১. মুসাৰাদৰগ্গো
১. মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা
১. ৰাদক্খিত্তোতি এত্থ অৰিসেসেন ৰাদজপ্পৰিতণ্ডসঙ্খাতো তিৰিধোপি কথামগ্গো ‘‘ৰাদো’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তেসু ‘‘তিত্থিযেহি সদ্ধি’’ন্তি ৰচনতো ঠপেত্ৰা ৰাদং ‘‘সেসা’’তি ৰদন্তি. ছলজাতিনিগ্গহট্ঠানকুসলতায কদাচি কত্থচি অৰজানিত্ৰা পটিজানাতি, তথা পুব্বে কিঞ্চি ৰচনং পটিজানিত্ৰা পচ্ছা অৰজানাতি. এৰং ৰা অঞ্ঞথা ৰা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি. এৰং পৰত্তো সম্পজানমুসা ভাসং পটিস্সুণিত্ৰা অসচ্চাযন্তো সঙ্কেতং কত্ৰা ৰিসংৰাদেন্তো এৰং সো ৰাদক্খিত্তো সমানো পাচিত্তিযৰত্থুঞ্চ পরিপূরেন্তো ৰিচরতীতি এৰমধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. অত্তনো ৰাদেতি এত্থ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৭; নেত্তি. ৫; মহানি. ২৭) পঠমমারদ্ধে অত্তনো ৰাদে. ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) নো সমযো. ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৰুত্তে নিব্বানম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪; ম. নি. ২.২১৫) ৰুত্তত্তা পন তং ন দুক্খং. নো ঠানমেতং ৰিজ্জতি. অযং পরৰাদী ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি সুত্তং দস্সেত্ৰা সিদ্ধন্তং সম্ভমেত্ৰা ‘‘ৰিরোধি ৰিরুদ্ধো’’তি ৰুত্তং দোসং আরোপেস্সতীতি তস্মিং পঠমৰাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো আরোপিতে ৰা দোসে অনারোপিতে ৰা ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি তং অৰজানিত্ৰা ‘‘নিব্বানন্ত্ৰেৰ সস্সত’’ন্তি, ‘‘অনত্তা ইতি নিচ্ছযা’’তি চ সুত্তং দিস্ৰা তস্স পঠমৰাদস্স নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘মমেৰ অযং ৰাদো’’তি তমেৰ পচ্ছা পটিজানাতি. এৰং তত্থ যথাৰুত্তমানিসংসং সল্লক্খেন্তো তং পটিজানিত্ৰা যদি অনত্তা সব্বে ধম্মা, ধম্মা এৰ ন তে ভৰন্তি. সভাৰং ধারেন্তীতি হি ‘‘ধম্মা’’তি ৰুচ্চন্তি.
অযঞ্চ অত্ত-সদ্দো সভাৰৰাচীতি এৰং আরোপিতে ৰা দোসে অনারোপিতে ৰা দোসোতি সল্লক্খেত্ৰা ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি তমেৰ পঠমৰাদং পচ্ছা অৰজানাতি. অথ সো পরৰাদী সপক্খং পটিসেধে পটিজাননত্তাপনযনং. পটিজানাতি পত্যাস্স ইতি ৰচনতো ‘‘পটিঞ্ঞা অঞ্ঞা সো নাম তে নিগ্গহো’’তি ৰুত্তো. সভাৰাতিরিত্তং অত্থং পটিসেধাধিপ্পাযতো সভাৰতো অতিরিত্তং বালপরিকপ্পিতমত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি মে পটিঞ্ঞাতকথা, সা চ তদৰত্থাযেৰাতি ন মে তং পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং অত্থি, ‘‘নাযং মম ৰাদো’’তি অৰজাননং পন সভাৰসঙ্খাতং অত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি ন ৰদামীতি অধিপ্পাযেন কতন্তি ইমিনা অঞ্ঞেন কারণেন তং পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কারণং পটিচ্ছাদেতি. ‘‘অনত্তা সব্বেৰ ধম্মা’’তি ন ৰত্তব্বং ‘‘অত্ত-সদ্দস্স সভাৰৰাচিত্তা’’তি ইদং কারণং পটিচ্চ তেন পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কতং. তমঞ্ঞকারণং পচ্ছা দস্সিতেন অঞ্ঞেন কারণেন পটিচ্ছাদেতীতি অধিপ্পাযো.
