মহাৰগ্গৰণ্ণনা

১. মহাখন্ধকৰণ্ণনা

বোধিকথাৰণ্ণনা

যং খন্ধকে লীনপদাদিভেদ-পকাসনং দানি সুপত্তকালং;

তস্মা অপুব্বং ৰিনযত্থমেৰ, ৰক্খামি সঙ্খেপগহণত্থং.

তত্থ কেনট্ঠেনাযং খন্ধকোতি? খন্ধানং সমূহত্তা ৰিভঙ্গো ৰিয. তে পন কথন্তি? খন্ধানং পকাসনতো দীপনতো. খন্ধাতি চেত্থ পব্বজ্জাদিৰিনযকম্মসঙ্খাতা, চারিত্তৰারিত্তসিক্খাপদসঙ্খাতা চ পঞ্ঞত্তিযো অধিপ্পেতা. পব্বজ্জাদীনি হি ভগৰতা পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘পঞ্ঞত্তিযো’’তি ৰুচ্চন্তি. পঞ্ঞত্তিযঞ্চ খন্ধ-সদ্দো দিস্সতি ‘‘দারুক্খন্ধো অগ্গিক্খন্ধো উদকক্খন্ধো’’তিআদীসু ৰিয. তেসং পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতানং খন্ধানং পকাসনতো ৰণ্ণনতো পব্বজ্জক্খন্ধকাদযো ৰীসতি ‘‘খন্ধকা’’তি ৰুত্তা, অৰসানে দ্ৰে তংসদিসত্তা ৰেলায সদিসত্তা সীলস্স ৰেলাতি ৰচনং ৰিয. অপিচ ভাগরাসত্থতাপেত্থ যুজ্জতে তেসং পঞ্ঞত্তীনং ভাগতো চ রাসিতো চ ৰিভত্তত্তা. কিং পনেতেসং খন্ধকানং অনুপুব্বকারণন্তি? নাযং পুচ্ছা সম্ভৰতি, অঞ্ঞথা ৰুত্তেসুপি তপ্পসঙ্গানতিক্কমনতো. অথ ৰা পব্বজ্জুপসম্পদাপুব্বঙ্গমত্তা সাসনপ্পৰেসনস্স তদত্থসঙ্গহকো মহাখন্ধকো পঠমং ৰুত্তো. কেনাতি চে? ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি. ভগৰতা পন তত্থ তত্থ উপ্পন্নৰত্থুং পটিচ্চ তথা তথা ৰুত্তানি, ন ইমিনা অনুক্কমেন. থেরা পন তং তং পযোজনং পটিচ্চ সমানজাতিকে একজ্ঝং কত্ৰা অনুক্কমেন সজ্ঝাযিংসু. সেসানং পযোজনং তত্থ তত্থেৰ আৰি ভৰিস্সতি.

খন্ধকোৰিদাতি পঞ্ঞত্তিভাগরাসট্ঠেন নেসং খন্ধত্থকোৰিদা, নিরুত্তিপটিসম্ভিদাপারপ্পত্তাতি অত্থো. তেসং অনুত্তানত্থানং পদানং সংৰণ্ণনা. কস্মা পনেৰং ৰিসেসিতন্তি? ততো সেসভাগা যুত্তা. মাতিকাট্ঠুপ্পত্তিগ্গহণম্পেত্থ পদভাজনিযগ্গহণেনেৰ ৰেদিতব্বং. যেহি অত্থা যেসং পদৰিসেসানং অট্ঠকথাযং পকাসিতা, তেসং তে পদৰিসেসে পুন ইধ ৰদেয্যাম, ৰণ্ণনায পরিযোসানং কদা ভৰে তে তে অত্থেতি ৰুত্তং, তং তস্স নিদ্দেসেন যুজ্জতি. উত্তানা চেৰ যা পাল়ি, তস্সা সংৰণ্ণনায কিন্তি ৰত্তব্বং? ন হি অত্থা উত্তানাতি সম্ভৰতি. অধিপ্পাযানুসন্ধীহীতিআদিৰচনেহিপি তং ৰচনং সম্ভৰতীতি চে? ন, অত্থগ্গহণেন চেত্থ পদৰিসেসানং গহিতত্তা. তে হি অত্থতো অনপেতত্থেন, অভিধানত্থেন ৰা অত্থোপচারেন ৰা অত্থাতি ৰেদিতব্বা. সংৰণ্ণনানযোতি সংৰণ্ণনা নাম অৰুত্তেসু উহাপোহক্কমনিদস্সনতো ‘‘নযো’’তি ৰুত্তো.

১. উরুৰেলাতি যথাৰুত্তৰালিকরাসিৰসেন লদ্ধনামকো গামো, তস্মা সমীপত্থে এতং ভুম্মং. তথাভাৰদস্সনত্থং ‘‘নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে’’তিআদি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা তস্মিং ৰালিকরাসিম্হি ৰিহরতীতি আপজ্জতি, ‘‘উরুৰেলং পিণ্ডায পাৰিসীতি যেন উরুৰেলসেনানিগমো’’তিআদিৰচনৰিরোধো চ. অট্ঠকথাযং পন মূলকারণমেৰ দস্সিতং. তত্থ তং সন্ধায ৰুত্তং…পে… দট্ঠব্বোতি নিগমনৰচনং. তং কিমত্থন্তি চে? গামং সন্ধায যথাৰুত্তপদত্থসম্ভৰদস্সনত্থং. ‘‘সো পন গামো তদুপচারেন এৰং নামং লভতী’’তি ৰচনং পন অৰুত্তসিদ্ধন্তি কত্ৰা ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, অথ ৰা যস্স ‘‘উরুৰেলা’’তি যথাৰুত্তৰালিকরাসিস্স, তস্স সমীপগামস্সপি নামং. তত্থ আযস্মা উপালিত্থেরো ন ইধ গামং সন্ধায ‘‘উরুৰেলাযং ৰিহরতী’’তি আহ গোচরগামপযোজনাভাৰতো. ন হি ভগৰা তং গামং গোচরং কত্ৰা তদা তত্থ ৰিহাসি, তস্মা এত্থ ৰালিকরাসিস্স সমীপে বোধিরুক্খমূলে ৰিহারং সন্ধায সো এৰমাহাতি দস্সেতুকামো অট্ঠকথাচরিযো এৰমাহাতি ৰেদিতব্বং, তস্মা ভগৰতো গামতো দূরতরে অরঞ্ঞে অভিসম্বোধিদীপনেন দুতিযুপ্পত্তিট্ঠাননিযমং তীহি পদেহি অকাসি থেরোতি ৰেদিতব্বং, অঞ্ঞথা পদত্তযৰচনপযোজনাভাৰতো. তত্থ নদন্তা গচ্ছতীতি নদী. নেলঞ্জলাযাতি ৰত্তব্বে ল-কারস্স র-কারং কত্ৰা ‘‘নেরঞ্জরাযা’’তি ৰুত্তং, কদ্দমসেৰালৰিরহিতত্তা নিদ্দোসজলাযাতি অত্থো, নীলজলাযাতি তস্সা নামমেৰ ৰা এতং.

বোধিরুক্খমূলেতি এত্থ চ বোধি ৰুচ্চতি অভিসম্বোধো. সো চ অত্থতো ভগৰতো চতুত্থমগ্গঞাণং হোতি ‘‘ৰিমোক্খন্তিকমেতং নাম’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬২) পটিসম্ভিদাৰচনতো. কিঞ্চাপি তং নামকরণভূতং চতুত্থফলঞাণম্পি ৰত্তুং সম্ভৰতি, কত্তব্বকিচ্চানং পন করণতো তং চতুত্থমগ্গঞাণমেৰ এত্থ বোধীতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ পাল়িযং ‘‘ততিযৰিজ্জায আসৰানং খযঞাণাযা’’তি তদেৰ দস্সিতং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘বোজ্ঝঙ্গা’’তি, ‘‘বোধিপক্খিযা ধম্মা’’তি চ. তত্থ যস্মা চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা সামঞ্ঞতো ৰত্তুকামতাধিপ্পাযৰসেন ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) ৰুত্তং ইধাধিপ্পেতঞাণস্সপি তদন্তোগধত্তা. অথ ৰা পাল়িযং ভগৰতো আদিমগ্গত্তযৰচনস্স ৰুত্তট্ঠানাভাৰা চতুত্থমগ্গঞাণমেৰ ভগৰতো উপ্পন্নং, ন ভগৰা সোতাপন্নাদিভাৰং পত্ৰা বুদ্ধো জাতোতি সমযন্তরপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং ‘‘চতূসূ’’তি ৰুত্তং আদিত্তযস্স চতুত্থউপনিস্সযসম্ভৰেন বোধিপরিযাযসিদ্ধিতো. ‘‘পুগ্গলোপি সেনাসনম্পি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯ পচ্চযনিদ্দেস) ৰচনতো ফলহেতুকো ফলজনকো রুক্খো ফলরুক্খোতি ৰিয বোধিহেতুরুক্খো বোধিরুক্খোতি ৰেদিতব্বো. এত্থ ‘‘যস্মা কেৰলং বোধীতি রুক্খস্সপি নামং, তস্মা বোধী’’তি পরতো ৰুত্তং. নিগ্রোধাদিরুক্খতো অস্স ৰিসেসনৰচনং পন তদঞ্ঞবোধিমূলপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং. মগ্গঞাণঞ্হি কুসলমূলত্তা বোধি চ তং মূলঞ্চাতি সঙ্খ্যং লভেয্য. পঠমাভিসম্বুদ্ধো নিসীদতীতি সম্বন্ধো. তেন অভিসম্বুদ্ধদিৰসেন সদ্ধিং অট্ঠাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নভাৰং দস্সেতি. এত্থ এক-সদ্দো তস্স নিসজ্জাসঙ্খাতস্স পব্বজ্জানুযোগানুরূপস্স পল্লঙ্কস্স অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন অনন্তরিযভাৰং অথস্স অকোপিতভাৰং দস্সেতি. ৰিমুত্তিসুখন্তি এত্থ ৰিমুত্তিযং ৰা সুখন্তি ন সম্ভৰতি. পঞ্চমজ্ঝানিকত্তা ভগৰতো ফলসমাপত্তিসঙ্খাতা ৰিমুত্তি এৰ অনুজঙ্ঘনট্ঠেন নিব্বানসুখন্তি ৰিমুত্তিসুখং, তং সমাপজ্জনেন পটিসংৰেদী অনুভৰন্তো নিসীদি. ৰেনেয্যকালানতিক্কমনতো তং অপেক্খমানো নিসীদি, ন ৰিমুত্তিসুখসঙ্গেন.

অথ খোতি অধিকারন্তরারম্ভে নিপাতদ্ৰযং. তেন ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদযমানো ন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসাকাসি, কিন্তু ততো ৰুট্ঠাযাতি দস্সেতি. পটিৰেধৰসেনেৰ সুমনসিকতস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পুনপ্পুনং মনসিকরণং গম্ভীরত্তা অস্সাদজননতো, ন অপুব্বনযদস্সনাধিপ্পাযতো. পচ্চক্খভূতসব্বধম্মত্তা ভগৰতো অসম্মোহতো, পটিৰিদ্ধস্স ৰিসযতো ৰা মনসিকরণং পন ৰিজিতদেসপচ্চৰেক্খণং ৰিয রঞ্ঞো অপুব্বং পীতিং জনেতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো’’তি (ধ. প. ৩৭৩). রত্তিযা পঠমং যামন্তি অচ্চন্তসংযোগৰসেন উপযোগৰচনং, তেন তস্স ৰিকপ্পনানত্ততং দস্সেতি. কিঞ্চাপি ‘‘অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসী’’তি একতোৰ ৰুত্তং, তথাপি ইমিনা অনুক্কমেনাতি দস্সনত্থং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তিআদি. তত্থ চ কিঞ্চাপি পৰত্তিমত্তপচ্চৰেক্খণা অধিপ্পেতা কথং পঞ্ঞাযতীতি? পঠমভাৰায, পটিলোমমনসিকরণং পন অনুলোমে পচ্চযানং, পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ তথাভাৰসাধনত্থং. যস্মা অৰিজ্জায এৰ নিরোধা সঙ্খারনিরোধো, ন অঞ্ঞথা, তস্মা সঙ্খারানং অৰিজ্জা পচ্চযো, তস্সা চ সঙ্খারা ফলন্তি দীপনতো. তথা নিব্বানপচ্চৰেক্খণায অনুলোমমনসিকরণং কারণনিরোধা ফলনিরোধসাধনত্থং. এত্থ চ অনুভাৰতো নিব্বানং দস্সিতং. ন হি তং অৰিজ্জাদিনিরোধমত্তন্তি. তত্থ ‘‘যতো খযং পচ্চযানং অৰেদী’’তি ৰচনেন অনুলোমো নাধিপ্পেতোতি সিদ্ধং. মগ্গপচ্চৰেক্খণায ৰত্তব্বং নত্থি, উভযত্থপি কিচ্চতো, আরম্মণতো চ তস্স মগ্গস্স ৰিসযতো চ তত্থ মগ্গো দস্সিতো.

