চম্মক্খন্ধককথাৰণ্ণনা

২৬৫০. এল়কা চ অজা চ মিগা চাতি ৰিগ্গহো. পসূনং দ্ৰন্দে একত্তনপুংসকত্তস্স ৰিভাসিতত্তা বহুৰচননিদ্দেসো. এল়কানঞ্চ অজানঞ্চ মিগানং রোহিতেণিকুরুঙ্গানঞ্চ. পসদা চ মিগমাতা চ পসদমিগমাতা, ‘‘পসদমিগমাতুযা’’তি ৰত্তব্বে গাথাবন্ধৰসেন ‘‘পসদ’’ন্তি নিগ্গহিতাগমো. পসদমিগমাতুযা চ চম্মং ভিক্খুনো ৰট্টতীতি যোজনা. ‘‘মিগান’’ন্তি ইমিনা গহিতানমেৰেত্থ ৰিভাগদস্সনং ‘‘রোহিতেণী’’তিআদি. রোহিতাদযো মিগৰিভাগৰিসেসা.

২৬৫১. এতেসং যথাৰুত্তসত্তানং চম্মং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং চম্মং দুক্কটাপত্তিযা ৰত্থুভূতন্তি অত্থো. অঞ্ঞন্তি চ –

‘‘মক্কটো কাল়সীহো চ, সরভো কদলীমিগো;

যে চ ৰাল়মিগা হোন্তি, তেসং চম্মং ন ৰট্টতী’’তি. (মহাৰ. অট্ঠ. ২৫৯) –

অট্ঠকথায পটিক্খিত্তং চম্মমাহ. মক্কটো নাম সাখমিগো. কাল়সীহো নাম মহামুখৰানরজাতিকো. ৰাল়মিগা নাম সীহব্যগ্ঘাদযো. যথাহ – ‘‘তত্থ ৰাল়মিগাতি সীহব্যগ্ঘঅচ্ছতরচ্ছা, ন কেৰলঞ্চ এতেযেৰ, যেসং পন চম্মং ৰট্টতীতি ৰুত্তং, তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা অন্তমসো গোমহিংসস্সমিল়ারাদযোপি সব্বে ইমস্মিং অত্থে ‘ৰাল়মিগা’ত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা’’তি.

থৰিকা চ উপাহনা চ থৰিকোপাহনং. অমানুসং মনুস্সচম্মরহিতং সব্বং চম্মং থৰিকোপাহনে ৰট্টতীতি যোজনা. এত্থ থৰিকাতি উপাহনাদিকোসকস্স গহণং. যথাহ ‘‘মনুস্সচম্মং ঠপেত্ৰা যেন কেনচি চম্মেন উপাহনা ৰট্টতি. উপাহনাকোসকসত্থককোসককুঞ্জিকাকোসকেসুপি এসেৰ নযো’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৫৯).

২৬৫২. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সব্বপচ্চন্তিমেসু জনপদেসু গুণঙ্গুণূপাহন’’ন্তি (মহাৰ. ২৫৯) ৰচনতো ‘‘ৰট্টন্তি মজ্ঝিমে দেসে, ন গুণঙ্গুণূপাহনা’’তি ৰুত্তং. মজ্ঝিমে দেসেতি ‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো’’তিআদিনা (মহাৰ. ২৫৯) ৰুত্তসীমাপরিচ্ছেদে মজ্ঝিমদেসে. গুণঙ্গুণূপাহনাতি চতুপটলতো পট্ঠায বহুপটলা উপাহনা. যথাহ – ‘‘গুণঙ্গুণূপাহনাতি চতুপটলতো পট্ঠায ৰুচ্চতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৪৫). মজ্ঝিমদেসে গুণঙ্গুণূপাহনা ন ৰট্টন্তীতি যোজনা. অন্তোআরামেতি এত্থ পকরণতো ‘‘সব্বেস’’ন্তি লব্ভতি, গিলানানমিতরেসঞ্চ সব্বেসন্তি অত্থো. সব্বত্থাপি চাতি অন্তোআরামে, বহি চাতি সব্বত্থাপি. রোগিনোতি গিলানস্স ৰট্টন্তীতি যোজনা.

