পঞ্চৰগ্গো
কম্মৰগ্গৰণ্ণনা
৪৮৩. ‘‘উম্মত্তকসম্মুতিং উম্মত্তকে যাচিত্ৰা গতে অসম্মুখাপি দাতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ নিসিন্নেপি ন কুপ্পতি নিযমাভাৰা. অসম্মুখা কতে দোসাভাৰং দস্সেতুং ‘‘অসম্মুখাকতং সুকতং হোতী’’তি ৰুত্তং. দূতেন উপসম্পদা পনেত্থ সম্মুখা কাতুং ন সক্কা. কম্মৰাচানানত্তসভাৰা পত্তনিক্কুজ্জনাদযো হত্থপাসতো অপনেত্ৰা কাতব্বা, তেন ৰুত্তং ‘‘অসম্মুখা কতং সুকতং হোতী’’তি. ‘‘পুচ্ছিত্ৰা চোদেত্ৰা সারেত্ৰা কাতব্বং অপুচ্ছিত্ৰা অচোদেত্ৰা অসারেত্ৰা করোতী’’তি অযং ৰচনত্থো. ঠপেত্ৰা কত্তিকমাসন্তি সো পৰারণামাসো, দ্ৰে চ পুণ্ণমাসিযোতি পঠমদুতিযৰস্সূপগতানং পৰারণা পুণ্ণমাসা দ্ৰে.
৪৮৫. পদং ৰা ছড্ডেতীতি অত্থো. ক-ৰগ্গাদীসু পঞ্চসু. গরুকন্তি দীঘং, সংযোগপরঞ্চ. ‘‘বুদ্ধরক্খিতত্থেরস্স যস্স নক্খমতী’’তি এত্থ ত-কারক-কারা সংযোগপরা. দীঘে ৰত্তব্বে রস্সন্তি ‘‘সো তুণ্হী অস্সা’’তি ৰত্তব্বে সো তুণ্হি অস্সাতি ৰচনং.
৪৮৬. সেসট্ঠকথাসু ৰুত্তৰচনং কুরুন্দিযং পাকটং কত্ৰা ‘‘নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি ৰুত্তং.
৪৮৭-৮. পরিসুদ্ধসীলা চত্তারো ভিক্খূতি পারাজিকং অনাপন্না. ন তেসং ছন্দো ৰা পারিসুদ্ধি ৰা এতীতি তীসু, দ্ৰীসু ৰা নিসিন্নেসু একস্স, দ্ৰিন্নং ৰা ছন্দপারিসুদ্ধি আহটাপি অনাহটাৰ.
অপলোকনকম্মকথাৰণ্ণনা
৪৯৫-৬. কাযসম্ভোগসামগ্গিদানসহসেয্যপটিগ্গহণাদি ইমস্স অপলোকনকম্মস্স ঠানং হোতীতি এৰম্পি অপলোকনকম্মং পৰত্ততীতি অত্থো. কম্মঞ্ঞেৰ লক্খণন্তি কম্মলক্খণং. ওসারণনিস্সারণভণ্ডুকম্মাদযো ৰিয কম্মঞ্চ হুত্ৰা অঞ্ঞঞ্চ নামং ন লভতি, কম্মমেৰ হুত্ৰা উপলক্খীযতীতি কম্মলক্খণং উপনিস্সযো ৰিয. হেতুপচ্চযাদিলক্খণৰিমুত্তো হি সব্বো পচ্চযৰিসেসো তত্থ সঙ্গয্হতি, এৰম্পি ‘‘কম্মলক্খণমেৰা’’তি ৰুত্তং. কম্মলক্খণং দস্সেতুং ‘‘অচ্ছিন্নচীৰরজিণ্ণচীৰরনট্ঠচীৰরান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ততো অতিরেকং দেন্তেন অপলোকেত্ৰা দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং অপলোকনং কম্মলক্খণমেৰ. এৰং সব্বত্থ লক্খণং ৰেদিতব্বং. ইণপলিবোধম্পীতি সচে তাদিসং ভিক্খুং ইণাযিকা পলিবুজ্ঝন্তি. তত্রুপ্পাদতো দাতুং ৰট্টতি. অন্তরসন্নিপাতোতি উপোসথপ্পৰারণাদিমহাসন্নিপাতে ঠপেত্ৰা অন্তরা মঙ্গলুচ্চারণাদি. উপনিক্খেপতোতি চেতিযস্স আপদত্থায নিক্খিত্ততো. ‘‘অঞ্ঞা কতিকা কাতব্বা’’তি যে রুক্খে উদ্দিস্স পুব্বে কতিকা কতা, তেহি ইমেসং অঞ্ঞত্তাতি