৪. সমথক্খন্ধকৰণ্ণনা
সম্মুখাৰিনযকথাৰণ্ণনা
১৮৬-১৮৭. যত্থ যত্থ কম্মৰাচায ‘‘অয’’ন্তি ৰা ‘‘ইমে’’তি ৰা সম্মুখানিদ্দেসনিযমো অত্থি, সব্বং তং কম্মং সম্মুখাকরণীযমেৰ, ন কেৰলং তজ্জনীযাদিপঞ্চৰিধমেৰ. পঞ্চৰিধস্সেৰ পন উদ্ধরিত্ৰা দস্সনং কম্মক্খন্ধকে তাৰ তস্সেৰ পাল়িআরুল়্হত্তা, চতুৰীসতিযা পারাজিকেসু ৰিজ্জমানেসু পারাজিককণ্ডে আগতানংযেৰ চতুন্নং উদ্ধরিত্ৰা দস্সনং ৰিযাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ ‘‘পুগ্গলস্স সম্মুখতা হত্থপাসূপগমনমেৰা’’তি ৰুত্তং, তং কারণং সম্মুখাকরণীযস্সপি সম্মুখানিদ্দেসনিযমাভাৰতো. কামং অযমত্থো কম্মক্খন্ধকেযেৰ ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং তজ্জনীযকম্মং অধম্মকম্মঞ্চ হোতি…পে… অসম্মুখাকতং হোতী’’তি (চূল়ৰ. ৪) ৰচনেনেৰ সিদ্ধো, তত্থ পন আপত্তি ন দস্সিতা. ইধ ‘‘যো করেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি তত্থ ভৰিতব্বাপত্তিদস্সনত্থং ইদং আরদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘সম্মুখাৰিনযপতিরূপকেন ৰূপসন্তম্পি সম্মুখাৰিনযেনেৰ ৰূপসন্তগণনং গচ্ছতীতি দস্সেতুং ‘অধম্মৰাদী পুগ্গলো’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং, লিখিতঞ্চ. এৰং ৰূপসন্তং সম্মুখাৰিনযপতিরূপকেন ৰূপসন্তং নাম হোতি, ন সম্মুখাৰিনযেন চ অঞ্ঞেন কেনচীতি দস্সেতুং ইদমারদ্ধন্তি আচরিযো.
সতিৰিনযকথাৰণ্ণনা
১৯৫. দব্বস্স কম্মৰাচায ‘‘সঙ্ঘো ইমং আযস্মন্তং দব্ব’’ন্তি সম্মুখানিদ্দেসো নত্থি, তথাপি ‘‘পঠমং দব্বো যাচিতব্বো’’তি ৰচনেন সম্মুখাকরণীযতা তস্স সিদ্ধা. তথা অঞ্ঞত্থাপি যথাসম্ভৰং লেসো ৰেদিতব্বো. সতিৰেপুল্লপ্পত্তস্স দাতব্বো ৰিনযো সতিৰিনযো.
অমূল়্হৰিনযকথাৰণ্ণনা
১৯৬-৭. ‘‘যস্স উম্মত্তকস্স তংতংৰীতিক্কমতো অনাপত্তি, তাদিসস্সেৰ অমূল়্হৰিনযং দাতুং ৰট্টতীতি অমূল়্হস্স কত্তব্বৰিনযো অমূল়্হৰিনযো’’তি লিখিতং, তং যুত্তং ‘‘সঙ্ঘো গগ্গস্স ভিক্খুনো অমূল়্হস্স অমূল়্হৰিনযং দেতী’’তি ৰচনতো. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, অধম্মিকানি অমূল়্হৰিনযস্স দানানী’’তি ইমস্স ৰিভঙ্গে ‘‘ন সরামী’’তি ৰচনং ৰীতিক্কমকালং সন্ধায তস্স ৰিভঙ্গস্স পৰত্তত্তা. অমূল়্হৰিনযদানকালে পনস্স অমূল়্হতা ৰিনিচ্ছিতব্বা.
পটিঞ্ঞাতকরণকথাৰণ্ণনা
২০০. ‘‘অপ্পটিঞ্ঞায ভিক্খূনং কম্মানি করোন্তী’’তি আরভন্তস্স কারণং ৰুত্তমেৰ. পটিঞ্ঞাতেন করণং পটিঞ্ঞাতকরণং.
তস্সপাপিযসিকাকথাৰণ্ণনা
২০৭. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং তস্সপাপিযসিকাকম্ম’’ন্তি আরভিত্ৰা পঞ্চ অঙ্গানি দস্সেত্ৰা পাল়ি গতা, ‘‘সা পেয্যালেন সঙ্খিপিত্ৰা গতাতি ঞাতব্ব’’ন্তি লিখিতং. তথা সুক্কপক্খেপি.
