৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪৫-৬. সব্বমেতং পদসো ধম্মো নামাতি এত্থ ধম্মো নাম বুদ্ধভাসিতোতি এৰং সম্বন্ধো. অক্খরসমূহোতি অসমত্তপদে. পচ্চেকবুদ্ধভাসিতং বুদ্ধভাসিতে এৰ. অনুপাসকগহট্ঠেহি ভাসিতো ইসিভাসিতাদিসঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং. কত্থচি পোত্থকে ‘‘দেৰতাভাসিতো’’তি পদং নত্থি, যত্থ অত্থি, সা পাল়ি. গাথাবন্ধেপি চ এস নযোতি একমেৰ অক্খরং ৰত্ৰা ঠানং লব্ভতি এৰ. ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিসুত্তং ভণাপিযমানো একারং ৰত্ৰা তিট্ঠতি চে, অন্ৰক্খরেন পাচিত্তিযং, অপরিপুণ্ণপদং ৰত্ৰা ঠিতে অনুব্যঞ্জনেন. পদেসু একং পঠমপদং ৰিরুজ্ঝতি চে, অনুপদেন পাচিত্তিযং. অট্ঠকথানিস্সিতোতি অট্ঠকথানিস্সিতৰসেন ঠিতো. পুব্বে পকতিভাসায ৰুত্তং অট্ঠকথং সন্ধায. পাল়িনিস্সিতোতি পাল়িযং এৰাগতো. মগ্গকথাদীনিপি পকরণানি.
৪৮. উপচারন্তি দ্ৰাদসহত্থং. ‘‘ওপাতেতীতি একতো ভণতি সমাগচ্ছতী’’তি লিখিতং. কিঞ্চাপি অপলালদমনম্পি সীলুপদেসোপি ভগৰতো কালে উপ্পন্নো, অথ খো তেসু যং যং বুদ্ধৰচনতো আহরিত্ৰা ৰুত্তং, তং তদেৰ আপত্তিৰত্থু হোতীতি ৰিঞ্ঞাপনত্থং মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ৰদন্তী’’তি ৰচনেহি সিথিলং কতং. বুদ্ধৰচনতো আহরিত্ৰা ৰুত্তস্স বহুলতায তব্বহুলনযেন তেসু আপত্তি ৰুত্তা, তস্মা মহাপচ্চরিযং তস্সাধিপ্পাযো পকাসিতোতি অত্থো. ‘‘সব্বেসমেৰ ৰচনন্তি অপরে’’তি ৰুত্তং. সচে আচরিযো ঠিতো নিসিন্নানং পাঠং দেতি, ‘‘ন ঠিতো নিসিন্নস্স ধম্মং দেসেস্সামী’’তি ৰুত্তাপত্তিং নাপজ্জতীতি একে. তেসম্পি পাঠদানং ধম্মদেসনতো ন অঞ্ঞন্তি তং ন যুত্তং, ছত্তপাণিকাদীনং পাঠদানেন অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, আপত্তিভাৰো চ সিদ্ধো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘উভো অত্থং ন জানন্তি, উভো ধম্মং ন পস্সরে;
যো চাযং মন্তং ৰাচেতি, যো চাধম্মেনধীযতী’’তি. (পাচি. ৬৪৭);
এত্থ অধীযতীতি অত্থো, তস্মা পাঠদানম্পি ধম্মদেসনাৰ. সেখিযট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৩৪) ‘‘ধম্মপরিচ্ছেদো পনেত্থ পদসোধম্মে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং, তস্মা অযমেৰ ধম্মো সব্বত্থ ধম্মপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু ৰেদিতব্বো. যদি এৰং সঙ্খারভাসাদিৰসেন চিত্তধম্মং দেসেন্তস্স সেখিযৰসেন অনাপত্তি সিযা, ততো ছপকজাতকৰিরোধো. তত্থ মন্তানং বাহিরগন্থত্তাতি চে? ন, তদধিপ্পাযাজাননতো. অযঞ্হি তত্থ অধিপ্পাযো ‘‘বাহিরকগন্থসঙ্খাতম্পি মন্তং উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স ৰাচেতুং মে ভিক্খৰে অমনাপং, পগেৰ ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. ‘‘তদাপি মে, ভিক্খৰে, অমনাপং নীচে আসনে নিসীদিত্ৰা উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স মন্তং ৰাচেতুং, কিমঙ্গং পন এতরহি…পে… ধম্মং দেসেতু’’ন্তি (পাচি. ৬৪৭) হি অযং পাল়ি যথাৰুত্তমেৰ অধিপ্পাযং দীপেতি, ন অঞ্ঞং. তেনেৰ ‘‘মন্তং ৰাচেতুং ধম্মং দেসেতু’’ন্তি ৰচনভেদো কতো. অঞ্ঞথা উভযত্থ ‘‘ধম্মং দেসেতু’’মিচ্চেৰ ৰত্তব্বন্তি.