ৰুত্তং. ‘‘সচে তত্থ মূলে’’তি পুব্বে ‘‘ইতো পট্ঠায ভাজেত্ৰা খাদন্তূ’’তি ৰচনেন পুগ্গলিকপরিভোগো পটিক্খিত্তো হোতি. অনুৰিচরিত্ৰাতি পচ্ছতো পচ্ছতো গন্ত্ৰা. তেসং সন্তিকা পচ্চযং পচ্চাসীসন্তেনাতি অত্থো. মূলভাগন্তি দসমভাগং কত্ৰা. পুব্বকালে দসমভাগং কত্ৰা অদংসু, তস্মা ‘‘মূলভাগো’’তি ৰুত্তং. অকতাৰাসং ৰা কত্ৰাতি উপ্পন্নআযেন. জগ্গিতকালেযেৰ ন ৰারেতব্বাতি জগ্গিতা হুত্ৰা পুপ্ফফলভরিতকালেতি অত্থো. জগ্গনকালেতি জগ্গিতুং আরদ্ধকালে. ঞত্তিকম্মট্ঠানভেদে পনাতি ঞত্তিকম্মস্স ঠানভেদে.
ইদং পনেত্থ পকিণ্ণকং – অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো এৰ করোতি, ন গণো, ন পুগ্গলো, তং অপলোকনকম্মস্স কম্মলক্খণেকদেসং ঠপেত্ৰা ইতরং চতুব্বিধম্পি কম্মং ৰেদিতব্বং. অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো চ করোতি, গণো চ করোতি, পুগ্গলো চ করোতি, তং পুব্বে ঠপিতং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যস্মিং ৰিহারে দ্ৰে তযো জনা ৰসন্তি, তেহি নিসীদিত্ৰা কতম্পি সঙ্ঘেন কতসদিসমেৰ. যস্মিং পন ৰিহারে একো ভিক্খু হোতি, তেন ভিক্খুনা’’তিআদি (পরি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬). অত্থি গণকম্মং সঙ্ঘো চ করোতি, গণো চ করোতি, পুগ্গলো চ করোতি, তং যো পারিসুদ্ধিউপোসথো অঞ্ঞেসং সন্তিকে করীযতি, তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং গণোৰ করোতি, ন সঙ্ঘো, ন পুগ্গলো, তং যো পারিসুদ্ধিউপোসথো অঞ্ঞমঞ্ঞং আরোচনৰসেন করীযতি, তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং. অত্থি পুগ্গলকম্মং পুগ্গলোৰ করোতি, ন সঙ্ঘো, ন গণো, তং অধিট্ঠানুপোসথৰসেন ৰেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং একচ্চোৰ গণো করোতি, একচ্চো ন করোতি, তত্থ অঞত্তিকং দ্ৰেযেৰ করোন্তি, ন তযো. সঞত্তিকং তযোৰ করোন্তি, ন ততো ঊনা ৰা অধিকা ৰাতি.
অপঞ্ঞত্তেপঞ্ঞত্তৰগ্গৰণ্ণনা
৫০০. ককুসন্ধকোণাগমনকস্সপা এৰ হি সত্ত আপত্তিক্খন্ধে পঞ্ঞপেসুং. ৰিপস্সীআদযো পন ওৰাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিংসু, ন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসুং.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
উভতোৰিভঙ্গখন্ধকপরিৰারেহি ৰিভত্তং দেসনং অত্থি তস্স ৰিনযপিটকস্স, নামেন সমন্তপাসাদিকা নাম সংৰণ্ণনা ‘‘সমন্তপাসাদিকা নামা’’তি ৰুত্তৰচনসংৰণ্ণনা সমত্তাতি আহ. তত্থ পধানঘরে. ইদ্ধা অত্থৰিনিচ্ছযাদীহি.
