰসেন সভাৰারম্মণেপি অপ্পনং পাপুণাতি. ৰিসুদ্ধিভাৰনানুক্কমবলেন লোকুত্তরো সমাধি অপ্পনং পাপুণাতীতি.
৩১৩২. তত্থাতি তেসু ঝানাৰহেসু তিংসকম্মট্ঠানেসু. অসুভাতি উদ্ধুমাতকাদযো দস অসুভা. কাযগতাসতীতি কাযগতাসতি চাতি ইমে একাদস. পঠমজ্ঝানিকাতি ইমেসং পটিক্কূলারম্মণত্তা, পটিক্কূলারম্মণে চ চিত্তস্স চণ্ডসোতায নদিযা অরিত্তবলেন নাৰাট্ঠানং ৰিয ৰিতক্কবলেনেৰ পৰত্তিসম্ভৰতো অৰিতক্কানং দুতিযজ্ঝানাদীনং অসম্ভৰোতি সৰিতক্কস্স পঠমজ্ঝানস্সেৰ সম্ভৰতো পঠমজ্ঝানিকা. আনাপানঞ্চ কসিণা চাতি ইমে একাদস চতুক্কজ্ঝানিকা রূপাৰচরচতুক্কজ্ঝানিকা চ চতুক্কনযেন, পঞ্চকজ্ঝানিকা চ.
৩১৩৩. তিস্সোৰ অপ্পমঞ্ঞাতি মেত্তা, করুণা, মুদিতাতি অপ্পমঞ্ঞা তিস্সোৰ. সামঞ্ঞনিদ্দেসে এতাসমেৰ গহণং কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘অথ পচ্ছিমা’’তিআদিনা চতুত্থায অপ্পমঞ্ঞায চতুত্থজ্ঝানিকভাৰস্স ৰক্খমানত্তা পারিসেসতো তং ৰিঞ্ঞাযতি. তিকজ্ঝানানীতি তিকজ্ঝানিকা. ‘‘তিকজ্ঝানা’’তি ৰত্তব্বে লিঙ্গৰিপল্লাসেন এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. মেত্তাদীনং দোমনস্সসহগতব্যাপাদৰিহিংসানভিরতীনং পহাযকত্তা দোমনস্সপটিপক্খেন সোমনস্সেনেৰ সহগততা ৰুত্তাতি চতুক্কনযেন তিকজ্ঝানিকতা ৰুত্তা, পঞ্চকনযেন চতুক্কজ্ঝানিকতা চ.
‘‘অথা’’তি ইদং ‘‘পচ্ছিমা’’তি পদস্স ‘‘তিস্সো’’তি ইমিনা পুরিমপদেন সম্বন্ধনিৰত্তনত্থং. পচ্ছিমা অপ্পমঞ্ঞা, চত্তারো আরুপ্পা চ চতুত্থজ্ঝানিকা মতা চতুক্কনযেন, পঞ্চমজ্ঝানিকা চ. ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তু, দুক্খা মুচ্চন্তু, লদ্ধসুখসম্পত্তিতো মা ৰিগচ্ছন্তূ’’তি মেত্তাদিতিৰিধৰসপ্পৰত্তং ব্যাপারত্তযং পহায কম্মস্সকতাদস্সনেন সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পত্তভাৰনানিব্বত্তায তত্রমজ্ঝত্তোপেক্খায বলৰতরত্তা অপ্পনাপ্পত্তস্স উপেক্খাব্রহ্মৰিহারস্স সুখসহগততাসম্ভৰতো উপেক্খাসহগততা ৰুত্তা.
৩১৩৪. অঙ্গারম্মণতো অতিক্কমো দ্ৰিধা ৰুত্তোতি যোজনা. চতুক্কতিকজ্ঝানেসূতি দসকসিণা, আনাপানসতীতি একাদসসু চতুক্কজ্ঝানিকেসু চেৰ মেত্তাদিপুরিমব্রহ্মৰিহারত্তযসঙ্খাতেসু তিকজ্ঝানিকেসু চ কম্মট্ঠানেসু. অঙ্গাতিক্কমতাতি একস্মিংযেৰ আরম্মণে ৰিতক্কাদিঝানঙ্গ সমতিক্কমেন পঠমজ্ঝানাদীনং আরম্মণেযেৰ দুতিযজ্ঝানাদীনং উপ্পত্তিতো অঙ্গাতিক্কমো অধিপ্পেতোতি অত্থো. অঙ্গাতিক্কমোযেৰ অঙ্গাতিক্কমতা.
৩১৩৫. অঙ্গাতিক্কমতোতি ততিযজ্ঝানসম্পযুত্তসোমনস্সাতিক্কমনতো. আরম্মণমতিক্কম্মাতি পটিভাগনিমিত্তকসিণুগ্ঘাটিমাকাসতব্বিসযপঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণতদভাৰসঙ্খাতানি চত্তারি আরম্মণানি যথাক্কমং অতিক্কমিত্ৰা. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসতব্বিসযপঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণতদভাৰতব্বিসযততিযারুপ্পৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতেসু চতূসু আরম্মণেসু আরুপ্পা আকাসানঞ্চাযতনাদীনি চত্তারি অরূপাৰচরজ্ঝানানি জাযরে উপ্পজ্জন্তি.
৩১৩৬. এত্থাতি এতেসু আরম্মণেসু. ৰড্ঢেতব্বানীতি ‘‘যত্তকং ওকাসং কসিণেন ফরতি, তদব্ভন্তরে দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সোতুং, দিব্বেন চক্খুনা রূপং পস্সিতুং, পরসত্তানঞ্চ চেতসা চিত্তং অঞ্ঞাতুং সমত্থো হোতী’’তি ৰুত্তপ্পযোজনং সন্ধায অঙ্গগণনাদিৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা যত্তকং ইচ্ছতি, তত্তকং ৰড্ঢেতব্বানি. সেসং অসুভাদি সব্বং তং কম্মট্ঠানং পযোজনাভাৰা ন ৰড্ঢেতব্বমেৰাতি যোজনা.
৩১৩৭. তত্থ তেসু কম্মট্ঠানেসু দস কসিণা চ দস অসুভা চ কাযগতাসতি, আনাপানসতীতি ইমে বাৰীসতি কম্মট্ঠানানি পটিভাগারম্মণানীতি যোজনা. এত্থ ‘‘কসিণা’’তিআদিনা তদারম্মণানি ঝানানি গহিতানি.
৩১৩৮. ধাতুৰৰত্থনন্তি চতুধাতুৰৰত্থানং, গাথাবন্ধৰসেন রস্সত্তং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. নেৰসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. দস দ্ৰেতি দ্ৰাদস. ভাৰগোচরাতি সভাৰধম্মগোচরা, পরমত্থধম্মালম্বণাতি ৰুত্তং হোতি.
