৩. ততিযপারাজিকং
তীহীতি কাযৰচীমনোদ্ৰারেহি.
পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৰণ্ণনা
১৬২. যা অযং হেট্ঠা তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতীতিআদিনা (পারা. অট্ঠ. ১.৮৪) রাজগহস্স বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ ৰেপুল্লপ্পত্তি ৰুত্তা, সা এত্থাপি সমানাতি দস্সেতুং ‘‘ইদম্পি চ নগর’’ন্তি ৰুত্তং, তেন চ ন কেৰলং রাজগহাদযো এৰাতি দস্সেতি. মহাৰনং নামাতিআদি মজ্ঝিমভাণকসংযুত্তভাণকানং মতেন ৰুত্তং, দীঘভাণকা পন ‘‘হিমৰন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং হুত্ৰা ঠিতং মহাৰন’’ন্তি ৰদন্তি. হংসৰট্টকচ্ছদনেনাতি হংসৰট্টকপটিচ্ছন্নেন, হংসমণ্ডলাকারেনাতি অত্থো. কাযৰিচ্ছন্দনিযকথন্তি করজকাযে ৰিরাগুপ্পাদনকথং. ছন্দোতি দুব্বলরাগো. রাগোতি বলৰরাগো. ‘‘কেসলোমাদি’’ন্তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিভাগেন দস্সেতুং যেপি হীতিআদি ৰুত্তং. পঞ্চপঞ্চপ্পভেদেনাতি এত্থ পঞ্চ পঞ্চ পভেদা এতস্স পরিযাযস্সাতি পঞ্চপঞ্চপ্পভেদো, তেন পঞ্চপঞ্চপ্পভেদেনাতি এৰং বাহিরত্থসমাসৰসেন পরিযাযৰিসেসনতা দট্ঠব্বা.
অসুভাযাতি অসুভমাতিকায. ৰণ্ণেতব্বমাতিকঞ্হি অপেক্খিত্ৰা ইত্থিলিঙ্গে সামিৰচনং, তেনাহ মাতিকং নিক্খিপিত্ৰাতিআদি. তং ৰিভজন্তোতি মাতিকং ৰিভজন্তো. ফাতিকম্মন্তি নিপ্ফত্তিকরণং. পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনন্তি কামচ্ছন্দাদিপঞ্চনীৰরণঙ্গৰিগমেন পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনতা, অপ্পনাপ্পত্তৰিতক্কাদিজ্ঝানঙ্গানং উপ্পত্তিৰসেন পঞ্চঙ্গসমন্নাগততা চ ৰেদিতব্বা. তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নন্তি এত্থ পন ঝানস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানানং ৰসেন তিৰিধকল্যাণতা, তেসংযেৰ আদিমজ্ঝপরিযোসানানং লক্খণৰসেন দসলক্খণসম্পন্নতা চ ৰেদিতব্বা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘দসলক্খণৰিভাৰনেনেৰ তন্নিস্সযভূতা তিৰিধকল্যাণতাপি ঝানস্স পাকটা হোতীতি তত্রিমানীতিআদি ৰুত্তং.
তত্রাযং পাল়ীতি তস্মিং দসলক্খণৰিভাৰনৰিসযে অযং পাল়ি. পটিপদাৰিসুদ্ধীতি গোত্রভুপরিযোসানায পুব্বভাগপটিপদায ঝানস্স নীৰরণাদিপরিবন্ধতো ৰিসুদ্ধি, সাযং যস্মা উপেক্খানুব্রূহনাদীনম্পি পচ্চযত্তেন পধানা পুরিমকারণসিদ্ধা চ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধি আদী’’তি. উপেক্খানুব্রূহনাতি ৰিসোধেতব্বতাদীনং অভাৰতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অনুব্রূহনা, সা পন পরিবন্ধৰিসুদ্ধিসমকালৰিভাৰিনীপি তব্বিসুদ্ধিযাৰ নিপ্ফন্নাতি দীপনত্থমাহ ‘‘উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে’’তি. সম্পহংসনাতি ৰত্থুধম্মাদীনং অনতিৰত্তনাদিসাধকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন পরিযোদপনা, সা পন যস্মা কত্তব্বস্স সব্বকিচ্চস্স নিপ্ফত্তিযাৰ সিদ্ধা নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনা পরিযোসান’’ন্তি. তীণিপি চেতানি কল্যাণানি একক্খণে লব্ভমানানিপি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাদিৰসেন পৰত্তন্তীতি দস্সনত্থং আদিমজ্ঝপরিযোসানভাৰেন ৰুত্তানি, ন পন ঝানস্স উপ্পাদাদিক্খণত্তযে যথাক্কমং লব্ভমানত্তাতি দট্ঠব্বং. মজ্ঝিমং সমাধিনিমিত্তং পটিপজ্জতীতিআদীসু মজ্ঝিমং সমাধিনিমিত্তং নাম সমপ্পৰত্তো অপ্পনাসমাধিযেৰ. সো হি লীনুদ্ধচ্চসঙ্খাতানং উভিন্নং অন্তানং অনুপগমনেন মজ্ঝিমো, সৰিসেসং চিত্তস্স একত্তারম্মণে ঠপনতো সমাধিযেৰ উপরিৰিসেসানং কারণভাৰতো ‘‘সমাধিনিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং পটিপজ্জতি পটিলব্ভতীতি অত্থো. এৰং পটিপন্নত্তা মজ্ঝিমেন সমাধিনিমিত্তেন তত্থ একত্তারম্মণে অপ্পনাগোচরে পক্খন্দতি উপতিট্ঠতি, এৰং ৰিসুদ্ধস্স পন তস্স চিত্তস্স পুন ৰিসোধেতব্বাভাৰতো ৰিসোধনে ব্যাপারং অকরোন্তো পুগ্গলো ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৰূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাধানে ব্যাপারং অকরোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপটিপন্নভাৰতো এৰমস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারং অকরোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম.
তত্থ জাতানন্তিআদীসু যে পন তে এৰং উপেক্খানুব্রূহিতে তস্মিং ঝানচিত্তে জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা, তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনসভাৰেন সম্পহংসনা ৰিসোধনা পরিযোদপনা চ, সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসতায সম্পহংসনা চ, যঞ্চেতং তদুপগং তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকং ৰীরিযং, তস্স তদুপগৰীরিযস্স ৰাহনট্ঠেন পৰত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা চ, তস্মিং খণে যথাৰুত্তধম্মানং আসেৰনট্ঠেন সম্পহংসনা চ, পরিযোদপনা চ পরিযোদপনকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেনেৰ ইজ্ঝতীতি ৰেদিতব্বং. এৰং তিৰিধত্তগতং চিত্তন্তিআদীনি তস্সেৰ চিত্তস্স থোমনৰচনানি. ৰিতক্কসম্পন্নন্তি ৰিতক্কঙ্গেন সুন্দরভাৰমুপগতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিঞ্ঞেৰ আরম্মণে চিত্তস্স নিরন্তরপ্পৰত্তিসঙ্খাতেন সমাধিনা সম্পন্নং, ইদং ঝানঙ্গৰসেন ৰুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইদং পন ইন্দ্রিযৰসেনাতি ৰেদিতব্বং.
পটিকুটতীতি সঙ্কুচতি. পটিৰট্টতীতি পটিনিৰট্টতি. ন্হারুদদ্দুলন্তি ন্হারুখণ্ডং. পযুত্তৰাচন্তি পচ্চযপরিযেসনে নিযুত্তৰাচং. দণ্ডৰাগুরাহীতি দণ্ডপটিবদ্ধাহি দীঘজালসঙ্খাতাহি ৰাগুরাহি.
সমণকুত্তকোতি কাসাযনিৰাসনাদিসমণকিচ্চকো. ৰগ্গুমুদাতি এত্থ ‘‘ৰগ্গুমতা’’তি ৰত্তব্বে লোকিকা ‘‘মুদা’’তি ৰোহরিংসূতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰগ্গুমতা’’তি. ‘‘ৰগ্গূ’’তি মতা, সুদ্ধসম্মতাতি অত্থো, তেনাহ ‘‘পুঞ্ঞসম্মতা’’তি. সত্তানং পাপুননেন সোধনেন সা পুঞ্ঞসম্মতা.
১৬৩. মারস্স ধেয্যং ঠানং, ৰত্থু ৰা নিৰাসো মারধেয্যং, সো অত্থতো তেভূমকধম্মা এৰ, ইধ পন পঞ্চ কামগুণা অধিপ্পেতা, তং মারধেয্যং. ‘‘অযং সমণকুত্তকো যথাসমুপ্পন্নসংৰেগমূলকেন সমণভাৰূপগমনেন অতিক্কমিতুং সক্খিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা অৰোচ, ন পন ‘‘অরহত্তপ্পত্তিযা তীসু ভৰেসু অপ্পটিসন্ধিকতায তং অতিক্কমিতুং সক্খিস্সতী’’তি মরণেনেৰ সত্তানং সংসারমোচনলদ্ধিকত্তা দেৰতায. ন হি মতানং কত্থচি পটিসন্ধি গচ্ছতি. ইমিনা অত্থেন এৰমেৰ ভৰিতব্বন্তি ইমিনা পরেসং জীৰিতা ৰোরোপনত্থেন এৰমেৰ সংসারমোচনসভাৰেনেৰ ভৰিতব্বং. ‘‘অত্তনাপি অত্তানং জীৰিতা ৰোরোপেন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি জীৰিতা ৰোরোপেন্তী’’তি (পারা. ১৬২) ৰুত্তত্তা সব্বানিপি তানি পঞ্চভিক্খুসতানি জীৰিতা ৰোরোপেসীতি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. তস্মা যে অত্তনাপি অত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ জীৰিতা ৰোরোপেসুং, তে পুথুজ্জনভিক্খূ ঠপেত্ৰা তদৰসেসে চ পুথুজ্জনভিক্খূ, সব্বে চ অরিযে অযং জীৰিতা ৰোরোপেসীতি ৰেদিতব্বং.
১৬৪. একীভাৰতোতি পৰিৰেকতো. উদ্দেসং পরিপুচ্ছং গণ্হন্তীতি অত্তনো অত্তনো আচরিযানং সন্তিকে গণ্হন্তি, গহেত্ৰা চ আচরিযেহি সদ্ধিং ভগৰন্তং উপট্ঠহন্তি. তদা পন উদ্দেসাদিদাযকা তনুভূতেহি ভিক্খূহি ভগৰন্তং উপগতা, তং সন্ধায ভগৰা পুচ্ছতি.
আনাপানস্সতিসমাধিকথাৰণ্ণনা
১৬৫. দসানুস্সতীসু অন্তোগধাপি আনাপানস্সতি তদা ভিক্খূনং বহূনং সপ্পাযতং দস্সেতুং পুন গহিতা. তথা হি তং ভগৰা তেসং দেসেসি. আহারে পটিক্কূলসঞ্ঞা অসুভকম্মট্ঠানসদিসা, চত্তারো পন আরুপ্পা আদিকম্মিকানং অননুরূপাতি তেসং ইধ অগ্গহণং দট্ঠব্বং. অঞ্ঞং পরিযাযন্তি অরহত্তাধিগমত্থায অঞ্ঞং কারণং. অত্থযোজনাক্কমন্তি অত্থঞ্চ যোজনাক্কমঞ্চ. অস্সাসৰসেনাতি অস্সাসং আরম্মণং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপট্ঠানং সতীতি অপ্পমুস্সনতায তমেৰ অস্সাসং পস্সাসঞ্চ উপগন্ত্ৰা ঠানং, তথা তিট্ঠনকধম্মো সতি নামাতি অত্থো. ইদানি সতিৰসেনেৰ পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামেন যো অস্সসতীতিআদি ৰুত্তং. তত্থ যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতীতিআদিনা অত্থো গহেতব্বো. অকোসল্লসম্ভূতেতি অৰিজ্জাসম্ভূতে. খণেনেৰাতি অত্তনো পৰত্তিক্খণেনেৰ. অরিযমগ্গস্স পাদকভূতো অযং সমাধি অনুক্কমেন ৰড্ঢিত্ৰা অরিযমগ্গভাৰং উপগতো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘অরিযমগ্গৰুড্ঢিপ্পত্তো’’তি. ওপম্মনিদস্সনন্তি এত্থ উপমাৰ ওপম্মং, তস্স নিদস্সনং.
বাহিরকা আনাপানস্সতিং জানন্তা আদিতো চতুপ্পকারমেৰ জানন্তি, ন সব্বং সোল়সপ্পকারন্তি আহ সব্বপ্পকারইচ্চাদি. এৰমস্সেতং সেনাসনন্তি এত্থ এৰন্তি ভাৰনাসতিযা যথাৰুত্তনযেন আরম্মণে চিত্তস্স নিবন্ধনে সতিযেৰ, নাসতীতি অত্থো, তেন মুট্ঠস্সতিস্স অরঞ্ঞৰাসো নিরত্থকো অননুরূপোতি দস্সেতি. অৰসেসসত্তৰিধসেনাসনন্তি ‘‘পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জ’’ন্তি (ৰিভ. ৫০৮) এৰং ৰুত্তং. উতুত্তযানুকূলং ধাতুচরিযানুকূলন্তি গিম্হানাদিউতুত্তযস্স সেম্হাদিধাতুত্তযস্স মোহাদিচরিযত্তযস্স চ অনুকূলং. নিসজ্জায দল়্হভাৰং পল্লঙ্কাভুজনেন, অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসুখতং উপরিমকাযস্স উজুকং ঠপনেন, আরম্মণপরিগ্গহূপাযং পরিমুখং সতিযা ঠপনেন উপদিসন্তো. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিন্তি সব্বথা গহিতং সম্মোসপটিপক্খতো নিগ্গমনসঙ্খাতং সতিং কত্ৰা, পরমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো.
সতোৰাতি সতিযা সমন্নাগতো এৰ. বাত্তিংসায আকারেহীতি চতূসু চতুক্কেসু আগতানি দীঘরস্সাদীনি সোল়স পদানি অস্সাসপস্সাসৰসেন দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তেহি দ্ৰত্তিংসাকারেহি. দীঘংঅস্সাসৰসেনাতি দীঘঅস্সাসৰসেন, ৰিভত্তিঅলোপং কত্ৰা নিদ্দেসো, দীঘন্তি ৰা ভগৰতা ৰুত্তঅস্সাসৰসেন. চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপন্তি ৰিক্খেপপটিপক্খভাৰতো ‘‘অৰিক্খেপো’’তি লদ্ধনামং চিত্তস্স একগ্গভাৰং পজানতো. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৰসেনাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সী হুত্ৰা অস্সাসৰসেন, ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসনৰসেনা’’তি ৰা পাঠো, তস্স পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো অস্সাসৰসেনাতি অত্থো. আ পঠমং বহিমুখং সসনং অস্সাসো, ততো অন্তোমুখং পটিসসনং পস্সাসোতি আহ অস্সাসোতি বহিনিক্খমনৰাতোতিআদি, সুত্তন্তট্ঠকথাসু পন আকড্ঢনৰসেন অন্তো সসনং অস্সাসো, বহি পটিসসনং পস্সাসোতি কত্ৰা উপ্পটিপাটিযা ৰুত্তং.