তিণৰত্থারকাদিকথাৰণ্ণনা
২১৪. ‘‘সব্বেহেৰ একজ্ঝং সন্নিপতিতব্ব’’ন্তি ছন্দদানস্স পটিক্খিত্তত্তা পৰারণক্খন্ধকট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘ভিন্নস্স হি সঙ্ঘস্স সমগ্গকরণকালে, তিণৰত্থারকসমথে, ইমস্মিঞ্চ পৰারণসঙ্গহেতি ইমেসু তীসু ঠানেসু ছন্দং দাতুং ন ৰট্টতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৪১) ৰুত্তত্তা ইধ আগন্ত্ৰা ৰা ছন্দং দত্ৰা পরিৰেণাদীসু নিসিন্নাতি ইদং ৰিরুজ্ঝতি ৰিয খাযতীতি চে? ন খাযতি অধিপ্পাযঞ্ঞূনং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ৰিসুজ্ঝিতুকামেহি সব্বেহেৰ সন্নিপতিতব্বং, অসন্নিপতিতস্স নত্থি সুদ্ধি ছন্দদাযকস্স. কেৰলং তং কম্মং সন্নিপতিতানং সম্পজ্জতি. অট্ঠকথাযং ৰিসুজ্ঝিতুকামানং ছন্দং দাতুং ন ৰট্টতীতি অধিপ্পাযো. ইতরথা পাল়িযা চ ৰিরুজ্ঝতি. ‘‘ঠপেত্ৰা যে ন তত্থ হোতী’’তি হি অযং পাল়ি সন্নিপাতং আগন্ত্ৰা ছন্দং দত্ৰা ঠিতানং অত্থিতং দীপেতি. নিস্সীমগতে সন্ধায ৰুত্তং সিযাতি চে? নিস্সীমগতে ঠপেত্ৰা ইধ কিং, তস্মা যো সামগ্গীউপোসথে ছন্দং দত্ৰা তিট্ঠতি চে, নানাসংৰাসকভূমিযংযেৰ তিট্ঠতি, তস্স ছন্দদাযকস্স পৰারণসঙ্গহোপি নত্থি. যো চ তিণৰত্থারককম্মে নাগচ্ছতি, সো তাহি আপত্তীহি ন সুজ্ঝতীতি ৰেদিতব্বং. যস্স এতং ন রুচ্চতি, তস্স পরিৰারে ৰুত্তপরিসতো কম্মৰিপত্তিলক্খণং ৰিরুজ্ঝতি, তত্থ হি কেৰলং ছন্দারহানং ছন্দো অনাহটো হোতি সচে, অকতং তব্বিপরীতেন সম্পত্তিদীপনতোতি ৰুত্তং হোতি. তথা পত্তকল্ললক্খণম্পি ৰিরুজ্ঝতি. তেসু তীসু ঠানেসু কম্মপ্পত্তাযেৰ সব্বে, ন তত্থ ছন্দারহো অত্থীতি চে? ন, চতুৰগ্গাদিকরণৰিভাজনে অৰিসেসেত্ৰা ছন্দারহস্স আগতত্তা, তং সামঞ্ঞতো ৰুত্তং. ইদঞ্চ আৰেণিকলক্খণং, তেনেৰ সতিপি দিট্ঠাৰিকম্মে ইদং পটিকুট্ঠকতং ন হোতীতি চে? ন, নানত্তসভাৰতো. ইধ হি যে পন ‘‘ন মেতং খমতী’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং দিট্ঠাৰিকম্মং করোন্তী’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ২১৪) ৰচনতো ন সঙ্ঘস্স দিট্ঠাৰিকম্মং কতং. তস্মিং সতি পটিকুট্ঠকতমেৰ হোতি. অঞ্ঞথা পুব্বভাগা তা ঞত্তিযো নিরত্থিকা সিযুং, ন চ পরিৰারট্ঠকথাযং ছন্দারহাধিকারে নযো দিন্নো. পৰারণক্খন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘তীসু ঠানেসু ছন্দং দাতুং ন ৰট্টতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ২৪১) ৰুত্তত্তা