৩১৩৯. দ্ৰে চ আরুপ্পমানসাতি আকাসানঞ্চাযতনআকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঙ্খাতা অরূপাৰচরচিত্তুপ্পাদা দ্ৰে চ. ছ ইমে ধম্মা নৰত্তব্বগোচরা নিদ্দিট্ঠাতি যোজনা চতুন্নং অপ্পমঞ্ঞানং সত্তপঞ্ঞত্তিযা, পঠমারুপ্পস্স কসিণুগ্ঘাটিমাকাসপঞ্ঞত্তিযা, ততিযারুপ্পস্স পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণাভাৰপঞ্ঞত্তিযা চ আরম্মণত্তা.
৩১৪০. পটিক্কূলসঞ্ঞাতি আহারেপটিক্কূলসঞ্ঞা. কাযগতাসতীতি দ্ৰাদসেৰ ভূমিতো দেৰেসু কামাৰচরদেৰেসু কুণপানং, পটিক্কূলারহস্স চ অসম্ভৰা ন পৰত্তন্তীতি যোজনা.
৩১৪১. তানি দ্ৰাদস চ. ভিয্যোতি অধিকত্থে নিপাতো, ততো অধিকং আনাপানসতি চাতি তেরস রূপারূপলোকে অস্সাসপস্সাসানঞ্চ অভাৰা সব্বসো ন জাযরেতি যোজনা.
৩১৪২. অরূপাৰচরে অরূপভৰে চতুরো আরুপ্পে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞে ছত্তিংস ধম্মা রূপসমতিক্কমাভাৰা ন জাযন্তীতি যোজনা. সব্বে সমচত্তালীস ধম্মা মানুসে মনুস্সলোকে সব্বেসমেৰ লব্ভমানত্তা জাযন্তি.
৩১৪৩. চতুত্থকসিণং হিত্ৰাতি ৰাযোকসিণং দিট্ঠফুট্ঠেন গহেতব্বত্তা তং ৰজ্জেত্ৰা নৰ কসিণা চ দস অসুভা চাতি তে একূনৰীসতি ধম্মা দিট্ঠেনেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পুব্বভাগে পরিকম্মকালে গহেতব্বা ভৰন্তীতি যোজনা. পুব্বভাগে চক্খুনা ওলোকেত্ৰা পরিকম্মং কতং, তেন উগ্গহিতনিমিত্তং তেসং গহেতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি.
৩১৪৪. ফুট্ঠেনাতি নাসিকগ্গে, উত্তরোট্ঠে ৰা ফুট্ঠৰসেন. কাযগতাসতিযং তচপঞ্চকং দিট্ঠেন গহেতব্বং. মালুতোতি ৰাযোকসিণং দিট্ঠফুট্ঠেন গহেতব্বং উচ্ছুসস্সাদীনং পত্তেসু চলমানৰণ্ণগ্গহণমুখেন, কাযপ্পসাদঘট্টনেন চ গহেতব্বত্তা. এত্থ এতেসু কম্মট্ঠানেসু. সেসকন্তি ৰুত্তাৰসেসং. বুদ্ধানুস্সতিআদিকা অট্ঠানুস্সতিযো, চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা, চত্তারো আরুপ্পা, আহারেপটিক্কূলসঞ্ঞা, চতুধাতুৰৰত্থানং, কাযগতাসতিযং ৰক্কপঞ্চকাদীনি চাতি সব্বমেতং পরতো সুত্ৰা গহেতব্বত্তা সুতেনেৰ গহেতব্বন্তি ৰুত্তং.
৩১৪৫. এত্থ এতেসু কম্মট্ঠানেসু আকাসকসিণং ঠপেত্ৰা নৰ কসিণা পঠমারুপ্পচিত্তস্স আরম্মণভূতকসিণুগ্ঘাটিমাকাসস্স হেতুভাৰতো পচ্চযা জাযরে পচ্চযা ভৰন্তীতি যোজনা.
৩১৪৬. দসপি কসিণা অভিঞ্ঞানং দিব্বচক্খুঞাণাদীনং পচ্চযা ভৰন্তীতি যোজনা. চতুত্থস্সাতি চতুত্থস্স ব্রহ্মৰিহারস্স.
৩১৪৭. হেট্ঠিমহেট্ঠিমারুপ্পন্তি আকাসানঞ্চাযতনাদিকং. পরস্স চ পরস্স চাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদিউত্তরজ্ঝানস্স পচ্চযোতি পকাসিতন্তি যোজনা. নেৰসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. নিরোধস্সাতি সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধস্স, তায নিরোধসমাপত্তিযা.
৩১৪৮. সব্বেতি সমচত্তালীসকম্মট্ঠানধম্মা. সুখৰিহারস্সাতি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স. ভৰনিস্সরণস্স চাতি ৰিভৰূপনিস্সযতায ৰিপস্সনাপাদকত্তেন আসৰক্খযঞাণেন অধিগন্তব্বস্স নিব্বানস্স চ. ভৰসুখানঞ্চাতি পরিকম্মোপচারভাৰনাৰসপ্পৰত্তানি কামাৰচরকুসলচিত্তানি কামসুগতিভৰসুখানং, রূপাৰচরপ্পনাৰসপৰত্তানি রূপাৰচরচিত্তানি রূপাৰচরভৰসুখানং, ইতরানি অরূপাৰচরভূতানি অরূপাৰচরভৰসুখানঞ্চ পচ্চযাতি দীপিতা.
৩১৪৯. দস অসুভা, কাযগতাসতীতি ইমে একাদস রাগচরিতস্স ৰিসেসতো অনুকূলা ৰিঞ্ঞেয্যাতি যোজনা. ‘‘ৰিসেসতো’’তি ইমিনা রাগস্স উজুৰিপচ্চনীকভাৰেন চ অতিসপ্পাযতো চ ৰুত্তো, ইতরে চ অপটিক্খিত্তাতি দীপেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘সব্বঞ্চেতং উজুৰিপচ্চনীকৰসেন চ অতিসপ্পাযৰসেন চ ৰুত্তং, রাগাদীনং পন অৰিক্খম্ভিকা, সদ্ধাদীনং ৰা অনুপকারা কুসলভাৰনা নাম নত্থী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৭).
৩১৫০. সৰণ্ণকসিণাতি চতূহি ৰণ্ণকেহি কসিণেহি সহিতা. চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযোতি ইমে অট্ঠ দোসচরিতস্স অনুকূলাতি পকাসিতাতি যোজনা.
৩১৫১. মোহপ্পকতিনোতি মোহচরিতস্স. ‘‘আনাপানসতি একাৰা’’তি পদচ্ছেদো.
৩১৫২. মরণূপসমেতি মরণঞ্চ উপসমো চ মরণূপসমং, তস্মিং মরণূপসমে. সতীতি মরণানুস্সতি, উপসমানুস্সতি চাতি এতে চত্তারো ধম্মা. পঞ্ঞাপকতিনোতি বুদ্ধিচরিতস্স.