তত্থাতি বহিনিক্খমনঅন্তোপৰিসনৰাতেসু, তস্স চ পঠমং অব্ভন্তরৰাতো নিক্খমতীতি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘সব্বেসম্পি গব্ভসেয্যকানন্তিআদিনা দারকানং পৰত্তিক্কমেন অস্সাসো বহিনিক্খমনৰাতোতি গহেতব্বন্তি দীপেতী’’তি কেচি ৰদন্তি. সুত্তনযো এৰ চেত্থ ‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ পস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধা ৰিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সারদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি ইমায পাল়িযা সমেতীতি গহেতব্বং. অদ্ধানৰসেনাতি কালদ্ধানৰসেন. অযঞ্হি অদ্ধান-সদ্দো কালস্স দেসস্স চ ৰাচকো. তত্থ যথা হীতিআদিনা দেসদ্ধানং উপমাৰসেন দস্সিতং. ইদানি তব্বিসিট্ঠকালদ্ধানৰসেন অস্সাসপস্সাসানং দীঘরস্সতং উপমেয্যৰসেন ৰিভাৰেতুং এৰন্তিআদি ৰুত্তং. চুণ্ণৰিচুণ্ণা অনেককলাপভাৰেন. এত্থ চ হত্থিআদিসরীরে সুনখাদিসরীরে চ অস্সাসপস্সাসানং দেসদ্ধানৰিসিট্ঠকালদ্ধানৰসেনেৰ দীঘরস্সতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা অত্তভাৰসঙ্খাতং দীঘং অদ্ধানং সণিকং পূরেত্ৰাতিআদিৰচনতো. তেসন্তি সত্তানং. তেতি অস্সাসপস্সাসা. ইত্তরমদ্ধানন্তি অপ্পকং কালং. নৰহাকারেহীতি ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স পুব্বেনাপরং অলদ্ধৰিসেসস্স কেৰলং অদ্ধানৰসেন আদিতো ৰুত্তা তযো আকারা, তে চ কস্সচি অস্সাসোৰ, কস্সচি পস্সাসোৰ, কস্সচি তদুভযম্পি উপট্ঠাতীতি তিণ্ণং পুগ্গলানং ৰসেন ৰুত্তা, তথা ছন্দৰসেন তযো, তথা পামোজ্জৰসেনাতি ইমেহি নৰহি আকারেহি. একেনাকারেনাতি দীঘং অস্সাসাদীসু একেনাকারেন.
অদ্ধানসঙ্খাতেতি দীঘে ওকাসদ্ধানসঙ্খাতে অত্তভাৰে কালদ্ধানেপি ৰা, এৰং উপরি ইত্তরসঙ্খাতেতি এত্থাপি. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৰনায পুব্বেনাপরং ৰিসেসং আৰহন্তিযা লদ্ধস্সাদত্তা তত্থ সাতিসযো কত্তুকামতালক্খণো কুসলচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৰসেনাতি তথাপৰত্তছন্দস্স ৰসেন. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি অস্সাসপস্সাসানং সুখুমতরভাৰে আরম্মণস্স সন্ততরতায, কম্মট্ঠানস্স চ ৰীথিপটিপন্নতায ভাৰনাচিত্তসহগতো পমোদো খুদ্দকাদিভেদা তরুণা পীতি উপ্পজ্জতি. চিত্তং ৰিৰত্ততীতি পটিভাগনিমিত্তে উপ্পন্নে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৰত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচারপ্পনাভেদে সমাধিম্হি উপ্পন্নে পুন ঝাননিব্বত্তনত্থং ব্যাপারাভাৰতো অজ্ঝুপেক্খনং হোতি, সা পনাযং উপেক্খা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাতি ৰেদিতব্বা. অনুপস্সনাঞাণন্তি সমথৰসেন নিমিত্তস্স অনুপস্সনা, ৰিপস্সনাৰসেন অস্সাসপস্সাসমুখেন তন্নিস্সযনামরূপস্স অনুপস্সনা চ ঞাণং. কাযো উপট্ঠানন্তি অস্সাসপস্সাসসঙ্খাতো কাযো উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি এত্থ সতীতি উপট্ঠানং, নো সতি, সতি পন সরসতো উপতিট্ঠনট্ঠেন সরণট্ঠেন চ উপট্ঠানঞ্চেৰ সতি চ. তেন ৰুচ্চতীতিআদীসু যা অযং যথাৰুত্তঅস্সাসপস্সাসকাযে, তন্নিস্সযভূতে করজকাযে চ কাযস্সেৰ অনুপস্সনা নিচ্চাদিভাৰং ৰা ইত্থিপুরিসসত্তজীৰাদিভাৰং ৰা অননুপস্সিত্ৰা অস্সাসপস্সাসকাযমত্তস্সেৰ অনিচ্চাদিভাৰস্স চ অনুপস্সনা, তায কাযানুপস্সনায সতিসঙ্খাতস্স পট্ঠানস্স ভাৰনা ৰড্ঢনা কাযে কাযানুপস্সনা সতিপট্ঠানভাৰনাতি অযং সঙ্খেপত্থো.
ইত্তরৰসেনাতি পরিত্তকালৰসেন. তাদিসোতি দীঘো রস্সো চ. ৰণ্ণাতি দীঘাদিআকারা. নাসিকগ্গেৰ ভিক্খুনোতি নাসিকগ্গে ৰা, ৰা-সদ্দেন উত্তরোট্ঠে ৰাতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা ‘‘আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন সব্বং অস্সাসপস্সাসকাযং ৰিদিতং পাকটং করিস্সামী’’তি পুব্বে পৰত্তআভোগৰসেন পচ্ছা তথা সমুপ্পন্নেন ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন তং অস্সাসপস্সাসকাযং এৰং ৰিদিতং পাকটং করোন্তো অস্সসতি চেৰ পস্সসতি চ, তস্মা এৰংভূতো সব্বকাযপটিসংৰেদী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি নাম, ন পন ‘‘অনাগতে এৰং করিস্সামী’’তি চিন্তনমত্তেন সো এৰং ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. তথাভূতস্সাতি আদিমজ্ঝপরিযোসানং ৰিদিতং করোন্তস্স. সংৰরোতি সতি ৰীরিযম্পি ৰা. ন অঞ্ঞং কিঞ্চীতি সব্বকাযং ৰিদিতং করিস্সামীতিআদিকং পুব্বাভোগং সন্ধায ৰদতি. ঞাণুপ্পাদনাদীসূতি আদি-সদ্দেন কাযসঙ্খারপস্সম্ভনপীতিপটিসংৰেদনাদিং সঙ্গণ্হাতি. কাযসঙ্খারন্তি অস্সাসপস্সাসং. সো হি চিত্তসমুট্ঠানোপি সমানো করজকাযপটিবদ্ধৰুত্তিতায তেন সঙ্খরীযতীতি কাযসঙ্খারোতি ৰুচ্চতি. অপরিগ্গহিতকালেতি কম্মট্ঠানস্স অনারদ্ধকালে, তদারম্ভত্থায কাযচিত্তানম্পি অপরিগ্গহিতকালেতি অত্থো. নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধাযাতি হি ইমিনা কাযপরিগ্গহো, পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি ইমিনা চিত্তপরিগ্গহো ৰুত্তো. অধিমত্তন্তি বলৰং ওল়ারিকং, লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং. কাযসঙ্খারো হি অধিপ্পেতো. অধিমত্তং হুত্ৰা পৰত্ততীতি কিরিযাৰিসেসনং ৰা এতং. সব্বেসংযেৰাতি উভযেসম্পি.
মহাভূতপরিগ্গহে সুখুমোতি চতুধাতুমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসং সন্ধায ৰুত্তং. লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাযাতি কলাপসম্মসনমাহ. নিব্বিদানুপস্সনতো পট্ঠায বলৰৰিপস্সনা, ততো ওরং দুব্বলৰিপস্সনা. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি অপরিগ্গহিতকালেতিআদিনা সমথনযে ৰুত্তনযেন.
চোদনাসোধনাহীতি অনুযোগপরিহারেহি. কথন্তিআদি পটিসম্ভিদাপাল়ি, তত্থ কথং সিক্খতীতি সম্বন্ধো. ইতি কিরাতিআদি চোদকৰচনং. ইতি কিরাতি এৰঞ্চেতি অত্থো. অস্সাসপস্সাসো সব্বথা অভাৰং উপনেতি চেতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. ৰাতূপলদ্ধিযাতি অস্সাসপস্সাসৰাতস্স অভাৰেন তব্বিসযায উপলদ্ধিযা ভাৰনাচিত্তস্স উপ্পাদো ৰড্ঢি চ ন হোতীতি অত্থো. ন চ নন্তি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. পুন ইতি কিরাতিআদি যথাৰুত্তায চোদনায ৰিস্সজ্জনা, তত্থ ইতি কির সিক্খতীতি মযা ৰুত্তাকারেন যদি সিক্খতীতি অত্থো. পভাৰনা হোতীতি যদিপি ওল়ারিকা কাযসঙ্খারা পটিপ্পস্সম্ভন্তি, সুখুমা পন অত্থেৰাতি ভাৰনাযপি ৰড্ঢি হোতেৰাতি অধিপ্পাযো. কংসেতি কংসভাজনে. নিমিত্তন্তি নিমিত্তস্স, তেসং সদ্দানং পৰত্তিআকারস্সাতি অত্থো. সুখুমকা সদ্দাতি অনুরৰে আহ. সুখুমসদ্দনিমিত্তারম্মণতাপীতি সুখুমো সদ্দোৰ নিমিত্তং তদারম্মণতাযপি.
আভিসমাচারিকসীলন্তি এত্থ অভিসমাচারোতি উত্তমসমাচারো, তদেৰ আভিসমাচারিকং সীলং, খন্ধকৰত্তপরিযাপন্নস্স সীলস্সেতং অধিৰচনং. অহং সীলং রক্খামীতি উভতোৰিভঙ্গপরিযাপন্নং সীলং সন্ধায ৰুত্তং. আৰাসোতি আৰাসপলিবোধো. কুলন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. কম্মন্তি নৰকম্মং. ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকা ইদ্ধি, সা ৰিপস্সনায পলিবোধো. সো উপচ্ছিন্দিতব্বোতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৪১) ৰুত্তেন তস্স তস্স পলিবোধস্স উপচ্ছেদপ্পকারেন উপচ্ছিন্দিতব্বো. যোগানুযোগোতি যোগস্স ভাৰনায অনুযুঞ্জনং. অট্ঠতিংসারম্মণেসূতি আলোকাকাসকসিণদ্ৰযং ৰজ্জেত্ৰা পাল়িযং আগতানং অট্ঠন্নং কসিণানং ৰসেন ৰুত্তং, চত্তারীসঞ্ঞেৰ পন কম্মট্ঠানানি. যথাৰুত্তেনেৰ নযেনাতি যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তাতি ইমমত্থং অতিদিসতি. ইমিনাৰ কম্মট্ঠানেনাতি ইমিনা আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানেন. মহাহত্থিপথং নীহরন্তো ৰিযাতি কম্মট্ঠানৰীথিং মহাহত্থিমগ্গং কত্ৰা দস্সেন্তো ৰিয.
ৰুত্তপ্পকারমাচরিযন্তি ‘‘ইমিনাৰ কম্মট্ঠানেন চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তস্সা’’তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারং আচরিযং. ‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩; মি. প. ৬.১.১০) ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৪২) ৰুত্তপ্পকারমাচরিযন্তিপি ৰদন্তি. পঞ্চসন্ধিকন্তি পঞ্চপব্বং, পঞ্চভাগন্তি অত্থো. কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনন্তি কম্মট্ঠানগন্থস্স উগ্গণ্হনং. তদত্থপরিপুচ্ছা কম্মট্ঠানস্স পরিপুচ্ছা, তত্থ সংসযপরিপুচ্ছা ৰা. কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানন্তি এৰং ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স এৰমিধ নিমিত্তং উপতিট্ঠতীতি উপধারণং. তথা কম্মট্ঠানপ্পনা এৰং ঝানমপ্পেতীতি. কম্মট্ঠানস্স লক্খণন্তি গণনানুবন্ধনাফুসনানং ৰসেন ভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ঠপনাৰসেন মত্থকপ্পত্তি ইধ ভাৰনাতি কম্মট্ঠানসভাৰস্স সল্লক্খণং, তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানসভাৰূপধারণন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি.
অট্ঠারসসেনাসনদোসৰিৰজ্জিতন্তি মহত্তং নৰত্তং জিণ্ণত্তং পন্থনিস্সিতত্তং সোণ্ডিপণ্ণপুপ্ফফলযুত্ততা পত্থনীযতা নগরদারুখেত্তসন্নিস্সিততা ৰিসভাগানং পুগ্গলানং অত্থিতা পট্টনসন্নিস্সিততা পচ্চন্তসন্নিস্সিততা রজ্জসীমসন্নিস্সিততা অসপ্পাযতা কল্যাণমিত্তানং অলাভোতি ইমেহি অট্ঠারসহি সেনাসনদোসেহি ৰিৰজ্জিতং. পঞ্চসেনাসনঙ্গসমন্নাগতন্তি –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, সেনাসনং নাতিদূরং হোতি নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেন উপ্পজ্জন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি …পে… এৰং খো, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১) –
এৰং ভগৰতা ৰুত্তেহি পঞ্চহি সেনাসনঙ্গেহি সমন্নাগতং, এত্থ চ নাতিদূরতাদি একং, দিৰা অপ্পাকিণ্ণতাদি একং, অপ্পডংসাদিতা একং, চীৰরাদিলাভো একং, থেরানং ভিক্খূনং নিৰাসো একন্তি এৰং পঞ্চঙ্গানি ৰেদিতব্বানি.
উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেনাতি দীঘানং কেসাদীনং হরণেন পত্তচীৰরাদীনং পচনতুন্নকরণরজনাদিকরণেহি চ উপচ্ছিন্না খুদ্দকা পলিবোধা যেন, তেন. ভত্তসম্মদন্তি ভোজননিমিত্তং পরিস্সমং. আচরিযতো উগ্গহো আচরিযুগ্গহো, সব্বোপি কম্মট্ঠানৰিধি, ন পুব্বে ৰুত্তউগ্গহমত্তং, ততো. একপদম্পীতি এককোট্ঠাসম্পি.
অনুৰহনাতি অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনৰসেন সতিযা নিরন্তরং অনুপ্পৰত্তনা. যস্মা পন গণনাদিৰসেন ৰিয ফুসনাৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থি, ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানে এৰ গণনাদি কাতব্বন্তি দস্সেতুং ইধ ফুসনাগহণন্তি দীপেন্তো ‘‘ফুসনাতি ফুট্ঠট্ঠান’’ন্তি আহ. ঠপনাতি সমাধানং, সমাধিপ্পধানা পন অপ্পনাতি আহ ‘‘ঠপনাতি অপ্পনা’’তি. অনিচ্চতাদীনং লক্খণতো সল্লক্খণা ৰিপস্সনা. পৰত্ততো নিমিত্ততো চ ৰিনিৰট্টনতো ৰিনিৰট্টনা মগ্গো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৰতো পারিসুদ্ধি ফলং. তেসন্তি ৰিনিৰট্টনাপারিসুদ্ধীনং. খণ্ডন্তি ‘‘একং তীণি পঞ্চা’’তি একন্তরিকাদিভাৰেন গণনায খণ্ডনং. অথ ৰা খণ্ডন্তি অন্তরন্তরা কতিপযকালং অগণেত্ৰা পুন গণনৰসেন অন্তরা ওধিপরিচ্ছেদো ন দস্সেতব্বো. তথা খণ্ডং দস্সেন্তস্স হি ‘‘কম্মট্ঠাননিন্নং পৰত্ততি নু খো মে চিত্তং, নো’’তি ৰীমংসুপ্পত্তিযা ৰিক্খেপো হোতি, তেনাহ সিখাপ্পত্তং নু খো মেতিআদি, ইদঞ্চ এৰং খণ্ডং দস্সেত্ৰা চিরতরং গণনায মনসিকরোন্তস্স ৰসেন ৰুত্তং. সো হি তথা লদ্ধং অৰিক্খেপমত্তং নিস্সায এৰং মঞ্ঞেয্য. যো উপট্ঠাতি, তং গহেত্ৰাতি ইদং অস্সাসপস্সাসেসু যস্স একোৰ পঠমং উপট্ঠাতি, তং সন্ধায ৰুত্তং, যস্স পন উভোপি উপট্ঠহন্তি, তেন উভযম্পি গহেত্ৰা গণিতব্বং. যো উপট্ঠাতীতি ইমিনাৰ দ্ৰীসু নাসাপুটৰাতেসু যো পাকটো হোতি, সো গহেতব্বোতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি গহেতব্বং. পঠমং একেকস্মিং উপট্ঠিতেপি উপলক্খেত্ৰা গণন্তস্সেৰ কমেন উভোপি পাকটা হোন্তীতি আহ ‘‘অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তী’’তি. এৰং সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৰাতি সম্বন্ধো. এৰং সীঘগণনারম্ভস্স ওকাসং দস্সেতুং ইমস্সাপি পুরিমনযেন গণযতোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ পুরিমনযেনাতি দন্ধগণনায, পাকটা হুত্ৰাতি ইমিনা দন্ধগণনায আরদ্ধকালে চিত্তস্স অৰিসদতায সুখুমস্সাসাদীনং অপাকটতং, পচ্ছা ৰিসদকালে পাকটতঞ্চ তেসু চ পাকটেসু দন্ধগণনং পহায সীঘগণনা কাতব্বাতি দস্সেতি. সীঘগণনায নিপ্পরিযাযতো নিরন্তরপ্পৰত্তি অপ্পনাৰীথিযমেৰ, ন কামাৰচরে ভৰঙ্গন্তরিকত্তাতি আহ ‘‘নিরন্তরপ্পৰত্তং ৰিযা’’তি. পুরিমনযেনেৰাতি সীঘগণনায. অন্তো পৰিসন্তং ৰাতং মনসিকরোন্তো অন্তো চিত্তং পৰেসেতি নাম.