২৬৫৩. পুটবদ্ধা খল্লকবদ্ধাচাতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. ৰিসেসো পনেতাসং অট্ঠকথাযমেৰ ৰুত্তো ‘‘পুটবদ্ধাতি যোনকউপাহনা ৰুচ্চতি, যা যাৰজঙ্ঘতো সব্বপাদং পটিচ্ছাদেতি. খল্লকবদ্ধাতি পণ্হিপিধানত্থং তলে খল্লকং বন্ধিত্ৰা কতা’’তি. পালিগুণ্ঠিমা চ ‘‘পলিগুণ্ঠিত্ৰা কতা, যা উপরি পাদমত্তমেৰ পটিচ্ছাদেতি, ন জঙ্ঘ’’ন্তি অট্ঠকথাযং দস্সিতাৰ. তূলপুণ্ণাতি তূলপিচুনা পূরেত্ৰা কতা.

সব্বাৰ নীলা সব্বনীলা, সা আদি যাসং তা সব্বনীলাদযো. আদি-সদ্দেন মহানামরত্তপরিযন্তানং গহণং. এতাসং সরূপং অট্ঠকথাযমেৰ ৰুত্তং ‘‘নীলিকা উমাপুপ্ফৰণ্ণা হোতি, পীতিকা কণিকারপুপ্ফৰণ্ণা, লোহিতিকা জযসুমনপুপ্ফৰণ্ণা, মঞ্জিট্ঠিকা মঞ্জিট্ঠৰণ্ণা এৰ, কণ্হা অদ্দারিট্ঠকৰণ্ণা, মহারঙ্গরত্তা সতপদিপিট্ঠিৰণ্ণা, মহানামরত্তা সম্ভিন্নৰণ্ণা হোতি পণ্ডুপলাসৰণ্ণা. কুরুন্দিযং পন ‘পদুমপুপ্ফৰণ্ণা’তি ৰুত্ত’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৪৬). সব্বনীলাদযোপি চাতি অপি-সদ্দেন নীলাদিৰদ্ধিকানং গহণং.

২৬৫৪. চিত্রাতি ৰিচিত্রা. মেণ্ডৰিসাণূপমৰদ্ধিকাতি মেণ্ডানং ৰিসাণসদিসৰদ্ধিকা, কণ্ণিকট্ঠানে মেণ্ডসিঙ্গসণ্ঠানে ৰদ্ধে যোজেত্ৰা কতাতি অত্থো. ‘‘মেণ্ডৰিসাণূপমৰদ্ধিকা’’তি ইদং অজৰিসাণূপমৰদ্ধিকানং উপলক্খণং. মোরস্স পিঞ্ছেন পরিসিব্বিতাতি তলেসু ৰা ৰদ্ধেসু ৰা মোরপিঞ্ছেহি সুত্তকসদিসেহি পরিসিব্বিতা. উপাহনা ন চ ৰট্টন্তীতি যোজনা.

২৬৫৫. মজ্জারাতি বিল়ারা. কাল়কা রুক্খকণ্টকা. ঊলূকা পক্খিবিল়ালা. সীহাতি কেসরসীহাদযো সীহা. উদ্দাতি চতুপ্পদজাতিকা. দীপী সদ্দলা. অজিনস্সাতি এৰংনামিকস্স. পরিক্খটাতি উপাহনপরিযন্তে চীৰরে অনুৰাতং ৰিয ৰুত্তপ্পকারং চম্মং যোজেত্ৰা কতা.

২৬৫৬. সচে ঈদিসা উপাহনা লভন্তি, তাসং ৰল়ঞ্জনপ্পকারং দস্সেতুমাহ ‘‘পুটাদিং অপনেত্ৰা’’তিআদি. পুটাদিং সব্বসো ছিন্দিত্ৰা ৰা অপনেত্ৰা ৰা উপাহনা ধারেতব্বাতি যোজনা. এৰমকত্ৰা লদ্ধনীহারেনেৰ ধারেন্তস্স দুক্কটং. যথাহ – ‘‘এতাসু যং কিঞ্চি লভিত্ৰা সচে তানি খল্লকাদীনি অপনেত্ৰা সক্কা হোন্তি ৰল়ঞ্জিতুং, ৰল়ঞ্জেতব্বা, তেসু পন সতি ৰল়ঞ্জন্তস্স দুক্কট’’ন্তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৪৬).