৩১৫৩. আদিঅনুস্সতিচ্ছক্কন্তি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসীলচাগদেৰতানুস্সতিসঙ্খাতং ছক্কং. সদ্ধাচরিতৰণ্ণিতন্তি সদ্ধাচরিতস্স অনুকূলন্তি কথিতং. আরুপ্পাতি চত্তারো আরুপ্পা. সেসা কসিণাতি ভূতকসিণআলোকাকাসকসিণানং ৰসেন ছ কসিণাতি সেসা দস ধম্মা. সব্বানুরূপকাতি সব্বেসং ছন্নং চরিযানং অনুকূলাতি অত্থো.
৩১৫৪-৮. এৰং যথানিক্খিত্তমাতিকানুক্কমেন কম্মট্ঠানপ্পভেদং ৰিভাৰেত্ৰা ইদানি ভাৰনানযং দস্সেতুমাহ ‘‘এৰ’’ন্তিআদি. এৰং পভেদতো ঞত্ৰা কম্মট্ঠানানীতি যথাৰুত্তভেদনযমুখেন ভাৰনামযারম্ভদস্সনং. পণ্ডিতোতি তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পঞ্ঞৰা ভব্বপুগ্গলো. তেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. মেধাৰীতি পারিহারিযপঞ্ঞায সমন্নাগতো. দল়্হং গহেত্ৰানাতিআদিমজ্ঝপরিযোসানে সুট্ঠু সল্লক্খন্তেন দল়্হং অট্ঠিং কত্ৰা সক্কচ্চং উগ্গহেত্ৰা. কল্যাণমিত্তকোতি –
‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো;
ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা;
নো চট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৩৭; নেত্তি. ১১৩) –
ৰুত্তলক্খণকো সীলসুতপঞ্ঞাদিগুণসমন্নাগতকল্যাণমিত্তকো.
পঠমমেৰ পলিবোধানং উচ্ছেদং কত্ৰাতি যোজনা. পঠমন্তি ভাৰনারম্ভতো পঠমমেৰ. পলিবোধানং উচ্ছেদং কত্ৰাতি –
‘‘আৰাসো চ কুলং লাভো;
গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;
অদ্ধানং ঞাতি আবাধো;
গন্থো ইদ্ধীতি তে দসা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৪১) –
ৰুত্তানং দসমহাপলিবোধানং, দীঘকেসনখলোমচ্ছেদনচীৰররজনপত্তপচনাদীনং খুদ্দকপঅবোধানঞ্চাতি উভযেসং পলিবোধানং উচ্ছেদং কত্ৰা নিট্ঠাপনেন ৰা আলযপরিচ্চাগেন ৰা উচ্ছেদং কত্ৰা. ইদ্ধি পনেত্থ ৰিপস্সনায পলিবোধো হোতি, ন সমাধিভাৰনায. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকা ইদ্ধি. সা হি উত্তানসেয্যকদারকো ৰিয, তরুণসস্সং ৰিয চ দুপ্পরিহারা হোতি, অপ্পমত্তকেনেৰ ভিজ্জতি. সা পন ৰিপস্সনায পলিবোধো হোতি, ন সমাধিস্স সমাধিং পত্ৰা পত্তব্বত্তা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪১).
দোসৰজ্জিতে, অনুরূপে চ ৰিহারে ৰসন্তেনাতি যোজনা. দোসৰজ্জিতেতি –
‘‘মহাৰাসং নৰাৰাসং, জরাৰাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৰ চ.
‘‘নগরং দারুনা খেত্তং, ৰিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠারসেতানি ঠানানি, ইতি ৰিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আরকা পরিৰজ্জেয্য, মগ্গং পটিভযং যথা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৫২) –
অট্ঠকথাসু ৰুত্তেহি ইমেহি অট্ঠারসহি দোসেহি গজ্জিতে.
অনুরূপে ৰসন্তেনাতি –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, সেনাসনং নাতিদূরং হোতি নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং, দিৰা অপ্পাকিণ্ণং, রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং, অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেনেৰ উপ্পজ্জন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা, তস্মিং খো পন সেনাসনে যে তে ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি, তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং করোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খট্ঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১) –
এৰং ভগৰতা ৰণ্ণিতেহি পঞ্চহি গুণেহি সমন্নাগতত্তা অনুরূপে ভাৰনাকম্মানুগুণে ৰিহারে ৰিহরন্তেনাতি অত্থো. পঠমাদীনীতি পঠমদুতিযাদীনি রূপাৰচরজ্ঝানানি. সব্বসো ভাৰেত্ৰাতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘সব্বং ভাৰনাৰিধানং অপরিহাপেন্তেন ভাৰেতব্বো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪১) নিক্খিত্তস্স মাতিকাপদস্স ৰিত্থারক্কমেন ভাৰেত্ৰা, চিত্তৰিসুদ্ধিং সম্পাদেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
সপ্পঞ্ঞোতি কম্মজতিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায চেৰ কম্মট্ঠানমনসিকারসপ্পাযানি পরিগ্গহেত্ৰা অসপ্পাযং পরিৰজ্জেত্ৰা সপ্পাযসেৰনোপকারায পারিহারিযপঞ্ঞায চ সমন্নাগতো যোগাৰচরো. ততোতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰজ্জিতরূপারূপজ্ঝানং ৰিপস্সনাপাদকভাৰেন সমাপজ্জিত্ৰা অট্ঠন্নং ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানানমঞ্ঞতরতো ঝানা ৰুট্ঠায. তেনাহ ৰিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘ঠপেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অৰসেসরূপারূপাৰচরজ্ঝানানং অঞ্ঞতরতো ৰুট্ঠাযা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৬৩).
নামরূপৰৰত্থানং কত্ৰাতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে দিট্ঠিৰিসুদ্ধিনিদ্দেসে ৰুত্তনযেন পঞ্চক্খন্ধাদিমুখেসু যথিচ্ছিতেন মুখেন পৰিসিত্ৰা নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা ‘‘ইদং নামং, ইদং রূপং, ইমম্হা নামরূপতো ব্যতিরিত্তং অত্তাদি কিঞ্চি ৰত্তব্বং নত্থী’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা, ইমিনা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি দস্সিতা.
কঙ্খং ৰিতীরিযাতি যথাদিট্ঠনামরূপধম্মানং ৰিসুদ্ধিমগ্গে কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৭৮ আদযো) ৰুত্তনযেন পঞ্চধা পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘ন তাৰিদং নামরূপং অহেতুকং, ন অত্তাদিহেতুক’’ন্তি যাথাৰতো নামরূপস্স পঞ্চধা দস্সনেন অদ্ধত্তযগতং ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) সোল়সৰিধং কঙ্খং, ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তং (ধ. স. ১০০৮) অট্ঠৰিধঞ্চ কঙ্খং ৰীরিযেন তরিত্ৰা পজহিত্ৰা, ইমিনা কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি দস্সিতা হোতি.
