২. উপোসথক্খন্ধকো
সন্নিপাতানুজাননাদিকথাৰণ্ণনা
১৩২. উপোসথক্খন্ধকে তরন্তি ওতরন্তি এত্থাতি তিত্থং, লদ্ধি. ইতোতি সাসনলদ্ধিতো.
১৩৫. আপজ্জিত্ৰা ৰা ৰুট্ঠিতোতি এত্থ দেসনারোচনানম্পি সঙ্গহো. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘ৰুট্ঠিতা ৰা দেসিতা ৰা আরোচিতা ৰা আপত্তি…পে… অসন্তী নাম হোতী’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰুত্তং.
মনুজেনাতি আসন্নেন সহ. পরেতি দূরট্ঠেপি পরপুগ্গলে সন্ধায গিরং নো চ ভণেয্যাতি যোজনা.
‘‘আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি (মহাৰ. ১৩৪) ৰুত্তত্তা গরুকাপত্তিপি আৰিকরণমত্তেন ৰুট্ঠাতীতি কেচি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পরিৰাসাদিৰিধানসুত্তেহি ৰিরুজ্ঝনতো. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথাভূতঞ্হি অত্তানমাৰিকরোন্তং পেসলা ভিক্খূ ‘‘অকামা পরিৰত্থব্ব’’ন্তিআদিৰচনং নিস্সায অনিচ্ছমানম্পি নং উপাযেন পরিৰাসাদীনি দত্ৰা অৰস্সং সুদ্ধন্তে পতিট্ঠাপেস্সন্তি, ততো তস্স অৰিপ্পটিসারাদীনং ৰসেন ফাসু হোতি. পঠমং পাতিমোক্খুদ্দেসন্তি নিদানুদ্দেসং দস্সেতি. পুব্বে অৰিজ্জমানং পঞ্ঞাপেসীতি. ন কেৰলঞ্চ এতং, পুব্বে পঞ্ঞত্তম্পি পন পারাজিকাদিসিক্খাপদং সব্বং ভগৰা ‘‘তত্রিমে চত্তারো পারাজিকা ধম্মা উদ্দেসং আগচ্ছন্তী’’তিআদিনা পারাজিকুদ্দেসাদিৰসেন ৰিনযমাতিকং কত্ৰা নিদানুদ্দেসেন সহ সযমেৰ সঙ্গহেত্ৰা ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি পঞ্ঞাপেসীতি দট্ঠব্বং. তদেতং সব্বম্পি সন্ধায ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৩) ৰুত্তং.
১৩৬. এতং ৩৪ ৰেদিতব্বন্তি যস্মিং তস্মিং চাতুদ্দসে ৰা পন্নরসে ৰাতি এৰং অত্থজাতং.
সন্নিপাতানুজাননাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সীমানুজাননকথাৰণ্ণনা
১৩৮. ‘‘পুরত্থিমায দিসাযা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং. তস্সং পন দিসাযং নিমিত্তে অসতি যত্থ অত্থি, ততো পট্ঠায পঠমং ‘‘পুরত্থিমায অনুদিসায, দক্খিণায দিসাযা’’তিআদিনা সমন্তা ৰিজ্জমানট্ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৰা পুন ‘‘পুরত্থিমায অনুদিসাযা’’তি পঠমকিত্তিতং কিত্তেতুং ৰট্টতি, তীহি নিমিত্তেহি সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাযপি সীমায সম্মন্নিতব্বতো. তিক্খত্তুং সীমামণ্ডলং সম্বন্ধন্তেনাতি ৰিনযধরেন সযং একস্মিংযেৰ ঠানে ঠত্ৰা কেৰলং নিমিত্তকিত্তনৰচনেনেৰ সীমামণ্ডলং সমন্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং বন্ধন্তেনাতি অত্থো. তং তং নিমিত্তট্ঠানং অগন্ত্ৰাপি হি কিত্তেতুং ৰট্টতি. তিযোজনপরমায সীমায সমন্ততো তিক্খত্তুং অনুপরিগমনস্স একদিৰসেন দুক্করত্তা ৰিনযধরেন সযং অদিট্ঠম্পি পুব্বে ভিক্খূহি যথাৰৰত্থিতং নিমিত্তং ‘‘পাসাণো ভন্তে’’তিআদিনা কেনচি ৰুত্তানুসারেন সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তিআদিনা কিত্তেতুম্পি ৰট্টতি এৰ.
সুদ্ধপংসুপব্বতোতি ন কেনচি কতো সযংজাতোৰ ৰুত্তো. তথা সেসাপি. ইতরোপীতি সুদ্ধপংসুপব্বতাদিকোপি পব্বতো. হত্থিপ্পমাণতোতি এত্থ ভূমিতো উগ্গতপ্পদেসেন হত্থিপ্পমাণং গহেতব্বং. চতূহি ৰা তীহি ৰাতি সীমাভূমিযং চতূসু, তীসু ৰা দিসাসু ঠিতেহি. একিস্সা এৰ পন দিসায ঠিতেহি ততো বহূহিপি সম্মন্নিতুং ন ৰট্টতি. দ্ৰীহি পন দ্ৰীসু দিসাসু ঠিতেহিপি ন ৰট্টতি. তস্মাতি যস্মা একেন ন ৰট্টতি, তস্মা. তং বহিদ্ধা কত্ৰাতি কিত্তিতনিমিত্তস্স অসীমত্তা অন্তোসীমায করণং অযুত্তন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সচে’’তিআদি.
দ্ৰত্তিংসপলগুল়পিণ্ডপ্পমাণতা সণ্ঠানতো গহেতব্বা, ন তুলগণনাৰসেন, ভারতো পলপরিমাণঞ্চ মগধতুলায গহেতব্বং. সা চ লোকিযতুলায দ্ৰিগুণাতি ৰদন্তি. অতিমহন্তোপীতি ভূমিতো হত্থিপ্পমাণং অনুগ্গন্ত্ৰা হেট্ঠাভূমিযং ওতিণ্ণঘনতো অনেকযোজনপ্পমাণোপি. সচে হি ততো হত্থিপ্পমাণং কূটং উগ্গচ্ছতি, পব্বতসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি.
অন্তোসারানন্তি তস্মিং খণে তরুণতায সারে অৰিজ্জমানেপি পরিণামেন ভৰিস্সমানসারেপি সন্ধায ৰুত্তং. তাদিসানঞ্হি সূচিদণ্ডকপ্পমাণপরিণাহানং চতুপঞ্চমত্তম্পি ৰনং ৰট্টতি. অন্তোসারমিস্সকানন্তি অন্তোসারেহি রুক্খেহি সম্মিস্সানং. এতেন চ সাররুক্খমিস্সম্পি ৰনং ৰট্টতীতি দস্সেতি. চতুপঞ্চরুক্খমত্তম্পীতি সাররুক্খে সন্ধায ৰুত্তং. ৰনমজ্ঝে ৰিহারং করোন্তীতি রুক্খঘটায অন্তরে রুক্খে অচ্ছিন্দিত্ৰা ৰতিআদীহি ৰিহারপরিচ্ছেদং কত্ৰাৰ অন্তোরুক্খন্তরেসু এৰ পরিৰেণপণ্ণসালাদীনং করণৰসেন যথা অন্তোৰিহারম্পি ৰনমেৰ হোতি, এৰং ৰিহারং করোন্তীতি অত্থো. যদি হি সব্বং রুক্খং ছিন্দিত্ৰা ৰিহারং করেয্যুং, ৰিহারস্স অৰনত্তা তং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতং ৰনং একত্থ কিত্তেতব্বং সিযা. ইধ পন অন্তোপি ৰনত্তা ‘‘ৰনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. সচে হি তং কিত্তেন্তি, ‘‘নিমিত্তস্স উপরি ৰিহারো হোতী’’তিআদিনা অনন্তরে ৰুত্তদোসং আপজ্জতি. একদেসন্তি ৰনেকদেসং, রুক্খৰিরহিতট্ঠানে কতৰিহারস্স একপস্সে ঠিতৰনস্স একদেসন্তি অত্থো.
সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি ৰংসদণ্ডপ্পমাণো. লেখনিদণ্ডপ্পমাণোতি কেচি. মাতিকাট্ঠকথাযং পন অৰেভঙ্গিযৰিনিচ্ছযে ‘‘যো কোচি অট্ঠঙ্গুলসূচিদণ্ডকমত্তোপি ৰেল়ু…পে… গরুভণ্ড’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. দুব্বত্তসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তত্তা তনুতরো ৰেল়ুদণ্ডোতি চ সূচিদণ্ডোতি চ গহেতব্বং. ৰংসনল়কসরাৰাদীসূতি ৰেল়ুপব্বে ৰা নল়পব্বে ৰা কপল্লকাদিমত্তিকভাজনেসু ৰাতি অত্থো. তঙ্খণম্পীতি তরুণপোতকে অমিলাযিত্ৰা ৰিরুহনজাতিকে সন্ধায ৰুত্তং. যে পন পরিণতা সমূলং উদ্ধরিত্ৰা রোপিতাপি ছিন্নসাখা ৰিয মিলাযিত্ৰা চিরেন নৰমূলঙ্কুরুপ্পত্তিযা জীৰন্তি, মীযন্তিযেৰ ৰা, তাদিসে কিত্তেতুং ন ৰট্টতি. এতন্তি নৰমূলসাখানিগ্গমনং.
মজ্ঝেতি সীমায মহাদিসানং অন্তো. কোণন্তি সীমায চতূসু কোণেসু দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং মগ্গানং সম্বন্ধট্ঠানং. পরভাগে কিত্তেতুং ৰট্টতীতি তেসং চতুন্নং কোণানং বহি নিক্খমিত্ৰা ঠিতেসু মগ্গেসু একিস্সা দিসায একং, অঞ্ঞিস্সা দিসায চাপরন্তি এৰং চত্তারোপি মগ্গা চতূসু দিসাসু কিত্তেতুং ৰট্টতীতি অধিপ্পাযো. এৰং পন কিত্তিতমত্তেন কথং একাবদ্ধতা ৰিগচ্ছতীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি. পরতো গতট্ঠানেপি এতে এৰ তে চত্তারো মগ্গা. ‘‘চতূসু দিসাসু গচ্ছন্তী’’তি হি ৰুত্তং. তস্মা এত্থ কারণং ৰিচিনিতব্বং.
‘‘উত্তরন্তিযা ভিক্খুনিযা’’তি ইদঞ্চ পাল়িযং (পাচি. ৬৯২) ভিক্খুনীনং নদীপারগমনে নদিলক্খণস্স আগতত্তা ৰুত্তং. ভিক্খূনং অন্তরৰাসকতেমনমত্তম্পি ৰট্টতি এৰ. ‘‘নদিচতুক্কেপি এসেৰ নযো’’তি ইমিনা একত্থ কিত্তেত্ৰা অঞ্ঞত্থ পরতো গতট্ঠানেপি কিত্তেতুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. তেনেৰ চ ‘‘অস্সম্মিস্সনদিযো চতস্সোপি কিত্তেতুং ৰট্টতী’’তি অসম্মিস্স-গ্গহণং কতং. মূলেতি আদিকালে. নদিং ভিন্দিত্ৰাতি যথা উদকং অনিচ্ছন্তেহি কস্সকেহি মহোঘে নিৰত্তেতুং ন সক্কা, এৰং নদিকূলং ভিন্দিত্ৰা.
উক্খেপিমন্তি দীঘরজ্জুনা কুটেন উস্সিঞ্চনীযং.
অসম্মিস্সেহীতি সব্বদিসাসু ঠিতপব্বতেহি এৰ, পাসাণাদীসু অঞ্ঞতরেহি ৰা নিমিত্তন্তরাব্যৰহিতেহি. সম্মিস্সেহীতি একত্থ পব্বতো, অঞ্ঞত্থ পাসাণোতি এৰং ঠিতেহি অট্ঠহিপি. ‘‘নিমিত্তানং সতেনাপী’’তি ইমিনা একিস্সায এৰ দিসায বহুনিমিত্তানি ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পব্বতো ভন্তে. পুন পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো ভন্তে’’তিআদিনা কিত্তেতুং ৰট্টতীতি দস্সেতি. সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাতি তিকোণা. চতুরস্সাতি সমচতুরস্সা, মুদিঙ্গসণ্ঠানা পন আযতচতুরস্সা. এককোটিযং সঙ্কোচিতা, তদঞ্ঞায ৰিত্থিণ্ণা ৰা হোতীতি. সীমায উপচারং ঠপেত্ৰাতি আযতিং বন্ধিতব্বায সীমায নেসং ৰিহারানং পরিচ্ছেদতো বহি সীমন্তরিকপ্পহোনকং উপচারং ঠপেত্ৰা. বদ্ধা সীমা যেসু ৰিহারেসু, তে বদ্ধসীমা. পাটেক্কন্তি পচ্চেকং. বদ্ধসীমাসদিসানীতি যথা বদ্ধসীমাসু ঠিতা অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দাদিং অনপেক্খিত্ৰা পচ্চেকং কম্মং কাতুং লভন্তি, এৰং গামসীমাসু ঠিতাপীতি দস্সেতি. আগন্তব্বন্তি সামীচিমত্তৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘আগমনম্পী’’তিআদি.
পব্বজ্জূপসম্পদাদীনন্তি এত্থ ভণ্ডুকম্মাপুচ্ছনং সন্ধায পব্বজ্জাগহণং. একৰীসতি ভিক্খূতি নিসিন্নে সন্ধায ৰুত্তং. ইদঞ্চ কম্মারহেন সহ অব্ভানকারকানম্পি পহোনকত্থং ৰুত্তং. ‘‘নিমিত্তুপগা পাসাণা ঠপেতব্বা’’তি ইদং যথারুচিতট্ঠানে রুক্খনিমিত্তাদীনং দুল্লভতায ৰড্ঢিত্ৰা উভিন্নং বদ্ধসীমানং সঙ্করকরণতো চ পাসাণনিমিত্তস্স চ তদভাৰতো যত্থ কত্থচি আনেত্ৰা ঠপেতুং সুকরতায চ ৰুত্তং. তথা সীমন্তরিকপাসাণা ঠপেতব্বাতি এত্থাপি. চতুরঙ্গুলপ্পমাণাপীতি যথা খন্ধসীমাপরিচ্ছেদতো বহি নিমিত্তপাসাণানং চতুরঙ্গুলমত্তট্ঠানং সমন্তা নিগচ্ছতি, অৰসেসং ঠানং অন্তোখন্ধসীমায হোতিযেৰ, এৰং তেসুপি ঠপিতেসু চতুরঙ্গুলমত্তা সীমন্তরিকা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমন্তরিকপাসাণাতি সীমন্তরিকায ঠপিতনিমিত্তপাসাণা. তে পন কিত্তেন্তেন পদক্খিণতো অনুপরিযাযন্তেনেৰ কিত্তেতব্বা. কথং? খণ্ডসীমতো হি পচ্ছিমায দিসায পুরত্থাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘পুরত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা তথা উত্তরায দিসায দক্খিণাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘দক্খিণায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা তথা পুরত্থিমায দিসায পচ্ছিমাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘পচ্ছিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা তথা দক্খিণায দিসায উত্তরাভিমুখেন ঠত্ৰা ‘‘উত্তরায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৰা পুন পচ্ছিমায দিসায পুরত্থাভিমুখেন ঠত্ৰা পুরিমকিত্তিতং ৰুত্তনযেন পুন কিত্তেতব্বং. এৰং বহূনম্পি খণ্ডসীমানং সীমন্তরিকপাসাণা পচ্চেকং কিত্তেতব্বা. ততোতি পচ্ছা. অৰসেসনিমিত্তানীতি মহাসীমায বাহিরন্তরেসু অৰসেসনিমিত্তানি. উভিন্নম্পি ন কোপেন্তীতি উভিন্নম্পি কম্মং ন কোপেন্তি.