এতন্তি এতং অস্সাসপস্সাসজাতং. অনুগমনন্তি ফুট্ঠট্ঠানে মনসিকরণমেৰ, ন অস্সাসপস্সাসানং অনুৰত্তনং, তেনাহ – ‘‘তঞ্চ খো ন আদিমজ্ঝপরিযোসানানুগমনৰসেনা’’তি. ফুসনাঠপনাৰসেন ৰিসুং মনসিকারো নত্থীতি ইমিনা যথা গণনায ফুসনায চ মনসিকরোতি, এৰং অনুবন্ধনং ৰিনা কেৰলং ঠপনায চ ফুসনায চ মনসিকারোপি নত্থীতি দস্সেন্তেন গণনং পটিসংহরিত্ৰা যাৰ অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তাৰ অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ মনসিকরোতি, অপ্পনায পন উপ্পন্নায অনুবন্ধনায ঠপনায চ মনসিকরোতি নামাতি দীপিতং হোতি, অট্ঠকথাযং পন অনুবন্ধনায ৰিনা ঠপনায মনসিকারো নত্থীতি দস্সনত্থং ‘‘অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসিকরোতীতি ৰুচ্চতী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. যা অচ্চন্তায ন মিনোতি ন ৰিনিচ্ছনতি, সা মানস্স সমীপেতি উপমানং সিদ্ধসাদিসেন সাধ্যসাধনং যথা গো ৰিয গৰযোতি. পঙ্গুল়োতি পীঠসপ্পী. দোলাতি পেঙ্খোলো. কীল়তন্তি কীল়ন্তানং. উপনিবন্ধনত্থম্ভমূলেতি নাসিকগ্গং মুখনিমিত্তঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. আদিতো পভুতীতি উপমেয্যত্থদস্সনতো পট্ঠায. নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধননিমিত্তং নাসিকগ্গং, মুখনিমিত্তং ৰা. অনারম্মণমেকচিত্তস্সাতি অস্সাসপস্সাসানং একক্খণে অপ্পৰত্তনতো একস্স চিত্তস্স তযোপি আরম্মণং ন হোন্তি, নিমিত্তেন সহ অস্সাসো পস্সাসো ৰাতি দ্ৰেযেৰ একক্খণে আরম্মণং হোন্তীতি অত্থো. অজানতো চ তযো ধম্মেতি নিমিত্তং অস্সাসো পস্সাসোতি ইমে তযো ধম্মে আরম্মণকরণৰসেন অৰিন্দন্তস্স, চ-সদ্দো ব্যতিরেকো, তেন এৰঞ্চ সতি অযং অনিট্ঠপ্পসঙ্গোতি ব্যতিরেকং দস্সেতি. ভাৰনাতি আনাপানস্সতিভাৰনা.
কথং ইমে…পে… ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ইদং পরিহারগাথায ৰুত্তমেৰত্থং ককচোপমায (ম. নি. ১.২২২ আদযো) ৰিৰরিতুং পুচ্ছাঠপনং. তত্থ কথং-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘কথমিমে অৰিদিতা…পে… কথং ৰিসেসমধিগচ্ছতী’’তি. পধানন্তি ভাৰনানিপ্ফাদকং ৰীরিযং. পযোগন্তি নীৰরণৰিক্খম্ভকং ভাৰনানুযোগং. ৰিসেসন্তি অরহত্তপরিযোসানৰিসেসং. পধানন্তি রুক্খস্স ছেদনৰীরিযং. পযোগন্তি তস্সেৰ ছেদনককিরিযং. কিঞ্চাপেত্থ ‘‘ৰিসেসমধিগচ্ছতী’’তি উপমাযং ন ৰুত্তং, তথাপি অত্থতো যোজেতব্বমেৰ. যথা রুক্খোতিআদি উপমাসংসন্দনং. নাসিকগ্গে ৰা মুখনিমিত্তে ৰাতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে, ইতরো মুখং নিমিযতি ছাদিযতি এতেনাতি মুখনিমিত্তন্তি লদ্ধনামে উত্তরোট্ঠে.
ইদং পধানন্তি যেন ৰীরিযারম্ভেন কাযোপি চিত্তম্পি ভাৰনাকম্মস্স অরহং ইধ পধানন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপক্কিলেসাতি নীৰরণা. ৰিতক্কাতি কামৰিতক্কাদিমিচ্ছাৰিতক্কা, নীৰরণপ্পহানেন ৰা পঠমজ্ঝানাধিগমং দস্সেত্ৰা ৰিতক্কূপসমাপদেসেন দুতিযজ্ঝানাদীনমধিগমমাহ. অযং পযোগোতি অযং ঝানাধিগমস্স হেতুভূতো কম্মট্ঠানানুযোগসঙ্খাতো পযোগো. সংযোজনা পহীযন্তীতি দসপি সংযোজনানি মগ্গপঅপাটিযা সমুচ্ছেদৰসেন পহীযন্তি. ব্যন্তী হোন্তীতি তথা সত্তপি অনুসযা ভঙ্গমত্তস্সপি অনৰসেসতো ৰিগতন্তা হোন্তি. অযং ৰিসেসোতি ইমং সমাধিং নিস্সায অনুক্কমেন লব্ভমানো অযং সংযোজনপ্পহানাদিকো ইমস্স সমাধিস্স ৰিসেসোতি অত্থো. এৰং ইমে তযো ধম্মাতিআদি নিগমনৰচনং. পরিপুণ্ণাতি সোল়সন্নং ৰত্থূনং পারিপূরিযা সব্বসো পুণ্ণা. অনুপুব্বন্তি অনুক্কমেন. পরিচিতাতি পরিচিণ্ণা. ইমং লোকন্তি খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞাপভাসেন পভাসেতি.
ইধাতি ইমস্মিং ঠানে. অস্সাতি উপমাভূতস্স ককচস্স. আনযনে পযোজনন্তি যোজেতব্বং. নিমিত্তন্তি পটিভাগনিমিত্তং. অৰসেসঝানঙ্গপটিমণ্ডিতাতি ৰিতক্কাদিঅৰসেসঝানঙ্গপটিমণ্ডিতাতি ৰদন্তি. ৰিচারাদীহীতি পন ৰত্তব্বং নিপ্পরিযাযেন ৰিতক্কস্স অপ্পনাভাৰতো. সো হি ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি নিদ্দিট্ঠো. এৰঞ্হি সতি অৰসেস-সদ্দো উপপন্নো হোতি, ৰিতক্কসম্পযোগতো ৰা ঝানঙ্গেসু পধানভূতো সমাধি অপ্পনাতি কত্ৰা ‘‘অৰসেসঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. কস্সচি পন গণনাৰসেনেৰ মনসিকারকালতো পভুতীতি এত্থ ‘‘অনুক্কমতো…পে… পত্তং ৰিয হোতী’’তি উপরি ৰক্খমানো গন্থো পুরাণপোত্থকেসু দিস্সতি, তস্মা অযং পাঠো এত্থাপি লিখিতব্বো, লেখকানং পন দোসেন গল়িতোতি ৰেদিতব্বো.
ওল়ারিকে অস্সাসপস্সাসে নিরুদ্ধেতিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযম্পি ৰিচেতব্বাকারপ্পত্তস্স কাযসঙ্খারস্স ৰিচযনৰিধিং দস্সেতুং আনীতং. দেসতোতি পুব্বে ফুসনৰসেন গহিতট্ঠানতো. নিমিত্তং পট্ঠপেতব্বন্তি পুব্বে গহিতাকারনিমিত্তগ্গাহিকা সঞ্ঞা ফুসনট্ঠানে পট্ঠপেতব্বা. ইমমেৰ হি অত্থৰসন্তি ইমং অনুপট্ঠহন্তস্স আরম্মণস্স উপট্ঠানৰিধিসঙ্খাতং কারণং পটিচ্চ. ইতোতি আনাপানকম্মট্ঠানতো. গরুকতা চ ভাৰনাদুক্করতাযাতি আহ ‘‘গরুকভাৰন’’ন্তি. চরিত্ৰাতি গোচরং গহেত্ৰা. নিমিত্তন্তি উগ্গহনিমিত্তং, পটিভাগনিমিত্তং ৰা. উভযম্পি হি ইধ একজ্ঝং ৰুত্তং. তথা হি তূলপিচুআদিউপমত্তযং উগ্গহে যুজ্জতি, সেসং উভযত্থ.
তারকরূপং ৰিযাতি তারকায সরূপং ৰিয. সঞ্ঞানানতাযাতি নিমিত্তুপট্ঠানতো পুব্বে পৰত্তসঞ্ঞানং নানতায. সঞ্ঞজন্তি ভাৰনাসঞ্ঞায পরিকপ্পিতং, ন উপ্পাদিতং অৰিজ্জমানত্তা, তেনাহ ‘‘নানতো উপট্ঠাতী’’তি. এৰং হোতীতি ভাৰনমনুযুত্তস্স এৰং উপট্ঠাতি. এৰন্তি এৰং সতি, যথাৰুত্তনযেন নিমিত্তে এৰ চিত্তস্স ঠপনে সতীতি অত্থো. ইতো পভুতীতি ইতো পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায. নিমিত্তেতি পটিভাগনিমিত্তে. ঠপযন্তি ঠপনাৰসেন চিত্তং ঠপন্তো. নানাকারন্তি ‘‘চত্তারো ৰণ্ণা’’তি এৰং ৰুত্তং নানাকারং. ৰিভাৰযন্তি ৰিভাৰেন্তো অন্তরধাপেন্তো. নিমিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায হি তে আকারা অমনসিকরোতো অন্তরহিতা ৰিয হোন্তি. অস্সাসপস্সাসেতি অস্সাসে পস্সাসে চ যো নানাকারো, তং ৰিভাৰযং অস্সাসপস্সাসসম্ভূতে ৰা নিমিত্তে চিত্তং ঠপযং সকং চিত্তং নিবন্ধতি নামাতি যোজনা. কেচি পন ৰিভাৰযন্তি এতস্স ৰিভাৰেন্তো ৰিদিতং পাকটং করোন্তোতি অত্থং ৰদন্তি, তং পুব্বভাগৰসেন যুজ্জেয্য. অযঞ্হেত্থ অত্থো – অস্সাসপস্সাসে নানাকারং ৰিভাৰেন্তো পজানন্তো তত্থ যং লদ্ধং নিমিত্তং, তস্মিং চিত্তং ঠপেন্তো অনুক্কমেন সকং চিত্তং নিবন্ধতি অপ্পেতীতি.
কিলেসাতি অৰসেসকিলেসা. সন্নিসিন্নাযেৰাতি অলদ্ধনীৰরণসহাযা ওলীনাযেৰ. উপচারভূমিযন্তি উপচারাৰত্থাযং. লক্খণতোতি ৰিক্খম্ভনাদিসভাৰতো ৰা অনিচ্চাদিসভাৰতো ৰা. গোচরোতি ভিক্খাচারগামো. যত্থ দুল্লভা সপ্পাযভিক্খা, সো অসপ্পাযো, ইতরো সপ্পাযো. ভস্সন্তি দসকথাৰত্থুনিস্সিতং ভস্সং, তং সপ্পাযং, ইতরমসপ্পাযং. সেসেসু আৰাসাদীসু যত্থ যত্থ অসমাহিতং চিত্তং সমাধিযতি, তং তং সপ্পাযং, ইতরমসপ্পাযন্তি গহেতব্বং. যস্স পন এৰং সত্তৰিধং অসপ্পাযং ৰজ্জেত্ৰা সপ্পাযমেৰ সেৰন্তস্সপি অপ্পনা ন হোতি, তেন সম্পাদেতব্বং দসৰিধং অপ্পনাকোসল্লং দস্সেন্তো ৰত্থুৰিসদকিরিযাতিআদিমাহ. তত্থ ৰত্থুৰিসদকিরিযা নাম কেসনখচ্ছেদনাদীহি অজ্ঝত্তিকস্স সরীরৰত্থুস্স, চীৰরসেনাসনাদিধোৰনপরিকম্মাদীহি বাহিরৰত্থুস্স চ ৰিসদভাৰকরণং. এৰঞ্হি ঞাণম্পি ৰিসদকিচ্চনিপ্ফত্তিকরং হোতি. ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনতা নাম সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং সমভাৰকরণং. নিমিত্তকুসলতা নাম ভাৰনায লদ্ধনিমিত্তস্স রক্খণকোসল্লং. যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বন্তিআদীসু যস্মিং সমযে চিত্তং অচ্চারদ্ধতাদীহি কারণেহি উদ্ধততায নিগ্গহেতব্বং, তদা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো তযো অভাৰেত্ৰা পস্সদ্ধাদীনং তিণ্ণং ভাৰনেন চিত্তস্স নিগ্গণ্হনা হোতি. যদাস্স চিত্তং অতিসিথিলৰীরিযতাদীহি লীনতায পগ্গহেতব্বং, তদা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো তযো অভাৰেত্ৰা ধম্মৰিচযাদীনং তিণ্ণং ভাৰনেন চিত্তস্স পগ্গণ্হনং হোতি. যদাস্স পঞ্ঞাপযোগমন্দতাদীহি নিরস্সাদং চিত্তং হোতি, তদা তস্স চিত্তস্স অট্ঠসংৰেগৰত্থুপচ্চৰেক্খণাদিনা (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৪১৮) সম্পহংসনসঙ্খাতা সংৰেজনা হোতি. যদা পনস্স এৰং পটিপজ্জনতো অলীনং অনুদ্ধতং অনিরস্সাদং আরম্মণে সমপ্পৰত্তং সমথৰীথিপটিপন্নঞ্চ চিত্তং হোতি, তদা তস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাপারতাসমাপজ্জনেন অজ্ঝুপেক্খনা হোতি.
তদধিমুত্ততা নাম সমাধিঅধিমুত্ততা, সমাধিনিন্নপোণপব্ভারতাতি অত্থো. এত্থাতি এতিস্সং কাযানুপস্সনাযং.