এৰং কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিনিপ্ফাদনেন ঞাতপরিঞ্ঞায ঠিতো যোগাৰচরো সপ্পাযং নামরূপং লক্খণত্তযং আরোপেত্ৰা কঙ্খাৰূপসমঞাণেন মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৯২ আদযো) ৰুত্তনযেন সঙ্খারে সম্মসন্তো ওভাসো, ঞাণং, পীতি, পস্সদ্ধি, সুখং, অধিমোক্খো, পগ্গহো, উপট্ঠানং, উপেক্খা, নিকন্তীতি দসসু উপক্কিলেসেসু পাতুভূতেসু তথা পাতুভূতে ওভাসাদযো দস উপক্কিলেসে ‘‘অমগ্গো’’তি মগ্গৰীথিপটিপন্নং ৰিপস্সনাঞাণমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি পণ্ডিতো পঞ্ঞৰা যোগাৰচরো জানাতীতি অত্থো, ইমিনা মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি সঙ্খেপতো দস্সিতা হোতি.
৩১৫৯. এত্তাৰতা তেসং তিণ্ণং ৰৰত্থানেতি যোজনা. এত্তাৰতাতি ‘‘নামরূপৰৰত্থানং কত্ৰা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো দস্সিতনযেন. তেসং তিণ্ণন্তি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি তীহি ৰিসুদ্ধীহি সকসকৰিপস্সনানং নামরূপতপ্পচ্চযমগ্গামগ্গানং তিণ্ণং. ৰৰত্থানে কতে নিযমে কতে. তিণ্ণং সচ্চানন্তি দুক্খসমুদযমগ্গসঙ্খআতানং তিণ্ণং সচ্চানং. ৰৰত্থানং কতং সিযাতি ঞাততীরণপরিঞ্ঞাসঙ্খাতেন লোকিযেনেৰ ঞাণেন অনুবোধৰসেন নিচ্ছযো কতো হোতীতি অত্থো. কথং? নামরূপৰৰত্থানসঙ্খাতেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিঞাণেন দুক্খসচ্চৰৰত্থানং কতং হোতি, পচ্চযপরিগ্গহসঙ্খাতেন কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিঞাণেন সমুদযসচ্চৰৰত্থানং, মগ্গামগ্গৰৰত্থানসঙ্খাতেন মগ্গামগ্গঞাণদস্সনেন মগ্গসচ্চৰৰত্থানং.
৩১৬০-১. এৰং ঞাততীরণপরিঞ্ঞাদ্ৰযং সঙ্খেপতো দস্সেত্ৰা পহানপরিঞ্ঞায সরীরভূতানি নৰ ঞাণানি দস্সেতুমাহ ‘‘উদযব্বযা’’তিআদি. তত্থ উদযব্বযাতি উপ্পাদভঙ্গানুপস্সনাৰসপ্পৰত্তা উত্তরপদলোপেন ‘‘উদযব্বযা’’তি ৰুত্তা. তত্থ উদযং মুঞ্চিত্ৰা ৰযে ৰা পৰত্তা ভঙ্গানুপস্সনা ‘‘ভঙ্গা’’তি ৰুত্তা. ভযঞ্চ আদীনৰো চ নিব্বিদা চ ভযাদীনৰনিব্বিদা, সঙ্খারানং ভযতো অনুপস্সনৰসেন পৰত্তা ভযানুপস্সনা চ দিট্ঠভযানং আদীনৰতো পেক্খনৰসেন পৰত্তা আদীনৰানুপস্সনা চ দিট্ঠাদীনৰেসু নিব্বেদৰসেন পৰত্তা নিব্বিদানুপস্সনা চ তথা ৰুত্তা. নিব্বিন্দিত্ৰা সঙ্খারেহি মুচ্চিতুকামতাৰসেনেৰ পৰত্তং ঞাণং মুচ্চিতুকামতাঞাণং. মুচ্চনস্স উপাযসম্পটিপাদনত্থং পুন সঙ্খারত্তযপটিগ্গহৰসপৰত্তং ঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনা.
সঙ্খারধম্মে ভযনন্দিৰিৰজ্জনৰসেন অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা পৰত্তঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং, সচ্চানুলোমো তদধিগমায একন্তপচ্চযো হোতীতি ‘‘সচ্চানুলোমিক’’ন্তি চ কলাপসম্মসনঞাণাদীনং পুরিমানং নৰন্নং কিচ্চনিপ্ফত্তিযা, উপরি চ সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানঞ্চ অনুলোমনতো ‘‘অনুলোমঞাণ’’ন্তি চ ৰুত্তং নৰমং ঞাণঞ্চাতি যা নৰানুপুব্বৰিপস্সনাসঙ্খাতা পহানপরিঞ্ঞা দস্সিতা, অযং ‘‘পটিপদাঞাণদস্সন’’ন্তি পকাসিতাতি যোজনা.
৩১৬২. ততো অনুলোমঞাণতো পরং মগ্গস্স আৰজ্জনট্ঠানিযং হুত্ৰা নিব্বানমালম্বিত্ৰা উপ্পন্নস্স পুথুজ্জনগোত্তস্স অভিভৰনতো, অরিযগোত্তস্স ভাৰনতো ৰড্ঢনতো চ ‘‘গোত্রভূ’’তি সঙ্খং গতস্স চিত্তস্স সমনন্তরমেৰ চ. সন্তিমারম্মণং কত্ৰাতি সব্বকিলেসদরথানঞ্চ সঙ্খারদুক্খগ্গিনো চ ৰূপসমনিমিত্তত্তা ‘‘সন্তি’’ন্তি সঙ্খাতং নিরোধমালম্বিত্ৰা. ঞাণদস্সনন্তি চতুন্নং অরিযসচ্চানং পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন জাননট্ঠেন ঞাণং, চক্খুনা ৰিয পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন দস্সনন্তি সঙ্খং গতং সোতাপত্তিমগ্গঞাণসঙ্খাতং সত্তমৰিসুদ্ধিঞাণং জাযতে উপ্পজ্জতীতি অত্থো.
৩১৬৩. পচ্চৰেক্খণপরিযন্তন্তি পচ্চৰেক্খণজৰনপরিযোসানং. তস্সাতি ঞাণদস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গস্স. ফলন্তি ফলচিত্তং অনু পচ্ছা মগ্গানন্তরং হুত্ৰা জাযতে.