কুটিগেহেতি ভূমিযং কততিণকুটিযং. উদুক্খলন্তি উদুক্খলাৰাটসদিসখুদ্দকাৰাটং. নিমিত্তং ন কাতব্বন্তি তং রাজিং ৰা উদুক্খলং ৰা নিমিত্তং ন কাতব্বং. ইদঞ্চ যথাৰুত্তেসু নিমিত্তেসু অনাগতত্তেন ন ৰট্টতীতি সিদ্ধম্পি অৰিনস্সকসঞ্ঞায কোচি মোহেন নিমিত্তং করেয্যাতি দূরতোপি ৰিপত্তিপরিহারত্থং ৰুত্তং. এৰং উপরি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৰা’’তিআদীসুপি সিদ্ধমেৰত্থং পুনপ্পুনং কথনে কারণং ৰেদিতব্বং. সীমাৰিপত্তি হি উপসম্পদাদিসব্বকম্মৰিপত্তিমূলন্তি তস্সা সব্বং দ্ৰারং সব্বথা পিদহনৰসেন ৰত্তব্বং. সব্বং ৰত্ৰাৰ ইধ আচরিযা ৰিনিচ্ছযং ঠপেসুন্তি দট্ঠব্বং.
ভিত্তিন্তি ইট্ঠকদারুমত্তিকামযং. সিলামযায পন ভিত্তিযা নিমিত্তুপগং একং পাসাণং তংতংদিসায কিত্তেতুং ৰট্টতি. অনেকসিলাহি চিনিতং সকলভিত্তিং কিত্তেতুং ন ৰট্টতি ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি একৰচনেন ৰত্তব্বতো. অন্তোকুট্টমেৰাতি এত্থ অন্তোকুট্টেপি নিমিত্তানং ঠিতোকাসতো অন্তো এৰ সীমাতি গহেতব্বং. পমুখে নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৰাতি গব্ভাভিমুখেপি বহিপমুখে গব্ভৰিত্থারপ্পমাণে ঠানে পাসাণে ঠপেত্ৰা সম্মন্নিতব্বা. এৰঞ্হি গব্ভপমুখানং অন্তরে ঠিতকুট্টম্পি উপাদায অন্তো চ বহি চ চতুরস্সসণ্ঠানাৰ সীমা হোতি. বহীতি সকলস্স কুটিগেহস্স সমন্ততো বহি.
অন্তো চ বহি চ সীমা হোতীতি মজ্ঝে ঠিতভিত্তিযা সহ চতুরস্সসীমা হোতি.
‘‘উপরিপাসাদেযেৰ হোতী’’তি ইমিনা গব্ভস্স চ পমুখস্স চ অন্তরা ঠিতভিত্তিযা একত্তা তত্থ চ একৰীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসাভাৰেন হেট্ঠা ন ওতরতি, উপরিভিত্তি পন সীমট্ঠাৰ হোতীতি দস্সেতি. হেট্ঠিমতলে কুট্টোতি হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু ঠিতকুট্টো. সচে হি দ্ৰীসু, তীসু ৰা দিসাসু এৰ কুট্টো তিট্ঠেয্য, হেট্ঠা ন ওতরতি. হেট্ঠাপি ওতরতীতি চতুন্নম্পি ভিত্তীনং অন্তো ভিত্তীহি সহ একৰীসতিযা ভিক্খূনং পহোনকত্তা ৰুত্তং. ওতরমানা চ উপরিসীমপ্পমাণেন ওতরতি, চতুন্নং পন ভিত্তীনং বাহিরন্তরপরিচ্ছেদে হেট্ঠাভূমিভাগে উদকপরিযন্তং কত্ৰা ওতরতি. ন পন ভিত্তীনং বহি কেসগ্গমত্তম্পি ঠানং. পাসাদভিত্তিতোতি উপরিতলে ভিত্তিতো. ওতরণানোতরণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি উপরিসীমপ্পমাণস্স অন্তোগধানং হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু কুট্টানং তুলারুক্খেহি একসম্বন্ধতং তদন্তো পচ্ছিমসীমপ্পমাণতাদিঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. কিঞ্চাপেত্থ নিয্যূহকাদযো নিমিত্তানং ঠিতোকাসতায বজ্ঝমানক্খণে সীমা ন হোন্তি, বদ্ধায পন সীমায সীমট্ঠাৰ হোন্তীতি দট্ঠব্বা. পরিযন্তথম্ভানন্তি নিমিত্তগতপাসাণত্থম্ভে সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘উপরিমতলেন সম্বদ্ধো হোতী’’তি ইদং কুট্টানং অন্তরা সীমট্ঠানং থম্ভানং অভাৰতো ৰুত্তং. যদি হি ভৰেয্যুং, কুট্টে উপরিমতলেন অসম্বন্ধেপি সীমট্ঠত্থম্ভানং উপরি ঠিতো পাসাদো সীমট্ঠোৰ হোতি.
সচে পন বহূনং থম্ভপন্তীনং উপরি কতপাসাদস্স হেট্ঠা পথৰিযং সব্ববাহিরায থম্ভপন্তিযা অন্তো নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৰা সীমা বদ্ধা হোতি, এত্থ কথন্তি? এত্থাপি যং তাৰ সীমট্ঠত্থম্ভেহেৰ ধারিযমানানং তুলানং উপরিমতলং, সব্বং তং সীমট্ঠমেৰ, এত্থ ৰিৰাদো নত্থি. যং পন সীমট্ঠত্থম্ভপন্তিযা, অসীমট্ঠায বাহিরত্থম্ভপন্তিযা চ সমধুরং ধারিযমানানং তুলানং উপরিমতলং, তত্থ উপড্ঢং সীমাতি কেচি ৰদন্তি. সকলম্পি গামসীমাতি অপরে. বদ্ধসীমা এৰাতি অঞ্ঞে. তস্মা কম্মং করোন্তেহি গরুকে নিরাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৰা সব্বং তং আসঙ্কট্ঠানং সোধেত্ৰাৰ কম্মং কাতব্বং, সন্নিট্ঠানকারণং ৰা গৰেসিত্ৰা তদনুগুণং কাতব্বং.
তালমূলকপব্বতেতি তালক্খন্ধমূলসদিসে হেট্ঠা থূলো হুত্ৰা কমেন কিসো হুত্ৰা উগ্গতো হি তালসদিসো নাম হোতি. ৰিতানসণ্ঠানোতি অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানো. পণৰসণ্ঠানোতি মজ্ঝে তনুকো হেট্ঠা চ উপরি চ ৰিত্থিণ্ণো. হেট্ঠা ৰা মজ্ঝে ৰাতি মুদিঙ্গসণ্ঠানস্স হেট্ঠা, পণৰসণ্ঠানস্স মজ্ঝে.
সপ্পফণসদিসো পব্বতোতি সপ্পফণো ৰিয খুজ্জো, মূলট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ অৰনতসীসোতি অত্থো. আকাসপব্ভারন্তি ভিত্তিযা অপরিক্খিত্তপব্ভারং. সীমপ্পমাণোতি অন্তোআকাসেন সদ্ধিং পচ্ছিমসীমপ্পমাণো. ‘‘সো চ পাসাণো সীমট্ঠো’’তি ইমিনা ঈদিসেহি সুসিরপাসাণলেণকুট্টাদীহি পরিচ্ছিন্নে ভূমিভাগে এৰ সীমা পতিট্ঠাতি, ন অপরিচ্ছিন্নে. তে পন সীমট্ঠত্তা সীমা হোন্তি, ন সরূপেন সীমট্ঠমঞ্চাদি ৰিযাতি দস্সেতি. সচে পন সো সুসিরপাসাণো ভূমিং অনাহচ্চ আকাসগতোৰ ওলম্বতি, সীমা ন ওতরতি. সুসিরপাসাণা পন সযং সীমাপটিবদ্ধত্তা সীমা হোন্তি. কথং পন পচ্ছিমপ্পমাণরহিতেহি এতেহি সুসিরপাসাণাদীহি সীমা ন ওতরতীতি ইদং সদ্ধাতব্বন্তি? অট্ঠকথাপমাণতো.
অপিচেত্থ সুসিরপাসাণভিত্তিঅনুসারেন মূসিকাদীনং ৰিয সীমায হেট্ঠিমতলে ওতরণকিচ্চং নত্থি. হেট্ঠা পন পচ্ছিমসীমপ্পমাণে আকাসে দ্ৰঙ্গুলমত্তবহলেহি পাসাণভিত্তিআদীহিপি উপরিমতলং আহচ্চ ঠিতেহি সব্বসো, যেভুয্যেন ৰা পরিচ্ছিন্নে সতি উপরি বজ্ঝমানা সীমা তেহি পাসাণাদীহি অন্তরিতায তপ্পরিচ্ছিন্নায হেট্ঠাভূমিযাপি উপরিমতলেন সদ্ধিং একক্খণে পতিট্ঠাতি নদিপারসীমা ৰিয নদিঅন্তরিতেসু উভোসু তীরেসু, লেণাদীসু অপনীতেসুপি হেট্ঠা ওতিণ্ণা সীমা যাৰ সাসনন্তরধানা ন ৰিগচ্ছতি. পঠমং পন উপরি সীমায বদ্ধায পচ্ছা লেণাদীসু কতেসুপি হেট্ঠাভূমিযং সীমা ওতরতি এৰ. কেচি তং ন ইচ্ছন্তি. এৰং উভযত্থ পতিট্ঠিতা চ সা সীমা একাৰ হোতি গোত্তাদিজাতি ৰিয ব্যত্তিভেদেসূতি গহেতব্বং. সব্বা এৰ হি বদ্ধসীমা, অবদ্ধসীমা চ অত্তনো অত্তনো পকতিনিস্সযভূতে গামারঞ্ঞনদিআদিকে খেত্তে যথাপরিচ্ছেদং সব্বত্থ সাকল্যেন একস্মিং খণে ব্যাপিনী পরমত্থতো অৰিজ্জমানাপি তে তে নিস্সযভূতে পরমত্থধম্মে, তং তং কিরিযাৰিসেসম্পি ৰা উপাদায লোকিযেহি, সাসনিকেহি চ যথারহং একত্তেন পঞ্ঞত্ততায নিস্সযেকরূপা এৰ. তথা হি একো গামো অরঞ্ঞং নদী জাতস্সরো সমুদ্দোতি এৰং লোকে,
‘‘সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন (মহাৰ. ১৪৩). অগামকে চে, ভিক্খৰে, অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা একূপোসথা. সমন্তা উদকুক্খেপা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা একূপোসথা’’তি (মহাৰ. ১৪৭) –
আদিনা সাসনে চ একৰোহারো দিস্সতি. ন হি পরমত্থতো একস্স অনেকধম্মেসু ব্যাপনমত্থি. কসিণেকদেসাদিৰিকপ্পাসমানতায একত্তহানিতোতি অযং নো মতি.
অস্স হেট্ঠাতি সপ্পফণপব্বতস্স হেট্ঠা আকাসপব্ভারে. লেণস্সাতি লেণঞ্চে কতং, তস্স লেণস্সাতি অত্থো. তমেৰ পুন লেণং পঞ্চহি পকারেহি ৰিকপ্পেত্ৰা ওতরণানোতরণৰিনিচ্ছযং দস্সেতুং আহ ‘‘সচে পন হেট্ঠা’’তিআদি. তত্থ ‘‘হেট্ঠা’’তি ইমস্স ‘‘লেণং হোতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. হেট্ঠা লেণঞ্চ একস্মিং পদেসেতি আহ ‘‘অন্তো’’তি, পব্বতস্স অন্তো, পব্বতমূলেতি অত্থো. তমেৰ অন্তো-সদ্দং সীমাপরিচ্ছেদেন ৰিসেসেতুং ‘‘উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স পারতো’’তি ৰুত্তং. পব্বতপাদং পন অপেক্খিত্ৰা ‘‘ওরতো’’তি ৰত্তব্বেপি সীমানিস্সযং পব্বতগ্গং সন্ধায ‘‘পারতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ‘‘বহিলেণ’’ন্তি এত্থ বহি-সদ্দং ৰিসেসেন্তো ‘‘উপরিমস্স সীমাপরিচ্ছেদস্স ওরতো’’তি আহ. বহি সীমা ন ওতরতীতি এত্থ বহীতি পব্বতপাদে লেণং সন্ধায ৰুত্তং, লেণস্স বহিভূতে উপরিসীমাপরিচ্ছেদস্স হেট্ঠাভাগে সীমা ন ওতরতীতি অত্থো. অন্তো সীমাতি লেণস্স চ পব্বতপাদস্স চ অন্তো অত্তনো ওতরণারহট্ঠানে ন ওতরতীতি অত্থো. ‘‘বহি সীমা ন ওতরতি, অন্তো সীমা ন ওতরতী’’তি চেত্থ অত্তনো ওতরণারহট্ঠানে লেণাভাৰেন সীমায সব্বথা অনোতরণমেৰ দস্সিতন্তি গহেতব্বং. তত্থাপি অনোতরন্তী উপরি এৰ হোতীতি. ‘‘বহি পতিতং অসীমা’’তিআদিনা উপরিপাসাদাদীসু অথিরনিস্সযেসু ঠিতা সীমাপি তেসং ৰিনাসেন ৰিনস্সতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
পোক্খরণিং খণন্তি, সীমাযেৰাতি এত্থ সচে হেট্ঠা উমঙ্গনদিসীমপ্পমাণতো অনূনা পঠমমেৰ চ পৰত্তা হোতি. সীমা চ পচ্ছা বদ্ধা নদিতো উপরি এৰ হোতি, নদিং আহচ্চ পোক্খরণিযা চ খতায সীমা ৰিনস্সতীতি দট্ঠব্বং. হেট্ঠাপথৰিতলেতি অন্তরা ভূমিৰিৰরে.
সীমামাল়কেতি খণ্ডসীমঙ্গণে. ‘‘ৰটরুক্খো’’তি ইদং পারোহোপত্থম্ভেন অতিদূরম্পি গন্তুং সমত্থসাখাসমঙ্গিতায ৰুত্তং. সব্বরুক্খলতাদীনম্পি সম্বন্ধো ন ৰট্টতি এৰ. তেনেৰ নাৰারজ্জুসেতুসম্বন্ধোপি পটিক্খিত্তো. ততোতি সাখতো. মহাসীমায পথৰিতলন্তি এত্থ আসন্নতরম্পি গামসীমং অগ্গহেত্ৰা বদ্ধসীমায এৰ গহিতত্তা গামসীমাবদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসো নত্থি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযনিস্সিতভাৰেন পৰত্তিতোতি গহেতব্বং. যদি হি তাসম্পি সম্বন্ধদোসো ভৰেয্য, কথং গামসীমায বদ্ধসীমা সম্মন্নিতব্বা সিযা? যস্সা হি সীমায সদ্ধিং সম্বন্ধে দোসো ভৰেয্য, সা তত্থ বন্ধিতুমেৰ ন ৰট্টতি, বদ্ধসীমাউদকুক্খেপসীমাসু বদ্ধসীমা ৰিয, অত্তনো নিস্সযভূতগামসীমাদীসু উদকুক্খেপসীমা ৰিয চ. তেনেৰ ‘‘সচে পন রুক্খস্স সাখা ৰা ততো নিক্খন্তপারোহো ৰা বহিনদিতীরে ৰিহারসীমায ৰা গামসীমায ৰা পতিট্ঠিতো’’তিআদিনা (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) উদকুক্খেপসীমায অত্তনো অনিস্সযভূতগামসীমাদীহি এৰ সম্বন্ধদোসো দস্সিতো, ন নদিসীমাযং. এৰমিধাপীতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চত্থো উপরি পাকটো ভৰিস্সতি. আহচ্চাতি ফুসিত্ৰা.