পারিসুদ্ধিং পত্তুকামোতি ফলং অধিগন্তুকামো সমাপজ্জিতুকামো চ. তত্থ সল্লক্খণাৰিৰট্টনাৰসেন পঠমং মগ্গানন্তরফলং অধিগন্তুকামো. ততো পরং সল্লক্খণৰসেন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামোপীতি এৰমত্থো গহেতব্বো. আৰজ্জনসমাপজ্জন…পে… ৰসিপ্পত্তন্তি এত্থ পটিলদ্ধঝানতো ৰুট্ঠায ৰিতক্কাদীসু ঝানঙ্গেসু একেকং আৰজ্জযতো ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং ৰিতক্কাদীসু যথাৰজ্জিতঝানঙ্গারম্মণানি কামাৰচরজৰনানি ভৰঙ্গন্তরিতানি যদা নিরন্তরং পৰত্তন্তি, অথস্স আৰজ্জনৰসী সিদ্ধা হোতি. তং পন ঝানং সমাপজ্জিতুকামতানন্তরং সীঘং সমাপজ্জনসমত্থতা সমাপজ্জনৰসী নাম. অচ্ছরামত্তং ৰা দসচ্ছরামত্তং ৰা খণং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা অধিট্ঠানৰসী নাম. তথেৰ লহুং খণং ঝানসমঙ্গী হুত্ৰা ঝানতো ভৰঙ্গুপ্পত্তিৰসেন ৰুট্ঠাতুং সমত্থতা ৰুট্ঠানৰসী নাম. ‘‘এত্তকমেৰ খণং সমাপজ্জিস্সামী’’তি, ‘‘এত্তকমেৰ খণং ঝানসমঙ্গী হুত্ৰা ঝানতো ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি চ পৰত্তপুব্বপরিকম্মভেদেনেত্থ অধিট্ঠানৰুট্ঠানৰসিযো ভিন্না, ন সরূপভেদেন, যা ‘‘সমাপত্তিকুসলতা, ৰুট্ঠানকুসলতা’’তি ৰুচ্চন্তি. পচ্চৰেক্খণৰসী পন আৰজ্জনৰসিযা এৰ ৰুত্তা. পচ্চৰেক্খণৰীথিযঞ্হি সীঘং আৰজ্জনুপ্পত্তিযা আৰজ্জনৰসী তদনন্তরানং জৰনানং সমুপ্পত্তিযা পচ্চৰেক্খণৰসীতি আৰজ্জনৰসীসিদ্ধিযাৰ পচ্চৰেক্খণৰসী সিদ্ধা এৰ হোতীতি ৰেদিতব্বা. ঝানঙ্গানি পরিগ্গহেত্ৰাতি ঝানচিত্তসম্পযুত্তানি ঝানঙ্গানি লক্খণাদিৰসেন পরিগ্গহেত্ৰা. তেসঞ্চ নিস্সযন্তি তেসং ৰত্থুনিস্সযানং ভূতানং নিস্সযং. ইদঞ্চ করজকাযস্স ৰত্থুদসকস্স ভূতনিস্সযত্তা সুত্তন্তনযেন ৰুত্তং, ন পট্ঠাননযেন. ন হি কলাপন্তরগতানি ভূতানি কলাপন্তরগতানং ভূতানং নিস্সযপচ্চযা হোন্তি, সুত্তন্তনযেন পন উপনিস্সযপচ্চযোতি ৰেদিতব্বানি. পট্ঠানে হি অসঙ্গহিতা সব্বে পচ্চযা সুত্তন্তিকনযেন উপনিস্সযপচ্চযে সঙ্গয্হন্তীতি ৰেদিতব্বং. তংনিস্সিতরূপানীতি উপাদারূপানি. যথাপরিগ্গহিতরূপৰত্থুদ্ৰারারম্মণং ৰাতি এত্থ যথাপরিগ্গহিতকেসাদিরূপারম্মণং ততো পুব্বে ৰুত্তনযৰত্থারম্মণঞ্চ তন্নিস্সযকরজকাযপঅগ্গহমুখেন উপট্ঠিতচক্খাদিদ্ৰারঞ্চ সসম্পযুত্তধম্মৰিঞ্ঞাণং ৰাতি যোজেতব্বং. কম্মারগগ্গরীতি কম্মারানং অগ্গিধমনভস্তা. তজ্জন্তি তদনুরূপং. তস্সাতি নামরূপস্স. তং দিস্ৰাতি অৰিজ্জাতণ্হাদিপচ্চযং দিস্ৰা. কঙ্খং ৰিতরতীতি অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানন্তিআদিনযপ্পৰত্তং (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সোল়সৰত্থুকং ৰিচিকিচ্ছং অতিক্কমতি. কলাপসম্মসনৰসেনাতি যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ৩.৮৬, ৮৯; অ. নি. ৪.১৮১) পঞ্চসু খন্ধেসু অতীতাদিকোট্ঠাসং একেককলাপতো গহেত্ৰা অনিচ্চাদিৰসেন সম্মসনং কলাপসম্মসনং, তস্স ৰসেন. পুব্বভাগেতি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিপরিযাপন্নায উদযব্বযানুপস্সনায পুব্বভাগে. ওভাসাদযোতি ওভাসো ঞাণং পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপেক্খা উপট্ঠানং নিকন্তি চ. তত্থ অধিমোক্খোতি সদ্ধা. উপট্ঠানন্তি সতি. উপেক্খাতি তত্রমজ্ঝত্ততা. এত্থ চ ওভাসাদযো নৰ নিকন্তিসঙ্খাততণ্হুপক্কিলেসৰত্থুতায উপক্কিলেসা ৰুত্তা, নিকন্তি পন উপক্কিলেসতায তব্বত্থুতায চ. নিব্বিন্দন্তো আদীনৰানুপস্সনাপুব্বঙ্গমায নিব্বিদানুপস্সনায নিব্বিন্দন্তো. মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানুপস্সনাসঙ্খারুপেক্খানুলোমঞাণানং চিণ্ণপরিযন্তে উপ্পন্নগোত্রভুঞাণানন্তরং উপ্পন্নেন মগ্গঞাণেন সব্বসঙ্খারেসু ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো. ফলক্খণে হি ৰিমুত্তো নাম ৰুচ্চতি, মগ্গক্খণে ৰিমুচ্চন্তোতি. একূনৰীসতিভেদস্সাতি চতুন্নং মগ্গৰীথীনং অনন্তরং পচ্চেকং উপ্পজ্জন্তস্স মগ্গফলনিব্বানপহীনাৰসিট্ঠকিলেসানং পঞ্চন্নং পচ্চৰেক্খিতব্বানং ৰসেন একূনৰীসতিভেদস্স. অরহতো হি অৰসিট্ঠকিলেসাভাৰেন একূনৰীসতিতা. অস্সাতি আনাপানকম্মট্ঠানিকস্স.
সপ্পীতিকে দ্ৰে ঝানেতি পীতিসহগতানি চতুক্কনযে দ্ৰে পঠমদুতিযজ্ঝানানি. তস্সাতি তেন যোগিনা. সমাপত্তিক্খণেতি সমাপন্নক্খণে. আরম্মণতোতি পটিভাগারম্মণগ্গহণমুখেন পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি, আরম্মণস্স পটিসংৰিদিতত্তা. আরম্মণে হি ৰিদিতে তব্বিসযা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সযং অত্তনো পটিসংৰিদিতা নাম হোতি সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ পচ্ছা গহণে সন্দেহাভাৰতো. ৰিপস্সনাক্খণেতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ৰিসযতো দস্সনক্খণে. এৰং পীতিং অনিচ্চাদিৰসেন গহণমেৰ অসম্মোহতো পীতিপটিসংৰেদনং নাম.
দীঘং অস্সাসৰসেনাতি দীঘস্স অস্সাসস্স আরম্মণভূতস্স ৰসেন, পজানতো সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতীতি সম্বন্ধো. চিত্তস্স একগ্গতং অৰিক্খেপং পজানতোতি ঝানপরিযাপন্নং অৰিক্খেপাপন্নং নাম চিত্তস্সেকগ্গতং তংসম্পযুত্তায পঞ্ঞায পজানতো. যথেৰ হি আরম্মণমুখেন পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি, এৰং তংসম্পযুত্তধম্মাপি পটিসংৰিদিতা এৰ হোন্তীতি. সতি উপট্ঠিতা হোতীতি দীঘং অস্সাসৰসেন ঝানসম্পযুত্তা সতি তস্স আরম্মণে উপট্ঠিতা তদারম্মণজ্ঝানেপি উপট্ঠিতা নাম হোতীতি. দীঘং পস্সাসৰসেনাতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰং দস্সিতং পীতিপটিসংৰেদনং আরম্মণতো অসম্মোহতো চ ৰিভাগতো দস্সেতুং আৰজ্জতোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ আৰজ্জতোতি ঝানং আৰজ্জন্তস্স. সা পীতীতি সা ঝানপরিযাপন্না পীতি. জানতোতি সমাপন্নক্খণে আরম্মণমুখেন জানতো, তস্স সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতীতি সম্বন্ধো. পস্সতোতি দস্সনভূতেন ঞাণেন ঝানতো ৰুট্ঠায পস্সন্তস্স. পচ্চৰেক্খতোতি ঝানং পচ্চৰেক্খন্তস্স. চিত্তং অধিট্ঠহতোতি ‘‘এত্তকং ৰেলং ঝানসমঙ্গী ভৰিস্সামী’’তি ঝানচিত্তং অধিট্ঠহন্তস্স. এৰং পঞ্চন্নং ৰসিভাৰানং ৰসেন ঝানস্স পজাননমুখেন আরম্মণতো পীতিযা পটিসংৰেদনা দস্সিতা. অধিমুচ্চতোতি সদ্দহন্তস্স, সমথৰিপস্সনাৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ৰীরিযং পগ্গণ্হতোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অভিঞ্ঞেয্যন্তি ৰিসিট্ঠায পঞ্ঞায জানিতব্বং চতুসচ্চং ৰিপস্সনাপঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায মগ্গপঞ্ঞায অভিজানতোতিআদি যোজনা. এৰং পরিঞ্ঞেয্যন্তিআদীসুপি পরিজানতোতিআদিনা যোজনা ৰেদিতব্বা. তত্থ পরিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং. অৰসেসপদানীতি সুখপটিসংৰেদী চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদীতি পদানি.
ৰেদনাদযোতি আদি-সদ্দেন সঞ্ঞা গহিতা, তেনাহ ‘‘দ্ৰে খন্ধা’’তি. ৰিপস্সনাভূমিদস্সনত্থন্তি কাযিকসুখাদিসীসেন পকিণ্ণকসঙ্খারদস্সনতো ৰুত্তং সমথে কাযিকসুখাভাৰতো. সোতি পস্সম্ভনপরিযাযেন ৰুত্তো নিরোধো. ৰুত্তনযেনাতি ইমস্স হি ভিক্খুনো পুব্বে অপরিগ্গহিতকালেতিআদিনা (পারা. অট্ঠ. ২.১৬৫) কাযসঙ্খারে ৰুত্তনযেন. পীতিসীসেন ৰেদনা ৰুত্তাতি পীতিঅপদেসেন ৰেদনা ৰুত্তা, সুখগ্গহণতো ৰেদনানুপস্সনাপসঙ্গতোতি অধিপ্পাযো. দ্ৰীসু চিত্তসঙ্খারপদেসূতি ‘‘চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদী পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খার’’ন্তি ইমেসু দ্ৰীসু কোট্ঠাসেসু. সঞ্ঞাসম্পযুত্তা ৰেদনাতি ৰেদনানুপস্সনাভাৰতো ৰুত্তং. চিত্তপটিসংৰেদিতা ৰেদিতব্বাতি আরম্মণতো অসম্মোহতোতিআদিনা ৰুত্তনযং সন্ধায ৰুত্তং. চিত্তন্তি ঝানসম্পযুত্তং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তঞ্চ চিত্তং. আমোদেতীতি সম্পযুত্তায পীতিযা ঝানৰিসযায মোদেতি. ৰিপস্সনাক্খণেতিআদিনা ৰুত্তভঙ্গানুপস্সনক্খণে.
আনাপানস্সতিসমাধিকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.
১৬৭. যদিপি অরিযা নেৰ অত্তনাৰ অত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰা জীৰিতা ৰোরোপেন্তি, নাপি পরেহি সমাদপেন্তি, তথাপি যথাৰুত্তেহি তীহি পকারেহি মতানং পুথুজ্জনানং অন্তরে মিগলণ্ডিকেন মারিতানং অরিযপুগ্গলানম্পি অত্থিতায ‘‘অরিযপুগ্গলমিস্সকত্তা’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা পুথুজ্জনকালে অত্তনাৰ অত্তানং ঘাতেত্ৰা মরণসমযে ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরিযমগ্গং পটিলভিত্ৰা মতানম্পি সব্ভাৰতো এৰং ৰুত্তন্তি গহেতব্বং.
পদভাজনীযৰণ্ণনা
১৭২. ব্যঞ্জনে আদরং অকত্ৰাতি জানিত্ৰা সঞ্জানিত্ৰাতিআদিনা ব্যঞ্জনানুরূপং অৰুত্তত্তা ৰুত্তং. পাণোতি জানন্তোতি ইদং মনুস্সোতি অজানিত্ৰাপি কেৰলং সত্তসঞ্ঞায এৰ পারাজিকভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰধকচেতনাৰসেন চেতেত্ৰাতি ‘‘ইমং মারেমী’’তি ৰধকচেতনায চিন্তেত্ৰা. পকপ্পেত্ৰাতি ‘‘ৰধামি ন’’ন্তি এৰং চিত্তেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. অভিৰিতরিত্ৰাতি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা, তেনাহ ‘‘নিরাসঙ্কচিত্তং পেসেত্ৰা’’তি. সিখাপ্পত্তো অত্থোতি সঞ্চিচ্চাতি পুব্বকালকিরিযাৰসেন ৰুত্তস্সপি ৰীতিক্কমভূতস্স অপরকালকিরিযাযুত্তদস্সনেন কোটিপ্পত্তো অত্থো. জাতিউণ্ণা নাম তদহুজাতএল়কস্স লোমং. এৰং ৰণ্ণপ্পটিভাগন্তি এৰং ৰণ্ণসণ্ঠানং. ততো ৰা উদ্ধন্তি দুতিযসত্তাহাদীসু অব্বুদাদিভাৰপ্পত্তং সন্ধায ৰুত্তং. পরিহীনৰেগস্স সন্তানস্স পচ্চযো হোতীতি সহকারীপচ্চযো হোতি, ন জনকো. কম্মমেৰ হি খণে খণে উপ্পজ্জমানানং কম্মজরূপানং জনকপচ্চযো, তঞ্চ পৰত্তিযং পুব্বে উপ্পজ্জিত্ৰা ঠিতং অনুপহতং চতুসন্ততিরূপং সহকারীপচ্চযং লভিত্ৰাৰ কাতুং সক্কোতি, ন অঞ্ঞথা, যেন কেনচি ৰিরোধিপচ্চযেন নিরুদ্ধচক্খাদিপ্পসাদানং পুগ্গলানং ৰিজ্জমানম্পি কম্মং চক্খাদিকং জনেতুং ন সক্কোতীতি সিদ্ধমেৰ হোতি.