তত্থাহ – ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিলোমং মনসাকাসী’’তি ন যুজ্জতি, ন হি পটিলোমাপদেসেন নিদ্দিট্ঠং নিব্বানং পটিচ্চসমুপ্পাদো ভৰিতুমরহতীতি? ৰুচ্চতে – ন, তদত্থজাননতো. অনুলোমপটিলোমন্তি হি ভাৰনপুংসকং. অনুলোমতো, পটিলোমতো চ তং পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসাকাসীতি হি তত্থ অত্থো. অঞ্ঞথা নিরোধস্স পটিলোমপ্পসঙ্গাপত্তিযেৰাপজ্জতি. পটিলোমে চ পনেতস্মিং অনুক্কমনিযমো অনুলোমে অনুক্কমনিযমতো সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বং. এৰং সতি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পটিলোমো নাম অপটিচ্চসমুপ্পাদোতি সিদ্ধং হোতি. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তিআদি. এৰং সন্তে পুব্বাপরৰিরোধো হোতি. কথং? পটিচ্চাতি হি ইমিনা ফলস্স পচ্চযপরিগ্গহেন, পচ্চযানঞ্চ পচ্চযাযত্তুপগমনেন তস্স উপ্পাদাভিমুখভাৰদীপনতো অসমুপ্পাদো ন সম্ভৰতি, তস্মা অপটিচ্চসমুপ্পাদোতি এৰং উভযপটিক্খেপেন পনস্স পটিলোমতা ৰেদিতব্বাতি একে. তং অযুত্তং তস্স অনুলোমভাৰনিযমনতো, অত্থাতিসযাভাৰতো, তস্মা অপ্পটিচ্চসমুপ্পাদো তস্স পটিলোমোতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ ভগৰতা পাল়িযং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্ননিরোধো ৰুত্তো. তত্থ হি ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তি এৰং পচ্চযস্স সমুচ্ছিন্নপচ্চযভাৰৰসেন পচ্চযনিরোধং, ফলস্স পচ্চযপটিগ্গহাভাৰৰসেন পচ্চযুপ্পন্ননিরোধঞ্চ দীপেতি. দুৰিধো পাল়িযং নিরোধো অত্থতো অনুপ্পাদো নাম হোতীতি কত্ৰা অট্ঠকথাযং ‘‘নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতী’’তি ৰুত্তং. এৰং সন্তে নিব্বানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং নিরোধমত্তন্তি আপজ্জতীতি চে? ন, তস্সানুভাৰদীপনাধিপ্পাযতো. ৰিদিতৰেলাযন্তি মনসিকতৰেলাযন্তি অত্থো, অঞ্ঞথা ততো পুব্বে অৰিদিতপ্পসঙ্গতো.

ঝাযতোতি এত্থ কামং লক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝাযতো বোধিপক্খিযধম্মা পাতুভৰন্তি, চতুঅরিযসচ্চধম্মা ৰা পকাসন্তি, তথাপি পুব্বভাগে সমথাদিযানিকৰিভাগদস্সনত্থং আরম্মণূপনিজ্ঝানগ্গহণং. চতুসচ্চধম্মগ্গহণং কামং অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদদস্সনাধিকারেন ৰিরুজ্ঝতি, তথাপি ‘‘যো দুক্খং পরিজানাতি, সো সমুদযং পজহতী’’তি লদ্ধিৰসেন কতন্তি ৰেদিতব্বং.

২. ‘‘পচ্চযক্খযস্সা’’তি কিচ্চপরিযাযৰসেন ৰুত্তং. তেন পচ্চযনিব্বানং, তদুপনিস্সযনিব্বানঞ্চাতি দুৰিধং নিব্বানং দস্সিতং হোতীতি. কামঞ্চ তং ন কেৰলং পচ্চযক্খযমত্তং করোতি, অথ খো পচ্চযুপ্পন্নক্খযম্পি করোতি. যতো উভিন্নম্পি নিরোধো দস্সিতো, তথাপি হেতুনিরোধা ফলনিরোধোতি কত্ৰা ‘‘পচ্চযক্খযস্সা’’তি ৰুত্তং. ৰুত্তপ্পকারা ধম্মাতি এত্থ চতুসচ্চগ্গহণং পঠমগাথাযং ৰুত্তনযৰিপল্লাসেন কতন্তি ৰেদিতব্বং.

৩. সমুদযনিরোধসঙ্খাতো অত্থোতি এত্থ সমুদযো কিচ্চৰসেন, নিরোধো আরম্মণকিরিযায. এতেন দ্ৰিপ্পকারা নিরোধা দস্সিতা হোন্তি তস্স অনুভাৰস্স ৰসেনাতি অত্থো. যস্মা পল্লঙ্কাভুজিতট্ঠানঞ্চ ‘‘পল্লঙ্কো’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা ফলাধিগমট্ঠানং ‘‘পল্লঙ্ক’’ন্তি ৰুত্তং.

অজপালকথাৰণ্ণনা

৪. সম্মোদীতি হিতকামতায ভগৰা তেন ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং সম্মোদি. ৰেদেহি অন্তন্তি এত্থ নিব্বানং অন্তো নাম. ৰেদানং ৰা অন্তং গতত্তাতি এত্থ অরহত্তং. তত্থ পঠমেন ৰেদন্তগূ যস্মা, তস্মা এৰ ৰুসিতব্রহ্মচরিযো. দুতিযেন ৰেদন্তগূ যস্মা, তস্মা ৰুসিতব্রহ্মচরিযোতি এৰং যোজনা কাতব্বা. কিঞ্চাপি ব্রাহ্মণস্স চতুসচ্চযুত্তং অত্থতো ৰুত্তং, উদানগাথাযং ৰুত্তপটিৰেধাভাৰং সন্ধায ‘‘ধম্মচক্কপ্পৰত্তন’’ন্তি ৰুচ্চতীতি পরিহারো.

অজপালকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মুচলিন্দকথাৰণ্ণনা

৫. মুচলিন্দৰত্থুম্হি এতমত্থন্তি ইদানি ৰত্তব্বমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. তং ৰিৰেকন্তি উপধিৰিৰেকং. ‘‘অব্যাপজ্জং সুখং লোকে’’তি ইমিনা পঠমমগ্গং দস্সেতি তেন সত্তেসু মারণৰসেন উপ্পজ্জনকব্যাপাদপ্পহানসিদ্ধিতো. ‘‘পাণভূতেসু সংযমো’’তি ইমিনা দুতিযমগ্গং দস্সেতি. মগ্গী হি পুগ্গলো অৰসিট্ঠব্যাপাদতনুত্তৰসেন পাণভূতেসু সংযতো হোতি ৰিহিংসাধিপ্পাযাভাৰতো. এৰং চত্তারো হি মগ্গা অনুক্কমেনাপি গহিতা হোন্তি.

মুচলিন্দকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রাজাযতনকথাৰণ্ণনা

৬. রাজাযতনং পাতলি. ‘‘চতুদ্দিসা আগন্ত্ৰা’’তি পাঠসেসো. মুখৰট্টিযং কিরস্স দিন্নানং চতুন্নম্পি লেখাপরিচ্ছেদো অত্থি, তে ৰাণিজা দেৰতায গারৰদস্সনেন ভগৰতো রূপকাযদস্সনেন পসন্নত্তা সরণং অগ্গহেসুং. দেৰতায ‘‘ভগৰা রাজাযতনমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি ৰচনং সুত্ৰা সাৰকসঙ্ঘাভাৰং, অভিসম্বুদ্ধধম্মসব্ভাৰঞ্চ জানিংসূতি ৰেদিতব্বং. জানন্তীতি বুদ্ধাতি সম্বন্ধো.

রাজাযতনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ব্রহ্মযাচনকথাৰণ্ণনা

৭. অধিগতো খো ম্যাযন্তিআদিম্হি ধম্মোতি চতুসচ্চধম্মো, গম্ভীরত্তা দুদ্দসো. দুদ্দসত্তা দুরনুবোধো. সন্তোতি নিব্বুতো. পণীতোতি অতপ্পকো. ইদং দ্ৰযং লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অতক্কাৰচরোতি তক্কেন আকারপরিৰিতক্কেন ওগাহিতব্বো ন হোতি, ঞাণেনেৰ অৰচরিতব্বোতি অত্থো. পণ্ডিতৰেদনীযোতি সম্মাপটিপদং পটিপন্নেহি পণ্ডিতেহি ৰেদনীযো. সব্বসঙ্খারসমথোতিআদি সব্বং নিব্বানমেৰ. তঞ্হি ফলূপচারেন একম্পি সমানং তথা তথা ৰুচ্চতি. রামাতি পজা. অনু অনু অচ্ছরিযা অনচ্ছরিযা. তেসং ভগৰতো পুব্বভাগপটিপদং সুতপুব্বানং, ধম্মস্স ৰা গম্ভীরভাৰং অধিগতপুব্বানং. কিঞ্চাপি ভগৰতো চত্তারোপি মগ্গা সুখপ্পটিপদা, তথাপি বোধিসত্তপটিপদং সন্ধায ‘‘কিচ্ছেন মে’’তি ৰুত্তং. ‘‘পকাসিতং পকাসিতু’’ন্তি উভযথাপি পাঠো. পরেতেহি যুত্তেহি. রাগরত্তাতি কামরাগদিট্ঠিরাগেহি রত্তা. অত্তনিচ্চাদিগাহকা ন দক্খন্তি ন পস্সিস্সন্তি.

৮. সহংপতি কির ‘‘নস্সতি ৰত ভো লোকো’’তি ইমং সদ্দং তথা নিচ্ছারেতি, যথা দসসহস্সিলোকধাতুব্রহ্মানো সুত্ৰা সন্নিপতিংসু. পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি সন্তানানুসযিতৰসেন অপ্পং পরিত্তং রাগাদিরজং এতেসং, এৰংসভাৰাতি অপ্পরজক্খজাতিকা. অস্সৰনতাতি অস্সৰনতায.

সমলেহি সত্থারেহি. অপাপুরেতন্তি ৰিৰর এতং. অমতস্স দ্ৰারন্তি অরিযমগ্গং, চতুসচ্চধম্মং ৰা. ৰিজ্জত্তযচতুমগ্গঞাণেহি পুনপ্পুনং বুদ্ধং পটিৰিদ্ধং. সেলেতি সিলামযে. ৰিগতরজত্তা সুখদস্সনযোগ্গে ইতো চ এত্তো চ আগন্ত্ৰা যথা ঠিতো চক্খুমা পুরিসো সমন্ততো জনতং পস্সেয্য. ত্ৰম্পি সুমেধ সুন্দরপঞ্ঞ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমায সমন্তচক্খু. সব্বকিলেসসঙ্গামানং ৰিজিতত্তা ৰিজিতসঙ্গাম. জাতিকন্তারাদিনিত্থরণত্থং ৰেনেয্যজনসত্থৰাহনসমত্থতায সত্থৰাহ. কামচ্ছন্দইণস্স অভাৰতো অণণ.

৯. বুদ্ধচক্খুনা ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন চ আসযানুসযঞাণেন চ. ইমেসঞ্হি দ্ৰিন্নং ঞাণানং ‘‘বুদ্ধচক্খূ’’তি নামং. উপ্পলিনিযন্তি উপ্পলৰনে. এৰং সেসেসুপি. অন্তো নিমুগ্গপোসীনীতি যানি অন্তো নিমুগ্গানেৰ পোসিযন্তি, তত্থ যানি উদকং অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি, তানি সূরিযরংসিসম্ফস্সং আগমযমানানি ঠিতানি অজ্জ পুপ্ফনকানি. যানি সমোদকং ঠিতানি, তানি স্ৰে পুপ্ফনকানি. যানি উদকানুগ্গতানি, তানি ততিযদিৰসে পুপ্ফনকানি. উদকা পন অনুগ্গতানি অঞ্ঞানিপি সরোগউপ্পলাদীনি নাম হোন্তি. যানি নেৰ পুপ্ফিস্সন্তি মচ্ছকচ্ছপভক্খানেৰ ভৰিস্সন্তি, তানি পাল়িনারুল়্হানি, আহরিত্ৰা পন দীপেতব্বানি. এতেহি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপরমোতি চত্তারো পুগ্গলা যোজেতব্বা. পচ্চভাসীতি পতি অভাসি.

অপারুতাতি ৰিৰটা. পচ্ছিমস্স পদদ্ৰযস্স অযমত্থো. অহঞ্হি অত্তনো পগুণং সুপ্পৰত্তম্পি ইমং পণীতং উত্তমং ধম্মং কাযৰাচাকিলমথসঞ্ঞী হুত্ৰা নাভাসি.

ব্রহ্মযাচনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্চৰগ্গিযকথাৰণ্ণনা

১০. ইদানি পন সব্বো জনো সদ্ধাভাজনং উপনেতু, পূরেস্সামি নেসং সঙ্কপ্পন্তি. অপ্পরজক্খজাতিকোতি সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভিতকিলেসত্তা নিক্কিলেসজাতিকো. আজানিস্সতীতি চে ন নিট্ঠানমকংসু ধম্মসঙ্গাহকা তে ৰিনযক্কমঞ্ঞা, অহং দেসেয্যং পটিৰিজ্ঝিস্সতীতি অধিপ্পাযো, ‘‘মুদ্ধাপি তস্স ৰিপতেয্যা’’তি (অ. নি. ৮.১১; পারা. ২) এত্থ ৰিয অভূতপরিকপ্পো কিরেসো. লোকে তস্স অধিমুত্তভাৰদীপনত্থঞ্হি ইদং ৰচনং অত্তনো তদুপদেসেন অৰিদিতভাৰদীপনত্থং. তস্স অনন্তেৰাসিকভাৰদীপনত্থন্তি এৰমাদীনি পনেত্থ পযোজনানি. ভগৰতোপি খো ঞাণন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তস্স মরণারম্মণং উপ্পজ্জি. তেন ততো পুব্বে তস্স সতি ধম্মদেসনায খিপ্পং জাননভাৰারম্মণন্তি দীপেতি. পরোপদেসতো অজানিত্ৰা পচ্চক্খতো মরণসচ্ছিকিরিযম্পি দস্সেতি. বুদ্ধানম্পি অনেকঞাণসমোধানাভাৰতো সুৰুত্তমেতং. চিত্তপুব্বিকা হি চিত্তপ্পৰত্তি, অঞ্ঞথা নৰসত্তপাতুভাৰপ্পসঙ্গো. সব্বধম্মানং একতো গহণে ৰিরুদ্ধকালানং একতো জাননপ্পসঙ্গো. ততো একঞাণস্স ৰিতথভাৰপ্পত্তিদোসো, তস্মা সব্বস্স ৰিনানেকঞাণসমোধানং আপজ্জিতধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণৰন্তত্তা পন সব্বঞ্ঞূ এৰ ভগৰাতি ৰেদিতব্বং, ন সব্বকালং একতো. আল়ারাদীনং মরণাজাননতোতি চে? ন, তস্স জাননেন পুথুজ্জনস্সাপি সব্বঞ্ঞুতাপত্তিপ্পসঙ্গতো. যদাভাৰেন যদাভাৰো তব্ভাৰেন তস্সাভাৰপ্পসঙ্গো লোকে সিদ্ধোতি. ‘‘ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদী’’তি ৰচনতো তস্স মরণজাননং সিদ্ধন্তি কত্ৰা ভৰং মতেনেৰ ভগৰা সব্বঞ্ঞূতি সিদ্ধং ন দেৰতারোচনতো পুব্বে অজাননতোতি চে? ন, ৰিসেসং পরিগ্গহেত্ৰা অন্তরা পজাননতো, দেৰতায সব্বঞ্ঞুভাৰপ্পত্তিদোসতো চ. ন হি সো কস্সচি ৰচনেন অঞ্ঞাসীতি.