মহাসীমং ৰা সোধেত্ৰাতি মহাসীমাগতানং সব্বেসং ভিক্খূনং হত্থপাসানযনবহিকরণাদিৰসেন সকলং মহাসীমং সোধেত্ৰা. এতেন সব্বৰিপত্তিযো মোচেত্ৰা পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানম্পি দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানং পচ্ছা রুক্খাদিসম্বন্ধেন উপ্পজ্জনকো ঈদিসো পাল়িমুত্তকো সম্ভেদদোসো অত্থীতি দস্সেতি. সো চ ‘‘ন, ভিক্খৰে, সীমায সীমা সম্ভিন্দিতব্বা’’তিআদিনা বদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থরণং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সীমং সম্মন্নন্তেন সীমন্তরিকং ঠপেত্ৰা সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি উভিন্নং (মহাৰ. ১৪৮) বদ্ধসীমানমন্তরা সীমন্তরিকং ঠপেত্ৰাৰ বন্ধিতুং অনুজানন্তেন সম্ভেদজ্ঝোত্থরণং ৰিয তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসিত্ৰা তিট্ঠনৰসেন বন্ধনম্পি ন ৰট্টতীতি সিদ্ধত্তা বদ্ধানম্পি তাসং পচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞং একরুক্খাদীহি ফুসিত্ৰা ঠানম্পি ন ৰট্টতীতি ভগৰতো অধিপ্পাযঞ্ঞূহি সঙ্গীতিকারকেহি নিদ্ধারিতো. বন্ধনকালে পটিক্খিত্তস্স সম্বন্ধদোসস্স অনুলোমেন অকপ্পিযানুলোমত্তা.
অযং পন সম্বন্ধদোসো – পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানং পচ্ছা সঞ্জাতত্তা বজ্ঝমানক্খণে ৰিয অসীমত্তং কাতুং ন সক্কোতি. তস্মা রুক্খাদিসম্বন্ধে অপনীতমত্তে তা সীমা পাকতিকা হোন্তি. যথা চাযং পচ্ছা ন ৰট্টতি, এৰং বজ্ঝমানক্খণেপি তাসং রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তা বন্ধিতুং ন ৰট্টতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন ‘‘মহাসীমং ৰা সোধেত্ৰাতি এত্থ মহাসীমাগতা ভিক্খূ যথা তং সাখং ৰা পারোহং ৰা কাযপটিবদ্ধেহি ন ফুসন্তি, এৰং সোধনমেৰ ইধাধিপ্পেতং, ন সকলসীমাসোধন’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং অট্ঠকথায ৰিরুজ্ঝনতো. তথা হি ‘‘মহাসীমায পথৰিতলং ৰা তত্থজাতরুক্খাদীনি ৰা আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি এৰং সাখাপারোহানং মহাসীমং ফুসিত্ৰা ঠানমেৰ সম্বন্ধদোসে কারণত্তেন ৰুত্তং, ন পন তত্থ ঠিতভিক্খূহি সাখাদীনং ফুসনং. যদি হি ভিক্খূনং সাখাদি ফুসিত্ৰা ঠানমেৰ কারণং সিযা, তস্স সাখং ৰা ততো নিগ্গতপারোহং ৰা মহাসীমায পৰিট্ঠং তত্রট্ঠো কোচি ভিক্খু ফুসিত্ৰা তিট্ঠতীতি ভিক্খুফুসনমেৰ ৰত্তব্বং সিযা. যঞ্হি তত্থ মহাসীমাসোধনে কারণং, তদেৰ তস্মিং ৰাক্যে পধানতো দস্সেতব্বং. ন হি আহচ্চ ঠিতমেৰ সাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতো ভিক্খু সোধেতব্বো আকাসট্ঠসাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতস্সাপি সোধেতব্বতো, কিং নিরত্থকেন আহচ্চট্ঠানৰচনেন. আকাসট্ঠসাখাসু চ ভিক্খুনো ফুসনমেৰ কারণত্তেন ৰুত্তং, সোধনঞ্চ তস্সেৰ ভিক্খুস্স হত্থপাসানযনাদিৰসেন সোধনং ৰুত্তং. ইধ পন ‘‘মহাসীমং সোধেত্ৰা’’তি সকলসীমাসাধারণৰচনেন সোধনং ৰুত্তং.
অপিচ সাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতভিক্খুমত্তসোধনে অভিমতে ‘‘মহাসীমায পথৰিতল’’ন্তি ৰিসেসসীমোপাদানং নিরত্থকং সিযা যত্থ কত্থচি অন্তমসো আকাসেপি ঠত্ৰা সাখাদিং ফুসিত্ৰা ঠিতস্স ৰিসোধেতব্বতো. ছিন্দিত্ৰা বহিট্ঠকা কাতব্বাতি তত্থ পতিট্ঠিতভাৰৰিযোজনৰচনতো চ ৰিসভাগসীমানং ফুসনেনেৰ সকলসীমাসোধনহেতুকো অট্ঠকথাসিদ্ধোযং একো সম্বন্ধদোসো অত্থেৰাতি গহেতব্বো. তেনেৰ উদকুক্খেপসীমাকথাযম্পি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ‘‘ৰিহারসীমায ৰা গামসীমায ৰা পতিট্ঠিতো’’তি চ ‘‘নদিতীরে পন খাণুকং কোট্টেত্ৰা তত্থ বদ্ধনাৰায ন ৰট্টতী’’তি চ ‘‘সচে পন সেতু ৰা সেতুপাদা ৰা বহিতীরে পতিট্ঠিতা, কম্মং কাতুং ন ৰট্টতী’’তি চ এৰং ৰিসভাগাসু গামসীমাসু সাখাদীনং ফুসনমেৰ সঙ্করদোসকারণত্তেন ৰুত্তং, ন ভিক্খুফুসনং. তথা হি ‘‘অন্তোনদিযং জাতরুক্খে বন্ধিত্ৰা কম্মং কাতব্ব’’ন্তি নদিযং নাৰাবন্ধনং অনুঞ্ঞাতং উদকুক্খেপনিস্সযত্তেন নদিসীমায সভাগত্তা. যদি হি ভিক্খূনং ফুসনমেৰ পটিচ্চ সব্বত্থ সম্বন্ধদোসো ৰুত্তো সিযা, নদিযম্পি বন্ধনং পটিক্খিপিতব্বং ভৰেয্য. তত্থাপি হি ভিক্খুফুসনং কম্মকোপকারণং হোতি, তস্মা সভাগসীমাসু পৰিসিত্ৰা ভূমিআদিং ফুসিত্ৰা ৰা অফুসিত্ৰা ৰা সাখাদিম্হি ঠিতে তং সাখাদিং ফুসন্তোৰ ভিক্খু সোধেতব্বো. ৰিসভাগসীমাসু পন সাখাদিম্হি ফুসিত্ৰা ঠিতে তং সাখাদিং অফুসন্তাপি সব্বে ভিক্খূ সোধেতব্বা. অফুসিত্ৰা ঠিতে পন তং সাখাদিং ফুসন্তোৰ ভিক্খু সোধেতব্বোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
যং পনেত্থ কেচি ‘‘বদ্ধসীমানং দ্ৰিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিয বদ্ধসীমাগামসীমানম্পি তদঞ্ঞাসম্পি সব্বাসং সমানসংৰাসকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তদুভযম্পি একসীমং ৰিয সোধেত্ৰা একত্থেৰ কম্মং কাতব্বং, অঞ্ঞত্থ কতং কম্মং ৰিপজ্জতি, নত্থেত্থ সভাগৰিসভাগভেদো’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, সভাগসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদদোসাভাৰস্স ৰিসভাগসীমানমেৰ তব্ভাৰস্স সুত্তসুত্তানুলোমাদিৰিনযনযেহি সিদ্ধত্তা. তথা হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি গামসীমাযমেৰ বদ্ধসীমং সম্মন্নিতুং অনুঞ্ঞাতং. তাসং নিস্সযনিস্সিতভাৰেন সভাগতা, সম্ভেদজ্ঝোত্থরণাদিদোসাভাৰো চ সুত্ততোৰ সিদ্ধো. বন্ধনকালে পন অনুঞ্ঞাতস্স সম্বন্ধস্স অনুলোমতো পচ্ছা সঞ্জাতরুক্খাদিসম্বন্ধোপি তাসং ৰট্টতি এৰ. ‘‘যং, ভিক্খৰে…পে… কপ্পিযং অনুলোমেতি অকপ্পিযং পটিবাহতি. তং ৰো কপ্পতী’’তি (মহাৰ. ৩০৫) ৰুত্তত্তা. এৰং তাৰ বদ্ধসীমাগামসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৰো চ সুত্তসুত্তানুলোমতো সিদ্ধো. ইমিনা এৰ নযেন অরঞ্ঞসীমাসত্তব্ভন্তরসীমানং, নদিআদিউদকুক্খেপসীমানঞ্চ সুত্তসুত্তানুলোমতো অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৰো চ সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো.
বদ্ধসীমায পন অঞ্ঞায বদ্ধসীমায, নদিআদিসীমাসু চ বন্ধিতুং পটিক্খেপসিদ্ধিতো চেৰ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তরসীমানং নদিআদীসু এৰ কাতুং নিযমনসুত্তসামত্থিযেন বদ্ধসীমাগামসীমাদীসু করণপটিক্খেপসিদ্ধিতো চ তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসভাগতা, উপ্পত্তিক্খণে, পচ্ছা চ রুক্খাদীহি সম্ভেদাদিদোসসম্ভৰো চ ৰুত্তনযেন সুত্তসুত্তানুলোমতো চ সিজ্ঝন্তি. তেনেৰ অট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৮) ৰিসভাগসীমানমেৰ ৰটরুক্খাদিৰচনেহি সম্বন্ধদোসং দস্সেত্ৰা সভাগানং বদ্ধসীমাগামসীমাদীনং সম্বন্ধদোসো ন দস্সিতো, ন কেৰলঞ্চ ন দস্সিতো, অথ খো তাসং সভাগসীমানং রুক্খাদিসম্বন্ধেপি দোসাভাৰো পাল়িঅট্ঠকথাসু ঞাপিতো এৰ. তথা হি পাল়িযং ‘‘পব্বতনিমিত্তং পাসাণনিমিত্তং ৰননিমিত্তং রুক্খনিমিত্ত’’ন্তিআদিনা ৰড্ঢনকনিমিত্তানি অনুঞ্ঞাতানি. তেন নেসং রুক্খাদীনং নিমিত্তানং ৰড্ঢনেপি বদ্ধসীমাগামসীমানং সঙ্করদোসাভাৰো ঞাপিতোৰ হোতি. দ্ৰিন্নং পন বদ্ধসীমানং ঈদিসো সম্বন্ধো ন ৰট্টতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘একরুক্খোপি চ দ্ৰিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতি, সো পন ৰড্ঢন্তো সীমাসঙ্করং করোতি, তস্মা ন কাতব্বো’’তি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিযোজনপরমং সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি ৰচনতোপি চাযং ঞাপিতো. তিযোজনপরমায হি সীমায সমন্তা পরিযন্তেসু রুক্খলতাগুম্বাদীহি বদ্ধসীমাগামসীমানং নিযমেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধস্স সম্ভৰতো ‘‘ঈদিসং সম্বন্ধনং ৰিনাসেত্ৰাৰ সীমা সম্মন্নিতব্বা’’তি অট্ঠকথাযম্পি ন ৰুত্তং.
যদি চেত্থ রুক্খাদিসম্বন্ধেন কম্মৰিপত্তি ভৰেয্য, অৰস্সমেৰ ৰত্তব্বং সিযা. ৰিপত্তিপরিহারত্থঞ্হি আচরিযা নিরাসঙ্কট্ঠানেসুপি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৰা’’তিআদিনা সিদ্ধমেৰত্থং পুনপ্পুনং অৰোচুং. ইধ পন ‘‘ৰনমজ্ঝে ৰিহারং করোন্তি, ৰনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তিআদিরুক্খলতাদীহি নিরন্তরে ৰনমজ্ঝেপি সীমাবন্ধনমেৰ অৰোচুং. তথা থম্ভানং উপরি কতপাসাদাদীসু হেট্ঠা থম্ভাদীহি একাবদ্ধেসু উপরিমতলাদীসু সীমাবন্ধনং বহুধা ৰুত্তং. তস্মা বদ্ধসীমাগামসীমানং রুক্খাদিসম্বন্ধো তেহি মুখতোৰ ৰিহিতো. অপিচ গামসীমানম্পি পাটেক্কং বদ্ধসীমাসদিসতায একিস্সা গামসীমায কম্মং করোন্তেহি দব্বতিণমত্তেনাপি সম্বন্ধা গামন্তরপরম্পরা অরঞ্ঞনদিসমুদ্দা চ সোধেতব্বাতি সকলদীপং সোধেত্ৰাৰ কাতব্বং সিযা. এৰং পন অসোধেত্ৰা পঠমমহাসঙ্গীতিকালতো পভুতি কতানং উপসম্পদাদিকম্মানং, সীমাসম্মুতীনঞ্চ ৰিপজ্জনতো সব্বেসম্পি ভিক্খূনং অনুপসম্পন্নসঙ্কাপসঙ্গো চ দুন্নিৰারো হোতি. ন চেতং যুত্তং. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ ৰিসভাগসীমানমেৰ রুক্খাদীহি সম্বন্ধদোসো, ন বদ্ধসীমাগামসীমাদীনং সভাগসীমানন্তি গহেতব্বং.
মহাসীমাসোধনস্স দুক্করতায খণ্ডসীমাযমেৰ যেভুয্যেন সঙ্ঘকম্মকরণন্তি আহ ‘‘সীমামাল়কে’’তিআদি. মহাসঙ্ঘসন্নিপাতে পন খণ্ডসীমায অপ্পহোনকতায মহাসীমায কম্মে করিযমানেপি অযং নযো গহেতব্বোৰ.
‘‘উক্খিপাপেত্ৰা’’তি ইমিনা কাযপটিবদ্ধেনপি সীমং ফুসন্তো সীমট্ঠোৰ হোতীতি দস্সেতি. পুরিমনযেপীতি খণ্ডসীমতো মহাসীমং পৰিট্ঠসাখানযেপি. সীমট্ঠরুক্খসাখায নিসিন্নো সীমট্ঠোৰ হোতীতি আহ ‘‘হত্থপাসমেৰ আনেতব্বো’’তি. এত্থ চ রুক্খসাখাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধাসু এতাসু খন্ধসীমাযং তযো ভিক্খূ, মহাসীমাযং দ্ৰেতি এৰং দ্ৰীসু সীমাসু সীমন্তরিকং অফুসিত্ৰা, হত্থপাসঞ্চ অৰিজহিত্ৰা ঠিতেহি পঞ্চহি ভিক্খূহি উপসম্পদাদিকম্মং কাতুং ৰট্টতীতি কেচি ৰদন্তি. তং ন যুত্তং ‘‘নানাসীমায ঠিতচতুত্থো কম্মং করেয্য, অকম্মং, ন চ করণীয’’ন্তিআদি (মহাৰ. ৩৮৯) ৰচনতো. তেনেৰেত্থাপি মহাসীমং সোধেত্ৰা মাল়কসীমাযমেৰ কম্মকরণং ৰিহিতং. অঞ্ঞথা ভিন্নসীমট্ঠতায তত্রট্ঠস্স গণপূরকত্তাভাৰা কম্মকোপোৰ হোতীতি.