অতিপাতেন্তোতি অতিপাতেন্তো ৰিনাসেন্তো. ৰুত্তপকারমেৰাতি জীৰিতিন্দ্রিযাতিপাতনৰিধানং ৰুত্তপ্পকারমেৰ. সরসেনেৰ পতনসভাৰস্স সণিকং পতিতুং অদত্ৰা অতীৰ পাতনং সীঘপাতনং অতিপাতো, পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো. আথব্বণিকাতি অথব্বণৰেদিনো. অথব্বণন্তি অথব্বণৰেদৰিহিতং. মন্তং পযোজেন্তীতি অলোণভোজনদব্বসযনসুসানগমনাদীহি পযোগেহি মন্তং পরিৰত্তেন্তি, তেন যথিচ্ছিতপাণৰধাদিফলং উপপজ্জতি, তস্মা তং কাযৰচীকম্মেসু পৰিট্ঠং. ঈতিন্তি পীল়ং. উপদ্দৰন্তি ততো অধিকতরং পীল়ং. পজ্জরকন্তি ৰিসমজ্জরং. সূচিকন্তি সূচীহি ৰিয ৰিজ্ঝমানং সূলং. ৰিসূচিকন্তি সসূলং আমাতিসারং. পক্খন্দিযন্তি রত্তাতিসারং. ৰিজ্জং পরিৰত্তেত্ৰাতি গন্ধারৰিজ্জাদিকং অত্তনো ৰিজ্জং কতূপচারং মন্তপঠনক্কমেন পরিজপ্পিত্ৰা. তেহীতি তেহি ৰত্থূহি. পযোজনন্তি পৰত্তনং. অহো ৰতাযন্তি অযং তং কুচ্ছিগতং. গব্ভন্তি ইদং কুচ্ছিগতং গব্ভং. কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স, কুলস্সেৰ ৰা, কুটুম্বস্সাতি ৰুত্তং হোতি. ভাৰনামযিদ্ধিযাতি অধিট্ঠানিদ্ধিং সন্ধায ৰুত্তং. তং তেসং ইচ্ছামত্তন্তি সুত্তত্থতো ন সমেতীতি অধিপ্পাযো. অথব্বণিদ্ধিৰসেনেৰ হি সুত্তে ‘‘ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো’’তি ৰুত্তং, ন ভাৰনামযিদ্ধিৰসেনাতি দট্ঠব্বং.
ইতরথাতি পরিযেসেয্যাতি পদস্স গৰেসনমত্তমেৰ যথারুতৰসেন অত্থো সিযা, তদা পরিযিট্ঠমত্তেন পরিযেসিত্ৰা সত্থাদীনং লদ্ধমত্তেনাতি অত্থো. সসন্তি হিংসন্তি এতেনাতি সত্থন্তি ৰধোপকরণস্স পাসাণরজ্জুআদিনো সব্বস্সাপি নামন্তি আহ লগুল়াতিআদি. লগুল়ন্তি মুগ্গরস্সেতং অধিৰচনং. সত্থসঙ্গহোতি মাতিকাযং সত্থহারকন্তি এত্থ ৰুত্তসত্থসঙ্গহো. পরতো ৰুত্তনযত্তাতি পরতো নিগমনৰসেন ৰুত্তস্স দুতিযপদস্স পদভাজনে ৰুত্তনযত্তা. চিত্তসদ্দস্স অত্থদীপনত্থং ৰুত্তোতি চিত্ত-সদ্দস্স ৰিচিত্তাদিঅনেকত্থৰিসযত্তা ইতরেহি নিৰত্তেত্ৰা ৰিঞ্ঞাণত্থং নিযমেতুং ৰুত্তো.
১৭৪. কম্মুনা বজ্ঝতীতি পাণাতিপাতকম্মুনা বজ্ঝতি, তং কম্মমস্স সিদ্ধন্তি অত্থো. উভযথাপীতি উদ্দিসকানুদ্দিসকৰসেন. পচ্ছা ৰা তেন রোগেনাতি এতেন অনাগতম্পি জীৰিতিন্দ্রিযং আরব্ভ পাণাতিপাতস্স পৰত্তিং দস্সেতি. এৰঞ্চ ‘‘যদা সক্কোতি, তদা তং জীৰিতা ৰোরোপেহী’’তি আণত্তিযা চিরেন সমিদ্ধিযম্পি আণত্তিক্খণেযেৰ পাণাতিপাতো. ওপাতখণনাদিথাৰরপযোগেসু পযোগকরণতো পচ্ছা গহিতপটিসন্ধিকস্সাপি সত্তস্স মরণে পাণাতিপাতো চ অনাগতারম্মণো উপপন্নো হোতি. যং পন সিক্খাপদৰিভঙ্গে ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদানি পচ্চুপ্পন্নারম্মণাযেৰা’’তি ৰুত্তং, তং পাণাতিপাতাদিতো ৰিরতিং সন্ধায ৰুত্তং, ন পাণাতিপাতাদিন্তি গহেতব্বং. অঞ্ঞচিত্তেনাতি অমারেতুকামতাচিত্তেন. দুতিযপ্পহারেন মরতীতি পঠমপ্পহারং ৰিনা দুতিযেনেৰ মরতীতি অত্থো. পঠমপ্পহারেনেৰাতি পঠমপ্পহারসমুট্ঠাপকচেতনাক্খণেযেৰাতি অত্থো. কিঞ্চাপি পঠমপ্পহারো সযমেৰ ন সক্কোতি মারেতুং, দুতিযং পন লভিত্ৰা সক্কোন্তো জীৰিতৰিনাসহেতু হোতি, তস্মা পঠমপ্পহারং ৰিনা মরণস্স অসিদ্ধত্তা ‘‘পযোগো তেন চ মরণ’’ন্তি ইমিনা সংসন্দনতো পঠমপ্পহারেনেৰ কম্মবদ্ধো যুত্তো, ন দুতিযেন তস্স অঞ্ঞচিত্তেন দিন্নত্তা. যথা চেত্থ, এৰং অঞ্ঞেন পুগ্গলেন দুতিযপ্পহারদানাদীসু ৰিয. যদি পন দুতিযপ্পহারদাযকস্সাপি পুগ্গলস্স ৰধকচেতনা অত্থি, তস্সাপি অত্তনো পযোগেনাপি মতত্তা পযোগক্খণে পাণাতিপাতোতি ৰেদিতব্বং.
কম্মাপত্তিব্যত্তিভাৰত্থন্তি আনন্তরিযাদিকম্মৰিভাগস্স পারাজিকাদিআপত্তিৰিভাগস্স চ পাকটভাৰত্থং. ‘‘এল়কং মারেমী’’তি ৰিপরীতগ্গহণেপি ‘‘ইম’’ন্তি যথানিপন্নস্সেৰ পরমত্থতো গহিতত্তা যথাৰত্থুকং কম্মবদ্ধো হোতিযেৰাতি আহ ইমং ৰত্থুন্তিআদি. ঘাতকো চ হোতীতি পাণাতিপাতকম্মেন বদ্ধোতি অত্থো. মাতাদিগুণমহন্তে আরব্ভ পৰত্তৰধকচেতনায মহাসাৰজ্জতায ৰুত্তং ‘‘ইধ পন চেতনা দারুণা হোতী’’তি.
লোহিতকন্তি লোহিতমক্খিতং. কম্মং করোন্তেতি যুদ্ধকম্মং করোন্তে. যথাধিপ্পাযং গতেতি যোধং ৰিজ্ঝিত্ৰা পিতরি ৰিদ্ধে, যোধং পন অৰিজ্ঝিত্ৰা কেৰলং পিতরি ৰিদ্ধেপি ৰিসঙ্কেতো নত্থিযেৰ পিতরিপি ৰধকচিত্তস্স অত্থিতায, কেৰলং যোধে ৰিদ্ধেপি এসেৰ নযো. আনন্তরিযং পন নত্থীতি পিতুৰিসযং পাণাতিপাতকম্মং নত্থীতি অত্থো.
এৰং ৰিজ্ঝাতি এৰং পাদেহি ভূমিযং ঠত্ৰা এৰং ধনুং গহেত্ৰা আকড্ঢিত্ৰাতিআদিনা ৰিজ্ঝনপ্পকারসিক্খাপনমুখেন আণাপেতীতি অত্থো. এৰং পহরাতি দল়্হং অসিং গহেত্ৰা এৰং পহর. এৰং ঘাতেহীতি এৰং কম্মকারণং কত্ৰা মারেহি. তত্তকা উভিন্নং পাণাতিপাতাতি অনুদ্দিসিত্ৰা যেসং কেসঞ্চি মারণত্থায উভোহি পযোগস্স কতত্তা ৰুত্তং. সচে হি আণাপকো ‘‘এৰং ৰিদ্ধে অসুকো এৰং মরতী’’তি সঞ্ঞায ‘‘এৰং ৰিজ্ঝা’’তি আণাপেতি, নিযমিতস্সেৰ মরণে আণাপকস্স কম্মবদ্ধোতি ৰদন্তি. সচে আণত্তো ‘‘অসুক’’ন্তি নিযমেত্ৰা উদ্দিস্স সরং খিপতি, আণাপকো অনিযমেত্ৰা আণাপেতি, আণাপকস্স যেসং কেসঞ্চি মরণেপি কম্মবদ্ধো, আণত্তস্স পন নিযমিতমরণেযেৰাতি ৰেদিতব্বং. মজ্ঝেতি হত্থিনো পিট্ঠিনো মজ্ঝে. এতেনাতি অধিট্ঠহিত্ৰা আণাপেতীতিআদিপাল়িৰচনেন. তত্থাতি আণত্তিকপযোগে.
কিঞ্চাপি কিরিযাৰিসেসো অট্ঠকথাসু অনাগতো, পাল়িযং পন ‘‘এৰং ৰিজ্ঝ, এৰং পহর, এৰং ঘাতেহী’’তি (পারা. ১৭৪) কিরিযাৰিসেসস্স পরামট্ঠত্তা আচরিযপরম্পরা আগতং কিরিযাৰিসেসম্পি পাল়িসংসন্দনতো গহেত্ৰা দস্সেন্তো অপরো নযোতিআদিমাহ. ৰিজ্ঝনন্তি উসুসত্তিআদীহি ৰিজ্ঝনং. ছেদনন্তি অসিআদীহি হত্থপাদাদিচ্ছেদনং. ভেদনন্তি মুগ্গরাদীহি সীসাদিভেদনং দ্ৰিধাকরণং. সঙ্খমুণ্ডকন্তি সীসকটাহে চম্মং সহ কেসেহি উপ্পাটেত্ৰা থূলসক্খরাহি সীসকটাহং ঘংসিত্ৰা সঙ্খৰণ্ণকরণৰসেন সঙ্খমুণ্ডকম্মকরণং. এৰমাদীতি আদি-সদ্দেন বিল়ঙ্গথালিকাদিং সঙ্গণ্হাতি. উরে পহরিত্ৰা পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা গীৰাযং পহরিত্ৰাতিআদিনা সরীরাৰযৰপ্পদেসেসু পহরণৰিজ্ঝনাদিনিযমোপি কিরিযাৰিসেসেযেৰ সঙ্গয্হতি অট্ঠকথাসু সঙ্খমুণ্ডকাদিসরীরপ্পদেসৰিসযাযপি ঘাতনায তত্থ পৰেসিতত্তা, যং পন সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. পারাজিককণ্ড ২.১৭৪ পযোগকথাৰণ্ণনা) পুরতো পহরিত্ৰা মারেহীতিআদিকস্স অট্ঠকথাপাঠস্স ‘‘পুরিমপস্সাদীনম্পি ৰত্থুসভাগতো ৰত্থুগ্গহণেনেৰ গহণন্তি আহ পুরতো পহরিত্ৰাতিআদী’’তি এৰমধিপ্পাযকথনং, তং সঙ্খমুণ্ডকাদিকস্স সরীরপ্পদেসে কম্মকারণাকরণস্স অট্ঠকথায কিরিযাৰিসেসৰিসযে ৰুত্তত্তা ন যুজ্জতি. যথাণত্তং মুঞ্চিত্ৰা পুগ্গলন্তরমারণমেৰ হি ৰত্থুৰিসংৰাদো, ন পহরিতুং আণত্তং সরীরপ্পদেসৰিসংৰাদনং, তেনাহ ‘‘ৰত্থুং ৰিসং ৰাদেত্ৰা…পে… ততো অঞ্ঞং মারেতি. পুরতো পহরিত্ৰা মারেহীতি ৰা…পে… নত্থি কম্মবদ্ধো’’তি, ইদং পন যথাণত্তৰত্থুস্মিম্পি কিরিযাৰিসেসৰিসঙ্কেতেন কম্মবদ্ধাভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তন্তি পঞ্ঞাযতি. তেন ‘‘ৰত্থুং অৰিসংৰাদেত্ৰা মারেন্তী’’তি এত্তকমেৰ অৰত্ৰা ‘‘যথাণত্তিযা’’তি কিরিযাৰিসেসনিযমোপি দস্সিতো, ইতরথা যথাণত্তিযাতি ৰচনস্স নিরত্থকতাপত্তিতো. ৰত্থুনিদ্দেসে চ ‘‘ৰত্থূতি মারেতব্বো সত্তো’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.১৭৪) এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন পন ‘‘যথাণত্তস্স পহরিতব্বসরীরপ্পদেসোপী’’তি ৰুত্তং. তস্মা পুরতো পহরণাদিপি কিরিযাৰিসেসে এৰ সঙ্গয্হতীতি অম্হাকং খন্তি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. ৰত্থুৰিসেসেনাতি মাতুআদিমতসত্তৰিসেসেন. কম্মৰিসেসোতি আনন্তরিযাদিকম্মৰিসেসো. আপত্তিৰিসেসোতি পারাজিকাদিআপত্তিৰিসেসো.
যদা কদাচি পুব্বণ্হেতি আণত্তদিৰসতো অঞ্ঞস্সপি যস্স কস্সচি দিৰসস্স পুব্বণ্হে. এতং গামে ঠিতন্তি গামো পুগ্গলনিযমনত্থং ৰুত্তো, ন ওকাসনিযমনত্থং, তস্মা ‘‘যত্থ কত্থচি মারেতি, নত্থি ৰিসঙ্কেতো’’তি ৰুত্তং, এতেন কালোকাসআৰুধইঅযাপথকিরিযাৰিসেসানং নিযমিচ্ছায অসতি যেন কেনচি পকারেন মরণমেৰ ইচ্ছন্তস্স আণাপকস্স মুখারুল়্হৰসেন ৰুত্তস্স দেসকালাদিনিযমস্স ৰিসঙ্কেতেপি কম্মবদ্ধোযেৰাতি ঞাপিতং হোতি. যো পন চিত্তেন যত্থ কত্থচি যদা কদাচি যেন কেনচি পকারেন মরণমেৰ ইচ্ছন্তোপি কালাদিৰিসঙ্কেতেন অকুসলতো চোদনতো ৰা মুচ্চিতুকামো লেসেন কালাদিনিযমং করোতি, তস্স মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকতো পরিযাযেন অমুচ্চনতো কালাদিৰিসঙ্কেতেপি কম্মবদ্ধোৰাতি গহেত্ৰা ৰিচারণতো গহেতব্বং, কেচি পনেতং ন ইচ্ছন্তি, ৰীমংসিতব্বং. তুণ্ডেনাতি অগ্গকোটিযা. থরুনাতি খগ্গমুট্ঠিনা. এতং গচ্ছন্তন্তি গমনেন পুগ্গলোৰ নিযমিতো, ন ইরিযাপথো, তেনাহ ‘‘নত্থি ৰিসঙ্কেত’’ন্তি.