মযা সদ্ধিং মা ৰদাতিআদিম্হি পন অনুগণ্ঠিপদে এৰং ৰুত্তো ‘‘সচে ভিক্খু সামণেরেন সদ্ধিং ৰত্তুকামো, তথা সামণেরোপি ভিক্খুনা সদ্ধিং ৰত্তুকামো সহসা ওপাতেতি, ‘যেভুয্যেন পগুণং গন্থং ভণন্তং ওপাতেতী’’তিআদীসু ৰিয অনাপত্তি, ন হি এত্তাৰতা ভিক্খু সামণেরস্স উদ্দিসতি নাম হোতি. যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, তস্মাপি যুত্তমেৰেতং. সচে তত্থ ৰিচারেত্ৰা পটিক্খিত্তং সিযা আপত্তি, কিরিযাকিরিযঞ্চ নাপজ্জতি. কস্মা? যস্মা চিত্তেন একতো ৰত্তুকামো, অথ খো নং ‘একতো মা ৰদা’তি পটিক্খিপিত্ৰাপি একতো ৰদন্তো আপজ্জতি. অৰত্তুকামস্স সহসা ৰিরজ্ঝিত্ৰা একতো ৰদন্তস্স অনাপত্তি, তেন ৰুত্তং ‘মযা সদ্ধিং মা ৰদাতি ৰুত্তো যদি ৰদতি, অনাপত্তী’তি. তথাপি আচরিযানং মতিমনুৰত্তন্তেন এৰরূপেসু ঠানেসু যথাৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিতব্বং. কস্মা? যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, নত্থিভাৰতোযেৰ আপত্তি. সচে তত্থ অনাপত্তিঅৰচনং ন সম্ভৰতি অযমট্ঠানত্তা’’তি.
তত্রাযং ৰিচারণা – ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তো যদি ৰদতি, ভিক্খুনো অনাপত্তীতি যুত্তমেতং ভিক্খুনো ৰত্তুকামতাযাভাৰতো, ভাৰেপি সজ্ঝাযকরণাদীসু তীসু অনাপত্তিতো চ. অথ সামণেরেন ব্যত্ততায ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তো ভিক্খু অব্যত্ততায ৰদতি, আপত্তি এৰ ৰত্তুকামতাসব্ভাৰতো. সহসা চে ৰদতি, অনাপত্তি তদভাৰতো. সচে ভিক্খু এৰং ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰত্ৰা তেন সদ্ধিং সযং ৰদতি, আপত্তি এৰ. ন হি এতং সিক্খাপদং কিরিযাকিরিযং. যদি এতং সিক্খাপদং কিরিযাকিরিযং ভৰেয্য, যুত্তং. তত্থ অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চরিযং ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তং সিযা. ন হি সামণেরস্স কিরিযা ইধ পমাণন্তি, ইমস্মিং পন অধিপ্পাযে ৰুত্তে অতিযুত্তংৰাতি অত্থো. অক্খরত্থো ব্যঞ্জনত্থো. কিঞ্চাপি ‘‘যঞ্চ পদং যঞ্চ অনুপদং যঞ্চ অন্ৰক্খরং যঞ্চ অনুব্যঞ্জনং, সব্বমেতং পদসোধম্মো নামা’’তি ৰুত্তং, তথাপি ‘‘পদেন ৰাচেতি, পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্স, অক্খরায ৰাচেতি, অক্খরক্খরায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইদমেৰ দ্ৰযং যোজিতং, তং কস্মাতি চে? পদেন অনুপদঅনুব্যঞ্জনানং সঙ্গহিতত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অনুব্যঞ্জনন্তি পুরিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জন’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫), তস্মা অনুপদেকদেসমত্তমেৰ অনুব্যঞ্জনন্তি সিদ্ধং. ‘‘অক্খরানুব্যঞ্জনসমূহো পদ’’ন্তি চ ৰুত্তত্তা পদমত্তমেৰ ৰত্তব্বং তেন অনুপদাদিত্তযগ্গহণতোতি চে? ন ৰত্তব্বং ৰচনৰিসেসতো. পদেন ৰাচেন্তো হি পদে ৰা অনুপদে ৰা অনুব্যঞ্জনে ৰা আপত্তিং আপজ্জতি. ন অক্খরেন. অক্খরেন ৰাচেন্তো পন পদাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং আপজ্জতি. ন হি ‘‘ৰরো ৰরঞ্ঞূ ৰরদো ৰরাহরো’’তিআদিম্হি পঠমং ৰ-কারং ৰাচেন্তো দুতিযাদিৰ-কারে ওপাতেতি, পঠমং রো-কারং ৰাচেন্তো দুতিযরো-কারে ওপাতেতি, পঠমং র-কারং ৰাচেন্তো দুতিযর-কারে ওপাতেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি সম্ভৰতি. অনুব্যঞ্জনানুলোমতো সম্ভৰতি এৰাতি চে? ন, ‘‘পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৰিরুদ্ধত্তা. ইদঞ্হি ৰচনং একস্মিং পদে একা আপত্তীতি দীপেতি. ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো রূতি ওপাতেতী’’তি ৰচনতো সকলং পাদং ৰাচেন্তস্স পঠমঅক্খরমত্তে একতো ৰুত্তে আপত্তীতি সিদ্ধন্তি চে? ন, ‘‘অক্খরক্খরায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৰিরুদ্ধত্তা, তস্মা রূতি ওপাতেতীতি ৰত্তুং অসম্ভৰতো রূ-কারস্স যথাৰুত্তধম্মপরিযাপন্নভাৰসিদ্ধিতো তং অৰত্ৰা কেৰলং অক্খরায ৰাচেন্তস্স যথাৰুত্তধম্মপরিযাপন্নঅক্খরভাৰদস্সনত্থং ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো’’তি ৰুত্তং, ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰা অনুব্যঞ্জনে ৰেদনাৰচনং ৰিযাতি ৰেদিতব্বং.
পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.