যদি এৰং কথং ছন্দপারিসুদ্ধিআহরণৰসেন মহাসীমাসোধনন্তি? তম্পি ৰিনযঞ্ঞূ ন ইচ্ছন্তি, হত্থপাসানযনবহিসীমাকরণৰসেনেৰ পনেত্থ সোধনং ইচ্ছন্তি, দিন্নস্সাপি ছন্দস্স অনাগমনেন মহাসীমট্ঠো কম্মং কোপেতীতি. যদি চস্স ছন্দাদি নাগচ্ছতি, কথং সো কম্মং কোপেস্সতীতি? দ্ৰিন্নং ৰিসভাগসীমানং সম্বন্ধদোসতো. সো চ সম্বন্ধদোসো অট্ঠকথাৰচনপ্পমাণতো. ন হি ৰিনযে সব্বত্থ যুত্তি সক্কা ঞাতুং বুদ্ধগোচরত্তাতি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘সচে দ্ৰেপি সীমাযো পূরেত্ৰা নিরন্তরং ঠিতেসু ভিক্খূসু কম্মং করোন্তেসু একিস্সা এৰ সীমায গণো চ উপসম্পদাপেক্খো চ অনুস্সাৰকো চ একতো তিট্ঠতি, কম্মং সুকতমেৰ হোতি. সচে পন কম্মারহো ৰা অনুস্সাৰকো ৰা সীমন্তরট্ঠো হোতি, কম্মং ৰিপজ্জতী’’তি ৰদন্তি, তঞ্চ বদ্ধসীমাগামসীমাদিসভাগসীমাসু এৰ যুজ্জতি, যাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধেসুপি দোসো নত্থি. যাসু পন অত্থি, ন তাসু ৰিসভাগসীমাসু রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি একত্থ ঠিতো ইতরট্ঠানং কম্মং কোপেতি এৰ অট্ঠকথাযং সামঞ্ঞতো সোধনস্স ৰুত্তত্তাতি অম্হাকং খন্তি. ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
ন ওতরতীতি পণৰসণ্ঠানপব্বতাদীসু হেট্ঠা পমাণরহিতট্ঠানং ন ওতরতি. কিঞ্চাপি পনেত্থ বজ্ঝমানক্খণে উদ্ধম্পি পমাণরহিতং পব্বতাদীনি নারোহতি, তথাপি তং পচ্ছা সীমট্ঠতায সীমা হোতি. হেট্ঠা পণৰসণ্ঠানাদি পন উপরি বদ্ধাযপি সীমায সীমাসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি, তস্স ৰসেন ন ওতরতীতি ৰুত্তং, ইতরথা ওরোহণারোহণানং সাধারণৰসেন ‘‘ন ওতরতী’’তিআদিনা ৰত্তব্বতো. যং কিঞ্চীতি নিট্ঠিতসীমায উপরি জাতং ৰিজ্জমানং পুব্বে ঠিতং, পচ্ছা সঞ্জাতং, পৰিট্ঠঞ্চ যংকিঞ্চি সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকং সব্বম্পীতি অত্থো. অন্তোসীমায হি হত্থিক্খন্ধাদিসৰিঞ্ঞাণকেসু নিসিন্নোপি ভিক্খু সীমট্ঠোৰ হোতি. ‘‘বদ্ধসীমাযা’’তি ইদঞ্চ পকরণৰসেন উপলক্খণতো ৰুত্তং. অবদ্ধসীমাসুপি সব্বাসু ঠিতং তং সীমাসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি.
একসম্বদ্ধেন গতন্তি রুক্খলতাদিতত্রজাতমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তাদিসম্পি ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি. যং পন ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৰা ‘‘ততো আগত’’ন্তি ৰা ৰত্তুং অসক্কুণেয্যং উভোসু বদ্ধসীমাগামসীমাসু, উদকুক্খেপনদিআদীসু চ তিরিযং পতিতরজ্জুদণ্ডাদি, তত্থ কিং কাতব্বন্তি? এত্থ পন বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতভাগো বদ্ধসীমা, অবদ্ধগামসীমায পতিট্ঠিতভাগো গামসীমা তদুভযসীমট্ঠপব্বতাদি ৰিয. বদ্ধসীমতো উট্ঠিতৰটরুক্খস্স পারোহে, গামসীমায গামসীমতো উট্ঠিতৰটরুক্খস্স পারোহে চ বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতেপি এসেৰ নযো. মূলপতিট্ঠিতকালতো হি পট্ঠায ‘‘ইতো গতং, ততো আগত’’ন্তি ৰত্তুং অসক্কুণেয্যতো সো ভাগো যথাপৰিট্ঠসীমাসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি, তেসং রুক্খপারোহানং অন্তরা পন আকাসট্ঠসাখা ভূমিযং সীমাপরিচ্ছেদপ্পমাণেন তদুভযসীমা হোতীতি কেচি ৰদন্তি. যস্মা পনস্স সাখায পারোহো পৰিট্ঠসীমায পথৰিযং মূলেহি পতিট্ঠহিত্ৰাপি যাৰ সাখং ৰিনা ঠাতুং ন সক্কোতি, তাৰ মূলসীমট্ঠতং ন ৰিজহতি. যদা পন ৰিনা ঠাতুং সক্কোতি, তদাপি পারোহমত্তমেৰ পৰিট্ঠসীমট্ঠতং সমুপেতি. তস্মা সব্বোপি আকাসট্ঠসাখাভাগো পুরিমসীমট্ঠতং ন ৰিজহতি, ততো আগতভাগস্স অৰিজহিতত্তাতি অম্হাকং খন্তি. উদকুক্খেপনদিআদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ চ ৰিসভাগসীমায এৰং পৰিট্ঠে সকলসীমাসোধনং, সভাগায পৰিট্ঠে ফুসিত্ৰা ঠিতমত্তভিক্খুসোধনঞ্চ সব্বং পুব্বে ৰুত্তনযমেৰ.
১৪০. পারযতীতি অজ্ঝোত্থরতি, নদিযা উভোসু তীরেসু পতিট্ঠমানা সীমা নদিঅজ্ঝোত্থরা নাম হোতীতি আহ ‘‘নদিংঅজ্ঝোত্থরমান’’ন্তি. অন্তোনদিযঞ্হি সীমা ন ওতরতি. নদিলক্খণে পন অসতি ওতরতি, সা চ তদা নদিপারসীমা ন হোতীতি আহ ‘‘নদিযা লক্খণং নদিনিমিত্তে ৰুত্তনযমেৰা’’তি. অস্সাতি ভৰেয্য. অৰস্সং লব্ভনেয্যা পন ধুৰনাৰাৰ হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ন নাৰাযা’’তি ইমিনা নাৰং ৰিনাপি সীমা বদ্ধা সুবদ্ধা এৰ হোতি, আপত্তিপরিহারত্থা নাৰাতি দস্সেতি.
রুক্খসঙ্ঘাটমযোতি অনেকরুক্খে একতো ঘটেত্ৰা কতসেতু. রুক্খং ছিন্দিত্ৰা কতোতি পাঠসেসো. ‘‘সব্বনিমিত্তানং অন্তো ঠিতে ভিক্খূ হত্থপাসগতে কত্ৰা’’তি ইদং উভিন্নং তীরানং একগামখেত্তভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. পব্বতসণ্ঠানাতি একতো উগ্গতদীপসিখরত্তা ৰুত্তং.
সীমানুজাননকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপোসথাগারাদিকথাৰণ্ণনা
১৪১. সমূহনিত্ৰাতি ৰিনাসেত্ৰা, উদ্ধরিত্ৰাতি অত্থো. ইদঞ্চ আপত্তিপরিহারত্থং ৰুত্তং.
১৪২. যানি কানিচীতি ইধ নিমিত্তানং সীমায পাল়িযং সরূপতো অৰুত্তত্তা ৰুত্তং.
উপোসথাগারাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰিপ্পৰাসসীমানুজাননকথাৰণ্ণনা
১৪৩. অট্ঠারসাতি অন্ধকৰিন্দৰিহারম্পি উপাদায ৰুচ্চতি. নেসং সীমাতি তেসু মহাৰিহারেসু. ‘‘মন’’ন্তি ইমস্স ৰিৰরণং ঈসকন্তি, ঈসকং ৰুল়্হোতি অত্থো. ইমমেৰত্থং দস্সেতুং ‘‘অপ্পত্তৰুল়্হভাৰো অহোসী’’তি ৰুত্তং. অমনসিকরোন্তোতি ইদ্ধিযা অনতিক্কমস্স কারণং ৰুত্তং.
১৪৪. সোতি ভিক্খুনিসঙ্ঘো. দ্ৰেপীতি দ্ৰে সমানসংৰাসঅৰিপ্পৰাসাযো. অৰিপ্পৰাসসীমাতি মহাসীমং সন্ধায ৰদতি. তত্থেৰ যেভুয্যেন অৰিপ্পৰাসাতি.
‘‘অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপী’’তি ইদং মহাসীমায ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানত্তং, তস্সা বাহিরপরিচ্ছেদঞ্চ অজানন্তানং ৰসেন ৰুত্তং. এৰং অজানন্তেহিপি অন্তোসীমায ঠত্ৰা কম্মৰাচায কতায সা সীমা সমূহতাৰ হোতীতি আহ ‘‘সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি. নিরাসঙ্কট্ঠানেতি খণ্ডসীমারহিতট্ঠানে. ইদঞ্চ মহাসীমায ৰিজ্জমানাযপি কম্মকরণসুখত্থং খণ্ডসীমা ইচ্ছিতাতি তং চেতিযঙ্গণাদিবহুসন্নিপাতট্ঠানে ন বন্ধতীতি ৰুত্তং. তত্থাপি সা বদ্ধা সুবদ্ধা এৰ মহাসীমা ৰিয. ‘‘পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৰা’’তি ইদং খণ্ডসীমায অসমূহতত্তা, তস্সা অৰিজ্জমানত্তস্স অজাননতো চ মহাসীমাবন্ধনং সন্ধায ৰুত্তং. খণ্ডসীমং পন নিরাসঙ্কট্ঠানে বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তেৰ. সীমাসম্ভেদং কত্ৰাতি খণ্ডসীমায ৰিজ্জমানপক্খে সীমায সীমং অজ্ঝোত্থরণসম্ভেদং কত্ৰা অৰিজ্জমানপক্খেপি সম্ভেদসঙ্কায অনিৰত্তনেন সম্ভেদসঙ্কং কত্ৰা. অৰিহারং করেয্যুন্তি সঙ্ঘকম্মানারহং করেয্যুং. পুব্বে হি চেতিযঙ্গণাদিনিরাসঙ্কট্ঠানে কম্মং কাতুং সক্কা, ইদানি তম্পি ৰিনাসিতন্তি অধিপ্পাযো. ন সমূহনিতব্বাতি খণ্ডসীমং অজানন্তেহি ন সমূহনিতব্বা. উভোপি ন জানন্তীতি উভিন্নং পদেসনিযমং ৰা তাসং দ্ৰিন্নম্পি ৰা অঞ্ঞতরায ৰা ৰিজ্জমানতং ৰা অৰিজ্জমানতং ৰা ন জানন্তি, সব্বত্থ সঙ্কা এৰ হোতি. ‘‘নেৰ সমূহনিতুং, ন বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তী’’তি ইদং নিরাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৰা সমূহনিতুং সক্কোন্তোপি মহাসীমং পটিবন্ধিতুং ন সক্কোন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘ন চ সক্কা…পে… কম্মৰাচং কাতু’’ন্তি ইদং সীমাবন্ধনকম্মৰাচং সন্ধায ৰুত্তং. তস্মাতি যস্মা বন্ধিতুং ন সক্কা, তস্মা ন সমূহনিতব্বাতি অত্থো.
কেচি পন ‘‘ঈদিসেসু ৰিহারেসু ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৰা ৰিহারকোটিতো পট্ঠায ৰিহারপরিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে নিরন্তরং ঠত্ৰা পঠমং অৰিপ্পৰাসসীমং, ততো সমানসংৰাসকসীমঞ্চ সমূহননৰসেন সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৰিহারে খণ্ডসীমায, মহাসীমাযপি ৰা ৰিজ্জমানত্তে সতি অৰস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৰ অৰসিস্সেয্য. ন হেত্থ সীমায, তপ্পরিচ্ছেদস্স ৰা জাননং অঙ্গং. সীমায পন অন্তোঠানং, ‘‘সমূহনিস্সামা’’তি কম্মৰাচায করণঞ্চেত্থ অঙ্গং. অট্ঠকথাযং ‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৰিপ্পৰাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৰ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’তি এৰং মহাসীমায পরিচ্ছেদস্স অজাননেপি সমূহনস্স ৰুত্তত্তা. গামসীমায এৰ চ অৰসিট্ঠায তত্থ যথারুচি দুৰিধম্পি সীমং বন্ধিতুঞ্চেৰ উপসম্পদাদিকম্মং কাতুঞ্চ ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং যুত্তং ৰিয দিস্সতি. ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
অৰিপ্পৰাসসীমানুজাননকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
গামসীমাদিকথাৰণ্ণনা
১৪৭. পাল়িযং ‘‘অসম্মতায, ভিক্খৰে, সীমাযা’’তিআদিনা গামসীমা এৰ বদ্ধসীমায খেত্তং, অরঞ্ঞনদিআদযো ৰিয সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপাদীনং. সা চ গামসীমা বদ্ধসীমাৰিরহিতট্ঠানে সযমেৰ সমানসংৰাসা হোতীতি দস্সেতি. যা তস্স ৰা গামস্স গামসীমাতি এত্থ গামসীমাপরিচ্ছেদস্স অন্তো চ বহি চ খেত্তৰত্থুঅরঞ্ঞপব্বতাদিকং সব্বং গামখেত্তং সন্ধায ‘‘গামস্সা’’তি ৰুত্তং, ন অন্তরঘরমেৰ. তস্মা তস্স সকলস্স গামখেত্তস্স সম্বন্ধনীযা গামসীমাতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. যো হি সো অন্তরঘরখেত্তাদীসু অনেকেসু ভূমিভাগেসু ‘‘গামো’’তি একত্তেন লোকজনেহি পঞ্ঞত্তো গামৰোহারো, সোৰ ইধ ‘‘গামসীমা’’তিপি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো, গামো এৰ হি গামসীমা. ইমিনাৰ নযেন উপরি অরঞ্ঞং নদী সমুদ্দো জাতস্সরোতি এৰং তেসু ভূমিপ্পদেসেসু একত্তেন লোকজনপঞ্ঞত্তানমেৰ অরঞ্ঞাদীনং অরঞ্ঞসীমাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. লোকে পন গামসীমাদিৰোহারো গামাদীনং মরিযাদাযমেৰ ৰত্তুং ৰট্টতি, ন গামখেত্তাদীসু সব্বত্থ. সাসনে পন তে গামাদযো ইতরনিৰত্তিঅত্থেন সযমেৰ অত্তনো মরিযাদাতি কত্ৰা গামো এৰ গামসীমা, অরঞ্ঞমেৰ অরঞ্ঞসীমা…পে… সমুদ্দো এৰ সমুদ্দসীমাতি সীমাৰোহারেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
‘‘নিগমস্স ৰা’’তি ইদং গামসীমপ্পভেদং সব্বং উপলক্খণৰসেন দস্সেতুং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘নগরম্পি গহিতমেৰা’’তি. ‘‘বলিং লভন্তী’’তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং, ‘‘অযং গামো এত্তকো করীসভাগো’’তিআদিনা পন রাজপণ্ণেসু আরোপিতেসু ভূমিভাগেসু যস্মিং যস্মিং তল়াকমাতিকাসুসানপব্বতাদিকে পদেসে বলিং ন গণ্হন্তি, সোপি গামসীমা এৰ. রাজাদীহি পরিচ্ছিন্নভূমিভাগো হি সব্বোৰ ঠপেত্ৰা নদিলোণিজাতস্সরে গামসীমাতি ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘পরিচ্ছিন্দিত্ৰা রাজা কস্সচি দেতী’’তি. সচে পন তত্থ রাজা কঞ্চি পদেসং গামন্তরেন যোজেতি, সো পৰিট্ঠগামসীমতং এৰ ভজতি, নদিজাতস্সরেসু ৰিনাসেত্ৰা তল়াকাদিভাৰং ৰা পূরেত্ৰা খেত্তাদিভাৰং ৰা পাপিতেসুপি এসেৰ নযো.