‘‘দীঘং মারেহী’’তি ৰুত্তেপি দীঘসণ্ঠানানং বহুভাৰতো ‘‘ইত্থন্নামং এৰরূপঞ্চ দীঘ’’ন্তি অঞ্ঞেসং অসাধারণলক্খণেন অনিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘অনিযমেত্ৰা আণাপেতী’’তি ৰুত্তং, তেনেৰাহ ‘‘যং কিঞ্চি তাদিসং মারেমী’’তি. এত্থ চ চিত্তেন বহূসু দীঘসণ্ঠানেসু একং নিযমেত্ৰা ৰুত্তেপি ৰাচায অনিযমিতত্তা অঞ্ঞস্মিং তাদিসে মারিতে নত্থি ৰিসঙ্কেতোতি ৰদন্তি. অত্তানং মুঞ্চিত্ৰা পরপাণিম্হি পাণসঞ্ঞিতালক্খণস্স অঙ্গস্স অভাৰতো নেৰত্থি পাণাতিপাতোতি আহ ‘‘আণাপকো মুচ্চতী’’তি. অত্তানং উদ্দিস্স ‘‘অসুকট্ঠানে নিসিন্ন’’ন্তি ওকাসনিযমে তস্মিং পদেসে নিসিন্নস্স যস্স কস্সচি জীৰিতিন্দ্রিযং আরব্ভ ৰধকচিত্তং উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘নেৰ ৰধকো মুচ্চতি ন আণাপকো’’তি. ওকাসঞ্হি নিযমেত্ৰা নিদ্দিসন্তো তস্মিং ওকাসে নিসিন্নং মারেতুকামো হোতি, সযং পন তদা তত্থ নত্থি, তস্মা ওকাসেন সহ তত্থ নিসিন্নস্সেৰ জীৰিতিন্দ্রিযং আরম্মণং হোতি, ন অত্তনোতি গহেতব্বং. সচে পন সযং তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা অত্তনো নিসিন্নট্ঠানমেৰ নিযমেত্ৰা ‘‘মারেহী’’তি ৰুত্তেপি অঞ্ঞো তত্থ নিসিন্নো মারিযতি, তস্সাপি অত্তনোপি জীৰিতং আরব্ভ ৰধকচেতনা পৰত্ততি, পরস্মিং তত্থ মারিতে আণাপকস্স কম্মবদ্ধোতি গহেতব্বং. এৰরূপে ঠানে চিত্তপ্পৰত্তিনিযমো বুদ্ধৰিসযো, ন অঞ্ঞেসং ৰিসযোতি আহ ‘‘তস্মা এত্থ ন অনাদরিযং কাতব্ব’’ন্তি.
এৰং আণাপেন্তস্স আচরিযস্স তাৰ দুক্কটন্তি সচে আণত্তিকো যথাধিপ্পাযং ন গচ্ছতি, আচরিযস্স আণত্তিক্খণে দুক্কটং. সচে পন সো যথাধিপ্পাযং গচ্ছতি, যং পরতো থুল্লচ্চযং ৰুত্তং, আণত্তিক্খণে তদেৰ হোতি. অথ সো অৰস্সং ঘাতেতি, যং পরতো ‘‘আপত্তি সব্বেসং পারাজিকস্সা’’তি (পারা. ১৭৪) ৰুত্তং, ততো ইমস্স আণত্তিক্খণেযেৰ পারাজিকং হোতি, ন দুক্কটথুল্লচ্চযানীতি গহেতব্বং. তেসম্পি দুক্কটন্তি বুদ্ধরক্খিতাদীনম্পি আরোচনপচ্চযা দুক্কটং, ইদঞ্চ যথাণত্তিৰসেন সঙ্ঘরক্খিতস্স জীৰিতা ৰোরোপনে অসতি যুজ্জতি, ৰোরোপনে সতি তেসম্পি আরোচনক্খণেযেৰ পারাজিকং. পটিগ্গহিতমত্তেতি ইদং অৰস্সং পটিগ্গহণসভাৰদীপনত্থং ৰুত্তং, ন পটিগ্গহিতক্খণেযেৰ থুল্লচ্চযন্তি দস্সনত্থং. সচে হি সো অৰস্সং পটিগ্গহেস্সতি, কম্মং পন ন নিপ্ফাদেস্সতি, তদা আচরিযস্স আণত্তিক্খণেযেৰ থুল্লচ্চযং হোতীতি দট্ঠব্বং.
মূলট্ঠস্সেৰ দুক্কটন্তি ইদং মহাঅট্ঠকথাযং আগতনযদস্সনমত্তং, ন পনেতং অত্তনা অধিপ্পেতং, তেনাহ এৰং সন্তেতিআদি, এৰং মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন অত্থে সতীতি অত্থো. পটিগ্গহণে আপত্তিযেৰ ন সিযাতি ৰধকস্স ‘‘সাধু সুট্ঠূ’’তি মরণপটিগ্গহণে দুক্কটাপত্তি নেৰ সিযা, এৰং অনোল়ারিকৰিসযেপি তাৰ দুক্কটং, কিমঙ্গং পন মরণপটিগ্গহণেতি দস্সনত্থং সঞ্চরিত্তপটিগ্গহণাদি নিদস্সিতং. ‘‘অহো ৰত ইত্থন্নামো হতো অস্সা’’তি এৰং মরণাভিনন্দনদস্সনত্থং সঞ্চরিত্তপটিগ্গহণাদিভিনন্দনে দুক্কটে সতি পগেৰ ‘‘অহং তং মারেস্সামী’’তি মরণপটিগ্গহণেতি অধিপ্পাযো. পটিগ্গণ্হন্তস্সেৰেতং দুক্কটন্তি অৰধারণেন সঙ্ঘরক্খিতস্স পটিগ্গহণপচ্চযা মূলট্ঠস্স নত্থেৰ আপত্তীতি দস্সেতি, ৰিসঙ্কেতত্তা পঠমং আণত্তদুক্কটমেৰস্স হোতি. কেচি পন ‘‘মূলট্ঠস্সাপি দুক্কটমেৰা’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং একেন পযোগেন দ্ৰিন্নং দুক্কটানং অসম্ভৰা. পুরিমনযেতি সমনন্তরাতীতে অৰিসক্কিযদূতনিদ্দেসে. এতন্তি দুক্কটং. ওকাসাভাৰেনাতি মূলট্ঠস্স থুল্লচ্চযস্স ৰুচ্চমানত্তা পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কটং ন ৰুত্তং ওকাসাভাৰেন, ন পন আপত্তিঅভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
১৭৫. সযং সঙ্ঘত্থেরত্তা ‘‘উপট্ঠানকালে’’তি ৰুত্তং. ৰাচায ৰাচায দুক্কটন্তি ‘‘যো কোচি মম ৰচনং সুত্ৰা ইমং মারেতূ’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন অৰত্ৰা কেৰলং মরণাভিনন্দনৰসেনেৰ ৰুত্তত্তা চোরাপি নাম তং ন হনন্তীতিআদিৰাচাযপি দুক্কটমেৰ ৰুত্তং. দ্ৰিন্নং উদ্দিস্সাতি দ্ৰে উদ্দিস্স, দ্ৰিন্নং ৰা মরণং উদ্দিস্স. উভো উদ্দিস্স মরণং সংৰণ্ণেন্তস্স পযোগসমুট্ঠাপিকায চেতনায একত্তেপি ‘‘দ্ৰে পাণাতিপাতা’’তি ৰত্তব্বতাসঙ্খাতং বলৰভাৰং আপজ্জিত্ৰা পটিসন্ধিপৰত্তীসু মহাৰিপাকত্তা ‘‘অকুসলরাসী’’তি ৰুত্তং, বহূ উদ্দিস্স মরণসংৰণ্ণনেপি এসেৰ নযো. তত্তকা পাণাতিপাতাতি যত্তকা সংৰণ্ণনং সুত্ৰা মরিস্সন্তি, তত্তকানম্পি ৰত্তমানং অনাগতঞ্চ জীৰিতিন্দ্রিযং সব্বং আলম্বিত্ৰাৰ চেতনায পৰত্তনতো তত্তকা পাণাতিপাতা হোন্তি, তত্তকাহি চেতনাহি দাতব্বং পৰত্তিৰিপাকং একাৰ সা চেতনা দাতুং সক্কোতীতি অত্থো, পটিসন্ধিৰিপাকং পন সযঞ্চ পুব্বাপরচেতনা চ একেকমেৰ দাতুং সক্কোতীতি গহেতব্বং.
১৭৬. যেসং হত্থতোতি যেসং ঞাতকপৰারিতাদীনং হত্থতো, ইদঞ্চ ভিক্খুনো রূপিযমূলস্স অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, অত্তনোৰ ধনঞ্চে, সযমেৰ মূলং গহেত্ৰা মুঞ্চতি, মূলং পন অগ্গহেত্ৰাপি পোত্থকস্স পোত্থকসামিনো সন্তকত্তাপাদনমেৰেত্থ পমাণন্তি গহেতব্বং. লেখাদস্সনকোতূহলকাতি সুন্দরক্খরং দিস্ৰা ৰা ‘‘কীদিসং নু খো পোত্থক’’ন্তি ৰা ওলোকেতুকামা.
পাণাতিপাতস্স পযোগত্তাতি সরীরতো পাণৰিযোজনস্স নিট্ঠাপকপযোগত্তা. ওপাতখণনত্থং পন কুদালাদিঅত্থায অযোবীজসমুট্ঠাপনত্থং অকপ্পিযপথৰিং ৰা কুদালদণ্ডাদীনং অত্থায ভূতগামং ৰিকোপেন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. পাণাতিপাতপযোগত্তাভাৰা অদিন্নাদানপুব্বপযওগে ৰিয দুতিযপরিযেসনাদীসুপি এত্থ দুক্কটট্ঠানে দুক্কটং, মুসাৰাদাদিপাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিযমেৰাতি গহেতব্বং. পমাণেতি অত্তনা সল্লক্খিতে পমাণে. তচ্ছেত্ৰাতি উন্নতপ্পদেসং তচ্ছেত্ৰা. পংসুপচ্ছিন্তি সব্বন্তিমং পংসুপচ্ছিং. এত্তকং অলন্তি নিট্ঠাপেতুকামতায সব্বন্তিমপযওগসাধিকা চেতনা সন্নিট্ঠাপকচেতনা, মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘একস্মিং দিৰসে অৰূপসন্তেনেৰ পযোগেন খণিত্ৰা নিট্ঠাপেন্তং সন্ধায সব্বন্তিমা সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৰুত্তা, ইতরাসু পন অট্ঠকথাসু ‘‘ইমস্মিং পতিত্ৰা মরন্তূ’’তি অধিপ্পাযেন একস্মিং দিৰসে কিঞ্চি খণিত্ৰা অপরস্মিম্পি দিৰসে ততো কিঞ্চি কিঞ্চি খণিত্ৰা নিট্ঠাপেন্তং সন্ধায ৰুত্তন্তি এৰং অট্ঠকথানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধো ঞাতব্বো. অত্তনো ধম্মতাযাতি অজানিত্ৰা, পক্খলিত্ৰা ৰা. অরহন্তাপি সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অঞ্ঞেহি পাতিযমানানং অমরিতুকামানম্পি অরহন্তানং মরণং সম্ভৰতীতি ৰুত্তং. পুরিমনযেতি ‘‘মরিতুকামা ইধ মরিস্সন্তী’’তি ৰুত্তনযে. ৰিসঙ্কেতোতি মরিতুকামানং মারেতুকামানঞ্চ উদ্দিস্স খতত্তা অমরিতুকামানং মরণে কম্মবদ্ধো নত্থীতি অত্থো.
তত্থ পতিতং বহি নীহরিত্ৰাতি ইদং তত্থ পতনপচ্চযা মরণস্স পৰত্তত্তা ৰুত্তং. আৰাটে পতিত্ৰা থোকং চিরাযিত্ৰা গচ্ছন্তং গহেত্ৰা মারিতে তত্থ পতিতরোগেন পীল়িতস্স গচ্ছতো পক্খলিত্ৰা পাসাণাদীসু পতনেনাপি মরণেপি ওপাতখণকো ন মুচ্চতীতি ৰেদিতব্বং. অমরিতুকামা ৰাতি অধিপ্পাযস্স সম্ভৰতো ওপপাতিকে উত্তরিতুং অসক্কুণিত্ৰা মতেপি পারাজিকং ৰুত্তং. ‘‘নিব্বত্তিত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা পতনং ন দিস্সতীতি চে? তত্থস্স নিব্বত্তিযেৰ পতনন্তি নত্থি ৰিরোধো. যস্মা মাতুযা পতিত্ৰা পরিৰত্তিতলিঙ্গায মতায সো মাতুঘাতকো হোতি, ন কেৰলং মনুস্সপুরিসঘাতকো, তস্মা পতিতস্সেৰ ৰসেন আপত্তীতি অধিপ্পাযেন ‘‘পতনরূপং পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং, ইদং পন অকারণং ‘‘লিঙ্গে পরিৰত্তেপি একসন্তানত্তস্স অৰিগতত্তা. মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা অপি পরিৰত্তলিঙ্গং জীৰিতা ৰোরোপেন্তস্স কম্মং আনন্তরিয’’ন্তি হি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. যেন পন সভাৰেন সত্তা জাযন্তি, তেনেৰ মরন্তি, সোৰ তেসং রূপন্তরগ্গহণেপি সভাৰোতি ‘‘মরণরূপমেৰ পমাণং, তস্মা পাচিত্তিয’’ন্তি ৰুত্তো. পচ্ছিমো ৰাদো পমাণং, এৰং সন্তে পাল়িযং ‘‘যক্খো ৰা পেতো ৰা তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহো ৰা তস্মিং পততি, আপত্তি দুক্কটস্স. পতিতে দুক্খা ৰেদনা উপ্পজ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স. মরতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি চে? নাযং দোসো. ‘‘যক্খো ৰা পেতো ৰা’’তি হি পঠমং সকরূপং দস্সেত্ৰা রূপন্তরং গহেত্ৰাপি ঠিতেযেৰ যক্খপেতে দস্সেতুং ‘‘তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহো ৰা’’তি ৰুত্তং. তস্মা তিরচ্ছানগতৰিগ্গহো মনুস্সৰিগ্গহো ৰা যক্খো ৰা পেতো ৰাতি এৰমেত্থ যোজনা কাতব্বা. কেচি পন ‘‘মনুস্সৰিগ্গহেন ঠিততিরচ্ছানগতানং আৰেণিকং কত্ৰা থুল্লচ্চযং ৰুত্তং ৰিয দিস্সতী’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং তিরচ্ছানো ৰা মনুস্সৰিগ্গহোতি ৰত্তব্বতো, অট্ঠকথাসু চ ইমস্স ৰিসেসস্স অৰুত্তত্তা. যক্খপেতরূপেন মতেপি এসেৰ নযোতি ইমিনা মরণরূপস্সেৰ পমাণত্তা থুল্লচ্চযং অতিদিসতি.
মুধাতি অমূলেন. সো নিদ্দোসোতি তেন তত্থ কতপযোগস্স অভাৰতো, যদি পন সোপি তত্থ কিঞ্চি করোতি, ন মুচ্চতি এৰাতি দস্সেন্তো এৰং পতিতাতিআদিমাহ. তত্থ এৰন্তি এৰং মযা কতেতি অত্থো. ন নস্সিস্সন্তীতি অদস্সনং ন গমিস্সন্তি, ন পলাযিস্সন্তীতি অধিপ্পাযো. সুউদ্ধরা ৰা ভৰিস্সন্তীতি ইদং গম্ভীরস্স ওপাতস্স পূরণে পযোজনদস্সনং. উত্তানে কতে ওপাতে সীঘং অম্হেহি গহেত্ৰা মারেতুং সুউদ্ধরা ভৰিস্সন্তীতি অধিপ্পাযো. ৰিপ্পটিসারে উপ্পন্নেতি মূলট্ঠং সন্ধায ৰুত্তং. যদি পন পচ্ছিমোপি লভিত্ৰা তত্থ ৰুত্তপ্পকারং কিঞ্চি কত্ৰা পুন ৰিপ্পটিসারে উপ্পন্নে এৰং করোতি, তস্সাপি এসেৰ নযো. জাতপথৰী জাতাতি ঈদিসে পুন অঞ্ঞেন ওপাতে খতে তদা মুচ্চতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং, জাতপথৰীসদিসং কত্ৰা পুন সুট্ঠু কোট্টেত্ৰা দল়্হতরং পূরিতেপি মুচ্চতিযেৰাতি গহেতব্বং.