সম্মা উদিতো সমুদিতো, তে গুণে অকিচ্ছেন অধিগতো অধিকপ্পমাণগুণেহি ৰা সমুদিতো, তেন সমুদিতেন ‘‘গতানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসতী’’তি ৰুত্তায সতিযা উপ্পাদিতা সদ্ধাদযো পরমৰিসুদ্ধা নাম সমন্নারক্খত্তা. ইতি সতিপি সদ্ধাদীহি ৰুত্তা হোতি. এৰং সন্তে এত্থ ৰুত্তে চতুব্বিধে সীলে পাতিমোক্খসংৰরসীলং সদ্ধা মণ্ডেতি. সদ্ধাসাধনঞ্হি তং. ইন্দ্রিযসংৰরাজীৰপারিসুদ্ধিপচ্চযপরিভোগসীলানি পটিমণ্ডেন্তি সতিৰীরিযপঞ্ঞাযোতি যথাযোগং ৰেদিতব্বং. অপিচ সদ্ধা চ বুদ্ধিরহিতা অৰিসুদ্ধা হোতি বুদ্ধিযা পসাদহেতুত্তা. বুদ্ধিযো পন তস্সানুভাৰেন পরমৰিসুদ্ধা নাম হোন্তি. পঞ্ঞা সদ্ধারহিতা কেরাটিকপক্খং ভজতি, সদ্ধাযুত্তা এৰ ৰিসুদ্ধা হোতি. ৰীরিযঞ্চ সমাধিরহিতং উদ্ধচ্চায সংৰত্ততি, ন সমাধিযুত্তন্তি ৰীরিযস্স সুদ্ধৰচনতো সমাধিপি ৰুত্তো হোতি, এৰং পরমৰিসুদ্ধা সদ্ধাদযোপি পাতিমোক্খং পটিমণ্ডেন্তীতি ঞাতব্বং. কথং? পটিপত্তিদেসকে সত্থরি চ পটিপত্তিযঞ্চ পটিপত্তিফলে চ সদ্ধায ৰিনা সীলসমাদানং, সমাদিন্নৰিসোধনঞ্চ কাতুং ন সক্কাতি সদ্ধা পাতিমোক্খং পটিমণ্ডেতি. তত্থ ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৫৫; ম. নি. ১.৭৪; সং. নি. ১.২৪৯) সত্থরি চ পূজেতুং সক্কোতি. পটিপত্তিযং সীলৰিপত্তিসম্পত্তিমূলকে সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকফলে চ সদ্ধাপৰত্তি ৰিত্থারতো ঞাতব্বা, সীলৰিপত্তিসম্পত্তিনিমিত্তং আদীনৰমানিসংসঞ্চ আদীনৰপরিচ্চাগে, আনিসংসসম্পাদনে চ উপাযং দিস্ৰা তথা পৰত্তমানা পঞ্ঞা পাতিমোক্খসংৰরং পটিমণ্ডেতি. ‘‘অতিসীত’’ন্তিআদিনা অপ্পৰত্তনারহং কোসজ্জং ‘‘যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চা’’তি ৰুত্তানুসারেন পজহিত্ৰা অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অসংৰরসংৰরানং অনুপ্পাদনপজহনউপ্পাদনৰড্ঢনৰসেন পৰত্তমানৰীরিযং পাতিমোক্খং পটিমণ্ডেতি, ইমিনা নযেন ইন্দ্রিযসংৰরাদীসুপি যোজেতব্বং. চতুন্নম্পি সঙ্গহৰত্থূনং অনুকূলসমুদাচারো ইধ আচারোতি ৰেদিতব্বো. অজ্জৰ-ৰচনেন লাভসক্কারহেতু কাযদুচ্চরিতাদিকুটিলকরমাযাসাঠেয্যপটিপক্খঅজ্জৰধম্মসমাযোগদীপনেন অলোভজ্ঝাসযতা দীপিতা. মদ্দৰ-ৰচনেন কক্খল়ভাৰকরপটিঘাদিপটিপক্খভূতমেত্তাদিমদ্দৰধম্মসমাযোগদীপনেন হিতজ্ঝাসযাদীনি দীপিতানি হোন্তি. আদি-সদ্দেন ‘‘খন্তি চ সোরচ্চঞ্চ সাখল্যঞ্চ পটিসন্থারো চা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ১২৫-১২৬) ৰুত্তধম্মেহি সমাযোগো দীপিতো হোতি. ইধ ৰুত্তা অজ্জৰমদ্দৰাদযো গুণা সীলসম্পত্তিযা হেতূ চ হোন্তি সীলসম্পত্তিফলঞ্চ তংসম্পাদনতো. সকসমযোতি চতুপরিসা. এতেন সভাগদুক্খভাৰাভাৰো সূচিতো. অথ ৰা সকসমযোতি সোগতং পিটকত্তযং সকসমযো এৰ গহনং দুদ্দীপনত্তা, সকসমযস্স সন্নিট্ঠানং সকসমযগহনং –
‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকারমেৰ চ;
দুদ্দসা চতুরো ধম্মা, দেসেতুঞ্চ সুদুক্করা’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৫) –