যস্মা ন কেৰলং যথাদস্সিতনযেন সো অত্থমেৰ অৰজানাতি, পটিজানাতি চ, কিন্তু ৰচনম্পি, তস্মা অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১) ‘‘জানিতব্বতো’’তি পঠমং কারণং ৰত্ৰা পরৰাদিনা ‘‘যদি জানিতব্বতো অনিচ্চং, নিব্বানং তে অনিচ্চং সিযা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন মযা ‘জানিতব্বতো’তি কারণং ৰুত্তং, ‘জাতিধম্মতো’তি মযা ৰুত্তং, তং তযা বধিরতায অঞ্ঞেন সল্লক্খিতন্তিআদীনি ৰদতীতি অধিপ্পাযো. ‘জানিতব্বতো’তি ৰত্ৰা পুন ‘জাতিধম্মতো’তিআদীনি ৰদতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অৰজানিত্ৰা পুন পটিজানন্তো তং অৰজাননং ইমিনা পটিচ্ছাদেতি নামা’’তি লিখিতং.
২. জানিত্ৰা জানন্তস্স চাতি জানিত্ৰা ৰা জানন্তস্স ৰাতি অত্থদ্ৰযং দীপেতীতি.
৩. অপিচ মিচ্ছাৰাচাপরিযাপন্নাতি চতুব্বিধমিচ্ছাৰাচাপরিযাপন্না. সীহল়াদিনামভেদগতাতি কেচি, তস্মা এৰং ৰদতো ৰচনং, তংসমুট্ঠাপিকা চেতনাতি উভযং ৰুত্তন্তি মাতিকাযং উভিন্নং সঙ্গহিতত্তা. ৰিভঙ্গে তং ৰচনং যস্মা ৰিনা ৰিঞ্ঞত্তিযা নত্থি, তস্মা ‘‘ৰাচসিকা ৰিঞ্ঞত্তী’’তি ৰিঞ্ঞত্তি চ দস্সিতা. ‘‘এৰং ৰদতো ৰচন’’ন্তি লোকৰোহারেন ৰত্ৰা পরমত্থতো দস্সেন্তো ‘‘তংসমুট্ঠাপিকা ৰা চেতনাতি ৰুত্ত’’ন্তি চ ৰদতি. ওল়ারিকেনেৰাতি চেতনাসমুট্ঠানৰাচানং সুখুমত্তা ৰিসযৰসেনেৰ কতাতি.
৯. দিট্ঠস্স হোতীতি দিট্ঠো অস্স, অনেন ৰা উপচারজ্ঝানৰসেন ন মযা অব্যাৰটো মতো, ‘‘ন মযা পৰন্তো পটো দিট্ঠো’’তিআদিং ভণন্তস্স চ পরমত্থসুঞ্ঞতং উপাদায এৰ ‘‘ইত্থিং ন পস্সামি, ন চ পুরিস’’ন্তি ভণন্তস্স চ ন মুসাৰাদো.
১১. আপত্তিং আপজ্জতিযেৰাতি এত্থ ‘‘দুব্ভাসিতাপত্তী’’তি ৰদন্তি. কস্মা? ‘‘কেল়িং কুরুমানো’’তি ৰুত্তত্তা. ‘‘ৰাচা গিরা…পে… ৰাচসিকা ৰিঞ্ঞত্তী’’তি উজুকং সন্ধায, কাযো ন উজুকো.
মুসাৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৩. ‘‘পুন অরে পত্তেতি পুন তং ঠানং পরিৰট্টেত্ৰা আগতে অঞ্ঞস্মিং অরে’’তি লিখিতং. পতিট্ঠিতারপ্পদেসন্তি ভূমিং. পুন অরেতি পুন তস্মিংযেৰ অরে ভূমিং পত্তেতি অত্থোতি কেচি, তং ন সুন্দরং ৰিয. জাপিতোতি পরাজিতো, ‘‘পরাজিতো’’তি ৰা পাঠো. পাপেসীতি অভিভৰসি. মনাপং ভাসমানস্স ব্রাহ্মণস্স গরুং ভারং. উদব্বহীতি আকড্ঢীতি অত্থো, অনাদরত্থে ৰা সামিৰচনং. ধনঞ্চ নং অলাভেসীতি যথা সো ধনং অলভি, তথা অকাসীতি অধিপ্পাযো.
১৫. পুব্বেতি নিদানে. অৰকণ্ণকন্তি ছিন্নকণ্ণকনামং. জৰকণ্ণকন্তি ৰঙ্ককণ্ণকনামং. ধনিট্ঠকং ধনৰড্ঢকনামং, সিরিৰড্ঢকনামং কুলৰড্ঢকস্সেৰ নামং. তচ্ছককম্মন্তি খণনকম্মকারা কোট্ঠকা, পাসাণকম্মকারাতি কেচি. ‘‘মুদ্দাতি পব্বগণনা. গণনাতি মহাগণনা’’তি পোরাণগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘মধুমেহং ওমেহ’’ন্তি লিখিতং. থূলকাযস্স মংসূপচযোতি একে. যভ মেথুনে. ৰীতরাগতাদীহি অক্কোসন্তোপি কিলেসেহেৰ কির অক্কোসতি নাম, তথা ‘‘সোতাপন্নো’’তি অক্কোসন্তো আপত্তিযা অক্কোসতি নামাতি একে. লিঙ্গাযত্তত্তা অচ্চোদাতাদিপি লিঙ্গমেৰ জাতং.
১৬. সব্বত্থ ৰদেতীতি উদ্দেসো. ভণতীতি ৰিত্থারো. ৰদেতীতি ৰা ইমিনা পরৰিঞ্ঞাপনং দীপেতি.
২৬. অঞ্ঞাপদেসৰারেসু পন ‘‘এৰং ৰদেতী’’তি ৰুত্তং. কস্মা? পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনত্থং. পুব্বেপি ‘‘হীনেন হীনং, হীনেন উক্কট্ঠং, উক্কট্ঠেন হীনং, উক্কট্ঠেন উক্কট্ঠ’’ন্তি জাত্যাদীসু একেকস্মিং চতুধা চতুধা দস্সিতউদ্দেসক্কমস্স নিদস্সনং ‘‘এৰ’’ন্তি ইমিনা করোতি. ‘‘হীনেন হীনং ৰদেতী’’তি ৰুত্তট্ঠানেযেৰ হি ‘‘এৰং ৰদেতী’’তি ৰুত্তে সো আকারো নিদস্সিতো হোতীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা অঞ্ঞাপদেসেন সো আকারো ন সম্ভৰতীতি আপজ্জতি. ন সম্ভৰতি এৰাতি চে? ন, ৰিসেসকারণাভাৰা, তত্থ অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, অনিযমনিদ্দেসেন অনিযমত্থসম্ভৰতো চ. ‘‘সন্তি ইধেকচ্চে চণ্ডালা’’তিআদিনা হি অনিযমনিদ্দেসেন চণ্ডালং ৰা অচণ্ডালং ৰা সন্ধায ভণন্তস্স আপত্তীতি অনিযমত্থো সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং এত্তকমেৰ ৰত্তব্বং তাৰতা পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনসিদ্ধিতোতি? ন, ‘‘ৰদেতী’’তি ইমিনা অযোজিতে ‘‘এৰ’’ন্তি পদে ইমং নাম আকারং দস্সেতীতি অনৰবোধতো. অঞ্ঞাপদেসনযেপি পরৰিঞ্ঞাপনেযেৰ দুক্কটপাচিত্তিযং ৰিযাতি নিযমনপযোজনং ৰা ‘‘ৰদেতী’’তি পদন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা অত্তনো সমীপে ঠত্ৰা অঞ্ঞং ভিক্খুং আণাপেন্তো হীনেন হীনং ৰদেতি ভণতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. সচে সযং হীনো হীনেন হীনং চণ্ডালং…পে… পুক্কুসং ‘‘পুক্কুসো’’তি ভণতি আপত্তি ৰাচায ৰাচায পাচিত্তিযস্স, এস নযো