এত্থ ‘‘পচ্চৰেক্খণপরিযন্ত’’ন্তি ইদং ‘‘ফল’’ন্তি এতস্স ৰিসেসনং, কিরিযাৰিসেসনং ৰা, পচ্চৰেক্খণজৰনং মরিযাদং কত্ৰাতি অত্থো. মগ্গানন্তরং ফলে দ্ৰিক্খত্তুং, তিক্খত্তুং ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে তদনন্তরমেৰ ভৰঙ্গং হোতি, ভৰঙ্গং আৰট্টেত্ৰা পচ্চৰেক্খিতব্বং মগ্গমালম্বিত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, ততো পচ্চৰেক্খণজৰনানি. এৰং ফলচিত্তং ভৰঙ্গপরিযন্তমেৰ হোতি, ন পচ্চৰেক্খণপরিযন্তং. তথাপি অঞ্ঞেন জৰনেন অনন্তরিকং হুত্ৰা ফলজৰনানমনন্তরং পচ্চৰেক্খণজৰনমেৰ পৰত্ততীতি দস্সনত্থং ফলপচ্চৰেক্খণজৰনানন্তরে উপ্পন্নানি ভৰঙ্গাৰজ্জনানি অব্বোহারিকানি কত্ৰা ‘‘পচ্চৰেক্খণপরিযন্তং, ফলং তস্সানুজাযতে’’তি ৰুত্তন্তি গহেতব্বং.
পচ্চৰেক্খণঞ্চ মগ্গফলনিব্বানপহীনকিলেসঅৰসিট্ঠকিলেসানং পচ্চৰেক্খণৰসেন পঞ্চৰিধং হোতি. তেসু একেকং একেকেন জৰনৰারেন পচ্চৰেক্খতীতি পঞ্চ পচ্চৰেক্খণজৰনৰারানি হোন্তি. তানি পচ্চৰেক্খণগ্গহণেন সামঞ্ঞতো দস্সিতানীতি দট্ঠব্বানি.
৩১৬৪. তেনেৰ চ উপাযেনাতি উদযব্বযানুপস্সনাদিৰিপস্সনানং পঠমং মগ্গো অধিগতো, তেনেৰ উপাযেন. সো ভিক্খূতি সো যোগাৰচরো ভিক্খু. পুনপ্পুনং ভাৰেন্তোতি পুনপ্পুনং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা. যথা পঠমমগ্গফলানি পত্তো, তথা. সেসমগ্গফলানি চাতি দুতিযাদিমগ্গফলানি চ পাপুণাতি.
৩১৬৫. ইচ্চেৰং যথাৰুত্তনযেন উপ্পাদৰযন্তাতীতকত্তা অচ্চন্তং অমতং ধম্মং অৰেচ্চ পটিৰিজ্ঝিত্ৰা অসেসং অকুসলং ৰিদ্ধংসযিত্ৰা সমুচ্ছেদপ্পহানেন পজহিত্ৰা তযো ভৰে কামভৰাদীসু তীসু ভৰেসু নিকন্তিযা সোসনৰসেন তযো ভৰে ৰিসেসেন সোসযিত্ৰা সো অগ্গদক্খিণেয্যো খীণাসৰো ভিক্খু পঠমং কিলেসপরিনিব্বানে সোসিতৰিপাকক্খন্ধকটত্তারূপসঙ্খাতউপাদিসেসরহিতত্তা নিরুপাদিসেসং নিব্বানধাতুং উপেতি অধিগচ্ছতীতি যোজনা.
ইচ্চেৰং সঙ্খেপতো কম্মট্ঠানভাৰনানযো আচরিযেন দস্সিতোতি গন্থভীরুজনানুগ্গহৰসেন ৰিত্থারৰণ্ণনং অনামসিত্ৰা অনুপদৰণ্ণনামত্তমেৰেত্থ কতং. ৰিত্থারৰণ্ণনা পনস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গতো, তব্বণ্ণনতো চ গহেতব্বা.
৩১৬৬-৭. ৰিঞ্ঞাসক্কমতো ৰাপীতি অক্খরপদৰাক্যসঙ্খাতগন্থরচনক্কমতো ৰা. পুব্বাপরৰসেন ৰাতি ৰত্তব্বানমত্থৰিসেসানং পটিপাটিৰসেন ৰা. অক্খরবন্ধে ৰাতি সদ্দসত্থঅলঙ্কারসত্থছন্দোৰিচিতিসত্থানুপাতেন কাতব্বায অক্খরপদরচনায, গাথাবন্ধেতি অত্থো. অযুত্তং ৰিয যদি দিস্সতীতি যোজনা.
তন্তি তং ‘‘অযুত্ত’’ন্তি দিস্সমানট্ঠানং. তথা ন গহেতব্বন্তি দিস্সমানাকারেনেৰ অযুত্তন্তি ন গহেতব্বং. কথং গহেতব্বন্তি আহ ‘‘গহেতব্বমদোসতো’’তি. তস্স কারণমাহ ‘‘মযা উপপরিক্খিত্ৰা, কতত্তা পন সব্বসো’’তি. যো যো পনেত্থ দোসো দিস্সতি খিত্তদোসো ৰা হোতু ৰিপল্লাসগ্গহণদোসো ৰা, নাপরং দোসোতি দীপেতি. তেনেতং পকরণং সব্বেসং তিপিটকপরিযত্তিপ্পভেদাযতনবহুস্সুতানং সিক্খাকামানং থেরানং অত্তনো পমাণভূততং সূচেতি. অত্তনো পমাণসূচনেন অত্তনা ৰিরচিতস্স ৰিনযৰিনিচ্ছযস্সাপি পমাণতং ৰিভাৰেন্তো তস্স সৰনুগ্গহধারণাদীসু সোতুজনং নিযোজেতীতি দট্ঠব্বং.
ইতি ৰিনযত্থসারসন্দীপনিযা ৰিনযৰিনিচ্ছযৰণ্ণনায
কম্মট্ঠানভাৰনাৰিধানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
৩১৬৮-৭৮. এৰং ‘‘ৰিনযো সংৰরত্থায, সংৰরো অৰিপ্পটিসারত্থায, অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থায, পামোজ্জং পীতত্থায, পীতি পস্সদ্ধত্থায, পস্সদ্ধি সুখত্থায, সুখং সমাধত্থায, সমাধি যথাভূতঞাণদস্সনত্থায, যথাভূতঞাণদস্সনং নিব্বিদত্থায, নিব্বিদা ৰিরাগত্থায, ৰিরাগো ৰিমুত্তত্থায, ৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনত্থায, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপঅনিব্বানত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৫) দস্সিতানিসংসপরম্পরানিদ্ধারণমুখেন অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপরিযন্তং সানিসংসং ৰিনযকথং কথেত্ৰা তস্সা পমাণতঞ্চ ৰিভাৰেত্ৰা অত্তনো সুতবুদ্ধত্তা ‘‘সনিদানং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমী’’তি (অ. নি. ৩.১২৬; কথা. ৮০৬) ৰচনতো ভগৰতো চরিতমনুৰত্তন্তো তস্স দেসকালাদিৰসেন নিদানং দস্সেতুমাহ ‘‘সেট্ঠস্সা’’তিআদি.