যে পন গামা রাজচোরাদিভযপীল়িতেহি মনুস্সেহি ছড্ডিতা চিরম্পি নিম্মনুস্সা তিট্ঠন্তি, সমন্তা পন গামা সন্তি, তেপি পাটেক্কং গামসীমাৰ. তেসু হি রাজানো সমন্তগামৰাসীহি কসাপেত্ৰা ৰা যেহি কেহিচি কসিতট্ঠানং লিখিত্ৰা ৰা বলিং গণ্হন্তি, অঞ্ঞেন ৰা গামেন একীভাৰং ৰা উপনেন্তি. যে পন গামা রাজূহিপি পরিচ্চত্তা গামখেত্তানন্তরিকা মহারঞ্ঞেন একীভূতা, তে অগামকারঞ্ঞসীমতং পাপুণন্তি, পুরিমা গামসীমা ৰিনস্সতি. রাজানো পন একস্মিং অরঞ্ঞাদিপ্পদেসে মহন্তং গামং কত্ৰা অনেকসহস্সানি কুলানি ৰাসাপেত্ৰা তত্থ ৰাসীনং ভোগগামাতি সমন্তা ভূতগামে পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দেন্তি. পুরাণনামং, পন পরিচ্ছেদঞ্চ ন ৰিনাসেন্তি, তেপি পচ্চেকং গামসীমা এৰ. এত্তাৰতা পুরিমগামসীমত্তং ন ৰিজহন্তি. সা চ ইতরা চাতিআদি ‘‘সমানসংৰাসা একূপোসথা’’তি পাল়িপদস্স অধিপ্পাযৰিৰরণং. তত্থ হি সা চ রাজিচ্ছাৰসেন পরিৰত্তিত্ৰা সমুপ্পন্না অভিনৰা, ইতরা চ অপরিৰত্তা পকতিগামসীমা, যথা বদ্ধসীমায সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি, এৰমেতাপি সব্বকম্মারহতাসদিসেন বদ্ধসীমাসদিসা, সা সমানসংৰাসা একূপোসথাতি অধিপ্পাযো. সামঞ্ঞতো ‘‘বদ্ধসীমাসদিসা’’তি ৰুত্তে তিচীৰরাৰিপ্পৰাসসীমং বদ্ধসীমং এৰ মঞ্ঞন্তীতি তংসদিসতানিৰত্তনমুখেন উপরি সত্তব্ভন্তরসীমায তংসদিসতাপি অত্থীতি দস্সননযস্স ইধেৰ পসঙ্গং দস্সেতুং ‘‘কেৰল’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
ৰিঞ্ঝাটৰিসদিসে অরঞ্ঞেতি যত্থ ‘‘অসুকগামস্স ইদং খেত্ত’’ন্তি গামৰোহারো নত্থি, যত্থ চ ন কসন্তি ন ৰপন্তি, তাদিসে অরঞ্ঞে. মচ্ছবন্ধানং অগমনপথা নিম্মনুস্সাৰাসা সমুদ্দন্তরদীপকাপি এত্থেৰ সঙ্গয্হন্তি. যং যঞ্হি অগামখেত্তভূতং নদিসমুদ্দজাতস্সরৰিরহিতং পদেসং, তং সব্বং অরঞ্ঞসীমাতি ৰেদিতব্বং. সা চ সত্তব্ভন্তরসীমং ৰিনাৰ সযমেৰ সমানসংৰাসা বদ্ধসীমাসদিসা. নদিআদিসীমাসু ৰিয সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি. নদিসমুদ্দজাতস্সরানং তাৰ অট্ঠকথাযং ‘‘অত্তনো সভাৰেনেৰ বদ্ধসীমাসদিসা’’তিআদিনা ৰুত্তত্তা সীমতা সিদ্ধা. অরঞ্ঞস্স পন সীমতা কথন্তি? সত্তব্ভন্তরসীমানুজাননসুত্তাদিসামত্থিযতো. যথা হি গামসীমায ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং বহূ বদ্ধসীমাযো অনুঞ্ঞাতা, তাসঞ্চ দ্ৰিন্নমন্তরা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্ভেদত্থং সীমন্তরিকা অনুঞ্ঞাতা, এৰমিধারঞ্ঞেপি সত্তব্ভন্তরসীমা. তাসঞ্চ দ্ৰিন্নং অন্তরা সীমন্তরিকায পাল়িঅট্ঠকথাসুপি ৰিধানসামত্থিযতো অরঞ্ঞস্সপি সভাৰেনেৰ নদিআদীনং ৰিয সীমাভাৰো তত্থ ৰগ্গকম্মপরিহারত্থমেৰ সত্তব্ভন্তরসীমায অনুঞ্ঞাতত্তাৰ সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো. তত্থ সীমাযমেৰ হি ঠিতা সীমট্ঠানং ৰগ্গকম্মং করোন্তি, ন অসীমাযং আকাসে ঠিতা ৰিয আকাসট্ঠানং. এৰমেৰ হি সামত্থিযং গহেত্ৰা ‘‘সব্বা, ভিক্খৰে, নদী অসীমা’’তিআদিনা পটিক্খিত্তবদ্ধসীমানম্পি নদিসমুদ্দজাতস্সরানং অত্তনো সভাৰেনেৰ সীমাভাৰো অট্ঠকথাযং ৰুত্তোতি গহেতব্বো.
অথস্স ঠিতোকাসতোতি অস্স ভিক্খুস্স ঠিতোকাসতো. সচেপি হি ভিক্খুসহস্সং তিট্ঠতি, তস্স ঠিতোকাসস্স বাহিরন্ততো পট্ঠায ভিক্খূনং ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং সীমাপেক্খায উপ্পন্নায তায সহ সযমেৰ সঞ্জাতা সত্তব্ভন্তরসীমা সমানসংৰাসাতি অধিপ্পাযো. যত্থ পন খুদ্দকে অরঞ্ঞে মহন্তেহি ভিক্খূহি পরিপুণ্ণতায ৰগ্গকম্মসঙ্কাভাৰেন সত্তব্ভন্তরসীমাপেক্খা নত্থি, তত্থ সত্তব্ভন্তরসীমা ন উপ্পজ্জতি, কেৰলারঞ্ঞসীমাযমেৰ, তত্থ সঙ্ঘেন কম্মং কাতব্বং. নদিআদীসুপি এসেৰ নযো. ৰক্খতি হি ‘‘সচে নদী নাতিদীঘা হোতি, পভৰতো পট্ঠায যাৰ মুখদ্ৰারা সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতি, উদকুক্খেপসীমাকম্মং নত্থী’’তিআদি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭). ইমিনা এৰ চ ৰচনেন ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং সীমাপেক্খায সতি এৰ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তরসীমা উপ্পজ্জন্তি, নাসতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন ‘‘সমন্তা অব্ভন্তরং মিনিত্ৰা পরিচ্ছেদকরণেনেৰ সীমা সঞ্জাযতি, ন সযমেৰা’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. যদি হি অব্ভন্তরপরিচ্ছেদকরণপ্পকারেন সীমা উপ্পজ্জেয্য, অবদ্ধসীমা চ ন সিযা ভিক্খূনং কিরিযাপকারসিদ্ধিতো. অপিচ ৰড্ঢকীহত্থানং, পকতিহত্থানঞ্চ লোকে অনেকৰিধত্তা, ৰিনযে ঈদিসং হত্থপ্পমাণন্তি অৰুত্তত্তা চ যেন কেনচি মিনিতে চ ভগৰতা অনুঞ্ঞাতেন নু খো হত্থেন মিনিতং, ন নু খোতি সীমায ৰিপত্তিসঙ্কা ভৰেয্য. মিনন্তেহি চ অণুমত্তম্পি ঊনমধিকং অকত্ৰা মিনিতুং অসক্কুণেয্যতায ৰিপত্তি এৰ সিযা. পরিসৰসেন চাযং ৰড্ঢমানা তেসং মিননেন ৰড্ঢতি ৰা হাযতি ৰা. সঙ্ঘে চ কম্মং কত্ৰা গতে অযং ভিক্খূনং পযোগেন সমুপ্পন্নসীমা তেসং পযোগেন ৰিগচ্ছতি ন ৰিগচ্ছতি চ. কথং বদ্ধসীমা ৰিয যাৰ সাসনন্তরধানা ন তিট্ঠেয্য, ঠিতিযা চ পুরাণৰিহারেসু ৰিয সকলেপি অরঞ্ঞে কথং সীমাসম্ভেদসঙ্কা ন ভৰেয্য. তস্মা সীমাপেক্খায এৰ সমুপ্পজ্জতি, তব্বিগমেন ৰিগচ্ছতীতি গহেতব্বং. যথা চেত্থ, এৰং উদকুক্খেপসীমাযম্পি নদিআদীসুপি.
তত্থাপি হি মজ্ঝিমপুরিসো ন ঞাযতি. তথা সব্বথামেন খিপনং উভযত্থাপি চ যস্সং দিসাযং সত্তব্ভন্তরস্স, উদকুক্খেপস্স ৰা ওকাসো ন পহোতি, তত্থ কথং মিননং, খিপনং ৰা ভৰেয্য? গামখেত্তাদীসু পৰিসনতো অখেত্তে সীমা পৰিট্ঠা নামাতি সীমা ৰিপজ্জেয্য. অপেক্খায সীমুপ্পত্তিযং পন যতো পহোতি, তত্থ সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমা সযমেৰ পরিপুণ্ণা জাযন্তি. যতো পন ন পহোতি, তত্থ অত্তনো খেত্তপ্পমাণেনেৰ জাযন্তি, ন বহি. যং পনেত্থ অব্ভন্তরমিননপমাণস্স, ৰালুকাদিখিপনকম্মস্স চ দস্সনং, তং সঞ্জাতসীমানং ঠিতট্ঠানস্স পরিচ্ছেদনত্থং কতং গামূপচারঘরূপচারজাননত্থং লেড্ডুসুপ্পাদিখিপনৰিধানদস্সনং ৰিয. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘সীমং ৰা সম্মন্নতি উদকুক্খেপং ৰা পরিচ্ছিন্দতী’’তি ৰুত্তং (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনৰীসতিৰস্সসিক্খাপদৰণ্ণনা). এৰং কতেপি তস্স পরিচ্ছেদস্স যাথাৰতো ঞাতুং অসক্কুণেয্যত্তেন পুথুলতো ঞত্ৰা অন্তো তিট্ঠন্তেহি নিরাসঙ্কট্ঠানে ঠাতব্বং, অঞ্ঞং বহি করোন্তেহি অতিদূরে নিরাসঙ্কট্ঠানে পেসেতব্বং.
অপরে পন ‘‘সীমাপেক্খায কিচ্চং নত্থি, মগ্গগমননহানাদিঅত্থেহি একভিক্খুস্মিম্পি অরঞ্ঞে ৰা নদিআদীসু ৰা পৰিট্ঠে তং পরিক্খিপিত্ৰা সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমা সযমেৰ পভা ৰিয পদীপস্স সমুপ্পজ্জতি, গামখেত্তাদীসু তস্মিং ওতিণ্ণমত্তে ৰিগচ্ছতি. তেনেৰ চেত্থ দ্ৰিন্নং সঙ্ঘানং ৰিসুং কম্মং করোন্তানং সীমাদ্ৰযস্স অন্তরা সীমন্তরিকা অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তরং, উদকুক্খেপঞ্চ ঠপেতুং অনুঞ্ঞাতং, সীমাপরিযন্তে হি কেনচি কম্মেন পেসিতস্স ভিক্খুনো সমন্তা সঞ্জাতসীমা ইতরেসং সীমায ফুসিত্ৰা সীমাসম্ভেদং করেয্য, সো মা হোতূতি, ইতরথা হত্থচতুরঙ্গুলমত্তাযপেত্থ সীমন্তরিকায অনুজানিতব্বতো. অপিচ সীমন্তরিকায ঠিতস্সাপি উভযত্থ কম্মকোপৰচনতোপি চেতং সিজ্ঝতি. তম্পি পরিক্খিপিত্ৰা সযমেৰ সঞ্জাতায সীমায উভিন্নম্পি সীমানং, একায এৰ ৰা সঙ্করতো. ইতরথা তস্স কম্মকোপৰচনং ন যুজ্জেয্য. ৰুত্তঞ্হি মাতিকাট্ঠকথাযং ‘পরিচ্ছেদব্ভন্তরে হত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতোপি পরিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপি কম্মং কোপেতী’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা). কিঞ্চ অগামকারঞ্ঞে ঠিতস্স কম্মকরণিচ্ছাৰিরহিতস্সাপি ভিক্খুনো সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছিন্নে অজ্ঝোকাসে চীৰরৰিপ্পৰাসো ভগৰতা অনুঞ্ঞাতো, সো চ পরিচ্ছেদো সীমা. এৰং অপেক্খং ৰিনা সমুপ্পন্না. তেনেৰেত্থ ‘অযং সীমা তিচীৰরৰিপ্পৰাসপরিহারম্পি লভতী’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) ৰুত্তং. তস্মা কম্মকরণিচ্ছং ৰিনাপি ৰুত্তনযেন সমুপ্পত্তি গহেতব্বা’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং পদীপস্স পভা ৰিয সব্বপুগ্গলানম্পি পচ্চেকং সীমাসম্ভৰেন সঙ্ঘে, গণে ৰা কম্মং করোন্তে তত্রট্ঠানং ভিক্খূনং সমন্তা পচ্চেকং সমুপ্পন্নানং অনেকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্করদোসপ্পসঙ্গতো. পরিসৰসেন চস্সা ৰড্ঢি, হানি চ সম্ভৰতি. পচ্ছা আগতানং অভিনৰসীমন্তরুপ্পত্তি এৰ, গতানং সমন্তা ঠিতসীমাপি ৰিনাসো চ ভৰেয্য.
পাল়িযং পন ‘‘সমন্তা সত্তব্ভন্তরা, অযং তত্থ সমানসংৰাসা’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৪৭) একা এৰ সত্তব্ভন্তরা, উদকুক্খেপা চ অনুঞ্ঞাতা, ন চেসা সীমা সভাৰেন, কারণসামত্থিযেন ৰা পভা ৰিয পদীপস্স উপ্পজ্জতি. কিন্তু ভগৰতো অনুজাননেনেৰ, ভগৰা চ ইমাযো অনুজানন্তো ভিক্খূনং ৰগ্গকম্মপরিহারেন কম্মকরণসুখত্থমেৰ অনুঞ্ঞাসীতি কথং নহানাদিকিচ্চেন পৰিট্ঠানম্পি সমন্তা তাসং সীমানং সমুপ্পত্তি পযোজনাভাৰা? পযোজনে চ একং এৰ পযোজনন্তি কথং পচ্চেকং ভিক্খুগণনায অনেকসীমাসমুপ্পত্তি? ‘‘একসীমাযং হত্থপাসং অৰিজহিত্ৰা ঠিতা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰুত্তং. যং পন দ্ৰিন্নং সীমানং অন্তরা তত্তকপরিচ্ছেদেনেৰ সীমন্তরিকট্ঠপনৰচনং, তত্থ ঠিতানং কম্মকোপৰচনঞ্চ, তম্পি ইমাসং সীমানং পরিচ্ছেদস্স দুব্বোধতায সীমায সম্ভেদসঙ্কং, কম্মকোপসঙ্কঞ্চ দূরতো পরিহরিতুং ৰুত্তং.