অঞ্ঞাপদেসৰারেসুপীতি যোজনা ৰেদিতব্বা. অযমত্থো দুট্ঠদোসেসু পরিযেসিতব্বো. অঞ্ঞথা ‘‘ৰদেতি ভণতী’’তি এতেসং অঞ্ঞতরং উভযত্থ অনঞ্ঞাপদেসৰারঅঞ্ঞাপদেসৰারেসু, ৰিসেসেন ৰা অঞ্ঞাপদেসৰারেসু নিরত্থকং আপজ্জতি ৰিনাযেৰ তেন ৰচনসিলিট্ঠতাসম্ভৰতো. অত্ততো পাল়িযং অৰুত্তত্তা পনেত্থ ‘‘সাণত্তিক’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাযং পদসন্ধি ৰদেতীতি ৰদ ইতীতি. অসম্মুখা ৰদন্তস্স দুক্কটং ‘‘সম্মুখা পন সত্তহিপি আপত্তিক্খন্ধেহি ৰদন্তস্স দুক্কট’’ন্তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা. দৰকম্যতা নাম কেল়ি, তং দস্সেতুং ‘‘হসাধিপ্পাযতা’’তি ৰুত্তং. ‘‘অসম্মুখাপি দৰকম্যতায ৰদন্তস্স দুব্ভাসিতমেৰা’’তি আচরিযা ৰদন্তি. পাপগরহিতায কুজ্ঝিত্ৰাপি ৰদন্তস্স দুক্কটং, অসম্মুখা অনাপত্তীতি.
ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা
৩৬-৭. ‘‘ইমস্স সুত্ৰা অমুস্সা’’তি পাঠো. ‘‘ইমেসং সুত্ৰা’’তি ন সুন্দরং. ভেদাযপীতি ভেদায. তিণ্ণম্পি ভিক্খুভাৰতোযেৰ নিপজ্জনতো ‘‘ভিক্খূনং পেসুঞ্ঞে’’তি বহুৰচনং কতং.
৩৮-৯. ‘‘ইত্থন্নামো আযস্মা চণ্ডালো…পে… পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৰত্ৰা পেসুঞ্ঞং উপসংহরতীতি যোজনা. অঞ্ঞথা ‘‘পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৰত্তব্বতা আপজ্জতি. এত্থ অনুপসম্পন্নৰারো লব্ভমানোপি ন উদ্ধটো ওমসৰাদে দস্সিতনযত্তা, সঙ্খেপতো অন্তে দস্সেতুকামতায ৰা. তথা হি অন্তে তীণি দুক্কটানি দস্সিতানি. তানি পন দস্সেন্তো ভগৰা যস্মা ‘‘উপসম্পন্নস্স সুত্ৰা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহরতী’’তি ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং পদানং অঞ্ঞতরৰিপল্লাসৰসেন ৰা উভযৰিপল্লাসৰসেন ৰা পাচিত্তিযন্তি কত্ৰা দ্ৰেপি তানি একতো ৰুত্তানীতি দস্সেতুকামো, তস্মা সব্বপঠমংযেৰ ‘‘উপসম্পন্নো উপসম্পন্নস্স সুত্ৰা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি আহ. ‘‘দ্ৰীসু পনেতেসু যস্মা পারাজিকং অজ্ঝাপন্নোপি উপসম্পন্নো তাদিসংযেৰ উপসম্পন্নং খুংসেতুকামো ওমসতি, তাদিসস্স সুত্ৰা তাদিসস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহরতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স, তস্মা ‘উপসম্পন্নো’তি ইদং আদিপদং সব্বত্থ ৰুত্ত’’ন্তি কেচি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং, অনৰসেসআপত্তিং আপন্নস্স পুন আপত্তিযা অসম্ভৰতো, তস্মা কেৰলং মাতিকাযং ভিক্খুপদাভাৰতোযেৰ ‘‘ভণতি উপসংহরতী’’তি পদানং কারকনিদ্দেসাভাৰে অসম্ভৰতো এৰ তং আদিপদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইদং পাল়িলেসাভাৰতো অনাণত্তিকমেৰ. ‘‘ন পিযকম্যস্স, ন ভেদাধিপ্পাযস্সা’’তি উপসংহরণাপেক্খং সামিৰচনং তুণ্হীভূতস্স ৰচনপ্পযোজনাভাৰতো, তেন ৰুত্তং ‘‘পাপগরহিতায ভণন্তস্স অনাপত্তী’’তি.
পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা
৪৫-৬. সব্বমেতং পদসো ধম্মো নামাতি এত্থ ধম্মো নাম বুদ্ধভাসিতোতি এৰং সম্বন্ধো. অক্খরসমূহোতি অসমত্তপদে. পচ্চেকবুদ্ধভাসিতং বুদ্ধভাসিতে এৰ. অনুপাসকগহট্ঠেহি ভাসিতো ইসিভাসিতাদিসঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং. কত্থচি পোত্থকে ‘‘দেৰতাভাসিতো’’তি পদং নত্থি, যত্থ অত্থি, সা পাল়ি. গাথাবন্ধেপি চ এস নযোতি একমেৰ অক্খরং ৰত্ৰা ঠানং লব্ভতি এৰ. ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিসুত্তং ভণাপিযমানো একারং ৰত্ৰা তিট্ঠতি চে, অন্ৰক্খরেন পাচিত্তিযং, অপরিপুণ্ণপদং ৰত্ৰা ঠিতে অনুব্যঞ্জনেন. পদেসু একং পঠমপদং ৰিরুজ্ঝতি চে, অনুপদেন পাচিত্তিযং. অট্ঠকথানিস্সিতোতি অট্ঠকথানিস্সিতৰসেন ঠিতো. পুব্বে পকতিভাসায ৰুত্তং অট্ঠকথং সন্ধায. পাল়িনিস্সিতোতি পাল়িযং এৰাগতো. মগ্গকথাদীনিপি পকরণানি.
৪৮. উপচারন্তি দ্ৰাদসহত্থং. ‘‘ওপাতেতীতি একতো ভণতি সমাগচ্ছতী’’তি লিখিতং. কিঞ্চাপি অপলালদমনম্পি সীলুপদেসোপি ভগৰতো কালে উপ্পন্নো, অথ খো তেসু যং যং বুদ্ধৰচনতো আহরিত্ৰা ৰুত্তং, তং তদেৰ আপত্তিৰত্থু হোতীতি ৰিঞ্ঞাপনত্থং মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ৰদন্তী’’তি ৰচনেহি সিথিলং কতং. বুদ্ধৰচনতো আহরিত্ৰা ৰুত্তস্স বহুলতায তব্বহুলনযেন তেসু আপত্তি ৰুত্তা, তস্মা মহাপচ্চরিযং তস্সাধিপ্পাযো পকাসিতোতি অত্থো. ‘‘সব্বেসমেৰ ৰচনন্তি অপরে’’তি ৰুত্তং. সচে আচরিযো ঠিতো নিসিন্নানং পাঠং দেতি, ‘‘ন ঠিতো নিসিন্নস্স ধম্মং দেসেস্সামী’’তি ৰুত্তাপত্তিং নাপজ্জতীতি একে. তেসম্পি পাঠদানং ধম্মদেসনতো ন অঞ্ঞন্তি তং ন যুত্তং, ছত্তপাণিকাদীনং পাঠদানেন অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, আপত্তিভাৰো চ সিদ্ধো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘উভো অত্থং ন জানন্তি, উভো ধম্মং ন পস্সরে;
যো চাযং মন্তং ৰাচেতি, যো চাধম্মেনধীযতী’’তি. (পাচি. ৬৪৭);