ৰণ্ণভেদং তথা কত্ৰাতি এত্থ ‘‘একদেসেনা’’তি সেসো. ‘‘সব্বসো ৰা’’তি আহরিত্ৰা সব্বসো ৰা একদেসেন ৰা ৰণ্ণভেদং কত্ৰা সব্বনীলাদযো উপাহনা ধারেতব্বাতি যোজনা. তথা অকত্ৰা ধারেন্তস্স দুক্কটং. যথাহ ‘‘এতাসু যং কিঞ্চি লভিত্ৰা রজনং চোল়কেন পুঞ্ছিত্ৰা ৰণ্ণং ভিন্দিত্ৰা ধারেতুং ৰট্টতি. অপ্পমত্তকেপি ভিন্নে ৰট্টতিযেৰা’’তি. নীলৰদ্ধিকাদযোপি ৰণ্ণভেদং কত্ৰা ধারেতব্বা.

২৬৫৭. তত্থ ঠানে পস্সাৰপাদুকা, ৰচ্চপাদুকা, আচমনপাদুকাতি তিস্সো পাদুকাযো ঠপেত্ৰা সব্বাপি পাদুকা তালপত্তিকাদিভেদা সব্বাপি সঙ্কমনীযা পাদুকা ধারেতুং ন ৰট্টন্তীতি যোজনা.

২৬৫৮. অতিক্কন্তপমাণং উচ্চাসযনসঞ্ঞিতং আসন্দিঞ্চেৰ পল্লঙ্কঞ্চ সেৰমানস্স দুক্কটন্তি যোজনা. আসন্দী ৰুত্তলক্খণাৰ. পল্লঙ্কোতি পাদেসু আহরিমানি ৰাল়রূপানি ঠপেত্ৰা কতো, একস্মিংযেৰ দারুম্হি কট্ঠকম্মৰসেন ছিন্দিত্ৰা কতানি অসংহারিমানি তত্রট্ঠানেৰ ৰাল়রূপানি যস্স পাদেসু সন্তি, এৰরূপো পল্লঙ্কো কপ্পতীতি ‘‘আহরিমেনা’’তি ইমিনাৰ দীপিতং. ‘‘অকপ্পিযরূপকতো অকপ্পিযমঞ্চো পল্লঙ্কো’’তি হি সারসমাসে ৰুত্তং.

২৬৫৯. গোনকন্তি দীঘলোমকমহাকোজৰং. চতুরঙ্গুলাধিকানি কির তস্স লোমানি, কাল়ৰণ্ণঞ্চ হোতি. ‘‘চতুরঙ্গুলতো ঊনকপ্পমাণলোমো কোজৰো ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. কুত্তকন্তি সোল়সন্নং নাটকিত্থীনং ঠত্ৰা নচ্চনযোগ্গং উণ্ণামযত্থরণং. চিত্তন্তি ভিত্তিচ্ছিদ্দাদিকৰিচিত্রং উণ্ণামযত্থরণং. পটিকন্তি উণ্ণামযং সেতত্থরণং. পটলিকন্তি ঘনপুপ্ফকং উণ্ণামযং লোহিতত্থরণং, যো ‘‘আমলকপত্তো’’তিপি ৰুচ্চতি.

একন্তলোমিন্তি উভতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থরণং. ৰিকতিন্তি সীহব্যগ্ঘাদিরূপৰিচিত্রং উণ্ণামযত্থরণং. ‘‘একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থরণ’’ন্তি দীঘনিকা. তূলিকন্তি রুক্খতূললতাতূলপোটকিতূলসঙ্খাতানং তিণ্ণং তূলানং অঞ্ঞতরপুণ্ণং পকতিতূলিকং. উদ্দলোমিকন্তি একতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থরণং. ‘‘উদ্দলোমীতি উভতোদসং উণ্ণামযত্থরণং. একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থরণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ৰুত্তং. সারসমাসে পন ‘‘উদ্দলোমীতি একতো উগ্গতপুপ্ফং. একন্তলোমীতি উভতো উগ্গতপুপ্ফ’’ন্তি ৰুত্তং.