যো চ চীৰরাৰিপ্পৰাসত্থং ভগৰতা অব্ভোকাসে দস্সিতো সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছেদো, সো সীমা এৰ ন হোতি, খেত্ততল়াকাদিপরিচ্ছেদো ৰিয অযমেত্থ একো পরিচ্ছেদোৰ. তত্থ চ বহূসু ভিক্খূসু একতো ঠিতেসু তেসং ৰিসুং ৰিসুং অত্তনো ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায সমন্তা সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছেদব্ভন্তরে এৰ চীৰরং ঠপেতব্বং. ন পরিসপরিযন্ততো পট্ঠায. পরিসপরিযন্ততো পট্ঠায হি অব্ভন্তরে গয্হমানে অব্ভন্তরপরিযোসানে ঠপিতচীৰরং মজ্ঝে ঠিতস্স অব্ভন্তরতো বহি হোতীতি তং অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং সিযা. সীমা পন পরিসপরিযন্ততোৰ গহেতব্বা. চীৰরৰিপ্পৰাসপরিহারোপেত্থ অব্ভোকাসপরিচ্ছেদস্স ৰিজ্জমানত্তা ৰুত্তো, ন পন যাৰ সীমাপরিচ্ছেদং লব্ভমানত্তা মহাসীমায অৰিপ্পৰাসসীমাৰোহারো ৰিয. মহাসীমাযম্পি হি গামগামূপচারেসু চীৰরং নিস্সগ্গিযং হোতি. ইধাপি মজ্ঝে ঠিতস্স সীমাপরিযন্তে নিস্সগ্গিযং হোতি. তস্মা যথাৰুত্তসীমাপেক্খৰসেনেৰেতাসং সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমানং উপ্পত্তি, তব্বিগমেন ৰিনাসো চ গহেতব্বাতি অম্হাকং খন্তি. ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. অঞ্ঞো ৰা পকারো ইতো যুত্ততরো গৰেসিতব্বো.
ইধ পন ‘‘অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরা’’তি এৰং পাল়িযং ৰিঞ্ঝাটৰিসদিসে অরঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তরাতি অট্ঠকথাযঞ্চ রুক্খাদিনিরন্তরেপি অরঞ্ঞে সত্তব্ভন্তরসীমায ৰিহিতত্তা অত্তনো নিস্সযভূতায অরঞ্ঞসীমায সহ এতস্সা রুক্খাদিসম্বন্ধে দোসাভাৰো পগেৰ অগামকে রুক্খেতি নিস্সিতেপি পদেসে চীৰরৰিপ্পৰাসস্স রুক্খপরিহারং ৰিনাৰ অব্ভোকাসপরিহারোৰ অনুমতোতি সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো.
উপচারত্থাযাতি সীমন্তরিকত্থায সত্তব্ভন্তরতো অধিকং ৰট্টতি. ঊনকং পন ন ৰট্টতি এৰ সত্তব্ভন্তরপরিচ্ছেদস্স দুব্বিজানত্তা. তস্মা সঙ্ঘং ৰিনা একেনাপি ভিক্খুনা বহি তিট্ঠন্তেন অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তরং অতিক্কমিত্ৰা অতিদূরে এৰ ঠাতব্বং, ইতরথা কম্মকোপসঙ্কতো. উদকুক্খেপেপি এসেৰ নযো. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘ঊনকং পন ন ৰট্টতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭). ইদঞ্চেত্থ সীমন্তরিকৰিধানং দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানং সীমন্তরিকানুজাননসুত্তানুলোমতো সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চাপি হি ভগৰতা নিদানৰসেন একগামসীমানিস্সিতানং, একসভাগানঞ্চ দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানমেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থরণদোসপরিহারায সীমন্তরিকা অনুঞ্ঞাতা, তথাপি তদনুলোমতো একঅরঞ্ঞসীমানদিআদিসীমঞ্চ নিস্সিতানং একসভাগানং দ্ৰিন্নং সত্তব্ভন্তরসীমানম্পি উদকুক্খেপসীমানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থরণং, সীমন্তরিকং ৰিনা অব্যৰধানেন ঠানঞ্চ ভগৰতা অনভিমতমেৰাতি ঞত্ৰা অট্ঠকথাচরিযা ইধাপি সীমন্তরিকৰিধানমকংসু. ৰিসভাগসীমানম্পি হি একসীমানিস্সিতত্তং, একসভাগত্তঞ্চাতি দ্ৰীহঙ্গেহি সমন্নাগতে সতি একং সীমন্তরিকং ৰিনা ঠানং সম্ভেদায হোতি, নাসতীতি দট্ঠব্বং. সীমন্তরিকৰিধানসামত্থিযেনেৰ চেতাসং রুক্খাদিসম্বন্ধোপি বদ্ধসীমানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰট্টতীতি অযম্পি নযতো দস্সিতো এৰাতি গহেতব্বং.
‘‘সভাৰেনেৰা’’তি ইমিনা গামসীমা ৰিয অবদ্ধসীমাতি দস্সেতি. সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতীতি সমানসংৰাসা একূপোসথাতি দস্সেতি. যেন কেনচীতি অন্তমসো সূকরাদিনা সত্তেন. মহোঘেন পন উন্নতট্ঠানতো নিন্নট্ঠানে পতন্তেন খতো খুদ্দকো ৰা মহন্তো ৰা লক্খণযুত্তো জাতস্সরোৰ. এত্থাপি খুদ্দকে উদকুক্খেপকিচ্চং নত্থি, সমুদ্দে পন সব্বথা উদকুক্খেপসীমাযমেৰ কম্মং কাতব্বং সোধেতুং দুক্করত্তা.
পুন তত্থাতি লোকৰোহারসিদ্ধাসু এতাসু নদিআদীসু তীসু অবদ্ধসীমাসু পুন ৰগ্গকম্মপরিহারত্থং সাসনৰোহারসিদ্ধায অবদ্ধসীমায পরিচ্ছেদং দস্সেন্তোতি অধিপ্পাযো. পাল়িযং যং মজ্ঝিমস্স পুরিসস্সাতিআদীসু উদকং উক্খিপিত্ৰা খিপীযতি এত্থাতি উদকুক্খেপো, উদকস্স পতনোকাসো, তস্মা উদকুক্খেপা. অযঞ্হেত্থ পদসম্বন্ধৰসেন অত্থো – পরিসপরিযন্ততো পট্ঠায সমন্তা যাৰ মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স উদকুক্খেপো উদকপতনট্ঠানং, তাৰ যং তং পরিচ্ছিন্নট্ঠানং, অযং তত্থ নদিআদীসু অপরা সমানসংৰাসা উদকুক্খেপসীমাতি.
তস্স অন্তোতি তস্স উদকুক্খেপপরিচ্ছিন্নস্স ঠানস্স অন্তো. ন কেৰলঞ্চ তস্সেৰ অন্তো, ততো বহিপি, একস্স উদকুক্খেপস্স অন্তো ঠাতুং ন ৰট্টতীতি ৰচনং উদকুক্খেপপরিচ্ছেদস্স দুব্বিজানতো কম্মকোপসঙ্কা হোতীতি. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘পরিচ্ছেদব্ভন্তরে হত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতোপি পরিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৰ পরিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৰা ঠিতোপি কম্মং কোপেতি ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) ৰুত্তং. যং পনেত্থ সারত্থদীপনিযং ‘‘তস্স অন্তো হত্থপাসং ৰিজহিত্ৰা ঠিতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা বহিপরিচ্ছেদতো যত্থ কত্থচি ঠিতো কম্মং ন কোপেতী’’তি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৭) ৰত্ৰা মাতিকাট্ঠকথাৰচনম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতী’’তিআদি বহু পপঞ্চিতং, তং ন সুন্দরং ইধ অট্ঠকথাৰচনেন মাতিকাট্ঠকথাৰচনস্স নযতো সংসন্দনতো সঙ্ঘটনতো. তথা হি দ্ৰিন্নং উদকুক্খেপপরিচ্ছেদানমন্তরা ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলমত্তম্পি সীমন্তরিকং অট্ঠপেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তরিকায ঠপেতব্বো, ততো অধিকং ৰট্টতি এৰ, ঊনকং পন ন ৰট্টতী’’তি এৰং ইধেৰ ৰুত্তেন ইমিনা অট্ঠকথাৰচনেন সীমন্তরিকোপচারেন উদকুক্খেপতো ঊনকে ঠপিতে সীমায সীমাসম্ভেদতো কম্মকোপোপি ৰুত্তো এৰ. যদগ্গেন চ এৰং ৰুত্তো, তদগ্গেন তত্থ একভিক্খুনো পৰেসেপি সতি তস্স সীমট্ঠভাৰতো কম্মকোপো ৰুত্তো এৰ হোতি. অট্ঠকথাযং ‘‘ঊনকং পন ন ৰট্টতী’’তি কথনঞ্চেতং উদকুক্খেপপরিচ্ছেদস্স দুব্বিজানন্তেনপি সীমাসম্ভেদসঙ্কআপরিহারত্থং ৰুত্তং. সত্তব্ভন্তরসীমানমন্তরা তত্তকপরিচ্ছেদেনেৰ সীমন্তরিকৰিধানৰচনতোপি এতাসং দুব্বিজানপরিচ্ছেদতা, তত্থ চ ঠিতানং কম্মকোপসঙ্কা সিজ্ঝতি. কম্মকোপসঙ্কট্ঠানম্পি আচরিযা দূরতো পরিহারত্থং কম্মকোপট্ঠানন্তি ৰত্ৰাৰ ঠপেসুন্তি গহেতব্বং.
তন্তি সীমং. ‘‘সীঘমেৰ অতিক্কামেতী’’তি ইমিনা তং অনতিক্কমিত্ৰা অন্তো এৰ পরিৰত্তমানায কাতুং ৰট্টতীতি দস্সেতি. এতদত্থমেৰ হি ৰালুকাদীহি সীমাপরিচ্ছিন্দনং, ইতরথা বহি পরিৰত্তা নু খো, নো ৰাতি কম্মকোপসঙ্কা ভৰেয্যাতি. অঞ্ঞিস্সা অনুস্সাৰনাতি কেৰলায নদিসীমায অনুস্সাৰনা. অন্তোনদিযং জাতরুক্খে ৰাতি উদকুক্খেপপরিচ্ছেদস্স বহি ঠিতে রুক্খেপি ৰা. বহিনদিতীরমেৰ হি ৰিসভাগসীমত্তা অবন্ধিতব্বট্ঠানং, ন অন্তোনদী নিস্সযত্তেন সভাগত্তা. তেনেৰ ‘‘বহিনদিতীরে ৰিহারসীমায ৰা’’তিআদিনা তীরমেৰ অবন্ধিতব্বট্ঠানত্তেন দস্সিতং, ন পন নদী. ‘‘রুক্খেপি ঠিতেহী’’তি ইদং অন্তোউদকুক্খেপট্ঠং সন্ধায ৰুত্তং. ন হি বহিউদকুক্খেপে ভিক্খূনং ঠাতুং ৰট্টতি.
রুক্খস্সাতি তস্সেৰ অন্তোউদকুক্খেপট্ঠস্স রুক্খস্স. সীমং ৰা সোধেত্ৰাতি যথাৰুত্তং ৰিহারে বদ্ধসীমং, গামসীমঞ্চ তত্থ ঠিতভিক্খূনং হত্থপাসানযনবহিসীমাকরণৰসেনেৰ সোধেত্ৰা. যথা চ উদকুক্খেপসীমাযং কম্মং করোন্তেহি, এৰং বদ্ধসীমাযং, গামসীমাযং ৰা কম্মং করোন্তেহিপি উদকুক্খেপসীমট্ঠে সোধেত্ৰাৰ কাতব্বং. এতেনেৰ সত্তব্ভন্তরঅরঞ্ঞসীমাহিপি উদকুক্খেপসীমায, ইমায চ সদ্ধিং তাসং রুক্খাদিসম্বন্ধদোসোপি নযতো দস্সিতোৰ হোতি. ইমিনাৰ নযেন সত্তব্ভন্তরসীমায বদ্ধসীমাগামসীমাহিপি সদ্ধিং, এতাসঞ্চ সত্তব্ভন্তরসীমায সদ্ধিং সম্বন্ধদোসো ঞাতব্বো. অট্ঠকথাযং পনেতং সব্বং ৰুত্তনযতো সক্কা ঞাতুন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞসমাসন্নানমেৰেত্থ দস্সিতং.
তত্রিদং সুত্তানুলোমতো নযগ্গহণমুখং – যথা হি বদ্ধসীমাযং সম্মতা ৰিপত্তিসীমা হোতীতি তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং রুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৰট্টতি, এৰং নদিআদীসু সম্মতাপি বদ্ধসীমা ৰিপত্তিসীমাৰ হোতীতি তাহিপি সদ্ধিং তস্সা রুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৰট্টতীতি সিজ্ঝতি. ইমিনা নযেন সত্তব্ভন্তরসীমায গামনদিআদীহি সদ্ধিং, উদকুক্খেপসীমায চ অরঞ্ঞাদীহি সদ্ধিং রুক্খাদিসম্বন্ধস্স ন ৰট্টনকভাৰো ঞাতব্বো, এৰমেতা ভগৰতা অনুঞ্ঞাতা বদ্ধসীমা সত্তব্ভন্তরউদকুক্খেপসীমা অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৰ অত্তনো নিস্সযৰিরহিতাহি ইতরীতরাসং নিস্সযসীমাহি চ রুক্খাদিসম্বন্ধে সতি সম্ভেদদোসমাপজ্জতীতি সুত্তানুলোমনযো ঞাতব্বোৰ.
অত্তনো অত্তনো পন নিস্সযভূতগামাদীহি সদ্ধিং বদ্ধসীমাদীনং তিস্সন্নং উপ্পত্তিকালে ভগৰতা অনুঞ্ঞাতস্স সম্ভেদজ্ঝোত্থরণস্স অনুলোমতো রুক্খাদিসম্বন্ধোপি অনুঞ্ঞাতোৰ হোতীতি দট্ঠব্বং. যদি এৰং উদকুক্খেপবদ্ধসীমাদীনং অন্তরা কস্মা সীমন্তরিকা ন ৰিহিতাতি? নিস্সযভেদসভাৰভেদেহি সযমেৰ ভিন্নত্তা. একনিস্সযএকসভাৰানমেৰ হি সীমন্তরিকায ৰিনাসং করোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. এতেনেৰ নদিনিমিত্তং কত্ৰা বদ্ধায সীমায সঙ্ঘে কম্মং করোন্তে নদিযম্পি যাৰ গামখেত্তং আহচ্চ ঠিতায উদকুক্খেপসীমায অঞ্ঞেসং কম্মং কাতুং ৰট্টতীতি সিদ্ধং হোতি. যা পনেতা লোকৰোহারসিদ্ধা গামারঞ্ঞনদিসমুদ্দজাতস্সরসীমা পঞ্চ, তা অঞ্ঞমঞ্ঞরুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসং নাপজ্জতি, তথা লোকৰোহারাভাৰতো. ন হি গামাদযো গামন্তরাদীহি, নদিআদীহি চ রুক্খাদিসম্বন্ধমত্তেন সম্ভিন্নাতি লোকে ৰোহরন্তি. লোকৰোহারসিদ্ধানঞ্চ লোকৰোহারতোৰ সম্ভেদো ৰা অসম্ভেদো ৰা গহেতব্বো, নাঞ্ঞতো. তেনেৰ অট্ঠকথাযং তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং কত্থচিপি সম্ভেদনযো ন দস্সিতো, সাসনৰোহারসিদ্ধোযেৰ দস্সিতোতি.