ৰুত্তত্তা যথা সকসমযস্স গহনপদেন যোজনা ৰুত্তা, তথা পরসমযস্সপি. পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেনাতি অনেন তিখিণেন ঞাণেন কতসিলানিসিতসত্থসদিসসভাৰপঞ্ঞা ৰুত্তা. তিপিটকসঙ্খাতায পরিযত্তিযা পভেদো তিপিটকপরিযত্তিপ্পভেদো. তস্মিং পভেদে. তন্তি চ তন্তিঅত্থো চ সাসনং নাম. ইধ ‘‘তন্তি এৰা’’তি ৰদন্তি. যস্মিং অযং সংৰণ্ণনা নিট্ঠাপিতা, তস্মিং কালে পটিৰেধঞাণাভাৰতো সুতমযং সন্ধায ‘‘অপ্পটিহতঞাণপ্পভাৰেনা’’তি ৰুত্তং. করণসম্পত্তিযা জনিতত্তা সুখৰিনিগ্গতং. সুখৰিনিগ্গতত্তা মধুরোদাতৰচনলাৰণ্ণযুত্তেনাপি যোজেতব্বং, ঈদিসং ৰচনং সোতসুখঞ্চ সন্নিৰেসসম্পত্তিসুখঞ্চ হোতি. ‘‘ৰেয্যাকরণেনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘মহাৰেয্যাকরণেনা’’তি ৰুত্তত্তা সিক্খানিরুত্তিছন্দোৰিচিত্যাদিপটিমণ্ডিতপাণিনিযন্যাসাধারণধারণসভাৰো সূচিতো ভৰতি. যুত্তৰাদিনাতিআদীসু যুত্তমুত্তৰাদিনা ঠানুপ্পত্তিযপঞ্ঞায সমন্নাগতেনাতি অত্থো. ওজাভেদেপি আযুসত্তিকরণতাদিসামত্থযোগানং মহাকৰিনা রচিতগন্থস্স মহন্তত্তা ৰা ‘‘তিপিটকপরিযত্তিপ্পভেদে’’তিআদীহি সাসনে, হেতুৰিসযে, সদ্দে চাতি ইমেসু তীসু ঠানেসু পাটৰভাৰং দীপেন্তো ৰেনযিকবুদ্ধিসম্পত্তিসব্ভাৰমস্স সূচেতি. যেসং পুগ্গলানং পভিন্না পটিসম্ভিদাদি, তে পভিন্নপটিসম্ভিদাদযো ধম্মা. তেহি পরিৰারিতো উক্খিত্তসন্ততিউপচ্ছেদমকত্ৰা অত্তনো সন্তানে উপ্পাদনৰড্ঢনৰসেন ৰারিতো সো পভিন্নপটিসম্ভিদাপরিৰারো. তস্মিং পভিন্নপটিসম্ভিদাপরিৰারে উত্তরিমনুস্সধম্মেতি অত্থো. ছল়ভিঞ্ঞচতুপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদগুণপটিমণ্ডিতে পন ছল়ভিঞ্ঞা উত্তরিমনুস্সধম্মা এৰ. চতূসু পটিসম্ভিদাসু অত্থপটিসম্ভিদায একদেসোৰ. তদুভযং সযং উত্তরিমনুস্সধম্মপরিযাপন্নং কথং উত্তরিমনুস্সধম্মং পটিমণ্ডেতীতি চে? রুক্খং রুক্খস্স অৰযৰভূতপুপ্ফাদযো ৰিয সযঞ্চ যেসং উত্তরিমনুস্সধম্মানং অৰযৰত্তাতি. কামাৰচরধম্মপরিযাপন্নপটিসম্ভিদাঞাণং উত্তরিমনুস্সধম্মানং অনৰযৰভূতং উত্তরিমনুস্সধম্মং পটিমণ্ডেতি, পুরিসস্স অনৰযৰভূতো অলঙ্কারো ৰিয পুরিসং. অথ ৰা কামাৰচরপঅসম্ভিদাপরিৰারো ছল়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদগুণে পটিমণ্ডেতি. লোকুত্তরপটিসম্ভিদং সন্ধায পুন পটিসম্ভিদাৰচনঞ্চ. সাসনে উপ্পজ্জিত্ৰা সাসনস্স অলঙ্কারভূতেন, যস্মিং ৰংসে উপ্পন্নো, তস্সেৰ ৰা অলঙ্কারভূতেন. সঙ্খেপৰিত্থারেসু ইতরীতরকরণং, অপ্পসন্নপসন্নানং পসাদুপ্পাদনাভিৰুড্ঢিকরণং, ৰুত্তানং গম্ভীরানং গম্ভীরুত্তানভাৰকরণন্তি এৰং ছব্বিধাচরিযগুণযোগতো ৰিপুলবুদ্ধি নাম. যে ধম্মচিন্তনং অতিধাৰন্তা কেচি উচ্ছেদাদিনানপ্পকারং অন্তং ৰা গণ্হন্তি, ‘‘সব্বং ঞেয্যং পঞ্ঞত্তি এৰা’’তি ৰা ‘‘পরমত্থো এৰা’’তি ৰা গণ্হন্তি, তেসং বুদ্ধি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযত্তা সমলা নাম হোতি, ইমস্স পন বুদ্ধি ধম্মচিন্তাতিধাৰনরহিতত্তা ৰিসুদ্ধা নাম হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিপুলৰিসুদ্ধবুদ্ধিনা’’তি. গরূহি ‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩) ৰুত্তগুণেহি যুত্তগরূহি. গুণেহি থিরভাৰং গতত্তা থেরেন.