থদ্ধতরন্তি থিরকরণত্থং অপরাপরায পাসযট্ঠিযা সদ্ধিং বন্ধিত্ৰা ৰা তমেৰ ৰা সিথিলভূতপাসং থদ্ধতরং বন্ধিত্ৰা ঠপেতি. খাণুকন্তি পাসযট্ঠিবন্ধনখাণুকং. তত্থজাতকযট্ঠিং ছিন্দিত্ৰা মুচ্চতীতি ইদং অরঞ্ঞে যথাঠিতমেৰ দণ্ডং মূলে অচ্ছিন্দিত্ৰা পাসবন্ধনযোগ্গং কত্ৰা ঠপিতত্তা তত্থ অঞ্ঞোপি কোচি পাসং বন্ধেয্য, মূলট্ঠো ন মুচ্চতি, তং পন মূলেপি ছিন্দিত্ৰা খণ্ডাখণ্ডং কত্ৰা মুচ্চতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. রজ্জুকেতি ৰাকেহি একৰারং ৰট্টিতরজ্জুকে. সযং ৰট্টিতন্তি তনুকৰট্টিতং দিগুণতিগুণতাপাদনেন অত্তনা ৰট্টিতং. উব্বট্টেত্ৰাতি পাকতিকং কত্ৰা. গোপেন্তোপীতি হীরং হীরং কত্ৰা গোপেন্তোপি.
১৭৭. আলম্বনরুক্খো ৰাতি তত্থজাতকং সন্ধায ৰুত্তং. তদত্থমেৰ কত্ৰাতি মারণত্থমেৰ অযোবীজসমুট্ঠাপনাদিনা ৰাসিআদিং সত্থং কারেত্ৰা. পাকতিকন্তি অঞ্ঞেহি কতং পকতিসত্থমেৰ লভিত্ৰা মূলট্ঠেন ঠপিতং হোতীতি অত্থো. মুচ্চতীতি মূলট্ঠো মুচ্চতি. ৰিসমণ্ডলন্তি মঞ্চপীঠাদীসু আলিত্তং ৰিসমণ্ডলং.
ৰত্ৰা অসিং উপনিক্খিপতীতি এত্থ মুখেন অৰত্ৰা মনসাৰ চিন্তেত্ৰা উপনিক্খিপনেপি এসেৰ নযো. পুরিমনযেনাতি যেসং হত্থতো মূলং গহিতন্তিআদিনা. ৰিসভাগরোগো নাম কুট্ঠাদিৰিরূপভাৰতো, গণ্ডপীল়কাদি ৰা জীৰিতপ্পৰত্তিযা পচ্চনীকত্তা.
১৭৮. মনাপিযেপি এসেৰ নযোতি এতেন মনাপিযং রূপং উপসংহরতীতি এত্থ যং ৰা মনাপরূপং, তস্স সমীপে ঠপেতি, অত্তনা ৰা মনাপিযেন রূপেন সমন্নাগতো তিট্ঠতীতিআদি যোজেতব্বন্তি দস্সেতি. অলঙ্করিত্ৰা উপসংহরতীতি ‘‘অলাভকেন সুস্সিত্ৰা মরতূ’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন উপসংহরতি, তেনেৰ ‘‘সচে উত্তসিত্ৰা মরতি, ৰিসঙ্কেতো’’তি ৰুত্তং. অলাভকেন সুস্সিত্ৰা মরতীতি এত্থ পারাজিকোতি পাঠসেসো দট্ঠব্বো. মহাকচ্ছু নাম ৰল্লিফলৰিসেসো, যস্স মজ্জারপাদস্সেৰ সণ্ঠানং দুক্খসম্ফস্সানি সুখুমলোমানি চ হোন্তি. হংসপুপ্ফন্তি হংসাদীনং পক্খলোমং সন্ধায ৰদন্তি. অত্তনো ধম্মতায মরতি, অনাপত্তীতি পারাজিকং সন্ধায ৰুত্তং দুক্কটা ন মুচ্চনতো.
১৭৯. অসঞ্চিচ্চাতি ইদং মরণসংৰত্তনিকউপক্কমস্স অসল্লক্খণং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ইমিনা উপক্কমেনাতিআদি. অজানন্তস্সাতি ইদং পন মরণসংৰত্তনিকৰিসাদিউপক্কমকরণস্স অজাননং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ইমিনা অযং মরিস্সতীতিআদি. ন মরণাধিপ্পাযস্সাতি ইদং দুক্খুপ্পাদকং উপক্কমন্তি জানন্তস্সাপি মরণাধিপ্পাযস্স অভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ মরণং অনিচ্ছন্তস্সাতিআদি. অনুপ্পবন্ধাভাৰাতি দোমনস্সৰীথীনং নিরন্তরপ্পৰত্তিঅভাৰা.
পদভাজনীযৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.
ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা
১৮০. ৰোহারৰসেনাতি পুব্বভাগৰোহারৰসেন, মরণাধিপ্পাযস্স সন্নিট্ঠাপকচেতনাক্খণে করুণায অভাৰতো কারুঞ্ঞেন পাসে বদ্ধসূকরমোচনং (পারা. ১৫৩) ৰিয ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যথাযুনা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ‘‘যথানুসন্ধিনা’’তি পরিযাযন্তরেন ৰুত্তং. হেট্ঠা কিস্মিঞ্চি ৰিজ্জমানে সাটকং ৰলিং গণ্হাতীতি আহ ‘‘যস্মিং ৰলি ন পঞ্ঞাযতী’’তি. পটিৰেক্খণঞ্চেতং গিহীনং সন্তকে এৰাতি দট্ঠব্বং. পাল়িযং মুসলে উস্সিতেতি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভেত্ৰা দ্ৰীসু মুসলেসু ভিত্তিং অপস্সায ঠপিতেসূতি অত্থো. উদুক্খলভণ্ডিকন্তি উদুক্খলত্থায আনীতং দারুভণ্ডং. পরিবন্ধন্তি ভোজনপরিবন্ধং, ভোজনন্তরাযন্তি ৰুত্তং হোতি.
১৮১. অগ্গকারিকন্তি এত্থ কারিক-সদ্দস্স ভাৰৰচনত্তা ‘‘অগ্গকিরিয’’ন্তি অত্থং ৰত্ৰাপি যস্মা কিরিযং দাতুং ন সক্কা, তস্মা দানসঙ্খাতায অগ্গকিরিযায যুত্তপিণ্ডপাতমেৰ ইধ উপচারযুত্তিযা অগ্গকিরিযাতি গহেতব্বন্তি আহ পঠমং লদ্ধপিণ্ডপাতন্তিআদি.
১৮২-৩. দণ্ডমুগ্গরনিখাদনৰেমাদীনং ৰসেনাতি এত্থ দণ্ডো নাম দীঘদণ্ডো. মুগ্গরো নাম রস্সো. ৰেমং নাম তন্তৰাযানং ৰত্থৰাযনউপকরণং, যেন ৰীতং তন্তং ঘট্টেন্তি. ৰিভত্তিব্যত্তযেনাতি ৰিভত্তিৰিপরিণামেন. ৰিসেসাধিগমোতি সমাধি ৰিপস্সনা চ. ৰিসেসাধিগমন্তি লোকুত্তরধম্মপটিলাভং. ব্যাকরিত্ৰাতি আরোচেত্ৰা, ইদঞ্চ ৰিসেসস্স অধিগতভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. অধিগতৰিসেসা হি দিট্ঠানুগতিআপজ্জনত্থং লজ্জীভিক্খূনং অৰস্সং অধিগমং ব্যাকরোন্তি, অধিগতৰিসেসেন পন অব্যাকরিত্ৰাপি আহারং উপচ্ছিন্দিতুং ন ৰট্টতি, অধিগমন্তরাযৰিনোদনত্থমেৰ আহারূপচ্ছেদস্স অনুঞ্ঞাতত্তা তদধিগমে সো ন কাতব্বোৰ. কিং পনাধিগমং আরোচেতুং ৰট্টতীতি আহ সভাগানন্তিআদি. ভণ্ডকং ৰা ধোৰন্তাতি চীৰরং ৰা ধোৰন্তা. ধোৰনদণ্ডকন্তি চীৰরধোৰনদণ্ডং.
১৮৫. মদ্দাপেত্ৰা পাতেতি, ৰিসঙ্কেতোতি যথাণত্তিযা অকতত্তা ৰুত্তং, যদি পন আণাপকো মদ্দনম্পি মদ্দাপনম্পি সন্ধায ৰোহারৰসেন ‘‘মদ্দিত্ৰা পাতেহী’’তি ৰদতি, ৰিসঙ্কেতো নত্থীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘মরণৰণ্ণং ৰা সংৰণ্ণেয্যা’’তি (পারা. ১৭১) ৰুত্তত্তা আহ ‘‘পরিযাযো নাম নত্থী’’তি, পরিযাযেন আপত্তিমোক্খো ন হোতীতি অধিপ্পাযো. অৰিজাযনত্থায গব্ভগ্গহণতো পুরেতরমেৰ ভেসজ্জং দেন্তস্স কুচ্ছিযং উপ্পজ্জিত্ৰা গব্ভো ৰিনস্সতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন দিন্নে তথামরন্তানং ৰসেন কম্মবদ্ধো, কুচ্ছিযং ন উপ্পজ্জিস্সতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন দিন্নে উপ্পজ্জিত্ৰা মরতু ৰা মা ৰা, নেৰত্থি কম্মবদ্ধো.
সহধম্মিকানন্তি একস্স সত্থু সাসনে সহসিক্খমানধম্মানং, সহধম্মে ৰা সিক্খাপদে সিক্খনভাৰেন নিযুত্তানং. সমসীলসদ্ধানন্তিআদিনা দুস্সীলানং ভিন্নলদ্ধিকানঞ্চ অকাতুম্পি লব্ভতীতি দস্সেতি. ঞাতকপৰারিতট্ঠানতোতি অত্তনো তেসং ৰা ঞাতকপৰারিতট্ঠানতো. অরিযেহি অকতা অযুত্তৰসেন অকতপুব্বা ৰিঞ্ঞত্তি অকতৰিঞ্ঞত্তি.
পটিযাদিযতীতি সম্পাদিযতি. অকাতুং ন ৰট্টতীতি এত্থ দুক্কটং ৰদন্তি, অযুত্ততাৰসেনেৰ পনেত্থ অকরণপটিক্খেপো যুত্তো, ন আপত্তিৰসেনাতি গহেতব্বং. যাৰ ঞাতকা পস্সন্তীতি যাৰ তস্স ঞাতকা পস্সন্তি.
পিতুভগিনী পিতুচ্ছা. মাতুভাতা মাতুলো. নপ্পহোন্তীতি কাতুং ন সক্কোন্তি. ন যাচন্তীতি লজ্জায ন যাচন্তি. ‘‘আভোগং কত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা অঞ্ঞথা দেন্তস্স আপত্তিযেৰ. কেচি পন ‘‘আভোগং অকত্ৰাপি দাতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং ভেসজ্জকরণস্স পাল়িযং ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু পারাজিকস্স, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ১৮৭) এৰং অন্তরাপত্তিদস্সনৰসেন সামঞ্ঞতো পটিক্খিত্তত্তা, অট্ঠকথাযং অৰুত্তপ্পকারেন করোন্তস্স সুত্তেনেৰ আপত্তি সিদ্ধাতি দট্ঠব্বা, তেনেৰ অট্ঠকথাযম্পি ‘‘তেসঞ্ঞেৰ সন্তক’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অঞ্ঞেসন্তি অসালোহিতানং, তেনাহ এতেসং পুত্তপরম্পরাযাতিআদি. কুলপরিৰট্টোতি কুলস্মিং ঞাতিপরম্পরা. ভেসজ্জং করোন্তস্সাতি যথাৰুত্তৰিধিনা করোন্তস্স, ‘‘তাৰকালিকং দস্সামী’’তি আভোগং অকত্ৰা দেন্তস্সাপি পন অন্তরাপত্তি দুক্কটং ৰিনা মিচ্ছাজীৰং ৰা কুলদূসনং ৰা ন হোতিযেৰ, তেনাহ – ‘‘ৰেজ্জকম্মং ৰা কুলদূসকাপত্তি ৰা ন হোতী’’তি. ঞাতকানঞ্হি সন্তকং যাচিত্ৰাপি গহেতুং ৰট্টতি, তস্মা তত্থ কুলদূসনাদি ন সিযা. সব্বপদেসূতি ‘‘চূল়মাতুযা’’তিআদীসু সব্বপদেসু.
উপজ্ঝাযস্স আহরামাতি ইদং উপজ্ঝাযেন ‘‘মম ঞাতকানং ভেসজ্জং আহরথা’’তি আণত্তেহি কত্তব্বৰিধিদস্সনত্থং ৰুত্তং, ইমিনা চ সামণেরাদীনং অপচ্চাসাযপি পরজনস্স ভেসজ্জকরণং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. ৰুত্তনযেন পরিযেসিত্ৰাতি ইমিনা ‘‘ভিক্খাচারৰত্তেন ৰা’’তি ইমিনা, ‘‘ঞাতিসামণেরেহী’’তি ইমিনা চ ৰুত্তমত্থং অতিদিসতি. অপচ্চাসীসন্তেনাতি আগন্তুকচোরাদীনং করোন্তেনাপি ‘‘মনুস্সা নাম উপকারকা হোন্তী’’তি অত্তনো তেহি লাভং অপত্থযন্তেন. পচ্চাসায করোন্তস্স পন ৰেজ্জকম্মকুলদূসনাদিদোসো হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৰং উপকারে কতে সাসনগুণং ঞত্ৰা পসীদন্তি, সঙ্ঘস্স ৰা উপকারকা হোন্তী’’তি করণে পন দোসো নত্থি. কেচি পন ‘‘অপচ্চাসীসন্তেন আগন্তুকাদীনং পটিক্খিত্তপুগ্গলাদীনম্পি দাতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং কত্তব্বাকত্তব্বট্ঠানৰিভাগস্সনিরত্থকত্তপ্পসঙ্গতো ‘‘অপচ্চাসীসন্তেন সব্বেসং দাতুং কাতুঞ্চ ৰট্টতী’’তি এত্তকমত্তস্সেৰ ৰত্তব্বতো. অপচ্চাসীসনঞ্চ মিচ্ছাজীৰকুলদূসনাদিদোসনিসেধনত্থমেৰ ৰুত্তং ভেসজ্জকরণসঙ্খতায ইমিস্সা অন্তরাপত্তিযা মুচ্চনত্থং আগন্তুকচোরাদীনং অনুঞ্ঞাতানং দানেনেৰ তায আপত্তিযা মুচ্চনতোতি গহেতব্বং. তেনেৰ অপচ্চাসীসন্তেনাপি অকাতব্বট্ঠানং দস্সেতুং সদ্ধং কুলন্তিআদি ৰুত্তং. পুচ্ছন্তীতি ইমিনা দিট্ঠদিট্ঠরোগীনং পরিযাযেনাপি ৰত্ৰা ৰিচরণং অযুত্তন্তি দস্সেতি. পুচ্ছিতস্সাপি পন পচ্চাসীসন্তস্স পরিযাযকথাপি ন ৰট্টতীতি ৰদন্তি.