এত্থ অধীযতীতি অত্থো, তস্মা পাঠদানম্পি ধম্মদেসনাৰ. সেখিযট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৩৪) ‘‘ধম্মপরিচ্ছেদো পনেত্থ পদসোধম্মে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং, তস্মা অযমেৰ ধম্মো সব্বত্থ ধম্মপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু ৰেদিতব্বো. যদি এৰং সঙ্খারভাসাদিৰসেন চিত্তধম্মং দেসেন্তস্স সেখিযৰসেন অনাপত্তি সিযা, ততো ছপকজাতকৰিরোধো. তত্থ মন্তানং বাহিরগন্থত্তাতি চে? ন, তদধিপ্পাযাজাননতো. অযঞ্হি তত্থ অধিপ্পাযো ‘‘বাহিরকগন্থসঙ্খাতম্পি মন্তং উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স ৰাচেতুং মে ভিক্খৰে অমনাপং, পগেৰ ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. ‘‘তদাপি মে, ভিক্খৰে, অমনাপং নীচে আসনে নিসীদিত্ৰা উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স মন্তং ৰাচেতুং, কিমঙ্গং পন এতরহি…পে… ধম্মং দেসেতু’’ন্তি (পাচি. ৬৪৭) হি অযং পাল়ি যথাৰুত্তমেৰ অধিপ্পাযং দীপেতি, ন অঞ্ঞং. তেনেৰ ‘‘মন্তং ৰাচেতুং ধম্মং দেসেতু’’ন্তি ৰচনভেদো কতো. অঞ্ঞথা উভযত্থ ‘‘ধম্মং দেসেতু’’মিচ্চেৰ ৰত্তব্বন্তি.
মযা সদ্ধিং মা ৰদাতিআদিম্হি পন অনুগণ্ঠিপদে এৰং ৰুত্তো ‘‘সচে ভিক্খু সামণেরেন সদ্ধিং ৰত্তুকামো, তথা সামণেরোপি ভিক্খুনা সদ্ধিং ৰত্তুকামো সহসা ওপাতেতি, ‘যেভুয্যেন পগুণং গন্থং ভণন্তং ওপাতেতী’’তিআদীসু ৰিয অনাপত্তি, ন হি এত্তাৰতা ভিক্খু সামণেরস্স উদ্দিসতি নাম হোতি. যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, তস্মাপি যুত্তমেৰেতং. সচে তত্থ ৰিচারেত্ৰা পটিক্খিত্তং সিযা আপত্তি, কিরিযাকিরিযঞ্চ নাপজ্জতি. কস্মা? যস্মা চিত্তেন একতো ৰত্তুকামো, অথ খো নং ‘একতো মা ৰদা’তি পটিক্খিপিত্ৰাপি একতো ৰদন্তো আপজ্জতি. অৰত্তুকামস্স সহসা ৰিরজ্ঝিত্ৰা একতো ৰদন্তস্স অনাপত্তি, তেন ৰুত্তং ‘মযা সদ্ধিং মা ৰদাতি ৰুত্তো যদি ৰদতি, অনাপত্তী’তি. তথাপি আচরিযানং মতিমনুৰত্তন্তেন এৰরূপেসু ঠানেসু যথাৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিতব্বং. কস্মা? যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, নত্থিভাৰতোযেৰ আপত্তি. সচে তত্থ অনাপত্তিঅৰচনং ন সম্ভৰতি অযমট্ঠানত্তা’’তি.