ৰিরুজ্ঝতীতি চে? ন, অট্ঠকথায পমাণভাৰে সতি ‘‘ইধ ছন্দং দত্ৰা পরিৰেণাদীসু নিসিন্না’’তিআদি ৰচনে সুদ্ধিকামতো এৰ গহিতে সব্বং ন ৰিরুজ্ঝতীতি একে. ‘‘আগন্ত্ৰা ৰা ছন্দং দত্ৰা পরিৰেণাদীসু নিসিন্না, তে আপত্তীহি ন ৰুট্ঠহন্তী’’তি ইদং ন ৰত্তব্বং. কস্মা? হেট্ঠা ‘‘সব্বেহেৰ একজ্ঝং সন্নিপতিতব্ব’’ন্তি ছন্দদানস্স পটিক্খেপৰচনতো অট্ঠকথাযং ‘‘তীসু ঠানেসু ছন্দং দাতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা, অন্ধকট্ঠকথাযম্পি তথেৰ ৰুত্তত্তা চাতি? ন, একজ্ঝমেৰ কম্মে করীযমানে যো ইধ ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অম্হাকং…পে… গিহিপটিসংযুত্ত’’ন্তি সাধারণঞত্তিং ঠপেত্ৰা পুন ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তা’’তিআদিনা অসাধারণঞত্তিযো ঠপেত্ৰা ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, অম্হাকং…পে… এৰমেতং ধারযামী’’তি একতোপক্খিকানং সন্ধিযা কতায তদনন্তরে কেনচি করণীযেন ছন্দং দত্ৰা গচ্ছতি, তস্স আপত্তীহি ৰুট্ঠানং নত্থি. অপরেসম্পি একতোপক্খিকানং অব্ভন্তরে ঠিতত্তা ৰিভূতত্তা করণস্স অযমত্থোৰ ৰুত্তো. সাধারণৰসেন দুতিযায ঞত্তিযা ঠপিতায যে তস্মিং খণে ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচাসু অনারদ্ধাসু, অপরিযোসিতাসু ৰা ছন্দং দত্ৰা গচ্ছন্তি, তেসম্পি ন ৰুট্ঠাতি এৰ. যে ন তত্থ হোন্তীতি পদস্স চ যে ৰুত্তপ্পকারেন নযেন তত্থ ন হোন্তীতি অত্থো গহেতব্বো. ৰুত্তপ্পকারত্থদীপনত্থঞ্চ অট্ঠকথাযং ‘‘ছন্দং দত্ৰা পরিৰেণাদীসু নিসিন্না’’তি ইদমেৰ অৰত্ৰা ‘‘যে পন তেহি ৰা সদ্ধিং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰাপি তত্থ অনাগতা, আগন্ত্ৰা ৰা ছন্দং দত্ৰা পরিৰেণাদীসু নিসিন্না’’তি ৰুত্তং, এৰং পুব্বেনাপরং সন্ধীযতি. ‘‘পাল়িযা চ তত্থ দিট্ঠাৰিকম্মেন কম্মস্স অকুপ্পতা ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং.
অধিকরণকথাৰণ্ণনা
২২০. চিত্তুপ্পাদো ৰিৰাদো. ৰিৰাদসদ্দোপি কারণূপচারেন কুসলাদিসঙ্খ্যং গচ্ছতি. তং সন্ধায ‘‘সমথেহি চ অধিকরণীযতায অধিকরণ’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা ৰিৰাদহেতুভূতস্স চিত্তুপ্পাদস্স ৰূপসমেন সম্ভৰস্স সদ্দস্সপি ৰূপসমো হোতীতি চিত্তুপ্পাদস্সপি সমথেহি অধিকরণীযতা পরিযাযো সম্ভৰতি. ‘‘কুসলচিত্তা ৰিৰদন্তী’’তি ৰুত্তৰিৰাদেপি ‘‘ৰিপচ্চতায ৰোহারো’’তি ৰুত্তং, ন ৰুত্তৰচনহেতুৰসেনাতি ৰেদিতব্বং.