এত্থ পন বদ্ধসীমায তাৰ ‘‘হেট্ঠা পথৰীসন্ধারকং উদকপরিযন্তং কত্ৰা সীমাগতা হোতী’’তিআদিনা (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) অধোভাগপরিচ্ছেদো অট্ঠকথাযং সব্বথা দস্সিতো. গামসীমাদীনং পন ন দস্সিতো. কথমযং জানিতব্বোতি? কেচি তাৰেত্থ ‘‘গামসীমাদযোপি বদ্ধসীমা ৰিয পথৰীসন্ধারকং উদকং আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি ৰদন্তি.
কেচি পন তং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘নদিসমুদ্দজাতস্সরসীমা, তাৰ তন্নিস্সিতউদকুক্খেপসীমা চ পথৰিযা উপরিতলে, হেট্ঠা চ উদকজ্ঝোত্থরণপ্পদেসে এৰ তিট্ঠন্তি, ন ততো হেট্ঠা উদকস্স অজ্ঝোত্থরণাভাৰা. সচে পন উদকোঘাদিনা যোজনপ্পমাণম্পি নিন্নট্ঠানং হোতি, নদিসীমাদযোৰ হোন্তি, ন ততো হেট্ঠা. তস্মা নদিআদীনং হেট্ঠা বহিতীরমুখেন উমঙ্গেন, ইদ্ধিযা ৰা পৰিট্ঠো ভিক্খু নদিযং ঠিতানং কম্মং ন কোপেতি. সো পন আসন্নগামে ভিক্খূনং কম্মং কোপেতি. সচে পন সো উভিন্নং তীরগামানং মজ্ঝে নিসিন্নো হোতি, উভযগামট্ঠানং কম্মং কোপেতি. সচে পন তীরং গামখেত্তং ন হোতি, অগামকারঞ্ঞমেৰ. তত্থ পন তীরদ্ৰযেপি সত্তব্ভন্তরসীমং ৰিনা কেৰলায খুদ্দকারঞ্ঞসীমায কম্মং করোন্তানং কম্মং কোপেতি. সচে সত্তব্ভন্তরসীমাযং করোন্তি, তদা যদি তেসং সত্তব্ভন্তরসীমায পরিচ্ছেদো এতস্স নিসিন্নোকাসস্স পরতো একং সত্তব্ভন্তরং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো ন কম্মকোপো. নো চে, কম্মকোপো. গামসীমাযং পন অন্তোউমঙ্গে ৰা বিলে ৰা যত্থ পৰিসিতুং সক্কা, যত্থ ৰা সুৰণ্ণমণিআদিং খণিত্ৰা গণ্হন্তি, গহেতুং সক্কাতি ৰা সম্ভাৰনা হোতি, তত্তকং হেট্ঠাপি গামসীমা, তত্থ ইদ্ধিযা অন্তো নিসিন্নোপি কম্মং কোপেতি. যত্থ পন পকতিমনুস্সানং পৰেসসম্ভাৰনাপি নত্থি, তং সব্বং যাৰ পথৰিসন্ধারকউদকা অরঞ্ঞসীমাৰ, ন গামসীমা. অরঞ্ঞসীমাযম্পি এসেৰ নযো. তত্থপি হি যত্তকে পদেসে পৰেসসম্ভাৰনা, তত্তকমেৰ উপরিতলে অরঞ্ঞসীমা পৰত্ততি. ততো পন হেট্ঠা ন অরঞ্ঞসীমা, তত্থ উপরিতলেন সহ একারঞ্ঞৰোহারাভাৰতো. ন হি তত্থ পৰিট্ঠং অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো তি ৰোহরন্তি. তস্মা তত্রট্ঠো উপরি অরঞ্ঞট্ঠানং কম্মং ন কোপেতি উমঙ্গনদিযং ঠিতো ৰিয উপরিনদিযং ঠিতানং. একস্মিঞ্হি চক্কৰাল়ে গামনদিসমুদ্দজাতস্সরে মুঞ্চিত্ৰা তদৰসেসং অমনুস্সাৰাসং দেৰব্রহ্মলোকং উপাদায সব্বং অরঞ্ঞমেৰ. ‘গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা’তি ৰুত্তত্তা হি নদিসমুদ্দজাতস্সরাদিপি অরঞ্ঞমেৰ. ইধ পন নদিআদীনং ৰিসুং সীমাভাৰেন গহিতত্তা তদৰসেসমেৰ অরঞ্ঞং গহেতব্বং. তত্থ চ যত্তকে পদেসে একং ‘অরঞ্ঞ’ন্তি ৰোহরন্তি, অযমেকারঞ্ঞসীমা. ইন্দপুরঞ্হি সব্বং একারঞ্ঞসীমা. তথা অসুরযক্খপুরাদি. আকাসট্ঠদেৰব্রহ্মৰিমানানি পন সমন্তা আকাসপরিচ্ছিন্নানি পচ্চেকং অরঞ্ঞসীমা সমুদ্দমজ্ঝে পব্বতদীপকা ৰিয. তত্থ সব্বত্থ সত্তব্ভন্তরসীমাযং, অরঞ্ঞসীমাযমেৰ ৰাতি কম্মং কাতব্বং. তস্মা ইধাপি উপরিঅরঞ্ঞতলেন সদ্ধিং হেট্ঠাপথৰিযা অরঞ্ঞৰোহারাভাৰা ৰিসুং অরঞ্ঞসীমাতি গহেতব্বং. তেনেৰেত্থ গামনদিআদিসীমাকথায অট্ঠকথাযং ‘ইদ্ধিমা ভিক্খু হেট্ঠাপথৰিতলে ঠিতো কম্মং কোপেতী’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ১৩৮) বদ্ধসীমাযং দস্সিতনযো ন দস্সিতো’’তি ৰদন্তি.
ইদঞ্চেতাসং গামসীমাদীনং হেট্ঠাপমাণদস্সনং সুত্তাদিৰিরোধাভাৰা যুত্তং ৰিয দিস্সতি. ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. এৰং গহণে চ গামসীমাযং সম্মতা বদ্ধসীমা উপরি গামসীমং, হেট্ঠা উদকপরিযন্তং অরঞ্ঞসীমঞ্চ অৰত্থরতীতি তস্সা অরঞ্ঞসীমাপি খেত্তন্তি সিজ্ঝতি. ভগৰতা চ ‘‘সব্বা, ভিক্খৰে, নদী অসীমা’’তিআদিনা (মহাৰ. অট্ঠ. ১৪৭) নদিসমুদ্দজাতস্সরা বদ্ধসীমায অখেত্তভাৰেন ৰুত্তা, ন পন অরঞ্ঞং. তস্মা অরঞ্ঞম্পি বদ্ধসীমায খেত্তমেৰাতি গহেতব্বং. যদি এৰং কস্মা তত্থ সা ন বজ্ঝতীতি? পযোজনাভাৰা. সীমাপেক্খানন্তরমেৰ সত্তব্ভন্তরসীমায সম্ভৰতো. তস্সা চ উপরি সম্মতায বদ্ধসীমায সম্ভেদজ্ঝোত্থরণানুলোমতো ৰিপত্তিসীমা এৰ সিযা. গামখেত্তে পন ঠত্ৰা অগামকারঞ্ঞেকদেসম্পি অন্তোকরিত্ৰা সম্মতা কিঞ্চাপি সুসম্মতা, অগামকারঞ্ঞে ভগৰতা ৰিহিতায সত্তব্ভন্তরসীমাযপি অনিৰত্তিতো. তত্থ পন কম্মং কাতুং পৰিট্ঠানম্পি ততো বহি কেৰলারঞ্ঞে করোন্তানম্পি অন্তরা তীণি সত্তব্ভন্তরানি ঠপেতব্বানি, অঞ্ঞথা ৰিপত্তি এৰ সিযাতি সব্বথা নিরত্থকমেৰ অগামকারঞ্ঞে বদ্ধসীমাকরণন্তি ৰেদিতব্বং.
অন্তোনদিযং পৰিট্ঠসাখাযাতি নদিযা পথৰিতলং আহচ্চ ঠিতায সাখাযপি, পগেৰ অনাহচ্চ ঠিতায. পারোহেপি এসেৰ নযো. এতেন সভাগং নদিসীমং ফুসিত্ৰা ঠিতেনপি ৰিসভাগসীমাসম্বন্ধসাখাদিনা উদকুক্খেপসীমায সম্বন্ধো ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. এতেনেৰ মহাসীমং, গামসীমঞ্চ ফুসিত্ৰা ঠিতেন সাখাদিনা মাল়কসীমায সম্বন্ধো ন ৰট্টতীতি ঞাপিতোতি দট্ঠব্বো.
অন্তোনদিযংযেৰাতি সেতুপাদানং তীরট্ঠতং নিৰত্তেতি. তেন উদকুক্খেপপরিচ্ছেদতো বহি নদিযং পতিট্ঠিতত্তেপি সম্ভেদাভাৰং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘বহিতীরে পতিট্ঠিতা’’তিআদি. যদি হি উদকুক্খেপতো বহি অন্তোনদিযম্পি পতিট্ঠিতত্তে সম্ভেদো ভৰেয্য, তম্পি পটিক্খিপিতব্বং ভৰেয্য কম্মকোপস্স সমানত্তা, ন চ পটিক্খিত্তং. তস্মা সব্বত্থ অত্তনো নিস্সযসীমায সম্ভেদদোসো নত্থেৰাতি গহেতব্বং.
আৰরণেন ৰাতি দারুআদিং নিখণিত্ৰা উদকনিৰারণেন. কোট্টকবন্ধনেন ৰাতি মত্তিকাদীহি পূরেত্ৰা কতসেতুবন্ধেন. উভযেনাপি আৰরণমেৰ দস্সেতি. ‘‘নদিং ৰিনাসেত্ৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘হেট্ঠা পাল়ি বদ্ধা’’তি, হেট্ঠা নদিং আৰরিত্ৰা পাল়ি বদ্ধাতি অত্থো. ছড্ডিতমোদকন্তি অতিরিত্তোদকং. ‘‘নদিং ওত্থরিত্ৰা সন্দনট্ঠানতো’’তি ইমিনা তল়াকনদীনং অন্তরা পৰত্তনট্ঠানে ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. উপ্পতিত্ৰাতি তীরাদিভিন্দনৰসেন ৰিপুলা হুত্ৰা. ৰিহারসীমন্তি বদ্ধসীমং.
অগমনপথেতি তদহেৰ গন্ত্ৰা নিৰত্তিতুং অসক্কুণেয্যে. অরঞ্ঞসীমাসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতীতি লোকৰোহারসিদ্ধং অগামকারঞ্ঞসীমং সন্ধায ৰদতি. তত্থাতি পকতিযা মচ্ছবন্ধানং গমনপথেসু দীপকেসু.
তং ঠানন্তি আৰাটাদীনং কতট্ঠানমেৰ, ন অকতন্তি অত্থো. লোণীতি সমুদ্দোদকস্স উপ্পত্তিৰেগনিন্নো মাতিকাকারেন পৰত্তনকো.
১৪৮. সম্ভিন্দন্তীতি যত্থ চতূহি ভিক্খূহি নিসীদিতুং ন সক্কা, তত্তকতো পট্ঠায যাৰ কেসগ্গমত্তম্পি অন্তোসীমায করোন্তো সম্ভিন্দতি. চতুন্নং ভিক্খূনং পহোনকতো পট্ঠায যাৰ সকলম্পি অন্তো করোন্তো অজ্ঝোত্থরন্তীতি ৰেদিতব্বং. সংসট্ঠৰিটপাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সিব্বিত্ৰা ঠিতমহাসাখমূলা, এতেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অচ্চাসন্নতং দীপেতি. সাখায সাখং ফুসন্তা হি দূরট্ঠাপি সিয্যুং, ততো একংসতো সম্ভেদলক্খণং দস্সিতং ন সিযাতি তং দস্সেতুং ৰিটপগ্গহণং কতং. এৰঞ্হি ভিক্খূনং নিসীদিতুং অপ্পহোনকট্ঠানং অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং করিত্ৰা পুরাণৰিহারং করোন্তো সীমায সীমং সম্ভিন্দতি নাম, ন ততো পরন্তি দস্সিতমেৰ হোতি. বদ্ধা হোতীতি পোরাণকৰিহারসীমং সন্ধায ৰুত্তং. অম্বন্তি অপরেন সমযেন পুরাণৰিহারপরিক্খেপাদীনং ৰিনট্ঠত্তা অজানন্তানং তং পুরাণসীমায নিমিত্তভূতং অম্বং. অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং করিত্ৰা পুরাণৰিহারসীমট্ঠং জম্বুং কিত্তেত্ৰা অম্বজম্বূনং অন্তরে যং ঠানং, তং অত্তনো সীমায পৰেসেত্ৰা বন্ধন্তীতি অত্থো. এত্থ চ পুরাণসীমায নিমিত্তভূতস্স গামট্ঠস্স অম্বরুক্খস্স অন্তোসীমট্ঠায জম্বুযা সহ সংসট্ঠৰিটপত্তেপি সীমায বন্ধনকালে ৰিপত্তি ৰা পচ্ছা গামসীমায সহ সম্ভেদো ৰা কম্মৰিপত্তি ৰা ন হোতীতি মুখতোৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
পদেসন্তি সঙ্ঘস্স নিসীদনপ্পহোনকপ্পদেসং. ‘‘সীমন্তরিকং ঠপেত্ৰা’’তিআদিনা সম্ভেদজ্ঝোত্থরণং অকত্ৰা বদ্ধসীমাহি অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসাপেত্ৰা অব্যৰধানেন বদ্ধাপি সীমা অসীমা এৰাতি দস্সেতি. তস্মা একদ্ৰঙ্গুলমত্তাপি সীমন্তরিকা ৰট্টতি এৰ. সা পন দুব্বোধাতি অট্ঠকথাসু চতুরঙ্গুলাদিকা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. দ্ৰিন্নং সীমানন্তি দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানং. নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিরত্তা বন্ধনকালে তাৰ সম্ভেদদোসো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ন কেৰলঞ্চ নিমিত্তকত্তা এৰ সঙ্করং করোতি, অথ খো সীমন্তরিকায ঠিতো অঞ্ঞোপি রুক্খো করোতি এৰ. তস্মা অপ্পমত্তিকায সীমন্তরিকায ৰড্ঢনকা রুক্খাদযো ন ৰট্টন্তি এৰ. এত্থ চ উপরি দিস্সমানখন্ধসাখাদিপৰেসে এৰ সঙ্করদোসস্স সব্বত্থ দস্সিতত্তা অদিস্সমানানং মূলানং পৰেসেপি ভূমিগতিকত্তা দোসো নত্থীতি সিজ্ঝতি. সচে পন মূলানিপি দিস্সমানানেৰ পৰিসন্তি, সঙ্করোৰ. পব্বতপাসাণা পন দিস্সমানাপি ভূমিগতিকা এৰ. যদি পন বন্ধনকালে এৰ একো থূলরুক্খো উভযম্পি সীমং আহচ্চ তিট্ঠতি, পচ্ছা বদ্ধা অসীমা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমাসঙ্করন্তি সীমাসম্ভেদং. যং পন সারত্থদীপনিযং ৰুত্তং ‘‘সীমাসঙ্করং করোতীতি ৰড্ঢিত্ৰা সীমপ্পদেসং পৰিট্ঠে দ্ৰিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্ত’’ন্তি (সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪৮), তং ন যুত্তং গামসীমাযপি সহ সঙ্করং করোতীতি ৰত্তব্বতো. তত্থাপি হি নিমিত্তে ৰড্ঢিতে গামসীমাবদ্ধসীমানং গতট্ঠানং দুব্বিঞ্ঞেয্যমেৰ হোতি, তত্থ পন অৰত্ৰা দ্ৰিন্নং বদ্ধসীমানমেৰ সঙ্করস্স ৰুত্তত্তা যথাৰুত্তসম্বদ্ধদোসোৰ সঙ্কর-সদ্দেন ৰুত্তোতি গহেতব্বং. পাল়িযং পন নিদানৰসেন ‘‘যেসং, ভিক্খৰে, সীমা পচ্ছা সম্মতা, তেসং তং কম্মং অধম্মিক’’ন্তিআদিনা (মহাৰ. ১৪৮) পচ্ছা সম্মতায অসীমত্তে ৰুত্তেপি দ্ৰীসু গামসীমাসু ঠত্ৰা দ্ৰীহি সঙ্ঘেহি সম্ভেদং ৰা অজ্ঝোত্থরণং ৰা কত্ৰা সীমন্তরিকং অট্ঠপেত্ৰা ৰা রুক্খপারোহাদিসম্বন্ধং অৰিযোজেত্ৰা ৰা একস্মিং খণে কম্মৰাচানিট্ঠাপনৰসেন একতো সম্মতানং দ্ৰিন্নং সীমানম্পি অসীমতা পকাসিতাতি ৰেদিতব্বং.
গামসীমাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপোসথভেদাদিকথাৰণ্ণনা
১৪৯. অধম্মেন ৰগ্গন্তি এত্থ একসীমায চতূসু ভিক্খূসু ৰিজ্জমানেসু পাতিমোক্খুদ্দেসোৰ অনুঞ্ঞাতো, তীসু, দ্ৰীসু চ পারিসুদ্ধিউপোসথোৰ. ইধ পন তথা অকতত্তা ‘‘অধম্মেনা’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন ছন্দপারিসুদ্ধি সঙ্ঘে এৰ আগচ্ছতি, ন গণে, ন পুগ্গলে, তস্মা ‘‘ৰগ্গ’’ন্তি ৰুত্তন্তি.
সচে পন দ্ৰে সঙ্ঘা একসীমায অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দং আহরিত্ৰা একস্মিং খণে ৰিসুং সঙ্ঘকম্মং করোন্তি, এত্থ কথন্তি? কেচি পনেতং ৰট্টতীতি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং ৰগ্গকম্মত্তা. কম্মং করোন্তানঞ্হি ছন্দপারিসুদ্ধি অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতি তথা ৰচনাভাৰা, ৰিসুং ৰিসুং কম্মকরণত্থমেৰ সীমায অনুঞ্ঞাতত্তা চাতি গহেতব্বং. ৰিহারসীমাযং পন সঙ্ঘে ৰিজ্জমানেপি কেনচি পচ্চযেন খন্ধসীমাযং তীসু, দ্ৰীসু ৰা পারিসুদ্ধিউপোসথং করোন্তেসু কম্মং ধম্মেন সমগ্গমেৰ ভিন্নসীমট্ঠত্তাতি দট্ঠব্বং.
উপোসথভেদাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পাতিমোক্খুদ্দেসকথাৰণ্ণনা
১৫০. এৰমেতং ধারযামীতি. সুতা খো পনাযস্মন্তেহীতি এত্থ ‘‘এৰমেতং ধারযামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং, সুতা খো পনাযস্মন্তেহি চত্তারো পারাজিকা ধম্মা’’তিআদিনা ৰত্তব্বং. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) এৰমেৰ ৰুত্তং. সুতেনাতি সুতপদেন.
সৰরভযন্তি ৰনচরকভযং. তেনাহ ‘‘অটৰিমনুস্সভয’’ন্তি. নিদানুদ্দেসে অনিট্ঠিতে পাতিমোক্খং নিদ্দিট্ঠং নাম ন হোতীতি আহ ‘‘দুতিযাদীসু উদ্দেসেসূ’’তিআদি. তীহিপি ৰিধীহীতি ওসারণকথনসরভঞ্ঞেহি. এত্থ চ অত্থং ভণিতুকামতায ৰা ভণাপেতুকামতায ৰা সুত্তস্স ওসারণং ওসারণং নাম. তস্সেৰ অত্থপ্পকাসনা কথনং নাম. কেৰলং পাঠস্সেৰ সরেন ভণনং সরভঞ্ঞং নাম. সজ্ঝাযং অধিট্ঠহিত্ৰাতি ‘‘সজ্ঝাযং করোমী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা. ওসারেত্ৰা পন কথেন্তেনাতি সযমেৰ পাঠং ৰত্ৰা পচ্ছা অত্থং কথেন্তেন.
পাতিমোক্খুদ্দেসকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অধম্মকম্মপটিক্কোসনাদিকথাৰণ্ণনা
১৫৫. নৰৰিধন্তি সঙ্ঘগণপুগ্গলেসু তযো, সুত্তুদ্দেসপারিসুদ্ধিঅধিট্ঠানৰসেন তযো, চাতুদ্দসীপন্নরসীসামগ্গীৰসেন তযোতি নৰৰিধং. চতুব্বিধন্তি অধম্মেনৰগ্গাদি চতুব্বিধং. দুৰিধন্তি ভিক্খুভিক্খুনিপাতিমোক্খৰসেন দুৰিধং পাতিমোক্খং. নৰৰিধন্তি ভিক্খূনং পঞ্চ, ভিক্খুনীনং চত্তারোতি নৰৰিধং পাতিমোক্খুদ্দেসং.
অধম্মকম্মপটিক্কোসনাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পক্খগণনাদিউগ্গহণানুজাননকথাদিৰণ্ণনা
১৫৬. কতিমীতি তিথি-সদ্দাপেক্খং ইত্থিলিঙ্গং দট্ঠব্বং.
১৬৩. উতুৰস্সেযেৰাতি হেমন্তগিম্হেসুযেৰ.
১৬৪. ৰিঞ্ঞাপেতীতি এত্থ মনসা চিন্তেত্ৰা কাযৰিকারকরণমেৰ ৰিঞ্ঞাপনন্তি দট্ঠব্বং. পাল়িযং অঞ্ঞস্স দাতব্বা পারিসুদ্ধীতি পারিসুদ্ধিদাযকেন পুন অঞ্ঞস্স ভিক্খুনো সন্তিকে দাতব্বা. ‘‘ভূতংযেৰ ৰা সামণেরভাৰং আরোচেতী’’তি ৰুত্তত্তা ঊনৰীসতিৰস্সকালে উপসম্পন্নস্স, অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নসিক্খাপচ্চক্খাতাদীনং ৰা যাৰ ভিক্খুপটিঞ্ঞা ৰত্ততি, তাৰ তেহি আহটাপি ছন্দপারিসুদ্ধি আগচ্ছতি. যদা পন তে অত্তনো সামণেরাদিভাৰং পটিজানন্তি, ততো পট্ঠাযেৰ নাগচ্ছতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. পাল়িযম্পি হি ‘‘দিন্নায পারিসুদ্ধিযা সঙ্ঘপ্পত্তো ৰিব্ভমতি…পে… পণ্ডকো পটিজানাতি. তিরচ্ছানগতো পটিজানাতি. উভতোব্যঞ্জনকো পটিজানাতি, আহটা হোতি পারিসুদ্ধী’’তি ৰুত্তত্তা পণ্ডকাদীনম্পি ভিক্খুপটিঞ্ঞায ৰত্তমানকালেসু ছন্দপারিসুদ্ধিযা আগমনং সিদ্ধমেৰ. তেনাহ ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি. উম্মত্তকখিত্তচিত্তৰেদনাট্টানং পন পকতত্তা অন্তরামগ্গে উম্মত্তকাদিভাৰে পটিঞ্ঞাতেপি তেসং সঙ্ঘপ্পত্তমত্তেনেৰ ছন্দাদি আগচ্ছতীতি দট্ঠব্বং.
‘‘ভিক্খূনং হত্থপাস’’ন্তি ইমিনা গণপুগ্গলেসু ছন্দপারিসুদ্ধিযা অনাগমনং দস্সেতি. ‘‘সঙ্ঘপ্পত্তো’’তি হি পাল়িযং ৰুত্তং. বিল়ালসঙ্খলিকপারিসুদ্ধীতি বিল়ালগীৰায বন্ধনসঙ্খলিকসদিসা পারিসুদ্ধি নাম, যথা সঙ্খলিকা বিল়ালে আগচ্ছন্তে এৰ আগচ্ছতি, ন অনাগচ্ছন্তে তপ্পটিবদ্ধত্তা, এৰমযং পারিসুদ্ধিপীতি অত্থো. অথ ৰা যথা সঙ্খলিকায পঠমৰলযং দুতিযৰলযং পাপুণাতি, ন ততিযৰলযং, এৰমযম্পীতি অধিপ্পাযো. উপলক্খণমত্তঞ্চেত্থ বিল়াল-গ্গহণং দট্ঠব্বং.
পক্খগণনাদিউগ্গহণানুজাননকথাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ছন্দদানকথাদিৰণ্ণনা
১৬৫. পাল়িযং ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স করণীযানী’’তি ৰত্তব্বে ৰচনৰিপল্লাসেন ‘‘করণীয’’ন্তি ৰুত্তং.
১৬৭. ‘‘তস্স সম্মুতিদানকিচ্চং নত্থী’’তি ইদং পাল়িযং একদা সরন্তস্সেৰ সম্মুতিদানস্স ৰুত্তত্তা একদা অসরন্তস্স সম্মুতিঅভাৰেপি তস্স অনাগমনং ৰগ্গকম্মায ন হোতীতি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘সোপি হত্থপাসেৰ আনেতব্বো’’তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং.
১৬৮. সঙ্ঘসন্নিপাততো পঠমং কাতব্বং পুব্বকরণং. সঙ্ঘসন্নিপাতে কাতব্বং পুব্বকিচ্চন্তি দট্ঠব্বং. পাল়িযং নো চে অধিট্ঠহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সাতি এত্থ অসঞ্চিচ্চ অসতিযা অনাপত্তি. যথা চেত্থ, এৰং উপরিপি. যত্থ পন অচিত্তকাপত্তি অত্থি, তত্থ ৰক্খাম.
১৬৯. ‘‘পঞ্ঞত্তং হোতী’’তি ইমিনা ‘‘ন সাপত্তিকেন উপোসথো কাতব্বো’’তি ৰিসুং পটিক্খেপাভাৰেপি যথাৰুত্তসুত্তসামত্থিযতো পঞ্ঞত্তমেৰাতি দস্সেতি. ইমিনা এৰ নযেন –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং তথাগতো অপরিসুদ্ধায পরিসায উপোসথং করেয্য, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তি (চূল়ৰ. ৩৮৬; অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫) –
আদিসুত্তনযতো চ অলজ্জীহিপি সদ্ধিং উপোসথকরণম্পি পটিক্খিত্তমেৰ অলজ্জিনিগ্গহত্থত্তা সব্বসিক্খাপদানন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘পারিসুদ্ধিদানপঞ্ঞাপনেনা’’তি ইমিনা সাপত্তিকেন পারিসুদ্ধিপি ন দাতব্বাতি দীপিতং হোতি. উভোপি দুক্কটন্তি এত্থ সভাগাপত্তিভাৰং অজানিত্ৰা কেৰলং আপত্তিনামেনেৰ দেসেন্তস্স পটিগ্গণ্হন্তস্স অচিত্তকমেৰ দুক্কটং হোতীতি ৰদন্তি. যথা সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপন্নো ঞত্তিং ঠপেত্ৰা উপোসথং কাতুং লভতি, এৰং তযোপি ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তা, ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না’’তিআদিনা ৰুত্তনযানুসারেনেৰ গণঞত্তিং ঠপেত্ৰা দ্ৰীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং আরোচেত্ৰা উপোসথং কাতুং ৰট্টতি. একেন পন সাপত্তিকেন দূরং গন্ত্ৰাপি পটিকাতুমেৰ ৰট্টতি, অসম্পাপুণন্তেন ‘‘ভিক্খুং লভিত্ৰা পটিকরিস্সামী’’তি উপোসথো কাতব্বো, পটিকরিত্ৰা চ পুন উপোসথো কত্তব্বো.
ছন্দদানকথাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনাপত্তিপন্নরসকাদিকথাৰণ্ণনা
১৭২. কেনচি ৬৩ করণীযেন গন্ত্ৰাতি সীমাপরিচ্ছেদতো বহিভূতং গামং ৰা অরঞ্ঞং ৰা গন্ত্ৰাতি অত্থো. এতেনেৰ উপোসথঞত্তিযা ঠপনকালে সমগ্গা এৰ তে ঞত্তিং ঠপেসুন্তি সিদ্ধং. তেনেৰ পাল়িযং ‘‘উদ্দিট্ঠং সুউদ্দিট্ঠ’’ন্তি সব্বপন্নরসকেসুপি ৰুত্তং. ৰগ্গা সমগ্গসঞ্ঞিনোতিআদি পন ঞত্তিযা নিট্ঠিতায ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তিআদীনং (মহাৰ. ১৩৪) ৰচনক্খণে বহিগতানং ভিক্খূনং সীমায পৰিট্ঠত্তা ভিক্খূ তস্মিং খণে ৰগ্গা হোন্তীতি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তেসং সীমং ওক্কন্তত্তা ৰগ্গা’’তিআদি, এতেন পারাজিকুদ্দেসাদিক্খণেপি ৰগ্গসঞ্ঞীনং উদ্দিসন্তানং আপত্তি এৰ, ঞত্তিযা পন পুব্বে নিট্ঠিতত্তা কম্মকোপো নত্থীতি দস্সিতমেৰ হোতি. এৰং উপরিপি সব্বৰারেসু অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ পাল়িযং ‘‘সব্বায ৰুট্ঠিতায…পে… তেসং সন্তিকে পারিসুদ্ধি আরোচেতব্বা’’তি (মহাৰ. ১৭৪) ৰুত্তত্তা বহিসীমাগতায পরিসায তেসু যস্স কস্সচি সন্তিকে অনধিট্ঠিতেহি পারিসুদ্ধিং আরোচেতুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি.
অনাপত্তিপন্নরসকাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লিঙ্গাদিদস্সনকথাদিৰণ্ণনা
১৭৯. অঞ্ঞাতকং নাম অদিট্ঠপুব্বন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞেসং সন্তক’’ন্তি. অঞ্ঞেসন্তি অত্তনা অদিট্ঠপুব্বানং. নানাসংৰাসকভাৰন্তি লদ্ধিনানাসংৰাসকভাৰং.
১৮০. পাল়িযং অভিৰিতরন্তি সমানসংৰাসকাভাৰং নিচ্ছিনন্তি.
১৮১. উপোসথকারকাতি সঙ্ঘুপোসথকারকা. তেনেৰ ‘‘অঞ্ঞত্র সঙ্ঘেনা’’তি ৰুত্তং. সঙ্ঘুপোসথট্ঠানতো হি গচ্ছন্তেন অত্তচতুত্থেনেৰ গন্তব্বং, তিণ্ণং ভিক্খূনং নিসিন্নট্ঠানতো পন গচ্ছন্তেন একেন ভিক্খুনাপি সহ গন্তুম্পি ৰট্টতি. পাল়িযং ‘‘অভিক্খুকো আৰাসো’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং, সঙ্ঘুপোসথট্ঠানতো গণপুগ্গলেহি সভিক্খুকোপি আৰাসো ন গন্তব্বো ‘‘অঞ্ঞত্র সঙ্ঘেনা’’তি ৰুত্তত্তাতি ৰদন্তি. উপোসথং করোন্তীতি সঙ্ঘুপোসথং ৰা গণুপোসথং ৰা. ‘‘তস্স সন্তিক’’ন্তি ইদং গণুপোসথট্ঠানতো গচ্ছন্তং সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন অত্তচতুত্থেন ৰা’’তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝনতো. আরঞ্ঞকেনাতি একচারিনা. উপোসথন্তরাযোতি অত্তনো উপোসথন্তরাযো.
১৮৩. পাল়িযং ভিক্খুনিযা নিসিন্নপরিসাযাতিআদীসু ভিক্খুনিযাতিআদি করণত্থে সামিৰচনং.
লিঙ্গাদিদস্সনকথাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপোসথক্খন্ধকৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.