তত্থ সেট্ঠস্সাতি ধনধঞ্ঞৰত্থালঙ্কারাদিউপভোগপরিভোগসম্পত্তিযা চেৰ গামরাজধানিখেত্তৰত্থুনদিতল়াকারামাদিসম্পত্তিযা চ পসত্থতরস্স. নাভিভূতেতি মজ্ঝৰত্তিতায নাভিসদিসে. নিরাকুলেতি মজ্ঝৰত্তিতাযেৰ পরিমণ্ডলাদিসম্ভৰতো ৰিলোপাদিআকুলরহিতে. সব্বস্স পন লোকস্স রামণীযকে সম্পিণ্ডিতে ৰিয রমণীযতরে ভূতমঙ্গলে গামেতি সম্বন্ধো.
পুনপি কিংৰিসিট্ঠেতি আহ ‘‘কদলী’’তিআদি. কদলী চ সালঞ্চ তালঞ্চ উচ্ছু চ নাল়িকেরা চ কদলী…পে… নাল়িকেরা, তেসং ৰনানি কদলী…পে… নাল়িকেরৰনানি, তেহি আকুলে আকিণ্ণেতি অত্থো. কমলানি চ উপ্পলানি চ কমলুপ্পলানি, তেহি সঞ্ছন্না কমলুপ্পলসঞ্ছন্না, সলিলস্স আসযা সলিলাসযা, কমলুপ্পলসঞ্ছন্না চ তে সলিলাসযা চাতি কমল…পে… সলিলাসযা, তেহি সোভিতো কমলুপ্পলসঞ্ছন্নসলিলাসযসোভিতো, তস্মিং.
কাৰেরিযা জলং কাৰেরিজলং, কাৰেরিজলস্স সম্পাতো পৰত্তনং কাৰেরিজলসম্পাতো, তেন পরি সমন্ততো ভূতং পৰত্তিতং মহীতলং এতস্সাতি কাৰেরিজলসম্পাতপরিভূতমহীতলো, তস্মিং. ইদ্ধেতি নানাসম্পত্তিযা সমিদ্ধে. সব্বঙ্গসম্পন্নেতি সব্বসুখোপকরণসম্পন্নে. মঙ্গলেতি জনানং ইদ্ধিৰুদ্ধিকারণভূতে. ভূতমঙ্গলেতি এৰংনামকে গামে.
পৰরো তিরতারীণতলাদিগণেহি কুলাচলচক্কভোগিনা ভোগৰলযসীদন্তরসাগরাদি আকারো এতাসন্তি পৰরাকারা, পাকারা চ পরিখা চ পাকারপরিখা, পৰরাকারা চ তা পাকারপরিখা চাতি পৰরাকারপাকারপরিখা, তাহি পরিৰারিতো পৰরাকারপাকারপরিখাপরিৰারিতো, তস্মিং. দস্সনীযেতি দস্সনারহে. মনো রমতি এত্থাতি মনোরমো, তস্মিং.
তীরস্স অন্তো তীরন্তো, তীরমেৰ ৰা অন্তো তীরন্তো, পোক্খরণিসোব্ভউদকৰাহকপরিখাদীনং কূলপ্পদেসো, তীরন্তে রুহিংসু জাযিংসূতি তীরন্তরুহা, তীরন্তরুহা চ তে বহুত্তা অতীরা অপরিচ্ছেদা চাতি তীরন্তরুহৰাতীরা. ৰ-কারো সন্ধিজো, তরূনং রাজানো তরুরাজানো, তীরন্তরুহৰাতীরা চ তে তরুরাজানো চাতি তীরন্তরুহৰাতীরতরুরাজানো, তেহি ৰিরাজিতো তীরন্ত…পে… ৰিরাজিতো, তস্মিং, পুপ্ফূপগফলূপগছাযূপগেহি মহারুক্খেহি পটিমণ্ডিতেতি অত্থো. ‘‘তীরন্তরুহৰানতরুরাজিৰিরাজিতে’’তি ৰা পাঠো, তীরন্তরুহানং ৰানতরূনং ৰেতরূপরুক্খানং রাজীহি পন্তীহি পটিমণ্ডিতেতি অত্থো. দিজানং গণা দিজগণা, নানা চ তে দিজগণা চাতি নানাদিজগণা, তে ততো ততো আগন্ত্ৰা রমন্তি এত্থাতি নানাদিজগণারামো, তস্মিং, সুককোকিলমযূরাদিসকুণানং আগন্ত্ৰা রমনট্ঠানভূতেতি অত্থো. নানারামমনোরমেতি নানা অনেকে আরামা পুপ্ফফলারামা নানারামা, তেহি মনোরমোতি নানারামমনোরমো, তস্মিং.
চারূ চ তে পঙ্কজা চাতি চারুপঙ্কজা, কমলুপ্পলকুমুদাদযো, চারুপঙ্কজেহি সংকিণ্ণা সঞ্ছন্না চারুপঙ্কজসংকিণ্ণা, চারুপঙ্কজসংকিণ্ণা চ তে তল়াকা চেতি চারুপঙ্কজসংকিণ্ণতল়াকা, তেহি সমলঙ্কতো ৰিভূসিতো চারু…পে… সমলঙ্কতো, তস্মিং. সুন্দরো মধুরো রসো অস্সাতি সুরসং, সুরসঞ্চ তং উদকঞ্চাতি সুরসোদকং, সুরসোদকেন সম্পুণ্ণা সুরসোদকসম্পুণ্ণা, ৰরা চ তে কূপা চাতি ৰরকূপা, সুরসোদকসম্পুণ্ণা চ তে ৰরকূপা চেতি সুরসোদকসম্পুণ্ণৰরকূপা, তেহি উপসোভিতো সুরসো…পে… কূপসোভিতো, তস্মিং.
ৰিসেসেন চিত্রাতি ৰিচিত্রা, ৰিচিত্রা চ তে ৰিপুলা চাতি ৰিচিত্রৰিপুলা, ৰিচিত্রৰিপুলা চ তে মণ্ডপা চাতি…পে… মণ্ডপা, অতিসযেন উগ্গতা অচ্চুগ্গতা, অচ্চুগ্গতা চ তে ৰরমণ্ডপা চাতি অচ্চুগ্গৰরমণ্ডপা, গাথাবন্ধৰসেন ৰণ্ণলোপো, ৰিচিত্রৰিপুলা চ তে অচ্চুগ্গৰরমণ্ডপা চাতি ৰিচিত্রৰিপুলঅচ্চুগ্গৰরমণ্ডপা, তেহি মণ্ডিতো ৰিভূসিতো ৰিচিত্র…পে… মণ্ডিতো, তস্মিং. মণ্ডং সূরিযরস্মিং পাতি রক্খতীতি মণ্ডপো. ততো ততো আগম্ম ৰসন্তি এত্থাতি আৰাসো, পাসাদহম্মিযমাল়াদযো. অনেকেহীতি বহূহি. অচ্চন্তন্তি অতিসযেন.