২২২. ‘‘আপত্তিঞ্হি আপজ্জন্তো কুসলচিত্তো ৰা’’তি ৰচনতো কুসলম্পি সিযাতি চে? ন তং আপত্তাধিকরণং সন্ধায ৰুত্তং, যো আপত্তিং আপজ্জতি, সো তীসু চিত্তেসু অঞ্ঞতরচিত্তসমঙ্গী হুত্ৰা আপজ্জতীতি দস্সনত্থং ‘‘যং কুসলচিত্তো আপজ্জতী’’তিআদি ৰুত্তং. যো ‘‘পঞ্ঞত্তিমত্তং আপত্তাধিকরণ’’ন্তি ৰদেয্য, তস্স অকুসলাদিভাৰোপি আপত্তাধিকরণস্স ন যুজ্জতেৰ ৰিৰাদাধিকরণাদীনং ৰিযাতি চে? ন, ‘‘নত্থাপত্তাধিকরণং কুসল’’ন্তি ইমিনা ৰিরোধসম্ভৰতো. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘আপত্তাধিকরণং নাম তথাপৰত্তমানঅকউসলচিত্তুপ্পাদরূপক্খন্ধানমেতং অধিৰচনং. অৰসিট্ঠেসু কুসলাব্যাকতপঞ্ঞত্তীসু ‘আপত্তাধিকরণং সিযা অকুসলং সিযা অব্যাকত’ন্তি ৰচনতো পঞ্ঞত্তিতাৰ পটিসিদ্ধা কুসলত্তিকে অপরিযাপন্নত্তা. কুসলপটিসেধেনেৰ তেন সমানগতিকত্তা কিরিযাব্যাকতানম্পি পটিসেধো ৰেদিতব্বো, কিরিযাব্যাকতানং ৰিয অনুগমনতো ৰিপাকাব্যাকতানম্পি পটিসেধো কতোৰ হোতি, তথাপি অব্যাকতসামঞ্ঞতো রূপক্খন্ধেন সদ্ধিং ৰিপাককিরিযাব্যাকতানম্পি অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘কুসলচিত্তং অঙ্গং হোতী’’তি ৰিনযে অপকতঞ্ঞুনো সন্ধায ৰুত্তং অপ্পহরিতকরণাদিকে সতি. তস্মাতি যস্মা ‘‘নত্থি আপত্তাধিকরণং কুসল’’ন্তি ৰত্তুং ন সক্কা, তস্মা কুসলচিত্তং অঙ্গং ন হোতীতি অত্থো. যদি এৰং কস্মা ‘‘তিচিত্তং তিৰেদন’’ন্তি ৰুচ্চতীতি চে? তং দস্সেতুং ‘‘নযিদ’’ন্তিআদি আরদ্ধন্তি একে. আপত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তং অঙ্গপ্পহোনকচিত্তং নাম. ‘‘একন্ততোতি যেভুয্যেনাতি অত্থো, ইতরথা ৰিরুজ্ঝতি. কস্মা? ‘যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতী’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপারাজিকৰণ্ণনা) ৰুত্তত্তা’’তি ৰদন্তি. তেন কিং? ৰিপাকো নত্থি, কস্মা? একন্তাকুসলত্তা, তস্মা কথাৰ তত্থ নত্থি. যত্থ পন অত্থি, তং দস্সেন্তো ‘‘যং পন পণ্ণত্তিৰজ্জ’’ন্তিআদিমাহ. অসঞ্চিচ্চ পন কিঞ্চি অজানন্তস্স…পে… অব্যাকতং হোতীতি ভিক্খুম্হি কম্মট্ঠানগতচিত্তেন নিপন্নে, নিদ্দাযন্তে ৰা মাতুগামো চে সেয্যং কপ্পেতি, তস্স ভিক্খুনো ৰিজ্জমানম্পি কুসলচিত্তং আপত্তিযা অঙ্গং ন হোতি, তস্মা তস্মিং খণে সেয্যাকারেন ৰত্তমানরূপমেৰ আপত্তাধিকরণং নাম. ভৰঙ্গচিত্তে ৰিজ্জমানেপি এসেৰ নযো. তস্মিঞ্হি খণে উট্ঠাতব্বে জাতে অনুট্ঠানতো রূপক্খন্ধোৰ আপত্তি নাম, ন ৰিপাকেন সদ্ধিং. সচে পন ৰদেয্য, তস্স এৰংৰাদিনো অচিত্তকানং কুসলচিত্তং আপজ্জেয্য. কিং ৰুত্তং হোতি? এল়কলোমং গহেত্ৰা কম্মট্ঠানমনসিকারেন তিযোজনং অতিক্কমন্তস্স, পণ্ণত্তিং অজানিত্ৰা পদসো ধম্মং ৰাচেন্তস্স চ আপজ্জিতব্বাপত্তিযা কুসলচিত্তং আপজ্জেয্যাতি. আপজ্জতিযেৰাতি চে? নাপজ্জতি. কস্মা? ‘‘নত্থি আপত্তাধিকরণং কুসল’’ন্তি ৰচনতো.