অপিচ কিমিদং তত্থ জাননং নাম তদারম্মণঞাণুপ্পত্তীতি চে? ন, লোকে সব্বঞ্ঞুনো অচ্চন্তাভাৰপ্পসঙ্গতো. সাধিকা হি মযা একঞাণক্খণে সব্বং ঞাণং, তদঞ্ঞেসঞ্চ তদঞ্ঞাণানুপ্পত্তি. অপিচ সব্বঞ্ঞুনো সব্বধম্মৰিসযে ঞাণপচ্চুপট্ঠানসিদ্ধি তস্স ঞাণস্স অত্তনাৰ অত্তনো অৰিসযোতি চে? ন, হেতুনিদস্সনানুপ্পত্তিতো. অপিচ ‘‘ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদী’’তি এত্থ ৰিসেসৰচনং অত্থি. যেন দেৰতারোচনুত্তরকালমেৰ ভগৰতো ঞাণং উদপাদীতি পঞ্ঞাযতি. ন হি ৰচনপুব্বাপরিযভাৰমত্তেন তদত্থপুব্বাপরিযতা হোতি, তস্মা অযুত্তমেতং. অভিদোসকালংকতোতি পঠমযামে কালংকতো. ‘‘মজ্ঝিমযামে’’তিপি ৰদন্তি. উভযত্থপি মহাজানিযো. সত্তদিৰসব্ভন্তরে, একদিৰসব্ভন্তরে চ পত্তব্বমগ্গফলতো পরিহীনত্তা মহতী জানি অস্সাতি মহাজানি. তেসু হি দ্ৰীসু আল়ারো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনভৰে নিব্বত্তো, উদকো ভৰগ্গে, তস্মা নেসং ধম্মদেসনায অক্খণে নিব্বত্তভাৰং সন্ধায ভগৰা এৰং চিন্তেসি, ন ইতো মনুস্সলোকতো চুতিভাৰং সন্ধাযাতি ৰেদিতব্বং. অবুদ্ধৰেনেয্যতঞ্চ সন্ধাযাতি নো তক্কো, অঞ্ঞথা অনিট্ঠপ্পসঙ্গোতি আচরিযো.

বোধিসত্তস্স জাতকালে সুপিনপটিগ্গাহকা চেৰ লক্খণপরিগ্গাহকা চ অট্ঠ ব্রাহ্মণা. তেসু তযো দ্ৰিধা ব্যাকরিংসু ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অগারং অজ্ঝাৰসন্তো রাজা হোতি চক্কৰত্তি, পব্বজন্তো বুদ্ধো’’তি. পঞ্চ ব্রাহ্মণা ‘‘অগারে ন তিট্ঠতি, বুদ্ধোৰ হোতী’’তি একংসব্যাকরণাৰ অহেসুং. তেসু পুরিমা তযো যথামন্তপারং গতা. ইমে পন মন্তপারং অতিক্কমন্তা অত্তনা লদ্ধং পুঞ্ঞমহত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বোধিসত্তং উদ্দিস্স পুরেতরমেৰ পব্বজিংসু. ইমে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পঞ্চৰগ্গিযা’’তি. ‘‘তেসং পুত্তা’’তিপি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তং. কস্মা পনেত্থ ভগৰা ‘‘বহূপকারা খো মে’’তি চিন্তেসি. কিং উপকারকানং এৰ এস ধম্মং দেসেতি, ইতরেসং ন দেসেতীতি? নো ন দেসেতি. উপকারানুস্সরণমত্তকেনেৰ ৰুত্তন্তি অট্ঠকথানযো. অত্তনো কতঞ্ঞুকতৰেদিভাৰপ্পকাসনত্থং, কতঞ্ঞুতাদিপসংসনত্থং, পরেসঞ্চ কতঞ্ঞুভাৰাদিনিযোজনত্থং, খিপ্পজাননপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং.

১১. অন্তরা চ গযং অন্তরা চ বোধিন্তি গযায চ বোধিযা চ মজ্ঝে তিগাৰুতন্তরে ঠানে. বোধিমণ্ডতো হি গযা তীণি গাৰুতানি. বারাণসিনগরং অট্ঠারস যোজনানি. উপকো পন বোধিমণ্ডস্স চ গযায চ অন্তরে ভগৰন্তং অদ্দস. অন্তরা-সদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কতং. ঈদিসেসু চ ঠানেসু অক্খরচিন্তকা একমেৰ অন্তরাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেপি যোজেতব্বো. অযোজিযমানে পন উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি. ইধ পন যোজেত্ৰাৰ ৰুত্তোতি.

সব্বাভিভূতি সব্বং তেভূমকধম্মং অভিভৰিত্ৰা ঠিতো. তণ্হক্খযেতি নিব্বানে. ৰিমুত্তোতি আরম্মণতো ৰিমুত্তো. নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি ময্হং পটিপুগ্গলো নাম নত্থি, অসদিসোতি অত্থো, মম সব্বঞ্ঞুভাৰে দোসং দস্সেত্ৰা লোকে ঠাতুং অসমত্থতায মম পচ্চত্থিকপুগ্গলো ৰা নত্থীতি অত্থো. আহঞ্ছং অমতদুন্দুভিন্তি ধম্মচক্খুপটিলাভায অমতভেরিং পহরিস্সামীতি গচ্ছামি.

অরহসি অনন্তজিনো ভৰিতুং যুত্তো ত্ৰন্তি অত্থো. ইদম্পি অত্তনো সত্থুনামং. হুপেয্যাসীতি আৰুসো এৰম্পি নাম ভৰেয্য. পক্কামীতি ৰঙ্কহারজনপদং নাম অগমাসি. ভগৰাপি ‘‘তত্থ তস্স মিগলুদ্দকস্স ধীতুযা চাপায উক্কণ্ঠিত্ৰা পুন আগন্ত্ৰা অনাগামী অযং ভৰিস্সতী’’তি উপনিস্সযসম্পত্তিং দিস্ৰা তেন সদ্ধিং আলপি. সো চ তথেৰাগন্ত্ৰা পব্বজিত্ৰা অনাগামী হুত্ৰা অনুক্কমেন কালং কত্ৰা অৰিহেসু উপ্পজ্জিত্ৰা অরহত্তং পাপুণি.

১২. সণ্ঠপেসুন্তি কতিকং অকংসু. পধানৰিব্ভন্তোতি পধানতো ভট্ঠো পরিহীনো. ‘‘অভিজানাথ নু ভাসিতমেত’’ন্তি, ‘‘ৰাচং ভাসিতমেৰ’’ন্তি চ এৰরূপং কঞ্চি ৰচনভেদং অকাসীতি অধিপ্পাযো. ভগৰন্তং সুস্সূসিংসূতি ভগৰতো ৰচনং সোতুকামা অহেসুং. অঞ্ঞাতি অঞ্ঞায, জানিতুন্তি অত্থো.

১৩. অথ কিমত্থং আমন্তেসীতি? ততোপি সুট্ঠুতরং পটিজাননত্থং, ধম্মস্স অভিভারিযদুল্লভভাৰদীপনত্থং, অক্খরৰিক্খেপনিৰারণত্থঞ্চ. তত্থ দ্ৰেমেতি অন্তদ্ৰযৰচনং অঞ্ঞেসম্পি তদন্তোগধভাৰতো. অপিচ যোজনাৰসেন. তণ্হাঅৰিজ্জাতি হি সংসারপ্পৰত্তিযা সীসভূতা দ্ৰে কিলেসা. তে চ সমথৰিপস্সনানং পটিপক্খভূতত্তা অন্তা নাম. তেসু তণ্হাৰসেন কামসুখল্লিকানুযোগং ভজন্তো সমথং পরিহাপেতি বালো, তথা অৰিজ্জাৰসেন অত্তকিলমথানুযোগং ভজন্তো গচ্ছন্তো ৰিপস্সনন্তি ন সক্কা উভো দ্ৰে অন্তে অপ্পহায অমতং অধিগন্তুন্তি এৰং ৰুত্তা. অপিচ লীনুদ্ধচ্চপহানদস্সনমেতং. লীনো হি নিক্খিত্তৰীরিযারম্ভো কামসুখঞ্চ ভজতি, ইতরো অচ্চারদ্ধৰীরিযো অত্তকিলমথং. উভোপি তে ৰীরিযসমতায পটিপক্খত্তা অন্তা নাম. অপিচ তিস্সো সাসনে পটিপদা ৰুত্তা আগাল়্হা, নিজ্ঝামা, মজ্ঝিমা চ. তত্থ আগাল়্হা ‘‘পাণাতিপাতী হোতি, নত্থি কামেসু দোসো’’তি এৰমাদিকা. নিজ্ঝামা ‘‘অচেলকো হোতি, মুত্তাচারো’’তি এৰমাদিকা, মজ্ঝিমা ‘‘অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি এৰমাদিকা. তত্থ কামসুখল্লিকানুযোগো আগাল়্হা নাম পটিপদা হোতি সব্বাকুসলমূলত্তা. অত্তকিলমথানুযোগো নিজ্ঝামা নাম অত্তজ্ঝাপনতো. উভোপেতে মজ্ঝিমায পটিপদায পটিপক্খভূতত্তা অন্তা নাম, তস্মা ইমেৰ সন্ধায দ্ৰেমেতি. কিমত্থং ভগৰা ‘‘পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তি পব্বজিতে এৰ অধিকরোতি, ন গহট্ঠেতি? পব্বজিতানং তদধিমুত্তত্তা, সুখপরিৰজ্জনসমত্থতায, তদধিকতত্তা চ পব্বজিতা এত্থ অধিকতা, ন গহট্ঠা. যদি এৰং কিমত্থং কামসুখল্লিকানুযোগমাহ, ননু তে পকতিযাপি কামপরিচ্চাগং কত্ৰা তং নিস্সরণত্থং পব্বজিতাতি? ন, তেসং অন্তদ্ৰযনিস্সিতত্তা. তে হি ইধ লোকে কামেন ৰিসুদ্ধিমিচ্ছন্তি অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা তস্সেৰ তপস্স ফলেন পেচ্চ দিব্বে কামে আসীসমানা দল়্হতরং কামসুখল্লিকানুযোগমনুযুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অন্তত্থো পন ইধ কুচ্ছিতট্ঠেন ৰেদিতব্বো ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে, জীৰিকানং, যদিদং পিণ্ডোল্য’’ন্তিআদীসু (ইতিৰু. ৯১; সং. নি. ৩.৮০) ৰিয.

যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগোতি এত্থ কামেসূতি ৰত্থুকামো অধিপ্পেতো, দুতিযো কিলেসকামো. তংসম্পযুত্তসুখমেত্থ কামসুখং নাম. তেন ৰিপাকসুখস্স নিরৰজ্জভাৰং দীপেতীতি. অল্লীযনং নাম তদভিনন্দনা. অনুযোগো নাম ভৰন্তরে তদনুযোগপত্থনা. হানভাগিযকরত্তা কুসলপক্খস্স, হীনপুগ্গলভাৰিতত্তা, হীনধাতুপভৰত্তা চ লামকট্ঠেন হীনো. গামনিৰাসিসত্তধম্মত্তা গম্মো. পুথুজ্জনসাধারণত্তা পোথুজ্জনিকো. অনরিযোতি অরিযানং অনধিপ্পেতত্তা, অরিযধম্মপটিপক্খত্তা, অনরিযকরত্তা, অনরিযধম্মত্তা, অনরিযাচিণ্ণত্তা চ ৰেদিতব্বো. অনত্থসঙ্খাতসংসারভযাৰহত্তা, অনত্থফলনিব্বত্তকত্তা চ অনত্থসংহিতো. অত্তনো কেৰলং খেদূপগমো অত্তকিলমথো নাম. সো দিট্ঠিগতপুব্বকত্ততপানুক্কমকিরিযাৰিসেসং নিস্সায পৰত্ততি, তস্স দিট্ঠিৰসেন অনুযোগো অত্তকিলমথানুযোগো নাম. অত্তৰিযোগৰিত্তাপরিস্সমত্তা, অনুপাযপৰত্তত্তা সম্পজ্জমানো মিগযোনিগোযোনিকুক্কুরযোনিসূকরযোনীসু পাতাযতি. ৰিপচ্চমানো নরকং নেতীতি অনত্থসংহিতো. এতে ত্ৰাতি এতে তু. তথাগতেনাতি অত্তানং অৰিতথাগমনং আৰি করোতি, তেনেতং দস্সেতি ‘‘ন মযা পরিৰিতক্কিতমত্তেন ৰিতক্কিতা, কিন্তু মযা তথাগতেনেৰ সতা অভিসম্বোধিঞাণেন অভিসম্বুদ্ধো’’তি. চক্খুকরণীতিআদীহি পন তমেৰ পটিপদং থোমেতি. ভেসজ্জং আতুরস্স ৰিয ‘‘চক্খুকরণী’’তি ইমিনা ঞাণচক্খুৰিসোধনং ৰুত্তং. ঞাণকরণীতি ইমিনা অন্ধকারৰিধমনং ৰুত্তং. উপসমাযাতি কিলেসপরিল়াহপটিপ্পস্সদ্ধি ৰুত্তা. অভিঞ্ঞাযাতি সচ্চপটিৰেধনং ৰুত্তং. সম্বোধাযাতি সচ্চপটিৰিজ্ঝনং ৰুত্তং. নিব্বানাযাতি সোপাদিসেসনিব্বানধাতুযা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুযাতি এৰং যথাসম্ভৰং যোজেত্ৰা কথেতব্বং.