সমুল্লপেসীতি অপচ্চাসীসন্তো এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং কথং সমুট্ঠাপেসি. আচরিযভাগোতি ৰিনযাচারং অকোপেত্ৰা ভেসজ্জাচিক্খণেন ৰেজ্জাচরিযভাগোতি অত্থো. পুপ্ফপূজনত্থায সম্পটিচ্ছিযমানং রূপিযং অত্তনো সন্তকত্তভজনেন নিস্সগ্গিযমেৰাতি আহ ‘‘কপ্পিযৰসেন গাহাপেত্ৰা’’তি, ‘‘অম্হাকং রূপিযং ন ৰট্টতি, পুপ্ফপূজনত্থং পুপ্ফং ৰট্টতী’’তিআদিনা পটিক্খিপিত্ৰা কপ্পিযেন কম্মেন গাহাপেত্ৰাতি অত্থো.
যদি ‘‘পরিত্তং করোথা’’তি ৰুত্তে করোন্তি, ভেসজ্জকরণং ৰিয গিহিকম্মং ৰিয হোতীতি ‘‘ন কাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘পরিত্তং ভণথা’’তি ৰুত্তে পন ধম্মজ্ঝেসনত্তা অনজ্ঝিট্ঠেনপি ভণিতব্বো ধম্মো, পগেৰ অজ্ঝিট্ঠেনাপীতি ‘‘কাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. চালেত্ৰা সুত্তং পরিমজ্জিত্ৰাতি ইদং ‘‘পরিত্তাণং এত্থ পৰেসেমী’’তি চিত্তেন এৰং কতে পরিত্তাণা তত্থ পৰেসিতা নাম হোতীতি ৰুত্তং. ৰিহারতো…পে… দুক্কটন্তি ইদং অঞ্ঞাতকগহট্ঠে সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. পাদেসু উদকং আকিরিত্ৰাতি ইদং তস্মিং দেসে চারিত্তৰসেন ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তত্থ পাল়িযা নিসিন্নানং ভিক্খূনং পাদেসু রোগৰূপসমনাদিঅত্থায উদকং সিঞ্চিত্ৰা পরিত্তং কাতুং সুত্তঞ্চ ঠপেত্ৰা ‘পরিত্তং ভণথা’তি ৰত্ৰা গচ্ছন্তি. এৰঞ্হি করিযমানে যদি পাদে অপনেন্তি, মনুস্সা তং অৰমঙ্গলন্তি মঞ্ঞন্তি, রোগো ৰা ন ৰূপসমিস্সতী’’তি. তেনাহ ‘‘ন পাদা অপনেতব্বা’’তি. মতসরীরদস্সনে ৰিয কেৰলং সুসানদস্সনেপি ‘‘ইদং জাতানং সত্তানং খযগমনট্ঠান’’ন্তি মরণসঞ্ঞা উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘সীৰথিকদস্সনে…পে… ‘মরণস্সতিং পটিলভিস্সামা’তি কম্মট্ঠানসীসেন গন্তুং ৰট্টতী’’তি. লেসকপ্পং অকত্ৰা সমুপ্পন্নসুদ্ধচিত্তেন ‘‘পরিৰারত্থায আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তেপি গন্তুং ৰট্টতি.
অনামট্ঠপিণ্ডপাতোতি অগ্গহিতঅগ্গো, অপরিভুত্তোতি অত্থো. কহাপণগ্ঘনকো হোতীতি ইমিনা দাযকেহি বহুব্যঞ্জনেন সম্পাদেত্ৰা সক্কচ্চং দিন্নভাৰং দীপেতি. থালকেতি সঙ্ঘিকে কংসাদিমযে থালকে, পত্তোপি এত্থ সঙ্গয্হতি. ন ৰট্টতীতি ইমিনা দুক্কটন্তি দস্সেতি. দামরিকচোরস্সাতি রজ্জং পত্থেন্তস্স পাকটচোরস্স. অদীযমানেপি ‘‘ন দেন্তী’’তি কুজ্ঝন্তীতি সম্বন্ধো. আমিসস্স ধম্মস্স চ অলাভেন অত্তনো পরস্স চ অন্তরে সম্ভৰন্তস্স ছিদ্দস্স চ ৰিৰরস্স পটিসন্থরণং পিদহনং পটিসন্থারো, সো পন ধম্মামিসৰসেন দুৰিধো. তত্থ আমিসপটিসন্থারং সন্ধায ‘‘কস্স কাতব্বো, কস্স ন কাতব্বো’’তি ৰুত্তং. ‘‘আগন্তুকস্স ৰা…পে… কত্তব্বো যেৰা’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং পাকটং কাতুং আগন্তুকং তাৰাতিআদিমাহ. খীণপরিব্বযন্তি ইমিনা অগতিভাৰং কারুঞ্ঞভাজনতঞ্চ দস্সেতি, তেন চ তব্বিধুরানং সমিদ্ধানং দাযকাদীনং আগন্তুকত্তেপি দাতুং ন ৰট্টতীতি সিদ্ধং হোতি. তণ্ডুলাদিম্হি দাতব্বে সতি ‘‘অৰেলাযং…পে… ন ৰত্তব্বো’’তি ৰুত্তং. ‘‘অপচ্চাসীসন্তেনা’’তি ৰত্ৰা পচ্চাসীসনপ্পকারং দস্সেতুং মনুস্সা নামাতিআদি ৰুত্তং. অননুঞ্ঞাতানং পন অপচ্চাসীসন্তেনাপি দাতুং ন ৰট্টতি সদ্ধাদেয্যৰিনিপাতত্তা, পচ্চাসীসায পন সতি কুলদূসনম্পি হোতি.
উব্বাসেত্ৰাতি সমন্ততো তিযোজনং ৰিলুম্পন্তে মনুস্সে পলাপেত্ৰা. ৰরপোত্থকচিত্তত্থরণন্তি অনেকপ্পকারইত্থিপুরিসাদিউত্তমরূপৰিচিত্তং অত্থরণং.
১৮৭. সত্তরসৰগ্গিযেসু পুব্বে একস্স অঙ্গুলিপতোদকেন মারিতত্তা সেসেসু সোল়সজনেসু উদরং আরুহিত্ৰা নিসিন্নমেকং ঠপেত্ৰা ‘‘সেসাপি পন্নরস জনা’’তি ৰুত্তং. অদূহলপাসাণা ৰিযাতি অদূহলে আরোপিতপাসাণা ৰিয. কম্মাধিপ্পাযাতি তজ্জনীযাদিকম্মকরণাধিপ্পাযা.
আৰাহেত্ৰাতি আৰিসাপেত্ৰা. রূপং কত্ৰা হত্থপাদাদীনি ছিন্দন্তীতি তস্মিং পিট্ঠাদিমযে রূপে অমনুস্সং আৰাহেত্ৰা তস্স হত্থপাদাদীনি ছিন্দন্তি. সক্কং দেৰরাজানং মারেয্যাতি ইদং সম্ভাৰনৰসেন ৰুত্তং. ন হি তাদিসা মহানুভাৰা যক্খা সত্থঘাতারহা হোন্তি দেৰাসুরযুদ্ধেপি তেসং সত্থপ্পহারেন মরণাভাৰা.
১৮৮. পহারো ন দাতব্বোতি সম্বন্ধো. অমনুস্সং কোধচিত্তেন পহরন্তস্স দুক্কটমেৰ. চিকিচ্ছাধিপ্পাযেন পহরন্তস্স অনাচারোতি গহেতব্বো. তালপণ্ণং…পে… বন্ধিতব্বন্তি অমনুস্সা তালপণ্ণবন্ধনেন পলাযন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং, ইদঞ্চ গিহীনং ৰেজ্জকম্মৰসেন কাতুং ন ৰট্টতি.
১৮৯. যো রুক্খেন ওত্থতোপি ন মরতীতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ভূতগামসিক্খাপদট্ঠকথাযং সযমেৰ ৰক্খতি, তং তত্থেৰ গহেতব্বং.
১৯০. দব্বূপকরণানীতি কেহিচি ছিন্দিত্ৰা ঠপিতানি সপরিগ্গহিতানি সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি ঠানাচাৰনাভাৰেন ৰিনাসাধিপ্পাযস্স দুক্কটং ৰুত্তং. খিড্ডাধিপ্পাযেনাপি দুক্কটন্তি সুক্খতিণাদীসু অগ্গিকরণং সন্ধায ৰুত্তং, অল্লেসু পন কীল়াধিপ্পাযেনপি করোন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. পটিপক্খভূতো, পটিমুখং গচ্ছন্তো ৰা অগ্গি পটগ্গি, তস্স অল্লতিণাদীসুপি দানং অনুঞ্ঞাতং, তং দেন্তেন দূরতো আগচ্ছন্তং দাৰগ্গিং দিস্ৰা ৰিহারস্স সমন্ততো একক্খণে অদত্ৰা একদেসতো পট্ঠায ৰিহারস্স সমন্ততো সণিকং ঝাপেত্ৰা যথা মহন্তোপি অগ্গি ৰিহারং পাপুণিতুং ন সক্কোতি, এৰং ৰিহারস্স সমন্তা অব্ভোকাসং কত্ৰা পটগ্গি দাতব্বো, সো দাৰগ্গিনো পটিপথং গন্ত্ৰা একতো হুত্ৰা তেন সহ নিব্বাতি. পরিত্তকরণন্তি সমন্তা রুক্খতিণাদিচ্ছেদনপরিখাখণনাদিআরক্খকরণং, তেনাহ তিণকুটিকানং সমন্তা ভূমিতচ্ছনন্তিআদি.
১৯১. খেত্তমেৰ ওতিণ্ণত্তা পারাজিকন্তি দ্ৰীসু একস্সাপি অন্তোগধত্তা ‘‘দ্ৰীহী’’তি ৰুত্তখেত্তে একস্সাপি ওতিণ্ণত্তা পারাজিকং, ‘‘দ্ৰীহি এৰ মারেহি ন একেনা’’তি নিযমিতে পন একেনেৰ মারিতে নত্থি পারাজিকন্তি ৰদন্তি, এৰং দ্ৰে এৰ পুরিসাতিআদীসুপি. পুব্বে কতসীসচ্ছেদপযোগতো অঞ্ঞো পযোগো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকো ন উপলব্ভতি, পঠমেন পযোগেনস্স জীৰিতিন্দ্রিযং উপচ্ছিজ্জতীতি ‘‘সীসচ্ছেদকস্সা’’তি ৰুত্তং, যং পন সারত্থদীপনিযং ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযস্স অৰিজ্জমানত্তা’’তি কারণং ৰুত্তং, তং অকারণং জীৰিতিন্দ্রিযসন্নিস্সিতচিত্তসন্ততিং ৰিনা উক্খিপনসন্নিরুজ্ঝনাদিৰসপ্পৰত্তস্স গমনস্স অসম্ভৰতো. ন হি ৰাযুৰেগেন পণ্ণপটাদযো ৰিয কাযো গচ্ছতি, ন চ উক্খিপনে পৰত্তাৰ চিত্তজৰিঞ্ঞত্তিআদযোৰ নিক্খিপনাদিনোপি হেতুভূতাতি সক্কা ৰত্তুং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পৰত্তনতো. পুব্বে অনাহিতৰেগাপি হি কাচি সরীসপজাতি দ্ৰিধা ছিন্না ছেদনমত্তা দ্ৰীহি ৰিভাগেহি কতিপযক্খণং দ্ৰীসু দিসাসু গচ্ছতি, তত্থ চ যস্মিং ভাগে হদযৰত্থু তিট্ঠতি, তত্রট্ঠং পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনচিত্তং দ্ৰীসুপি ভাগেসু কাযপ্পসাদে ঘট্টিতং ফোট্ঠব্বং আলম্বিত্ৰা উপ্পজ্জতি, ততো তদারম্মণমেৰ যথারহমেকস্মিং ভাগে একদা অঞ্ঞস্মিং অঞ্ঞদাতি এৰং পরিযাযেন কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, ততো হদযৰত্থুস্মিংযেৰ সম্পটিচ্ছনাদিৰীথিচিত্তানি ভৰঙ্গন্তরিতানি মনোদ্ৰারৰীথিৰিঞ্ঞাণানি চ ৰিঞ্ঞত্তিজনকানি উপ্পজ্জন্তি, যে হি উভযভাগা গচ্ছন্তি ৰা চলন্তি ৰা ফন্দন্তি ৰা. চিত্তস্স পন লহুপরিৰত্তিযা একক্খণে উভযভাগাপি চলন্তা ৰিয উপট্ঠহন্তি, সেয্যথাপি নাম কুক্কুল়াদিনরকেসু নিমুগ্গসকলসরীরস্স সত্তস্স একস্মিং খণে সকলসরীরেপি কাযৰিঞ্ঞাণদুক্খং উপ্পজ্জমানং ৰিয উপট্ঠাতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং, ততো পন যস্মিং ভাগে জীৰিতিন্দ্রিযং সসেসকম্মজরূপং নিরুজ্ঝতি, তত্থ কাযৰিঞ্ঞাণং নপ্পৰত্ততি, হদযৰত্থুসহিতভাগেযেৰ যাৰ জীৰিতিন্দ্রিযনিরোধা পৰত্ততি.
ননু নরকাদীসু একাবদ্ধে সরীরে সব্বত্থ পরিযাযেন কাযৰিঞ্ঞাণসমুপ্পত্তি যুত্তা হোতু, দ্ৰিধা হুত্ৰা ৰিচ্ছিন্নে পন ভাগদ্ৰযে কথন্তি? নাযং দোসো. সরীরে হি একাবদ্ধতা নাম পরমত্থধম্মব্যতিরিত্তা কাচি নত্থি পরৰাদীনং অৰযৰীআদি ৰিয, কম্মাদিএককারণপুঞ্জাযত্ততায বহূনং সহুপ্পত্তিযেৰ একাবদ্ধতা. তত্থ চ সত্থপ্পহারাদিৰিরুদ্ধপচ্চযোপনিপাতেন ৰিভিন্নানম্পি কম্মাদিএককারণানং পুঞ্জাযত্ততা ন ৰিগচ্ছতি, যাৰ সা ন ৰিগচ্ছতি, তাৰ অৰিচ্ছিন্নাৰ তত্থ ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তি. ৰিভিন্নানং পন কম্মজরূপানং অঞ্ঞেসঞ্চ সেসতিসন্ততিরূপানঞ্চ উপত্থম্ভনভাৰেন চিরং পৰত্তিতুং ন সক্কোন্তি, যাৰ চ ধরন্তি, তাৰ ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা হোন্তি, ৰিঞ্ঞাণেন চ তেসং চলনগমনাদিদেসন্তরুপ্পত্তি. তস্মা কবন্ধস্সপি ধাৰক্খণে সৰিঞ্ঞাণজীৰিতিন্দ্রিযং অত্থেৰ, তঞ্চ সীসচ্ছেদকপ্পযোগেনেৰ সীঘং পততি, ততো অঞ্ঞপ্পযোগস্স সরীরে ৰিসেসুপ্পাদনতো পুরেতরমেৰ পঠমেনেৰ কিচ্চনিপ্ফত্তিতো সীসচ্ছেদকস্সেৰ কম্মবদ্ধোতি গহেতব্বো. এৰরূপানীতি কবন্ধৰত্থুসদিসানি. ইমস্স ৰত্থুস্সাতি আঘাতনৰত্থুস্স. অত্থদীপনেতি একেন পুরিসেন পযোগেন ৰা মারিততাসঙ্খাতস্স অত্থস্স দীপনে.
১৯২. পানপরিভোগেন ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. এৰং পন ৰুত্তত্তা ‘‘লোণসোৰীরকং যামকালিক’’ন্তি কেচি ৰদন্তি, কেচি পন ‘‘গিলানানং পাকতিকমেৰ, অগিলানানং পন উদকসম্ভিন্ন’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘গুল়ং ৰিয সত্তাহকালিক’’ন্তি.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায ৰিমতিৰিনোদনিযং
ততিযপারাজিকৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.