ধরণীতলং ভেত্ৰা উগ্গতেন ৰিয, খরং ফরুসং কেলাসসিখরং জিত্ৰা অৰহসন্তেন ৰিয থূপেন চ উপসোভিতে ৰিহারেতি যোজনা.
অম্বুং দদাতীতি অম্বুদো, সরদে অম্বুদো সরদম্বুদো, থুল্লনতমহন্তভাৰসামঞ্ঞেন সরদম্বুদেন সঙ্কাসো সরদম্বুদসঙ্কাসো, তস্মিং. সম্মা উস্সিতো উগ্গতোতি সমুস্সিতো, তস্মিং. ওলোকেন্তানং, ৰসন্তানঞ্চ পসাদং চিত্তস্স তোসং জনেতীতি পসাদজননং, তস্মিং. এত্তাৰতা ৰিনযৰিনিচ্ছযকথায পৰত্তিতদেসং দস্সেতি, ‘‘ৰসতা মযা’’তি কত্তারং.
দেৰদত্তচিঞ্চমাণৰিকাদীহি কতাপরাধস্স, সীতুণ্হাদিপরিস্সযস্স চ সহনতো, সসন্তানগতকিলেসাদীনং হননতো চ সীহো ৰিযাতি সীহো, বুদ্ধো চ সো সীহো চাতি বুদ্ধসীহো. সেট্ঠপরিযাযো ৰা সীহ-সদ্দো, বুদ্ধসেট্ঠেনাতি অত্থো. ৰুত্তস্সাতি দেসিতস্স. ৰিনযস্স ৰিনযপিটকস্স. ৰিনিচ্ছযোতি পাঠাগতো চেৰ অট্ঠকথাগতো চ আচরিযপরম্পরাভতো চ ৰিনিচ্ছযো. বুদ্ধসীহন্তি এৰংনামকং মহাথেরং. সমুদ্দিস্সাতি উদ্দিসিত্ৰা, তেন কতআযাচনং পটিচ্চাতি ৰুত্তং হোতি. ইমিনা বাহিরনিমিত্তং দস্সিতং.
অযং ৰিনিচ্ছযো মম সদ্ধিৰিহারিকং বুদ্ধসীহং সমুদ্দিস্স ভিক্খূনং হিতত্থায সমাসতো ৰরপাসাদে ৰসতা মযা কতোতি যোজনা.
কিমত্থাযাতি আহ ‘‘ৰিনযস্সাৰবোধত্থং, সুখেনেৰাচিরেন চা’’তি, অনুপাদিসেসেন নিব্বানপরিযন্তানিসংসস্স ৰিনযপিটকস্স পকরণস্স গন্থৰসেন সমাসেত্ৰা অত্থৰসেন সুট্ঠু ৰিনিচ্ছিতত্তা সুখেন চেৰ অচিরেন চ অৰবোধনত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. ভিক্খূনন্তি পধাননিদস্সনং, একসেসনিদ্দেসো ৰা হেট্ঠা –
‘‘ভিক্খূনং ভিক্খুনীনঞ্চ হিতত্থায সমাহিতো. পৰক্খামী’’তি (ৰি. ৰি. গন্থারম্ভকথা ২) –
আরদ্ধত্তা. ইমিনা পযোজনং দস্সিতং.
৩১৭৯. এৰং দেসকত্তুনিমিত্তপযোজনানি দস্সেত্ৰা কালনিযমং দস্সেতুমাহ ‘‘অচ্চুতা’’তিআদি. ৰিক্কমনং ৰিক্কন্তো, ৰিক্কমোতি অত্থো. অচ্চুতং কেনচি অনভিভূতং, তঞ্চ তং ৰিক্কন্তঞ্চাতি অচ্চুতৰিক্কন্তং, অচ্চুতস্স নারাযনস্স ৰিয অচ্চুতৰিক্কন্তং এতস্সাতি অচ্চুতচ্চুতৰিক্কন্তো. কো সো? রাজা, তস্মিং. কলম্ভকুলং নন্দযতীতি কলম্ভকুলনন্দনো, তস্মিং. ইমিনা তস্স কুলৰংসো নিদস্সিতো. কলম্ভকুলৰংসজাতে অচ্চুতচ্চুতৰিক্কন্তনামে চোল়রাজিনি মহিং চোল়রট্ঠং সমনুসাসন্তে সম্মা অনুসাসন্তে সতি তস্মিং চোল়রাজিনি রজ্জং কারেন্তে সতি অযং ৰিনিচ্ছযো মযা আরদ্ধো চেৰ সমাপিতো চাতি. ইমিনা কালং নিদস্সেতি.
৩১৮০. ইদানি ইমং ৰিনযৰিনিচ্ছযপ্পকরণং করোন্তেন অত্তনো পুঞ্ঞসম্পদং সকললোকহিতত্থায পরিণামেন্তো আহ ‘‘যথা’’তিআদি. অযং ৰিনযৰিনিচ্ছযো অন্তরাযং ৰিনা যথা সিদ্ধিং নিপ্ফত্তিং পত্তো, তথা সত্তানং ধম্মসংযুতা কুসলনিস্সিতা সঙ্কপ্পা চিত্তুপ্পাদা, অধিপ্পেতত্থা ৰা সব্বে অন্তরাযং ৰিনা সিজ্ঝন্তু নিপ্পজ্জন্তূতি যোজনা.
৩১৮১. তেনেৰ পুঞ্ঞপ্ফলভাৰেন সকললোকহিতেকহেতুনো ভগৰতো সাসনস্স চিরট্ঠিতিমাসীসন্তো আহ ‘‘যাৰ তিট্ঠতী’’তিআদি. ‘‘মন্দারো’’তি ৰুচ্চতি সীতসিনিদ্ধএকপব্বতরাজা. কং ৰুচ্চতি উদকং, তেন দারিতো নিগ্গমপ্পদেসো ‘‘কন্দরো’’তি ৰুচ্চতি. সীতসিনিদ্ধৰিপুলপুলিনতলেহি, সন্দমানসাতসীতলপসন্নসলিলেহি, কীল়মাননানপ্পকারমচ্ছগুম্বেহি, উভযতীরপুপ্ফফলপল্লৰালঙ্কততরুলতাৰনেহি, কূজমানসুকসালিককওকিলমযূরহংসাদিসকুন্তাভিরুতেহি, তত্থ তত্থ পরিভমন্তভমরামৰজ্জাহি চ চারু মনুঞ্ঞা কন্দরা এতস্সাতি চারুকন্দরো. কলি ৰুচ্চতি অপরাধো, তং সাসতি হিংসতি অপনেতীতি কলিসাসনং. ‘‘কলুসাসন’’ন্তি ৰা পাঠো. কলুসং ৰুচ্চতি পাপং, তং অসতি ৰিক্খিপতি দূরমুস্সারযতীতি কলুসাসনং, পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধসঙ্খাতং তিৰিধসাসনং.