১৪. কস্মা পনেত্থ ভগৰা অঞ্ঞত্থ ৰিয অনুপুব্বিং কথং অকথেত্ৰা পঠমমেৰ অসেৰিতব্বমন্তদ্ৰযং ৰত্ৰা মজ্ঝিমপটিপদং দেসেসীতি? অত্তাদিমিচ্ছাভিমাননিৰারণত্থং, কুম্মগ্গপটিপত্তিনিৰারণত্থঞ্চ অন্তদ্ৰযৰজ্জনং ৰত্ৰা অত্তনো ৰিসেসাধিগমদীপননযেন অবাহুল্লিকাদিভাৰদস্সনত্থং, তেসঞ্চ মজ্ঝিমপটিপদাদীপনেন তত্থ অনুযোজনত্থং পচ্ছা সম্মাপটিপদং দেসেসি, ততো তস্স মজ্ঝিমপটিপদাসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স ৰিসযদস্সনত্থং চতুসচ্চধম্মং সঙ্খেপৰিত্থারৰসেন দেসেতুকামো ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খ’’ন্তিআদিমাহ, অযমেত্থ অনুসন্ধি. ‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰে’’তিআদি সুত্তানুসন্ধিপকআসনত্থং অযমনুক্কমো ৰেদিতব্বো. যথাৰুত্তং পটিপদং সুত্ৰা কির কোণ্ডঞ্ঞো আহ ‘‘কথং ভগৰতা ৰুত্তপটিপদায উপ্পত্তি সিযা. অযঞ্হি পটিপদা কিলেসানং অনুপ্পত্তিযা সতি সম্ভৰতি, ন অঞ্ঞথা. কিলেসানঞ্চ যদি লোভতো উপ্পত্তি খুপ্পিপাসানং ৰিয, তদাসেৰনায অনুপ্পত্তি সিযা, তদৰত্থুস্স ৰা তেসং উপ্পত্তি. তদৰত্থুৰিপরীতকাযকিলমথাসেৰনায অনুপ্পত্তি সিযা. উভোপেতা ভগৰতা ‘অন্তা’তি ৰুত্তা, তস্মা কথং পনেতিস্সায সম্মাপটিপদায উপ্পত্তি সম্ভৰেয্যা’’তি. ভগৰা আহ অনুপাযাসেৰনতো. কথন্তি চে? –

‘‘সংসারমূলতো ঞাণং, তঞ্চ ঞাণা পহিয্যতি;

জীৰিতে সতি তং হোতি, তঞ্চ জীৰিতসাধনে.

‘‘তস্মা ঞাণায মেধাৰী, রক্খে জীৰিতমত্তনো;

ঞাণসাধনভূতঞ্চ, সীলঞ্চ পরিপালযে.

‘‘জীৰিতঞ্চ যথা লোকে, ভিন্নে কাযে ন ৰিজ্জতি;

তথেৰ ভিন্নসীলস্স, নত্থি ঞাণস্স সম্ভৰো.

‘‘তস্মা আযুঞ্চ সীলঞ্চ, ঞাণত্থং রক্খতা সতা;

সেৰিতব্বা ন কামাপি, নাপি কাযৰিনাসনা.

‘‘কামেসু গেধমুপগম্ম হিনো গম্মঞ্চ,

অচ্চুদ্ধনো কিলমথং গমুপেতি মূল়্হো;

যো মজ্ঝিমং পটিপদং পরমং উপেতি,

সো খিপ্পমেৰ লভতে পরমং ৰিমোক্খ’’ন্তি.

সুত্ৰা তদেতং সুগতস্স ৰাক্যং,

পঞ্ঞং মুনী সো সুতজং লভিত্ৰা;

চিন্তামযং ঞাণ পৰেসমানো,

উচ্ছিন্দযং পঞ্হমিমং অপুচ্ছি.

‘‘নিব্বেধপদট্ঠানং পহায ঘোরং,

তপং কথমিৰাতি সো ত্ৰং;

ব্রূহি তদেৰ হোতি ভিক্খু চর,

ৰিরাগমুপযাতি চ দুক্খসচ্চস্স;

দস্সনেনেৰ দুক্খানুভৰনা,

তম্হি দোসস্স পচ্চযো’’তি.

সুত্ৰাৰ কোণ্ডঞ্ঞো মুনিৰচনং,

ৰুট্ঠায হট্ঠো সহসা অৰোচ;

‘‘উদাহর ত্ৰং ভগৰা মমেতং,

ভিক্খু যথা পস্সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি.

চিন্তামযিস্স পঞ্ঞাপরিপুণ্ণা ভাৰনামযিপঞ্ঞাসম্পত্তি জানিতব্বা ইমেহি ইতি ভগৰা সুত্তমিদমাহাতি কির. কস্মা ভগৰা কোণ্ডঞ্ঞস্স পুরিমমেৰ সচ্চদেসনং অৰড্ঢেত্ৰা অত্তনো অধিগতক্কমমাহাতি? নাহং কস্সচি আগমং দেসেমি, অপিচ খো সযমেৰ এৰমধিগতোম্হীতি দস্সনত্থং. তত্থ ‘‘পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসূ’’তি ইমিনা ইদং অত্থদ্ৰযং দস্সেতি, ন মযা আল়ারতো, উদকতো ৰা অযং ধম্মো সুতো, কিন্তু পুব্বে অননুস্সুতেস্ৰেৰ ঞাণং মে উদপাদীতি মজ্ঝিমায পটিপদায আনুভাৰং পকাসেতি. অপিচ যস্মা এৰং পটিপন্নো ৰিনাপি পরোপদেসেন অরিযসচ্চানি পস্সতি, তস্মা কথং তুম্হেৰ মমাপদেসেন ন পস্সথাতি.

১৫. চক্খুন্তিআদীনি পঞ্চ পদানি ঞাণৰেৰচনানেৰ. ঞাণঞ্হি সচ্চানং আলোচনতো চক্খুভূতত্থজাননতো ঞাণং. পকারেহি জাননতো পঞ্ঞা. কিলেসৰিদারণতো, ৰিজ্জনতো চ ৰিজ্জা. সচ্চচ্ছাদকতমৰিনাসনতো, তেসং গতিকোটিপকাসনতো আলোকোতি ৰেদিতব্বং. তত্থ পঠমেন পরিৰট্টেন সচ্চানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো ঠপনপঞ্ঞং দস্সেতি, দুতিযেন তেসং কত্তব্বাকারপরিচ্ছিন্দনপঞ্ঞং, ততিযেন সচ্চেসু ঞাণকিচ্চসন্নিট্ঠানং দস্সেতি.

১৬. যাৰকীৰঞ্চাতি দ্ৰীহি পদেহি যাৰইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি ‘‘ইতি চিত্তমনো’’তিআদি ৰিয. রাগাদীহি অকুপ্পতায অকুপ্পা ৰিমুত্তি. ৰেয্যাকরণন্তি ধম্মদেসনা. সা হি ধম্মানং ব্যাকরণতো পকাসনতো ‘‘ৰেয্যাকরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰিরজং ৰীতমলন্তি এত্থ ৰিরজং ৰিসমহেতুৰাদৰিগমতো. ৰীতমলং অহেতুকৰাদৰিগমতো. ৰিরজং সস্সতদিট্ঠিপ্পহানতো. ৰীতমলং উচ্ছেদদিট্ঠিপ্পহানতো. ৰিরজং পরিযুট্ঠানপ্পহানতো. ৰীতমলং অনুসযপ্পহানতো. ধম্মচক্খুন্তি ধম্মমত্তদস্সনং, ন তত্থ সত্তো ৰা জীৰো ৰা কারকো ৰা ৰেদকো ৰাতি, তেনেৰাহ ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বন্তং নিরোধধম্ম’’ন্তি. ইদঞ্হি তস্স ধম্মচক্খুস্স উপ্পত্তিআকারদস্সনত্থং ৰুত্তং. তঞ্হি নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চৰসেন এৰ সঙ্খতং পটিৰিজ্ঝন্তং উপ্পজ্জতি.

১৭. ধম্মচক্কন্তি এত্থ দেসনাঞাণং অধিপ্পেতং, পটিৰেধঞাণঞ্চ লব্ভতেৰ. এত্থ কিমত্থং দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুন্তি? নানাদিট্ঠিগতন্ধকারৰিধমনতো লদ্ধালোকত্তা, অপাযভযসমতিক্কমনতো অস্সাসং পত্তত্তা, দেৰকাযৰিমানদস্সনতো পীতিপামোজ্জচলিতত্তা চাতি এৰমাদীনেত্থ কারণানি ৰদন্তি. পথৰিকম্পনমহাসদ্দপাতুভাৰো চ ধম্মতাৰসেনেৰ হোতীতি একে. দেৰতানং কীল়িতুকামতায পথৰিকম্পো. বহুনো দেৰসঙ্ঘস্স সন্নিপাততো, ভগৰতো সরীরপ্পভাজালৰিসজ্জনতো চাতি একচ্চে.

১৮. পব্বজ্জুপসম্পদাৰিসেসন্তি অত্থো. তত্থ ইতি-সদ্দো তস্স এহিভিক্খূপসম্পদাপটিলাভনিমিত্তৰচনপরিযোসানদস্সনো. তদৰসানো হি তস্স ভিক্খুভাৰো. স্ৰাক্খাতোতিআদি ‘‘এহী’’তি আমন্তনায পযোজনদস্সনৰচনং. ‘‘এহিভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো চর…পে… কিরিযাযা’’তি চ অৰোচাতি পদসম্বন্ধো. তত্থ চর ব্রহ্মচরিযন্তি অৰসিট্ঠং মগ্গত্তযব্রহ্মচরিযং সমধিগচ্ছ. কিমত্থং? সম্মাদুক্খস্সন্তকিরিযাযাতি অত্থো. ‘‘এহিভিক্খূ’’তি ইমিনা ভগৰতো ৰচনেন নিপ্ফন্নত্তা কারণূপচারেন ‘‘এহিভিক্খূপসম্পদা’’তি ৰুত্তা. সাৰ তস্সাযস্মতো যাৰজীৰং উপসম্পদা অহোসীতি অত্থো. তেন তস্সা উপসম্পদায সিক্খাপচ্চক্খাতাদিনা ৰিচ্ছেদা ৰা তদঞ্ঞায উপসম্পদায কিচ্চং ৰা নত্থীতি ইদমত্থদ্ৰযং অট্ঠকথাযং দস্সেতি. অট্ঠন্নম্পি উপসম্পদানং এহিভিক্খুওৰাদপটিগ্গহণপঞ্হব্যাকরণগরুধম্মপটিগ্গহণূপসম্পদানং চতুন্নং অঞ্ঞতরায উপসম্পন্নস্স অন্তরা ৰিচ্ছেদো ৰা তদঞ্ঞূপসম্পদায কিচ্চং ৰা নত্থি, ইতরস্সত্থীতি. নিকাযন্তরিকা পনাহু ‘‘বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধানং নিযামোক্কন্তিসঙ্খাতায উপসম্পদায ঞত্তিচতুত্থকম্মুপসম্পদঞ্চ দসৰগ্গপঞ্চৰগ্গকরণীযৰসেন দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দসৰিধোপসম্পদা’’তি. কা পনেত্থ অত্থতো উপসম্পদা নামাতি? তদধিগতকিরিযাৰসেন নিব্বত্তিযা অসেক্খা তদধিৰাসনচেতনায পরিভাৰিতপঞ্চক্খন্ধিকা অজ্ঝত্তসন্ততি. কা পনেত্থ পরিভাৰনা নাম? তব্বিপক্খধম্মজ্ঝাচারৰিরুদ্ধভাৰো, তস্স পত্তিযা তায পরিভাৰনায ৰসেন কত্থচি ‘‘সমন্নাগতো’’তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘লোভেন সমন্নাগতো, ভিক্খৰে, অভব্বো চত্তারি সতিপট্ঠানানি ভাৰেতু’’ন্তিআদি. এত্থাহু নিকাযন্তরিকা ‘‘যথাৰুত্তায উপসম্পদায পত্তিসঙ্খাতো চিত্তৰিপ্পযুত্তো সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো ধম্মো অত্থি, তস্স সন্ততিৰসেন পুব্বাপরিযং উপ্পজ্জমানস্স যাৰ অৰিচ্ছেদো, তাৰ উপসম্পন্নোতি, অঞ্ঞথা ততো ধম্মন্তরুপ্পত্তিক্খণে তস্স উপসম্পন্নস্স অনুপসম্পন্নভাৰপ্পসঙ্গো আপজ্জতী’’তি. তে ৰত্তব্বা ‘‘সুত্তং আহরথা’’তি. তে চে ৰদেয্যুং ‘‘যো তেসং দসন্নং অসেক্খানং ধম্মানং উপাদায পটিলাভসমন্নাগমো অরিযো হোতি ৰিপ্পহীনোতি এৰমাদীনি নো সুত্তানী’’তি. এৰং সতি অসন্তধম্মেহি, পরসত্তেহি চ সমন্নাগমদোসপ্পসঙ্গো নেসং পাপুণাতি. কিংকারণং? সুত্তসম্ভৰতো. যথাহ – ‘‘রাজা, ভিক্খৰে, চক্কৰত্তী সত্তহি রতনেহি সমন্নাগতো হোতী’’তি (দী. নি. ৩.১৯৯-২০০ অত্থতো সমানং) ৰিত্থারো. ৰসিভাৰো তত্থ সমন্নাগতসদ্দেন ৰুত্তো. তস্সহিতেসু রতনেসু ৰসিভাৰো কামচারো অত্থীতি চে? এত্থ ৰসিভাৰো সমন্নাগমসদ্দেন ৰুত্তো, অঞ্ঞত্থ পত্তিসঙ্খাতো, তং ধম্মন্তরন্তি. কিমেত্থ ৰিসেসকারণং? নত্থি চ, তস্মা যথাৰুত্তলক্খণাৰ উপসম্পদা. অযমেৰ নযো পব্বজ্জাদীসুপি নেতব্বো.