তত্রাযং ৰিচারণা – ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তো যদি ৰদতি, ভিক্খুনো অনাপত্তীতি যুত্তমেতং ভিক্খুনো ৰত্তুকামতাযাভাৰতো, ভাৰেপি সজ্ঝাযকরণাদীসু তীসু অনাপত্তিতো চ. অথ সামণেরেন ব্যত্ততায ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তো ভিক্খু অব্যত্ততায ৰদতি, আপত্তি এৰ ৰত্তুকামতাসব্ভাৰতো. সহসা চে ৰদতি, অনাপত্তি তদভাৰতো. সচে ভিক্খু এৰং ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰত্ৰা তেন সদ্ধিং সযং ৰদতি, আপত্তি এৰ. ন হি এতং সিক্খাপদং কিরিযাকিরিযং. যদি এতং সিক্খাপদং কিরিযাকিরিযং ভৰেয্য, যুত্তং. তত্থ অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চরিযং ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৰদা’’তি ৰুত্তং সিযা. ন হি সামণেরস্স কিরিযা ইধ পমাণন্তি, ইমস্মিং পন অধিপ্পাযে ৰুত্তে অতিযুত্তংৰাতি অত্থো. অক্খরত্থো ব্যঞ্জনত্থো. কিঞ্চাপি ‘‘যঞ্চ পদং যঞ্চ অনুপদং যঞ্চ অন্ৰক্খরং যঞ্চ অনুব্যঞ্জনং, সব্বমেতং পদসোধম্মো নামা’’তি ৰুত্তং, তথাপি ‘‘পদেন ৰাচেতি, পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্স, অক্খরায ৰাচেতি, অক্খরক্খরায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইদমেৰ দ্ৰযং যোজিতং, তং কস্মাতি চে? পদেন অনুপদঅনুব্যঞ্জনানং সঙ্গহিতত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অনুব্যঞ্জনন্তি পুরিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জন’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫), তস্মা অনুপদেকদেসমত্তমেৰ অনুব্যঞ্জনন্তি সিদ্ধং. ‘‘অক্খরানুব্যঞ্জনসমূহো পদ’’ন্তি চ ৰুত্তত্তা পদমত্তমেৰ ৰত্তব্বং তেন অনুপদাদিত্তযগ্গহণতোতি চে? ন ৰত্তব্বং ৰচনৰিসেসতো. পদেন ৰাচেন্তো হি পদে ৰা অনুপদে ৰা অনুব্যঞ্জনে ৰা আপত্তিং আপজ্জতি. ন অক্খরেন. অক্খরেন ৰাচেন্তো পন পদাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং আপজ্জতি. ন হি ‘‘ৰরো ৰরঞ্ঞূ ৰরদো ৰরাহরো’’তিআদিম্হি পঠমং ৰ-কারং ৰাচেন্তো দুতিযাদিৰ-কারে ওপাতেতি, পঠমং রো-কারং ৰাচেন্তো দুতিযরো-কারে ওপাতেতি, পঠমং র-কারং ৰাচেন্তো দুতিযর-কারে ওপাতেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি সম্ভৰতি. অনুব্যঞ্জনানুলোমতো সম্ভৰতি এৰাতি চে? ন, ‘‘পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৰিরুদ্ধত্তা. ইদঞ্হি ৰচনং একস্মিং পদে একা আপত্তীতি দীপেতি. ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো রূতি ওপাতেতী’’তি ৰচনতো সকলং পাদং ৰাচেন্তস্স পঠমঅক্খরমত্তে একতো ৰুত্তে আপত্তীতি সিদ্ধন্তি চে? ন, ‘‘অক্খরক্খরায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৰিরুদ্ধত্তা, তস্মা রূতি ওপাতেতীতি ৰত্তুং অসম্ভৰতো রূ-কারস্স যথাৰুত্তধম্মপরিযাপন্নভাৰসিদ্ধিতো তং অৰত্ৰা কেৰলং অক্খরায ৰাচেন্তস্স যথাৰুত্তধম্মপরিযাপন্নঅক্খরভাৰদস্সনত্থং ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰুচ্চমানো’’তি ৰুত্তং, ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰা অনুব্যঞ্জনে ৰেদনাৰচনং ৰিযাতি ৰেদিতব্বং.