২৬৬০. কট্টিস্সন্তি রতনপরিসিব্বিতং কোসেয্যকট্টিস্সমযং পচ্চত্থরণং. ‘‘কোসেয্যকট্টিস্সমযন্তি কোসেয্যকসটময’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.১৫) আচরিযধম্মপালত্থেরেন ৰুত্তং, কন্তিতকোসেয্যপুটমযন্তি অত্থো. কোসেয্যন্তি রতনপরিসিব্বিতং কোসিযসুত্তমযং পচ্চত্থরণং. রতনপরিসিব্বনরহিতং সুদ্ধকোসেয্যং পন ৰট্টতি.

দীঘনিকাযট্ঠকথাযং পনেত্থ ‘‘ঠপেত্ৰা তূলিকং সব্বানেৰ গোনকাদীনি রতনপরিসিব্বিতানি ন ৰট্টন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ঠপেত্ৰা তূলিক’’ন্তি এতেন রতনপরিসিব্বনরহিতাপি তূলিকা ন ৰট্টতীতি দীপেতি. ‘‘রতনপরিসিব্বিতানি ন ৰট্টন্তী’’তি ইমিনা পন যানি রতনপরিসিব্বিতানি, তানি ভূমত্থরণৰসেন যথানুরূপং মঞ্চাদীসু চ উপনেতুং ৰট্টতীতি দীপিতন্তি ৰেদিতব্বং. এত্থ চ ৰিনযপরিযাযং পত্ৰা গরুকে ঠাতব্বত্তা ইধ ৰুত্তনযেনেৰেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. সুত্তন্তিকদেসনাযং পন গহট্ঠানম্পি ৰসেন ৰুত্তত্তা নেসং সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘ঠপেত্ৰা তূলিকং…পে… ৰট্টন্তীতি ৰুত্ত’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) অপরে.

হত্থিঅস্সরথত্থরন্তি হত্থিপিট্ঠে অত্থরিতং অত্থরণং হত্থত্থরণং নাম. অস্সরথত্থরেপি এসেৰ নযো. কদলিমিগপৰর-পচ্চত্থরণকম্পি চাতি কদলিমিগচম্মং নাম অত্থি, তেন কতং পৰরপচ্চত্থরণন্তি অত্থো. তং কির সেতৰত্থস্স উপরি কদলিমিগচম্মং পত্থরিত্ৰা সিব্বেত্ৰা করোন্তি. পি-সদ্দেন অজিনপ্পৰেণী গহিতা. অজিনপ্পৰেণী নাম অজিনচম্মেহি মঞ্চপমাণেন সিব্বেত্ৰা কতা পৰেণী. তানি কির চম্মানি সুখুমতরানি, তস্মা দুপট্টতিপট্টানি কত্ৰা সিব্বন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অজিনপ্পৰেণী’’তি.

২৬৬১. রত্তৰিতানস্স হেট্ঠাতি কুসুম্ভাদিরত্তস্স লোহিতৰিতানস্স হেট্ঠা কপ্পিযপচ্চত্থরণেহি অত্থতং সযনাসনঞ্চ. কসাৰরত্তৰিতানস্স পন হেট্ঠা কপ্পিযপচ্চত্থরণেন অত্থতং ৰট্টতি. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘হেট্ঠা অকপ্পিযে’’তিআদি.

দ্ৰিধা রত্তূপধানকন্তি সীসপস্সে, পাদপস্সে চাতি উভতোপস্সে পঞ্ঞত্তরত্তবিব্বোহনৰন্তঞ্চ সযনাসনং. ইদং সব্বং অকপ্পিযং পরিভুঞ্জতো দুক্কটং হোতি. ‘‘যং পন একমেৰ উপধানং উভোসু পস্সেসু রত্তং ৰা হোতি পদুমৰণ্ণং ৰা ৰিচিত্রং ৰা, সচে পমাণযুত্তং, ৰট্টতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৫৪) অট্ঠকথাৰিনিচ্ছযো এতেনেৰ ব্যতিরেকতো ৰুত্তো হোতি. ‘‘যেভুয্যরত্তানিপি দ্ৰে বিব্বোহনানি ন ৰট্টন্তী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. তেনেৰ যেভুয্যেন রত্তৰিতানম্পি ন ৰট্টতীতি ৰিঞ্ঞাযতি.