১৯. কিঞ্চাপি ৰপ্পত্থেরস্স পাটিপদদিৰসে…পে… অস্সজিত্থেরস্স চতুত্থিযন্তি এৰং নানাদিৰসেসু পাটেক্কং ধম্মচক্খুং উদপাদি, তথাপি ওৰাদসামঞ্ঞেন ৰপ্পভদ্দিযানং, মহানামঅস্সজীনঞ্চেত্থ একতো ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

২০. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা’’তি কিমত্থং আদিতোৰ অনত্তলক্খণং দীপেতীতি? তেসং পুথুজ্জনকালেপি ইতরলক্খণদ্ৰযস্স পাকটত্তা. তে হি মনাপানং কামানং অনিচ্চতাদস্সনেন সংৰিগ্গা পব্বজিংসূতি অনিচ্চলক্খণং তাৰ নেসং একদেসেন পাকটং, পব্বজিতানঞ্চ অত্তকিলমথানুযোগতো কাযিকদুক্খং, তঞ্চ মানসস্স পচ্চযোতি মানসিকদুক্খঞ্চ পাকটং, তস্মা তদুভযং ৰজ্জিত্ৰা অনত্তলক্খণমেৰ দীপেতুং আরভি. তঞ্চ দীপেন্তো দুক্খলক্খণেনেৰ দীপেতুং ‘‘রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্সা’’তিআদিমাহ. কিমত্থন্তি? অনিচ্চলক্খণতোপি তেসং দুক্খলক্খণস্স সুট্ঠুতরং পাকটত্তা. তেসঞ্হি অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তত্তা, তপ্পরাযণভাৰতো চ দুক্খলক্খণং সুট্ঠু পাকটং, তস্মা তেন তাৰ সুট্ঠু পাকটেন অনত্তলক্খণং দীপেত্ৰা পুন তদেৰ তদুভযেনাপি দীপেতুং ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি ৰক্খতি. কল্লং নূতি যুত্তং নু. এতং মমাতি তণ্হাগ্গাহো. এসোহমস্মীতি মানগ্গাহো. এসো মে অত্তাতি দিট্ঠিগ্গাহো. তণ্হাগ্গাহো চেত্থ অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতৰসেন, মানগ্গাহো নৰৰিধমানৰসেন, দিট্ঠিগ্গাহো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিৰসেন ৰেদিতব্বো.

পঞ্চৰগ্গিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পব্বজ্জাকথাৰণ্ণনা

২৫. যেন সমযেন ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে পঞ্চমিযং অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা সত্তমিযং নাল়কত্থেরস্স নাল়কপটিপদং আচিক্খিত্ৰা ভদ্দপদপুণ্ণমাযং যসস্স ইন্দ্রিযানং পরিপক্কভাৰং ঞত্ৰা তং উদিক্খন্তো বারাণসিযং ৰিহাসি, তেন সমযেন যসো নামাতি সম্বন্ধো. তস্স কির উপ্পত্তিতো পট্ঠায তস্স কুলস্স কিত্তিসদ্দসঙ্খাতো, পরিজনসঙ্খাতো ৰা যসো ৰিসেসতো পৰড্ঢতি. তেন তস্স মাতাপিতরো এৰং নামমকংসু. ‘‘সুখুমালো’’তিআদি কিমত্থং আযস্মতা উপালিত্থেরেন ৰুত্তন্তি? পচ্ছিমজনস্স নেক্খম্মে সমুস্সাহনজননত্থং. এৰং উত্তমভোগসমপ্পিতানম্পি উত্তমেসু ভোগেসু অপ্পমত্তকেনাপি অসুভনিমিত্তেন ৰিতজ্জেত্ৰা কালাকালং অগণেত্ৰা ৰিৰেকাভিরতিযা মহন্তং ভোগক্খন্ধং তিণং ৰিয পহায গেহতো নিক্খমনা অহোসি, কস্স পনঞ্ঞস্স ন সিযাতি অধিপ্পাযো. সমঙ্গীভূতস্সাতি তেহি একত্তং উপগতস্স, অৰিৰিত্তস্সাতি অত্থো. নিদ্দা ওক্কমীতি মনাপেসুপি ৰিসযেসু পৰত্তিং নিৰারেত্ৰা তস্স চিত্তং অতিক্কমিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা অত্তনো ৰসং উপনেসীতি অত্থো. সব্বরত্তিযো চাতি তযোপি যামে. তেন পরিজনস্স ৰিকারদস্সনে কারণং দস্সেতি. রত্তি-সদ্দো পনেত্থ কালে সূরিযাভাৰে, যামে চ পৰত্ততীতি ৰিঞ্ঞেয্যো. যামেৰিধ ৰিঞ্ঞেয্যো তিচীৰরৰিপ্পৰাসে চ. কচ্ছেতি কচ্ছপস্সে. কণ্ঠেতি কণ্ঠস্স হেট্ঠা. মুদিঙ্গস্স হি উপরি কণ্ঠং ঠপেত্ৰা সযন্তিযা কণ্ঠে মুদিঙ্গং অদ্দসাতি অত্থো. আল়ম্বরন্তি পণৰং. উভতোমুখস্স তনুকা দীঘা. ৰিত্থিন্নসমতলস্স ৰাদিতস্স এতং অধিৰচনং. ৰিপ্পলপন্তিযোতি সুপিনদস্সনাদিৰসেন অসম্বন্ধপলাপং ৰিপ্পলপন্তিযো. সুসানং মঞ্ঞেতি সুসানং ৰিয অদ্দস সকং পরিজনন্তি সম্বন্ধো. আদীনৰোতি অসুভভাৰো. নিব্বিদায চিত্তং সণ্ঠাতীতি ৰিমুচ্চিতুকামতাসঙ্খাতায উক্কণ্ঠায চিত্তং নমীতি অত্থো. উদানং উদানেসীতি ‘‘ইতো পট্ঠায ইমাহি ইত্থীহি সহ নাহং ভৰিস্সামী’’তি অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসি. দ্ৰে কির আকারা তস্স পমাদসুত্তপরিজনদস্সনে পাকটা জাতা কিলেসানং বলৰভাৰো, অসুভাকারস্স অতিওল়ারিকভাৰো চ. এৰং সতি ওল়ারিকতরে চ অসুভাকারে কিলেসৰসেনাযং সব্বোপি লোকো এত্থ পীল়িতো মুচ্ছিতো. অহো কিলেসা বলৰতরাতি হি পস্সতো পস্সতো তস্স দ্ৰেপি তে আকারা পাকটা জাতা, যেনেৰমৰোচাতি.

‘‘সুৰণ্ণপাদুকাযো আরোহিত্ৰা’’তি এতেনস্স নিস্সঙ্গতায ৰিস্সট্ঠগমনং দীপেতি. সো হি বলৰসংৰেগাভিতুন্নহদযত্তা পরিজনস্স পবোধে সতিপি অত্তনো গমননিৰারণসমত্থভাৰং অসহমানো অত্তানং তক্কেন্তো ৰিস্সট্ঠো অগমাসি. অমনুস্সাতি দেৰতা. তা হি মনুস্সেহি সুগতিপটিৰেধঞাণসণ্ঠানাদিগুণসামঞ্ঞেন ‘‘অমনুস্সা’’তি ৰুচ্চন্তি. ন হি অসমানজাতিকা তিরচ্ছানাদযো ‘‘অব্রাহ্মণা’’তি ৰা ‘‘অৰসলা’’তি ৰা ৰুচ্চন্তি, কিন্তু জাতিসভাগতায এৰ ৰসলাদযো ‘‘অব্রাহ্মণা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং মনুস্সেহি কেনচি আকারেন সভাগতায দেৰতা ‘‘অমনুস্সা’’তি ৰুত্তা. অঞ্ঞথা মনুস্সা ন হোন্তীতি তিরচ্ছানগতাপি ‘‘অমনুস্সা’’তি ৰত্তব্বা ভৰেয্যুং.

২৬. ৰনগহনং দিস্ৰা ‘‘সুমুত্তোহং নগরতো’’তি পমুদিতত্তা ভগৰতো অৰিদূরে উদানেসি. ইদং খো যসাতি ভগৰা নিব্বানং সন্ধাযাহ. তঞ্হি তণ্হাদিকিলেসেহি অনুপদ্দুতং, অনুপসট্ঠতঞ্চ দস্সনমত্তেনাপি অস্সাদজননতো. ধম্মং দেসেস্সামীতি যেন তং নিব্বানং ইধ নিসিন্নমত্তোৰ ত্ৰং অধিগমিস্সসীতি অধিপ্পাযো. কিরাতি অস্সদ্ধেয্যঅব্যত্তিপরিহাসেসু নিপাতো, ইধ অব্যত্তিযং. সুৰণ্ণপাদুকাযো ওরোহিত্ৰাতি চ সুৰণ্ণপাদুকাহি ওতরিত্ৰা. নিস্সক্কত্থে হি ইদং পচ্চত্তৰচনং. তস্স নিসিন্নমত্তস্সেৰ অঞ্ঞং সম্মোদনীযং কথং অকত্ৰা অনামন্তেত্ৰা অনুপুব্বিং কথং কথেসি. সুপরিপক্কিন্দ্রিযত্তা, পটিৰেধক্খণানতিক্কমনত্থং অনুপদ্দুতানুপসট্ঠতানং পাপকধম্মদেসনাভিমুখচিত্তত্তা, সেট্ঠিস্স গহপতিনো অচিরাগমনদস্সনতো চ. কিমত্থং ভগৰা তস্স সুট্ঠুতরং সংৰিগ্গহদযস্স ভৰতো মুচ্চিতুকামস্স ভৰাভৰূপাযানিসংসকথং পঠমমেৰ কথেসীতি? সব্বভৰাদীনৰদস্সনত্থং. সো হি মনুস্সলোকস্সেৰ উপদ্দুতউপসট্ঠভাৰং অদ্দস, ন সগ্গানন্তি কদাচি সগ্গলোকং সুখতো মঞ্ঞেয্য. তত্থ সুখসঞ্ঞেন নিব্বানাভিমুখং চিত্তং পেসেয্যাতি সগ্গানম্পি আদীনৰং দস্সেতুকামতায অনুপুব্বিং কথং আরভি. এত্থ দানং, দানানিসংসং, সীলানিসংসঞ্চ কথেন্তো দানসীলকথং কথেতি নাম. সগ্গৰণ্ণং কথেন্তো সগ্গকথং কথেতি নাম. তত্থ ৰত্থুকামকিলেসকামানং অনিচ্চতং, অপসাদতং, মহাদীনৰতঞ্চ কথেন্তো কামানং আদীনৰং, ওকারং, সংকিলেসঞ্চ পকাসেতি. নেক্খম্মে তদভাৰতো চ তংনিস্সরণতো চ তব্বিপরীতং আনিসংসং কথেন্তো নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেতি নাম. তত্থ ওকারন্তি অৰকারং লামকভাৰং. সংকিলেসন্তি সংকিলিস্সনং বাধনং উপতাপনং ৰাতি অত্থো. কল্লচিত্তং পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স আনুভাৰেন, দিট্ঠিযোগৰিচিকিচ্ছাযোগানং পঞ্ঞিন্দ্রিযেন ৰিহতত্তা. মুদুচিত্তং সতিন্দ্রিযসমাযোগেন, ৰিহিংসাসারম্ভাদিকিলেসপৰেসং নিৰারেত্ৰা চিত্তমুদুতাদিকুসলধম্মপ্পৰেসনং করোন্তং সহজাতং চিত্তং মুদুং করোতি. সমাধিন্দ্রিযস্স আনুভাৰেন ৰিনীৰরণচিত্তং. তঞ্হি ৰিসেসতো নীৰরণৰিপক্খভূতন্তি. ৰীরিযিন্দ্রিযৰসেন উদগ্গচিত্তং. তঞ্হি থিনমিদ্ধসঙ্খাতলীনভাৰৰিপক্খন্তি. সদ্ধিন্দ্রিযস্স আনুভাৰেন পসন্নচিত্তং তস্স পসাদলক্খণত্তা. সামুক্কংসিকাতি এতং ৰিসযৰসেন দেসনং উপালিত্থেরো পকাসেতি. সচ্চানি হি সামুক্কংসিকদেসনায ৰিসযানি. অঞ্ঞথা দুক্খাদীনি সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনাতি আপজ্জতি তস্স ৰিভাৰনে সচ্চানং নিদ্দিট্ঠত্তা.

২৭. চতুদ্দিসাতি চতূসু দিসাসু. অভিসঙ্খরেসীতি অভিসঙ্খরি. কিমত্থন্তি চে? উভিন্নং পটিলভিতব্বৰিসেসন্তরাযনিসেধনত্থং. যদি সো পুত্তং পস্সেয্য, পুত্তস্সপি ধম্মচক্খুপটিলাভো অরহত্তুপ্পত্তি, সেট্ঠিস্সপি ধম্মচক্খুপটিলাভো ন সিযা. দিট্ঠসচ্চোপি ‘‘দেহি তে মাতুযা জীৰিত’’ন্তি ৰদন্তো কিমঞ্ঞং ন করেয্য. যসোপি তং ৰচনং সুত্ৰা অরহাপি সমানো সযং অপ্পটিক্খিপিত্ৰা ভগৰন্তং উল্লোকেন্তো কিমঞ্ঞায সণ্ঠহেয্য.

২৮. উভোহিপি পত্তব্বৰিসেসকোটিযা পত্তত্তা ভগৰা পুন তং পটিপ্পস্সম্ভেসি. পুব্বে অগারিকভূতোতি তস্স সোতাপন্নকালং সন্ধাযাহ. সোতাপন্নো হি অগারমজ্ঝে ৰসনারহত্তা অগারিযভূতো নাম হোতি অপব্বজিতো. সম্পতি পব্বজিতো সমানো অগারমজ্ঝৰসনস্স অভব্বত্তা ‘‘অগারিকো’’তি ন ৰুচ্চতি, তস্মা এৰমাহ. যস্স দিট্ঠোতি সম্বন্ধো, যেন দিট্ঠোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সেয্যথাপি পুব্বে অগারিকভূতো’’তি ৰচনেন লদ্ধনযত্তা পচ্ছা গহপতি গিহিৰেসধারিমেৰ যসং সন্ধাযাহ ‘‘যসেন কুলপুত্তেন পচ্ছাসমণেনা’’তি. তত্থ চর ব্রহ্মচরিযন্তি আভিসমাচারিকসীলং ব্রহ্মচরিযং চর পরিপূরেহি তাৰ, যাৰ সম্মাদুক্খস্সন্তকিরিযা, যাৰ চুতিচিত্তাতি অধিপ্পাযো. লিঙ্গব্রহ্মচরিযং সন্ধাযাতি পোরাণা, তঞ্চ যুত্তং. লিঙ্গমত্তঞ্হি সন্ধায সো আযস্মা ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, পব্বজ্জং উপসম্পদ’’ন্তি আহ.

কিমত্থং ভগৰা যসস্স মাতু, পজাপতিযা চ ভত্তকিচ্চং অকত্ৰাৰ ধম্মং দেসেসীতি? যসস্স পব্বজ্জায সোকসল্লসমপ্পিতত্তা দানঞ্চ সোমনস্সিকচিত্তেন ন দদেয্যুং, সত্থরি চ দোমনস্সপ্পত্তা হুত্ৰা মগ্গপটিৰেধম্পি ন লভেয্যুন্তি ভগৰা পঠমং তাৰ তা ৰিগতসোকসল্লহদযাযো কত্ৰা পুন ভত্তকিচ্চং অকাসি.