৩১৮২. এৰং ওকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থহিতসাধকস্স সাসনস্স চিরট্ঠিতিং পত্থেত্ৰা তেনেৰ পুঞ্ঞকম্মানুভাৰেন লোকস্স দিট্ঠধম্মিকত্থহেতুমাসীসন্তো আহ ‘‘কালে’’তিআদি. কালেতি সস্সসমিদ্ধীনং অনুরূপে কালে. সম্মা পৰস্সন্তূতি অৰুট্ঠিঅতিৰুট্ঠিদোসরহিতা যথা সস্সাদীনি সম্পজ্জন্তি, তথা ৰস্সং ৰুট্ঠিধারং পৰস্সন্তূতি অত্থো. ৰস্সৰলাহকাতি ৰস্সৰলাহকাধিট্ঠিতা পজ্জুন্নদেৰপুত্তা. মহীপালাতি রাজানো. ধম্মতোতি দসরাজধম্মতো. সকলং মহিন্তি পথৰিনিস্সিতসব্বজনকাযং.
৩১৮৩. এৰং সব্বলোকস্স লোকিযলোকুত্তরসম্পত্তিসাধনত্থায অত্তনো পুঞ্ঞপরিণামং কত্ৰা ইদানি ৰিদিতলোকুত্তরসম্পত্তিনিপ্ফাদনৰসেনেৰ পুঞ্ঞপরিণামং করোন্তো আহ ‘‘ইম’’ন্তিআদি. ইমিনা অত্তনো ৰিরচিতং পচ্চক্খং ৰিনিচ্ছযমাহ. সারভূতন্তি সীলসারাদিতিৰিধসিক্খাসারস্স পকাসনতো হত্থসারমিৰ ভূতং. হিতন্তি তদত্থে পটিপজ্জন্তানং অনুপাদিসেসনিব্বানাৰসানস্স হিতস্স আৰহনতো, সংসারদুক্খস্স চ ৰূপসমনতো অমতোসধং ৰিয হিতং. অত্থযুত্তন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থানং ৰিনযনাদীহি যুত্তত্তা অত্থযুত্তং. করোন্তেনাতি রচযন্তেন মযা. যং পুঞ্ঞং পত্তন্তি কারকং পুনাতীতি পুঞ্ঞং, পুজ্জভৰফলনিপ্ফাদনতো ৰা ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি সঙ্খং গতং যং কুসলকম্মং অপরিমেয্যভৰপরিযন্তং পসুতং অধিগতং. তেন পুঞ্ঞেন হেতুভূতেন. অযং লোকোতি অযং সকলোপি সত্তলোকো. মুনিন্দপ্পযাতন্তি মুনিন্দেন সম্মাসম্বুদ্ধেন সম্পত্তং. ৰীতসোকন্তি ৰিগতসোকং. সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সউপাযাসাদীহি ৰিগতত্তা, তেসং নিক্কমননিমিত্তত্তা চ অপগতসোকাদিসংসারদুক্খং. সিৰং পুরং নিব্বানপুরং পাপুণাতু সচ্ছিকরোতু, কিলেসপরিনিব্বানেন, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা চ পরিনিব্বাতূতি ৰুত্তং হোতি.
ইতি তম্বপণ্ণিযেনাতিআদি পকরণকারকস্স পভৰসুদ্ধিবাহুসচ্চাদিগুণমুখেন পকরণে গারৰং জনেতুকামেন এতস্স সিস্সেন ঠপিতং ৰাক্যং.
তত্থ তম্বপণ্ণিযেনাতি তম্বপণ্ণিম্হি জাতো, তত্থ ৰিদিতো, ততো আগতোতি ৰা তম্বপণ্ণিযো, তেন. ব্যাকরণমৰেচ্চ অধীতৰাতি ৰেয্যাকরণো, পরমো চ উত্তমো চ সো ৰেয্যাকরণো চাতি পরমৰেয্যাকরণো, তেন. তীণি পিটকানি সমাহটানি, তিণ্ণং পিটকানং সমাহারো ৰা তিপিটকং, নীযন্তি বুজ্ঝীযন্তি সেয্যত্থিকেহীতি নযা, নযন্তি ৰা এতেহি লোকিযলোকুত্তরসম্পত্তিং ৰিসেসেনাতি নযা, পাল়িনযঅত্থনযএকত্তনযাদযোৰ, তিপিটকে আগতা নযা তিপিটকনযা, ৰিধানং পসাসনং, পৰত্তনং ৰা ৰিধি, তিপিটকনযানং ৰিধি তিপিটকনযৰিধি, তিপিটকনযৰিধিম্হি কুসলো তিপিটকনযৰিধিকুসলো, তেন.
পরমা চ তে কৰিজনা চাতি পরমকৰিজনা, পরমকৰিজনানং হদযানি পরমকৰিজনহদযানি, পদুমানং ৰনানি পদুমৰনানি, পরমকৰিজনহদযানি চ তানি পদুমৰনানি চাতি পরমকৰিজনহদযপদুমৰনানি, তেসং ৰিকসনং বোধং সূরিযো ৰিয করোতীতি পরমকৰিজনহদযপদুমৰনৰিকসনকরো, তেন. কৰী চ তে ৰরা চাতি কৰিৰরা, কৰীনং ৰরাতি ৰা কৰিৰরা, কৰিৰরানং ৰসভো উত্তমো কৰিৰরৰসভো, তেন, কৰিরাজরাজেনাতি অত্থো.
পরমা চ সা রতি চাতি পরমরতি, পরমরতিং করোন্তীতি পরমরতিকরানি, ৰরানি চ তানি মধুরানি চাতি ৰরমধুরানি, ৰরমধুরানি চ তানি ৰচনানি চাতি ৰরমধুরৰচনানি, পরমরতিকরানি চ তানি ৰরমধুরৰচনানি চাতি পরমরতিকরৰরমধুরৰচনানি, উগ্গিরণং কথনং উগ্গারো, পরমরতিকরৰরমধুরৰচনানং উগ্গারো এতস্সাতি পরম…পে… ৰচনুগ্গারো, তেন. উরগপুরং পরমপৰেণিগামো অস্স নিৰাসোতি উরগপুরো, তেন. বুদ্ধদত্তেনাতি এৰংনামকেন থেরেন, আচরিযবুদ্ধদত্তত্থেরেনাতি অত্থো. অযং ৰিনযৰিনিচ্ছযো রচিতোতি সম্বন্ধো.
নিট্ঠিতা চাযং ৰিনযত্থসারসন্দীপনী নাম
ৰিনযৰিনিচ্ছযৰণ্ণনা.
ৰিনযৰিনিচ্ছয-টীকা সমত্তা.
নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স