সীলেন সীলস্স ৰা ৰিসুদ্ধিযা সীলৰিসুদ্ধিযা. অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা পঠমং অভিনিব্বত্তত্তা লোকজেট্ঠস্স. লোকস্স ৰা গম্ভীরে মহন্তে সীলাদিক্খন্ধে এসি গৰেসীতি মহেসীতি.
এত্তাৰতা সমধিকসত্তৰীসতিসহস্সপরিমাণায সমন্তপাসাদিকসঞ্ঞিতায ৰিনযট্ঠকথায সব্বপদেসু ৰিনিচ্ছযজাতং সঙ্খিপিত্ৰা গণ্ঠিট্ঠানৰিকাসনা কতা হোতি, তথাপি যং এত্থ লিখিতং, তং সুট্ঠু ৰিচারেত্ৰা পাল়িঞ্চ অট্ঠকথঞ্চ সল্লক্খেত্ৰা যে আচরিযা বুদ্ধস্স ভগৰতো মহানুভাৰং, ৰিনযপিটকস্স চ ৰিচিত্রনযগম্ভীরত্থতং সল্লক্খেত্ৰা পোরাণানং কথামগ্গং অৰিনাসেত্ৰা অত্তনো মতিং পহায কেৰলং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, পরানুগ্গহকামতায চ ৰিনযপিটকং পকাসেন্তা ঠিতা, তেসং পাদমূলে ৰন্দিত্ৰা খন্তিসোরচ্চাদিগুণসমন্নাগতেন হুত্ৰা ৰত্তসম্পত্তিযা তেসং চিত্তং আরাধেত্ৰা পৰেণিযা আগতং ৰিনিচ্ছযং কথাপেত্ৰা উপধারেত্ৰা যং তেন সংসন্দতি, তং গহেতব্বং, ইতরং ছড্ডেতব্বং. ইতরথা তুণ্হীভূতেন ভৰিতব্বং. ৰিনিচ্ছযসঙ্করকরেন পন ন ভৰিতব্বমেৰ. কস্মা? সাসনস্স নাসহেতুত্তা. হোতি চেত্থ –
‘‘অসম্বুধং বুদ্ধমহানুভাৰং,
ধম্মস্স গম্ভীরনযত্থতঞ্চ;
যো ৰণ্ণযে তং ৰিনযং অৰিঞ্ঞূ,
সো দুদ্দসো সাসননাসহেতু.
পাল়িং তদত্থঞ্চ অসম্বুধঞ্হি,
নাসেতি যো অট্ঠকথানযঞ্চ;
অনিচ্ছযং নিচ্ছযতো পরেহি,
গাহেতি তেহেৰ পুরক্খতো সো.
অনুক্কমেনেৰ মহাজনেন,
পুরক্খতো পণ্ডিতমানিভিক্খু;
অপণ্ডিতানং ৰিমতিং অকত্ৰা,
আচরিযলীল়ং পুরতো করোতী’’তি.
সমন্তপাসাদিকায গণ্ঠিপদাধিপ্পাযপ্পকাসনা সমত্তা.
ৰজিরবুদ্ধিটীকা নিট্ঠিতা.