৩০. সেট্ঠানুসেট্ঠীনন্তি অনুক্কমসেট্ঠীনন্তি পোরাণা. ‘‘সেট্ঠিনো চানুসেট্ঠিনো চ যানি কুলানি, তানি সেট্ঠানুসেট্ঠানি কুলানি, তেসং সেট্ঠানুসেট্ঠীনং কুলান’’ন্তি লিখিতং. ধম্মৰিনযোতি সাসনব্রহ্মচরিযং পাৰচনন্তি ইধ অত্থতো একং. অথ ৰা ধম্মেন ৰিনযো, ন দণ্ডসত্থেহীতি ধম্মৰিনযো, ধম্মায ৰিনযো, ন হিংসত্থন্তি ৰা ধম্মতো ৰিনযো, নাধম্মতোতি ৰা ধম্মো ৰিনযো, নাধম্মোতি ৰা ধম্মানং ৰিনযো, ন অঞ্ঞেসন্তি ৰা ধম্মকাযত্তা, ধম্মসামিত্তা ৰা ধম্মো ভগৰা, তস্স ধম্মস্স ৰিনযো, ন তক্কিকানন্তি ৰা ধম্মৰিনযো. সমানাধিকরণৰসেন ৰা ধম্মৰিনযো নীলুপ্পলং ৰিয, ধম্মো চ ৰিনযো চাতি ধম্মৰিনযো ফলাফলং ৰিয নপুংসকমিতি পুল্লিঙ্গাপদেসতো অস্স লিঙ্গভাৰো সিদ্ধো, যস্স ৰা ধম্মো ৰিনযো, সো ধম্মৰিনযো সেতপটো পুরিসো ৰিয, ধম্মেন যুত্তো ৰা ৰিনযো ধম্মৰিনযো অস্সরথো ৰিযাতি এৰমাদিনা নযেন যোজনা ৰেদিতব্বা.

৩৪. ‘‘খণ্ডসীমং নেত্ৰা’’তি ভণ্ডুকম্মারোচনপটিহরণত্থং ৰুত্তং. তেন ‘‘সভিক্খুকে ৰিহারে অঞ্ঞম্পি এতস্স কেসে ছিন্দা’’তি ৰত্তুং ন ৰট্টতীতি. পব্বাজেত্ৰাতি ইমস্স অধিপ্পাযপকাসনত্থং ‘‘কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৰা এহী’’তি ৰুত্তং. উপজ্ঝাযো চে কেসমস্সুওরোপনাদীনি অকত্ৰা পব্বজত্থং সরণানি দেতি, ন রুহতি পব্বজ্জা. কম্মৰাচং সাৰেত্ৰা উপসম্পাদেতি, রুহতি উপসম্পদা. অপ্পত্তচীৰরানং উপসম্পদাসিদ্ধিদস্সনতো, কম্মৰিপত্তিযা অভাৰতো চেতং যুজ্জতেৰাতি একে. হোতি চেত্থ –

‘‘সলিঙ্গস্সেৰ পব্বজ্জা, ৰিলিঙ্গস্সাপি চেতরা;

অপেতপুব্বৰেসস্স, তং দ্ৰযং ইতি চাপরে’’তি.

ভিক্খুনা হি সহত্থেন ৰা আণত্তিযা ৰা দিন্নমেৰ কাসাৰং ৰট্টতি, অদিন্নং ন ৰট্টতীতি পন সন্তেস্ৰেৰ কাসাৰেসু, নাসন্তেসু অসম্ভৰতোতি তেসং অধিপ্পাযো. এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, পব্বাজেতব্বো উপসম্পাদেতব্বো. পঠমং…পে…অনুজানামি, ভিক্খৰে, ইমেহি তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জং উপসম্পদন্তি এত্থ ইমিনা অনুক্কমেন দিন্নেহি তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জং উপসম্পদং অনুজানামি কেৰলেহীতি অধিপ্পাযদস্সনতো –

আদিন্নপুব্বলিঙ্গস্স, নগ্গস্সাপি দ্ৰযং ভৰে;

নেতরস্সাতি নো খন্তি, সব্বপাঠানুলোমতোতি. –

আচরিযো. আচরিযেন অদিন্নং ন ৰট্টতীতি এত্থ ‘‘পব্বজ্জা ন রুহতীতি ৰদন্তী’’তি লিখিতং. পোরাণগণ্ঠিপদেপি তথেৰ লিখিতং. উরাদীনি ঠানানি নাম. সংৰুতাদীনি করণানি নাম. ‘‘অনুনাসিকন্তং কত্ৰা একসম্বন্ধং কত্ৰা দানকালে অন্তরা অট্ঠত্ৰা ৰত্তব্বং. ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা দানেপি যথাৰুত্তট্ঠানে এৰ ৰিচ্ছেদো, অঞ্ঞত্র ন ৰট্টতী’’তি লিখিতং. অনুনাসিকন্তে দিয্যমানে খলিত্ৰা ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি মকারেন মিস্সীভূতে খেত্তে ওতিণ্ণত্তা ৰট্টতীতি উপতিস্সত্থেরো. মিস্সং কত্ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি, ৰচনকালে পন অনুনাসিকট্ঠানে ৰিচ্ছেদং অকত্ৰা ৰত্তব্বন্তি ধম্মসিরিত্থেরো. ‘‘এৰং কম্মৰাচাযম্পী’’তি ৰুত্তং. উভতোসুদ্ধিযাৰ ৰট্টতীতি এত্থ মহাথেরো পতিতদন্তাদিকারণতায অচতুরস্সং কত্ৰা ৰদতি, ব্যত্তসামণেরো সমীপে ঠিতো পব্বজ্জাপেক্খং ব্যত্তং ৰদাপেতি. মহাথেরেন অৰুত্তং ৰদাপেতীতি ন ৰট্টতি. কম্মৰাচায ইতরো ভিক্খু চে ৰদতি, ৰট্টতীতি. সঙ্ঘো হি কম্মং করোতি, ন পুগ্গলোতি. ন নানাসীমপৰত্তকম্মৰাচাসামঞ্ঞনযেন পটিক্খিপিতব্বত্তা. অথ থেরেন চতুরস্সং ৰুত্তং পব্বজ্জাপেক্খং ৰত্তুং অসক্কোন্তং সামণেরো সযং ৰত্ৰা ৰদাপেতি, উভতোসুদ্ধি এৰ হোতি থেরেন ৰুত্তস্সেৰ ৰুত্তত্তা. বুদ্ধং সরণং গচ্ছন্তো অসাধারণে বুদ্ধগুণে, ধম্মং সরণং গচ্ছন্তো নিব্বানং, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছন্তো সেক্খধম্মং, অসেক্খধম্মঞ্চ সরণং গচ্ছতীতি অগ্গহিতগ্গহণৰসেন যোজনা কাতব্বা. অঞ্ঞথা সরণত্তযসঙ্করদোসো. সব্বমস্স কপ্পিযাকপ্পিযন্তি দসসিক্খাপদৰিনিমুত্তং পরামাসাপরামাসাদি. ‘‘আভিসমাচারিকেসু ৰিনেতব্বো’’তি ৰচনতো সেখিযউপজ্ঝাযৰত্তাদিআভিসমাচারিকসীলমনেন পূরেতব্বং. তত্থ চারিত্তস্স অকরণে ৰারিত্তস্স করণে দণ্ডকম্মারহো হোতীতি দীপেতি.

পব্বজ্জাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযমারকথাৰণ্ণনা

৩৫. ‘‘তেন হেতুনা’’তি ৰচনতো পাল়িযং ‘‘যোনিসোমনসিকারাসম্মপ্পধানা’’তি হেত্ৰত্থে নিস্সক্কৰচনন্তি ৰেদিতব্বং.

দুতিযমারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উরুৰেলপাটিহারিযকথাৰণ্ণনা

৩৭-৮. ৰসেয্যামাতি ‘‘ত্ৰঞ্চ অহঞ্চ ৰসেয্যামা’’তি পিযৰচনেন তস্স সঙ্গণ্হনত্থং ৰুত্তং কির. তেজসা তেজন্তি আনুভাৰেন আনুভাৰং. তেজোধাতুযা ৰা তেজোধাতুং. উভিন্নং সজোতিভূতানন্তি অনাদরত্থে সামিৰচনং, ভাৰসত্তমীঅত্থে ৰা. অগ্যাগারমেৰ আদিত্তং, ন তত্থ ৰসনকো সত্তজাতিকো. অচিন্তেয্যো হি ইদ্ধিৰিসযো. কস্মা পন ভগৰা অগ্যাগারম্পি অনাদিত্তং নাধিট্ঠাসীতি? অত্তনো দুক্খুপ্পাদাভাৰস্স অনতিৰিম্হাদিভাৰপ্পসঙ্গতো. কিমত্থং পরসন্তকং মহাসম্ভারপৰত্তং তং ৰিনাসেতীতি? পুন যথাপোরাণং ইদ্ধানুভাৰেন কত্তুকামতাধিপ্পাযতো. পরিযাদিন্নোতি খযং নীতো. তেজসা তেজন্তি আনুভাৰেন আনুভাৰং. অগ্যাগারস্স পরিত্তত্তা ইতরো অত্থো ন সম্ভৰতি. অযমত্থো ‘‘মক্খং অসহমানো’’তি ইমিনা অতিৰিয সমেতি. ইদ্ধানুভাৰমক্খনঞ্হি তত্থ মক্খো নাম. পত্তেনাতি পদুমপত্তেনাতিপি পোরাণা. পদুমিনিসণ্ডে ঠিতো হি ভগৰা তত্থ অহোসীতি তেসং মতি.

৩৯. দিন্নন্তি অনুমতিন্তি অত্থো. অভীতো নিব্ভযো. কস্মা? যতো সো মগ্গেন ভযমতীতো. ‘‘সুমনমনসোতি সুন্দরচিত্তসঙ্খাতমনো. সুমনো এৰ ৰা’’তি লিখিতং. তেজোৰাতি অগ্গি ৰিয. ধাতুকুসলোতি তেজোধাতুম্হি কুসলো. ‘‘ব্যৰহিতা চে’’তি সদ্দলক্খণত্তা চ উপসগ্গো. তেজোধাতুসমাপত্তীসু কুসলো ইচ্চেৰত্থো. উদিচ্ছরেতি উল্লোকেসুং. ‘‘সংপরিৰারেসু’’ন্তি চ লিখিতং. ইতি এৰং ভণন্তীতি অত্থো. হতাতি সমাতি অত্থো, কাল়কাৰ হোন্তীতি কিরেত্থ অধিপ্পাযো. ঈসকম্পি ব্যাপারং অকত্ৰা উপসমানুরূপং তিট্ঠন্তি. যে চ অনেকৰণ্ণা অচ্চিযো হোন্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘নীলা অথ লোহিতিকা’’তিআদিমাহ.

৪০. চতুদ্দিসাতি চতূসু দিসাসু.

৪৪. পংসুকূলং উপ্পন্নন্তি পরিযেসমানস্স পটিলাভৰসেন উপ্পন্নং হোতি. চিত্তৰিচিত্তপাটিহীরদস্সনত্থায চ সা পরিযেসনা. সা অযং সাযং. তা ইমা তযিমা. দ্ৰে একতো গহেত্ৰা ৰদতি. আযামি অহং আযমহং. এতন্তি এতস্স. যথা মযন্তি যস্মা মযং.

৫০-৫১. উদকৰাহকোতি উদকোঘো. উদকসোতোতি পোরাণা. ‘‘যায ত্ৰ’’ন্তি পুব্বভাগৰিপস্সনাপটিপদং সন্ধায ৰুত্তং. চিরপটিকাতি চিরপভুতি, নাগদমনতো পট্ঠায চিরপটিকা. ‘‘চিরপটিসঙ্খা’’তিপি ৰদন্তি. কেসমিস্সন্তিআদিম্হি অব্বোকিণ্ণং ৰিসুং ৰিসুং বন্ধিত্ৰা পক্খিত্তত্তা কেসাদযোৰ কেসমিস্সাতি পোরাণা. খারিকাজমিস্সন্তি এত্থ খারী ৰুচ্চতি তাপসপরিক্খারো. জটিলে পাহেসীতি দ্ৰে তযো তাপসে পাহেসি. ‘‘সোল়সাতিরেকঅড্ঢউড্ঢানি পাটিহারিযসহস্সানী’’তি ৰুত্তং.

৫৪. অগ্গিহুত্তে কতপরিচযত্তা ভগৰা তেসং আদিত্তপরিযায-মভাসি (সং. নি. ৪.২৮). তত্থ একচ্চং আরম্মণৰসেন আদিত্তং চক্খাদি রাগগ্গিনা, একচ্চং সম্পযোগৰসেন চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৰেদযিতাদিকেনেৰ, একচ্চং অভিভূতত্থেন চক্খাদি এৰ জাতিআদিনা, একচ্চং পচ্চযত্থেন, তদেৰ সোকাদিনাতি যথাসম্ভৰমেত্থ আদিত্ততা ৰেদিতব্বা. এত্থ কিঞ্চাপি দুক্খলক্খণমেৰেকং পাকটং, তদনুসারেন পন ইতরং লক্খণদ্ৰযম্পি তেহি দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং দুক্খাকারস্স ইতরাকারদীপনতো. সন্তসুখতণ্হাভিনিৰিট্ঠত্তা পনেসং দুক্খলক্খণপুব্বঙ্গমা দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বা.

উরুৰেলপাটিহারিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

বিম্বিসারসমাগমকথাৰণ্ণনা

৫৫-৭. ৰত্থুকামভূতা ইত্থিযো কামিত্থিযো. দুতিযাদযো অস্সাসকা. যস্মা অনুপ্পন্নে এৰ ভগৰতি বুদ্ধকোলাহলং লোকে পঠমমেৰ ৰস্সসহস্সং উপ্পজ্জতি. ব্রহ্মানো চ ব্রাহ্মণৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা ৰেদেসু সহস্সত্তযমত্তং বুদ্ধপটিসংযুত্তং পরিযত্তিং পক্খিপিত্ৰা ৰাচেন্তি, ভগৰতো জাতিতো পট্ঠায চ বুদ্ধকথা লক্খণঞ্ঞূহি ব্রাহ্মণেহি উপ্পাদিতা, পত্থটা লোকে, তস্মা যুজ্জন্তি, ন অঞ্ঞথা. ‘‘তমদ্দস বিম্বিসারো, পাসাদস্মিং পতিট্ঠিতো’’তিআদিগাথাহি বোধিসত্তকালে এৰ অভিসিত্ততা বিম্বিসারস্স সিদ্ধা.