চলিতো কাযো, পৰত্তা ৰাচা, অঞ্ঞতরমেৰ অঙ্গন্তি অঞ্ঞতরমেৰ আপত্তীতি অত্থো. কেৰলং পঞ্ঞত্তিযা অকুসলাদিভাৰাসম্ভৰতো আপত্তিতা ন যুজ্জতি. আপত্তিং আপজ্জন্তো তীসু অঞ্ঞতরসমঙ্গী হুত্ৰা আপজ্জতীতি দস্সনত্থং ‘‘যং কুসলচিত্তো’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – পথৰীখণনাদীসু কুসলচিত্তক্খণে ৰীতিক্কমৰসেন পৰত্তরূপসম্ভৰতো কুসলচিত্তো ৰা অব্যাকতাপত্তিং আপজ্জতি. তথা অব্যাকতচিত্তো ৰা অব্যাকতরূপসঙ্খাতং অব্যাকতাপত্তিং আপজ্জতি, পাণাতিপাতাদীসু অকুসলচিত্তো ৰা অকুসলাপত্তিং আপজ্জতি, রূপং পনেত্থ অব্বোহারিকং. সুপিনপস্সনকালাদীসু পাণাতিপাতাদিং করোন্তো সহসেয্যাদিৰসেন আপজ্জিতব্বাপত্তিং আপজ্জন্তো অকুসলচিত্তো অব্যাকতাপত্তিং আপজ্জতীতি ৰেদিতব্বো. ইদং ৰুচ্চতি আপত্তাধিকরণং অকুসলন্তি অকুসলচিত্তুপ্পাদো. পোরাণগণ্ঠিপদেসু পন ‘‘পুথুজ্জনো কল্যাণপুথুজ্জনো সেক্খো অরহাতি চত্তারো পুগ্গলে দস্সেত্ৰা তেসু অরহতো আপত্তাধিকরণং অব্যাকতমেৰ, তথা সেক্খানং, তথা কল্যাণপুথুজ্জনস্স অসঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কমকালে অব্যাকতমেৰ. ইতরস্স অকুসলম্পি হোতি অব্যাকতম্পি. যস্মা চস্স সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কমকালে অকুসলমেৰ হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘নত্থি আপত্তাধিকরণং কুসল’ন্তি. সব্বত্থ অব্যাকতং নাম তস্স ৰিপাকাভাৰমত্তং সন্ধায এৰংনামকং জাত’’ন্তি লিখিতং, ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
২২৪. ৰিৰাদো ৰিৰাদাধিকরণন্তি যো কোচি ৰিৰাদো, সো সব্বো কিং ৰিৰাদাধিকরণং নাম হোতীতি একপুচ্ছা. ‘‘ৰিৰাদো অধিকরণন্তি ৰিৰাদাধিকরণমেৰ ৰিৰাদো চ অধিকরণঞ্চাতি পুচ্ছতি. তদুভযং ৰিৰাদাধিকরণমেৰাতি পুচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতী’’তি পোরাণগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. কেসুচি পোত্থকেসু অযং পুচ্ছা নত্থি. যদি এৰং ইমায ন ভৰিতব্বং ৰিৰাদো ৰিৰাদাধিকরণং, ৰিৰাদাধিকরণং ৰিৰাদো, ৰিৰাদাধিকরণং ৰিৰাদো চেৰ অধিকরণঞ্চাতি পঞ্চপঞ্হাহি ভৰিতব্বং সিযা. কেসুচি পোত্থকেসু তিস্সো, কেসুচি চতস্সো, পঞ্চ নত্থি. তত্থ দ্ৰে ৰিভত্তা. ইতরাসু অধিকরণং ৰিৰাদোতি যং কিঞ্চি অধিকরণং, ৰিৰাদসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতি, ৰিৰাদো অধিকরণন্তি যো কোচি ৰিৰাদো, সো সব্বো অধিকরণসঙ্খ্যং গচ্ছতীতি পুচ্ছতি. এস নযো সব্বত্থ.
২২৮. সম্মুখাৰিনযস্মিন্তি সম্মুখাৰিনযভাৰে.
২৩০. ‘‘অন্তরেনাতি কারণেনা’’তি লিখিতং.
২৩৩. উব্বাহিকায খিয্যনকে পাচিত্তি ন ৰুত্তা তত্থ ছন্দদানস্স নত্থিতায.
২৩৬. তস্স খো এতন্তি এসোতি অত্থো ‘‘এতদগ্গ’’ন্তি এত্থ ৰিয.
২৩৮. ‘‘কা চ তস্স পাপিযসিকা’’তি কির পাঠো.
২৪২. ‘‘কিচ্চমেৰ কিচ্চাধিকরণ’’ন্তি ৰচনতো অপলোকনকম্মাদীনমেতং অধিৰচনং, তং ৰিৰাদাধিকরণাদীনি ৰিয সমথেহি সমেতব্বং ন হোতি, কিন্তু সম্মুখাৰিনযেন সম্পজ্জতীতি অত্থো.
সমথক্খন্ধকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.