এত্থ চ কিঞ্চাপি দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘অলোহিতকানি দ্ৰেপি ৰট্টন্তিযেৰ, ততো উত্তরি লভিত্ৰা অঞ্ঞেসং দাতব্বানি, দাতুং অসক্কোন্তো মঞ্চে তিরিযং অত্থরিত্ৰা উপরি পচ্চত্থরণং দত্ৰা নিপজ্জিতুম্পি লভতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) অৰিসেসেন ৰুত্তং. সেনাসনক্খন্ধকসংৰণ্ণনাযং পন ‘‘অগিলানস্স সীসূপধানঞ্চ পাদূপধানঞ্চাতি দ্ৰযমেৰ ৰট্টতি, গিলানস্স বিব্বোহনানি সন্থরিত্ৰা উপরি পচ্চত্থরণং দত্ৰা নিপজ্জিতুম্পি ৰট্টতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২৯৭) ৰুত্তত্তা গিলানোযেৰ মঞ্চে তিরিযং অত্থরিত্ৰা নিপজ্জিতুং লভতীতি ৰেদিতব্বং.

২৬৬২. উদ্ধং সেতৰিতানম্পি হেট্ঠা অকপ্পিযে পচ্চত্থরণে সতি ন ৰট্টতীতি যোজনা. তস্মিন্তি অকপ্পিযপচ্চত্থরণে.

২৬৬৩. ‘‘ঠপেত্ৰা’’তি ইমিনা আসন্দাদিত্তযস্স ৰট্টনাকারো নত্থীতি দীপেতি. সেসং সব্বন্তি গোনকাদি দ্ৰিধারত্তূপধানকপরিযন্তং সব্বং. গিহিসন্তকন্তি গিহীনং সন্তকং তেহিযেৰ পঞ্ঞত্তং, ইমিনা পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতরেন ৰা তেসং আণত্তিযা ৰা পঞ্ঞত্তং ন ৰট্টতীতি দীপেতি. লভতেতি নিসীদিতুং লভতি.

২৬৬৪. তং কত্থ লভতীতি পদেসনিযমং দস্সেতুমাহ ‘‘ধম্মাসনে’’তিআদি. ধম্মাসনেতি এত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘যদি ধম্মাসনে সঙ্ঘিকম্পি গোনকাদিং ভিক্খূহি অনাণত্তা আরামিকাদযো সযমেৰ পঞ্ঞাপেন্তি চেৰ নীহরন্তি চ, এতং গিহিৰিকতনীহারং নাম. ইমিনা গিহিৰিকতনীহারেন ৰট্টতী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৩২০; ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. পকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথা ৫৬ অত্থতো সমানং) ৰুত্তং. ভত্তগ্গে ৰাতি ৰিহারে নিসীদাপেত্ৰা পরিৰেসনট্ঠানে ৰা ভোজনসালাযং ৰা. অপিসদ্দেন গিহীনং গেহেপি তেহি পঞ্ঞত্তে গোনকাদিম্হি নিসীদিতুং অনাপত্তীতি দীপেতি. ধম্মাসনাদিপদেসনিযমনেন ততো অঞ্ঞত্থ গিহিপঞ্ঞত্তেপি তত্থ নিসীদিতুং ন ৰট্টতীতি ব্যতিরেকতো ৰিঞ্ঞাযতি.

ভূমত্থরণকেতি এত্থ ‘‘কতে’’তি সেসো. তত্থাতি সঙ্ঘিকে ৰা গিহিসন্তকে ৰা গোনকাদিম্হি সহধম্মিকেহি অনাণত্তেহি গিহীহি এৰ ভূমত্থরণে কতে. সযিতুন্তি উপরি অত্তনো পচ্চত্থরণং দত্ৰা নিপজ্জিতুং ৰট্টতি. অপি-সদ্দেন নিসীদিতুম্পি ৰাতি সমুচ্চিনোতি. ‘‘ভূমত্থরণকে’’তি ইমিনা গিহীহি এৰ মঞ্চাদীসু সযনত্থং অত্থতে উপরি অত্তনো পচ্চত্থরণং দত্ৰা সযিতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা ন ৰট্টতীতি দীপেতি.

চম্মক্খন্ধককথাৰণ্ণনা.