৫৮. ইধাৰুসো খীণাসৰো ভিক্খু পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনো হোতি ছল়ঙ্গসমন্নাগতো একারক্খো চতুরাপস্সেনো পণুন্নপচ্চেকসচ্চো সমৰযসট্ঠেসনো অনাৰিলসঙ্কপ্পো পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো সুৰিমুত্তচিত্তো সুৰিমুত্তপঞ্ঞোতি (দী. নি. ৩.৩৪৮, ৩৬০; অ. নি. ১০.১৯) দস অরিযৰাসা নাম. রূপারূপসমাপত্তিযো অট্ঠ নিরোধসমাপত্তি মহাকরুণাসমাপত্তীতিপি পোরাণা. তত্থ নীৰরণা পঞ্চঙ্গা চ. ছল়ঙ্গুপেক্খা ছল়ঙ্গা. সতারক্খেন একারক্খা. সঙ্খায একং পটিসেৰতি, অধিৰাসেতি, পরিৰজ্জেতি, সঙ্খায একং ৰিনোদেতীতি অযং চতুরাপস্সেনো. পুথুসমণব্রাহ্মণানং পুথুপচ্চেকসচ্চানি চত্তারি পহীনানি, এৰং পণুন্নপচ্চেকসচ্চো. কামেসনা ভৰেসনা পহীনা হোতি, ব্রহ্মচরিযেসনা পটিপ্পস্সদ্ধা, এৰং সমৰযসট্ঠেসনো. কামব্যাপাদৰিহিংসাসঙ্কপ্পো পহীনো হোতি, এৰং অনাৰিলসঙ্কপ্পো, সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি এৰং সুৰিমুত্তচিত্তো হোতি. রাগো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো…পে… অনুপ্পাদধম্মোতি পজানাতি, দোসো, মোহো অনুপ্পাদধম্মোতি পজানাতি, এৰং সুৰিমুত্তপঞ্ঞোতি.

‘‘ঠানাঠানং ৰিপাকঞ্চ, ঞাণং সব্বত্থগামিনিং;

অনেকধাতুযো লোকং, অধিমুত্তিঞ্চ পাণিনং.

‘‘জানাতি ইন্দ্রিযানঞ্চ, পরোপরিযতং মুনি;

ঝানাদিসংকিলেসাদি-ঞাণং ৰিজ্জত্তযং তথা’’তি. –

ইমানি দস বলানি. অসেক্খঙ্গানি নাম অসেক্খা সম্মাদিট্ঠি…পে… অসেক্খৰিমুত্তি অসেক্খৰিমুত্তিঞাণদস্সনন্তি. তত্থ দসমং অসেক্খং. এতেহি দসহি চুপেতো পারমীহীতি পোরাণা.

বিম্বিসারসমাগমকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সারিপুত্তমোগ্গল্লানপব্বজ্জাকথাৰণ্ণনা

৬০. কিং কাহসীতি কিং কাহতি. ‘‘কিং করোতি, কিং করোসী’’তি ৰা ব্যঞ্জনং বহুং ৰত্ৰাতি অত্থো. পটিপাদেন্তোতি নিগমেন্তো. ‘‘পচ্চব্যথা, পচ্চব্যথ’’ন্তিপি পঠন্তি. কপ্পনহুতেহীতি এত্থ দসকানং সতং সহস্সং, সহস্সানং সতং সতসহস্সং, সতসহস্সানং সতং কোটি, কোটিসতসহস্সানং সতং পকোটি, পকোটিসতসহস্সানং সতং কোটিপকোটি, কোটিপকোটিসতসহস্সানং সতং নহুতন্তি ৰেদিতব্বং. কপ্পনহুতেহীতি এৰমনুসারতো অব্ভতীতং নামাতি খন্ধকভাণকানং পাঠোতি.

৬৩. ‘‘কুলচ্ছেদাযা’’তি পাঠো, কুলুপচ্ছেদাযাতি অত্থো. মনুস্সা ‘‘ধম্মেন কির সমণা সক্যপুত্তিযা নযন্তি, নাধম্মেনা’’তি ন পুন চোদেসুন্তি এৰং পাঠসেসেন সম্বন্ধো কাতব্বো.

এত্তাৰতা থেরো নিদানং নিট্ঠপেসীতি ৰেদিতব্বং. হোন্তি চেত্থ –

‘‘যং ধম্মসেনাপতি এত্থ মূল-

গন্থস্স সিদ্ধিক্কমদস্সনেন;

নিদাননিট্ঠানমকংসু ধম্ম-

সঙ্গাহকা তে ৰিনযক্কমঞ্ঞূ.

‘‘নিদানলীনত্থপদানমেৰ,

নিদানিট্ঠানমিদং ৰিদিত্ৰা;

ইতো পরং চে ৰিনযত্থযুত্ত-

পদানি ৰীমংসনমেৰ ঞেয্য’’ন্তি.

সারিপুত্তমোগ্গল্লানপব্বজ্জাকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপজ্ঝাযৰত্তকথাৰণ্ণনা

৬৪. বুদ্ধুপজ্ঝাযকানং ইতরেসং এহিভিক্খূনং নিৰাসনপারুপনকপ্পতো নেসং ৰিসুং ৰিসুং সদিসত্তা ‘‘দুন্নিৰত্থা দুপ্পারুতা অনাকপ্পসম্পন্না’’তি ৰুত্তা. ন কেৰলঞ্চ ইত্থম্ভূতা পিণ্ডায চরন্তি, অপিচ মনুস্সানং ভুঞ্জমানানং উপরীতিআদি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি পিপাসাসহনতো, ইতরেসং আকপ্পসম্পত্তিযা পসন্নত্তা চ.

৬৫. কেন কো উপজ্ঝাযো গহেতব্বোতি? ‘‘তদা সো যস্স সন্তিকে পব্বাজিতো, এতরহি যস্স সন্তিকে উপসম্পদাপেক্খো হোতি. উপজ্ঝাযেন চ সাধূতি সম্পটিচ্ছনং সন্ধাযা’’তি কেহিচি লিখিতং. তং তে এৰং জানন্তি ‘‘উপজ্ঝাযেন ‘সাহূ’তিআদিনা সম্পটিচ্ছিতে সদ্ধিৰিহারিকস্স ‘সাধু সুট্ঠু সম্পটিচ্ছামী’তি ৰচনং কেৰলং ভিক্খূহি আচিণ্ণমেৰ, ন কত্থচি দিস্সতি, তস্মা ৰিনাপি তেন উপজ্ঝাযো গহিতোৰ হোতী’’তি. তত্থ সাহূতি সাধূতি ৰুত্তং হোতি. লহূতি লহু, ত্ৰং মম ন ভারিযোসীতি ৰুত্তং হোতি. ওপাযিকন্তি উপাযপটিসংযুত্তং, ইমিনা উপাযেন ত্ৰং মে ইতো পট্ঠায ভারো জাতোসীতি অত্থো. পতিরূপন্তি অনুরূপং তে উপজ্ঝাযগ্গহণন্তি অত্থো.

৬৬. তাদিসমেৰ মুখধোৰনোদকং উতুম্হি একসভাগেতি. ইতো পট্ঠাযাতি ‘‘ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্সা’’তি এত্থ ৰুত্তন-কারতো পট্ঠায. তেন ‘‘নাতিদূরে গন্তব্বং, নাচ্চাসন্নে গন্তব্ব’’ন্তি এত্থ ৰুত্তন-কারেন অনাপত্তীতি দীপেতীতি একে. সচিত্তকা অযং আপত্তি, উদাহু অচিত্তকাতি? অনাদরিযপচ্চযত্তা সচিত্তকা. অনাদরিযপচ্চযতা কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? অনাদরিযপচ্চযেহি সঙ্গহিতন্তি. পাতিমোক্খুদ্দেসে সেখিযানং গণপরিচ্ছেদাকরণঞ্হি খন্ধকপরিযাপন্নাপত্তিযা সঙ্গণ্হনত্থং. ইদং পন লক্খণং চারিত্তেযেৰ ৰেদিতব্বং, ন ৰারিত্তে অকপ্পিযমংসখাদনাদিআপত্তীনং অচিত্তকত্তা. খন্ধকৰারিত্তানং তেহি সঙ্গহো, সেখিযৰারিত্তেযেৰ অচিত্তকেহি সূপোদনৰিঞ্ঞত্তিপচ্চযাদীহীতি আচরিযো. যত্থ যত্থ ন-কারেন পটিসেধো করীযতি, কিং সব্বত্থ দুক্কটাপত্তীতি? আম. যত্থ অট্ঠকথায নযো ন দস্সিতো, তত্থ সব্বত্থ. পরতো হি অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পন কাল়ৰণ্ণকতা ৰা সুধাবদ্ধা ৰা হোতি নিরজমত্তিকা, তথারূপায ভূমিযা ঠপেতুং ৰট্টতী’’তিআদিনা নযেন নযো দস্সিতো.

এত্থাহ – যস্মা পাল়িযংযেৰ ‘‘সচে উপজ্ঝাযস্স অনভিরতি উপ্পন্না হোতি, দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতী’’তি (মহাৰ. ৬৬) ভগৰতো ৰচনৰসেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযো যুত্তোতি দস্সেতুং ‘‘নাতিদূরে নাচ্চাসন্নে’’তি এত্থ কো ভগৰতো ৰচনলেসোতি? ৰুচ্চতে – ‘‘পঠমতরং আগন্ত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেতব্ব’’ন্তিআদীনি ৰদন্তি দেসনিযমনতো. উপজ্ঝাযেন অনুমতংযেৰ পঠমগমনন্তি চে? ন, অসিদ্ধত্তা, সিদ্ধেপি যথাৰুত্তনযসিদ্ধিতো চ. ন হি ৰারিত্তস্স অনুমতি অনাপত্তিকরা হোতি, এৰং সন্তেপি ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. কোট্ঠকন্তি দ্ৰারকোট্ঠকং. ন নিস্সজ্জিতব্বং, ন নিদহিতব্বং ৰা.

উপজ্ঝাযৰত্তকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নসম্মাৰত্তনাদিকথাৰণ্ণনা

৬৮. অধিমত্তং গেহস্সিতপেমং ন হোতীতি এত্থ গেহস্সিতপেমং ন অকুসলমিচ্চেৰ দট্ঠব্বং খীণাসৰানম্পি সাধারণত্তা ইমস্স লক্খণস্স. ন খীণাসৰানং অসম্মাৰত্তনাভাৰতোতি চে? ন, তেসং ন পণামেতব্বং তংসমন্নাগমনসিদ্ধিতো, তস্মা ‘‘মমেস ভারো’’তি মমত্তকরণং তত্থ পেমন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘একো ৰত্তসম্পন্নো…পে… তেসং অনাপত্তী’তি এত্থ ৰিয সচে একো ৰত্তসম্পন্নো ভিক্খু ‘ভন্তে, তুম্হে অপ্পোস্সুক্কা হোথ, অহং তুম্হাকং সদ্ধিৰিহারিকং, অন্তেৰাসিকং ৰা গিলানং ৰা উপট্ঠহিস্সামি, ওৰদিতব্বং ওৰদিস্সামি, ইতি করণীযেসু উস্সুক্কং আপজ্জিস্সামী’তি ৰদতি, তে এৰাসদ্ধিৰিহারিকাদযো ‘ভন্তে, তুম্হেৰ কেৰলং অপ্পোস্সুক্কা হোথা’তি ৰদন্তি, ৰত্তং ৰা ন সাদিযন্তি, ততো পট্ঠায আচরিযুপজ্ঝাযানং অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং.

নসম্মাৰত্তনাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রাধব্রাহ্মণৰত্থুকথাৰণ্ণনা

৭৩. ‘‘পূতিমুত্তন্তি মুত্তং পূতিকাযো ৰিযা’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘পূতিভাৰেন মুত্তং পটিনিস্সট্ঠং ভেসজ্জং পূতিমুত্তভেসজ্জ’’ন্তি লিখিতং. সব্বত্থ ইত্থন্নামোতি একোৰ ন-কারো হোতি.

রাধব্রাহ্মণৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আচরিযৰত্তকথাৰণ্ণনা

৭৬. ‘‘আযস্মতো নিস্সায ৰচ্ছামী’’তি ৰুত্তং. ‘‘আযস্মতো ওৰাদং নিস্সায ৰসামী’’তি পাঠসেসৰসেন ৰেদিতব্বা. নিস্সাযাতি ৰা নিস্সযা, নিস্সযেনাতি ৰুত্তং হোতি. আযস্মতোতি ৰা উপযোগত্থে সামিৰচনং.

আচরিযৰত্তকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিস্সযপটিপ্পস্সদ্ধিকথাৰণ্ণনা

৮৩. দিসং গতোতি তত্থ ধুরনিক্খিত্তৰাসো হুত্ৰা তিরোগামং গতো. যত্থ নিস্সযো লব্ভতি, তত্থ গন্তব্বন্তি এত্থাপি উপজ্ঝাযে ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘কতিপাহেন গমিস্সামী’’তি গমনে চেস উস্সাহো রক্খতি. মা ইধ পটিক্কমীতি মা ইধ গচ্ছ. সভাগা নাম উপজ্ঝাযস্স সিস্সা. তত্থ নিস্সযং গহেত্ৰা. যদি এৰং কো ৰিসেসোতি চে? তেন ইদং ৰুচ্চতি ‘‘অপ্পেৰ নাম খমেয্যা’’তি. ৰসিতুং ৰট্টতীতি উপজ্ঝাযেন পরিচ্চত্তত্তা উপজ্ঝাযসমোধানং নিরত্থকন্তি অত্থো. সচে উপজ্ঝাযো চিরেন অনুগ্গহেতুকামো হোতি, ততো পট্ঠায উপজ্ঝাযোৰ নিস্সযো. উপজ্ঝাযো চে অলজ্জী হোতি, সদ্ধিৰিহারিকেন অনেকক্খত্তুং ৰারেত্ৰা অৰিরমন্তং উপজ্ঝাযং পহায ৰিনাপি নিস্সযপণামনেন অঞ্ঞস্স সন্তিকে নিস্সযং গহেত্ৰা ৰসিতব্বং. উপজ্ঝাযস্স চে লিঙ্গং পরিৰত্ততি, একদিৰসম্পি ন রক্খতি. পক্খপণ্ডকো চে হোতি, নিস্সযজাতিকো চে ‘‘উপজ্ঝাযস্স সুক্কপক্খং আগমেহী’’তি ৰদতি, সযমেৰ ৰা আগমেতি, ৰট্টতি. উপজ্ঝাযো চে উক্খেপনিযকম্মকতো হোতি, নানাসংৰাসকভূমিযং ঠিতত্তা নিস্সযো পটিপ্পস্সম্ভতি. সম্মাৰত্তন্তং পন পস্সিত্ৰা কম্মপটিপ্পস্সদ্ধিং আগমেতুং লভতি. মানত্তাচারী চে হোতি, অব্ভানং আগমেতব্বং. দীঘং চে পরিৰাসং চরতি, অঞ্ঞস্স সন্তিকে নিস্সযো গহেতব্বো, উপজ্ঝাযসমোধানং অপ্পমাণং. পরিৰাসমানত্তচারিনা হি ন নিস্সযো দাতব্বো. যং পন পারিৰাসিকক্খন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘সদ্ধিৰিহারিকানম্পি সাদিযন্তস্স দুক্কটমেৰা’’তিআদি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৭৫), তং যথাৰুত্তমত্থং সাধেতি এৰ. যং পন ৰুত্তং ‘‘সচে সদ্ধাপব্বজিতা কুলপুত্তা ‘তুম্হে, ভন্তে, ৰিনযকম্মমত্তং করোথা’’তি ৰত্ৰা ৰত্তং করোন্তিযেৰ, গামপ্পৰেসনং আপুচ্ছন্তিযেৰ, তং ৰারিতকালতো পট্ঠায অনাপত্তী’’তি. তং ৰত্তসাদিযনপচ্চযা দুক্কটাভাৰমত্তদীপনত্থং, সদ্ধিৰিহারিকানং সাপেক্খতং ৰা সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তস্মা তে চে উপজ্ঝাযেন ৰারিতানুরূপমেৰ পটিপজ্জন্তি, নিস্সযো তেসং পটিপ্পস্সদ্ধোতি সিদ্ধং হোতি.

দ্ৰে লেড্ডুপাতে অতিক্কমিত্ৰা নিৰত্ততীতি ‘‘এত্তাৰতা দিসাপক্কন্তো নাম হোতি, তস্মা অন্তেৰাসিকে অনিক্খিত্তধুরেপি নিস্সযো পটিপ্পস্সম্ভতি. আচরিযুপজ্ঝাযা দ্ৰে লেড্ডুপাতে অনতিক্কম্ম লেড্ডুপাতদ্ৰযব্ভন্তরে তিরোৰিহারেপি পরিক্খিত্তে, অপরিক্খিত্তে ৰা ৰসিতুং ৰট্টতী’’তি লিখিতং. অপরিক্খিত্তেযেৰাতি নো তক্কোতি আচরিযো, এত্থ পন অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপারহট্ঠানতো ৰিমুত্তে অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰসন্তীতি অধিপ্পাযো. ৰিহারোতি চেত্থ ‘‘তাদিসস্স ৰিহারস্স অন্তে ঠিতা একা কুটিকা অধিপ্পেতাতি উপতিস্সত্থেরো’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘সচে উভোপি আচরিযন্তেৰাসিকা কেনচি…পে… নিস্সযো ন পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি ইমিনা সামঞ্ঞতো ৰুত্তেন অট্ঠকথাৰচনেন ধম্মসিরিত্থেরৰাদো সমেতি. অপরিক্খিত্তে ৰাতি দ্ৰিন্নং লেড্ডুপাতানং অন্তো পরিক্খিত্তো ৰা হোতি অপরিক্খিত্তো ৰা. ‘‘বহিসীম’’ন্তি চ ৰুত্তত্তা অন্তোৰিহারসীমাযং দ্ৰে লেড্ডুপাতে অতিক্কমিত্ৰাপি ৰসিতুং ৰট্টতীতি সিদ্ধত্তা পন উপতিস্সত্থেরৰাদো ন সমেতি. একাৰাসে হি পরিক্খিত্তে ৰা অপরিক্খিত্তে ৰা অন্তমসো অন্তোতিযোজনেপি ৰসতো নিস্সযো ন পটিপ্পস্সম্ভতি. সো চ উপচারসীমায পরিচ্ছিন্নো, সা চ উপচারসীমা পরিক্খিত্তস্স ৰিহারস্স পরিক্খেপেন অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপারহট্ঠানেন পরিচ্ছিন্নো একাৰাসো.

উপোসথক্খন্ধকে একাৰাসৰিমতিযং সীমায অনুঞ্ঞাতত্তাতি চে? ন, চীৰরক্খন্ধকট্ঠকথায ৰিচারিতত্তা. যথাহ ‘‘সীমট্ঠকসঙ্ঘো ভাজেত্ৰা গণ্হাতূ’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯). কতরসীমায ভাজেতব্বং? মহাসিৰত্থেরো কিরাহ ‘‘অৰিপ্পৰাসসীমাযা’’তি. ততো নং আহংসু ‘‘অৰিপ্পৰাসসীমা নাম তিযোজনাপি হোতি, এৰং সন্তে তিযোজনে ঠিতা লাভং গণ্হিস্সন্তি, তিযোজনে ঠত্ৰা আগন্তুকৰত্তং পূরেত্ৰা আরামং পৰিসিতব্বং ভৰিস্সতি, গমিকো তিযোজনং গন্ত্ৰা সেনাসনং আপুচ্ছিস্সতি, নিস্সযপটিপ্পন্নস্স তিযোজনাতিক্কমে নিস্সযো পটিপ্পস্সম্ভিস্সতি, পারিৰাসিকেন তিযোজনং অতিক্কমিত্ৰা অরুণং উট্ঠাপেতব্বং ভৰিস্সতি, ভিক্খুনিযা তিযোজনে ঠত্ৰা আরামপ্পৰেসনা আপুচ্ছিতব্বা ভৰিস্সতি, সব্বমেতং উপচারসীমাপরিচ্ছেদৰসেন কাতুং ৰট্টতীতি. তস্মা অন্তোউপচারসীমায লেড্ডুপাতদ্ৰযং অতিক্কমিত্ৰাপি ৰসতো নিস্সযো তিযোজনাতিক্কমে নিস্সযো ন পটিপ্পস্সম্ভতীতি সিদ্ধং. কামঞ্চেত্থ উপচারসীমায তিযোজনপ্পমাণায, অতিরেকায ৰা যথাৰুত্তদোসপ্পসঙ্গো সিযাতি. সা হি আৰাসেসু ৰড্ঢন্তেসু ৰড্ঢতি, পরিহাযন্তেসু পরিহাযতীতি ৰুত্তত্তা, তস্মা তাদিসস্স ৰিহারস্স অন্তে ঠিতা একা কুটি ৰিহারোতি ইধাধিপ্পেতা. সাপি তস্সেৰ ৰিহারস্স কুটিকাৰ হোতীতি কত্ৰা সো আৰাসো হোতি. নানাৰাসো এৰ চে অধিপ্পেতো, ‘‘অন্তে ঠিতা কুটিকা’’তি ন ৰত্তব্বং. দ্ৰিন্নং লেড্ডুপাতানং অব্ভন্তরে পন অপরিক্খিত্তে নানাৰাসে নিস্সযো ন পটিপ্পস্সম্ভতীতি য্ৰাযং ‘‘নো তক্কো’’তি ৰুত্তো, সো তাদিসে নানাৰাসে সেনাসনগ্গাহস্স অপ্পটিপ্পস্সদ্ধিনযেন ৰুত্তো. সেনাসনগ্গাহো হি ‘‘গহণেন গহণং আলযো পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি লক্খণত্তা ইতরত্থ পটিপ্পস্সম্ভতি. তত্রাযং পাল়ি ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা উপনন্দো সক্যপুত্তো একো দ্ৰীসু আৰাসেসু ৰস্সং ৰসি…পে… দেথ, ভিক্খৰে, মোঘপুরিসস্স একাধিপ্পায’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬৪). অট্ঠকথাযঞ্চস্স এৰং ৰুত্তং ‘‘ইদঞ্চ নানালাভেহি নানূপচারেহি একসীমৰিহারেহি কথিতং, নানাসীমৰিহারে পন সেনাসনগ্গাহো পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬৪). অপরিক্খিত্তা নানাৰাসা একূপচারসঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. পরিক্খিত্তঞ্চ একূপচারং অপরিক্খিত্তসঙ্খ্যং গচ্ছতি. এত্তাৰতা লেড্ডুপাতদ্ৰযব্ভন্তরে অপরিক্খিত্তে অঞ্ঞস্মিং ৰিহারে ৰসতো নিস্সযো পন ন পটিপ্পস্সম্ভতি, পরিক্খিত্তে পটিপ্পস্সম্ভতি এৰাতি অযমত্থো সাধিতোতি. এত্থাহ – দ্ৰে লেড্ডুপাতে অতিক্কমিত্ৰাৰ সতোপি নিস্সযো ন পটিপ্পস্সম্ভতি. ৰুত্তঞ্হি নিস্সগ্গিযট্ঠকথাযং ‘‘সচে গচ্ছন্তানংযেৰ অসম্পত্তেসু দহরেসু অরুণং উগ্গচ্ছতি, চীৰরং নিস্সগ্গিযং হোতি, নিস্সযো পন ন পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৯৫)? ৰুচ্চতে – তং উপজ্ঝাযেন সমাগমে সউস্সাহতায ৰুত্তং. ইধ ধুৰৰাসং সন্ধায, তস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰিলোমেন্তি. কেচি পন ‘‘দ্ৰে লেড্ডুপাতং অতিক্কম্মাতি ইদং দেৰসিকং আরোচেত্ৰা ৰসনৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তমেৰাতি মম তক্কো. দেৰসিকং আরোচেত্ৰা ৰত্থব্বন্তি হি নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাযং দিস্সতি, তঞ্চ পন অপকতঞ্ঞূহি আচিণ্ণন্তি ৰেদিতব্বং.

নিস্সযপটিপ্পস্সদ্ধিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপসম্পাদেতব্বপঞ্চককথাৰণ্ণনা

৮৪. ন অসেক্খেন সীলক্খন্ধেনাতিআদি ‘‘অত্তানমেৰ পঠমং, পতিরূপে নিৰেসযে’’তি (ধ. প. ১৫৮) ৰচনৰসেন ৰুত্তং, ন আপত্তিঅঙ্গৰসেন. নীলসমাযোগতো নীলং ৰিয ৰুত্তং ‘‘অসেক্খেন ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেনা’’তি. অধিসীলে সীলৰিপন্নো নাম আপজ্জিত্ৰা অৰুট্ঠিতো.

উপসম্পাদেতব্বপঞ্চককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বৰত্থুকথাৰণ্ণনা

৮৬. যো সো অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বোতি এত্থ দ্ৰে অত্থৰিকপ্পা – তস্স পসূরস্স ভিক্খুভাৰং সন্ধায অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো, সো ভিক্খু তংযেৰ তিত্থাযতনং সঙ্কমীতি অযমেকো অত্থো. এৰং তিত্থিযপক্কন্তকো পুন গিহিৰেসেন আগতো অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো, সো আগতো ন উপসম্পাদেতব্বোতি অযমেকো অত্থো. তং অঞ্ঞতিত্থিযপক্কন্তকং ঠপেত্ৰা ‘‘যো সো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো’’তি এত্থ ন গিহিৰেসধারণোৰ পুব্বসদ্দেন ৰুত্তো, কিন্তু তস্মিং অত্তনো যথাসমাদিন্নতিত্থিযৰেসে ঠিতোপি. দিট্ঠিৰসেন অতিত্থিযভূতত্তা অতিত্থিযপুব্বো, সো পনাগতো ৰিব্ভন্তো আগচ্ছতি, তস্স পরিৰাসদানকিচ্চং নত্থি. কিং ইমস্স অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বস্স ভিক্খুৰেসং গহেত্ৰা সরণগমনেন সামণেরপব্বজ্জা জাতা, ন জাতাতি? কিঞ্চেত্থ যদি জাতা, ‘‘যো সো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞোপি অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদং, তস্স চত্তারো মাসে পরিৰাসো দাতব্বো’’তি (মহাৰ. ৮৬) ৰচনং ৰিরুজ্ঝতি. অথ ন জাতা, পরিৰাসকম্মৰাচায পব্বজ্জায অপরামসনং ৰিরুজ্ঝতীতি. তত্থ মহাৰিহারৰাসিনো ‘‘সামণেরস্সেৰ সতো পরিৰাসো দাতব্বো’’তি ৰদন্তি. ইতরে তথা ন ৰদন্তি. তে হি ‘‘এৰং আরাধকো খো ভিক্খৰে অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো আগতো উপসম্পাদেতব্বো’তি (মহাৰ. ৮৭) সুত্তপদং পরিহরিতব্বং, পুরে চ পচ্ছা চ ‘অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো’তি ৰচনসামঞ্ঞতো ন সামণেরো জাতোতি চে, যদি এৰং অপব্বাজেত্ৰাৰ উপসম্পাদেতব্বোতি আপজ্জতি. ততো চ সব্বপঠমং ৰুত্তসুত্তং ৰিরুজ্ঝতি. ‘তিত্থাযতনং সঙ্কন্তো’তি পাঠোপি ন সুন্দরং. পাণাতিপাতাদীসু অঞ্ঞতরং সচে ভিন্দতি, চত্তারো মাসে পরিপুণ্ণেপি পুন পরিপূরেতব্বং ৰিয দিস্সতি. ৰুত্তম্পি তস্স সংৰরং ভিক্খুকরণত্থায অনুঞ্ঞাতত্তা সীলে ৰত্তব্বং নত্থী’’তি ৰদন্তি, ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. সরণানি সচে ভিজ্জন্তি সামণেরস্সেৰ.

অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.