পদসোধম্মসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫০. ‘‘ন সহসেয্যং কপ্পেতব্ব’’ন্তি ভাৰৰসেন ৰুত্তং, কেসুচি ‘‘ন সহসেয্যা কপ্পেতব্বা’’তি পাঠো, ন কপ্পেতব্বা ভিক্খুনাতি পঞ্ঞত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘অপস্সেনং ৰাতি ৰাযিমমঞ্চকমেৰ হোতী’’তি লিখিতং. যং এতেসং ন কপ্পতি, তং তেসম্পীতি উপজ্ঝাযাদীনং সন্তিকং অগন্ত্ৰা সহসেয্যং কপ্পেয্যাতি পাঠসেসো.
৫২. ‘‘অনুপসম্পন্নো নাম ভিক্খুং ঠপেত্ৰা অৰসেসো’তি ৰুত্তত্তা মাতুগামো অনুপসম্পন্নোতি চতুত্থরত্তিযং মাতুগামো দ্ৰেপি সহসেয্যাপত্তিযো জনেতীতি অপরে’’তি ৰুত্তং, ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৰা…পে… পন্নোতি পারাজিকৰত্থুভূতো তিরচ্ছানপুরিসো অধিপ্পেতো’’তি চ, উভযম্পি ৰীমংসিতব্বং. দুতিযসিক্খাপদে মাতুগামো নামাতি মনুস্সিত্থিংযেৰ গহেত্ৰা যক্খী পেতী তিরচ্ছানগতা পারাজিকৰত্থুভূতা ন গহিতা তেসু দুক্কটত্তা. ‘‘সচে পন অত্তনোপি সিক্খাপদে দুক্কটং ভৰেয্য, অথ কস্মা পঠমসিক্খাপদে পাচিত্তিয’’ন্তি চ ৰুত্তং. ‘‘অপরিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তী’’তি সীহল়ট্ঠকথাৰচনং, তস্সত্থং দীপেতুং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘ভূমিযং ৰিনা জগতিযা পমুখং সন্ধায কথিত’’ন্তি ৰুত্তং. পুন ৰসতীতি চতুত্থদিৰসে ৰসতি. ভিক্খুনিপন্নেতি ভিক্খুম্হি নিপন্নে. সন্নিপতিতমণ্ডপং নাম মহাৰিহারে সন্নিপাতট্ঠানং. ‘‘তীণি চ দিৰসানি দুক্কটখেত্তে ৰসিত্ৰা চতুত্থে দিৰসে সহসেয্যাপত্তিপহোনকে সযতি, পাচিত্তিযেৰা’’তি একচ্চে ৰদন্তি কির, তং ন যুত্তং.
পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা
৫৫. ‘‘অথ খো তে মনুস্সা’’তি চ ‘‘তে অদ্ধিকা’’তি চ পাঠো. ‘‘একরত্ত’’ন্তিপি অত্থি, সো ন সুন্দরো. পণ্ডকে পাল়িযং দুক্কটস্স ৰুত্তত্তা ‘‘উভতোব্যঞ্জনেহি মূলাপত্তীতি দিস্সতী’’তি, ‘‘অনিমিত্তাদযো ইত্থিযোৰা’’তি চ ৰদন্তি উভতোব্যঞ্জনকে ৰুত্তং ৰিয. কিঞ্চাপি মতিত্থী পারাজিকৰত্থু হোতি, অনুপাদিন্নপক্খে ঠিতত্তা পন ইধ আপত্তিং ন করোতি. পারাজিকাপত্তিট্ঠানঞ্চেত্থ ন ওলোকেতব্বং.
দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৬. ‘‘ৰিঞ্ঞূ পটিবলা’’তি ৰচনতো অৰিঞ্ঞূ ইত্থিযাপি দেসেন্তস্স অনাপত্তি. ইধ যক্খীআদযো মনুস্সিত্থী ৰিয অনোল়ারিকত্তা দুক্কটৰত্থুকা জাতা. তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহিত্থিযা পটিবলতায ৰুত্তত্তা ইতরাপি দুক্কটৰত্থুযেৰাতি একে. ‘‘মাতুগামাযা’’তি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং. ‘‘অট্ঠকথাদিপাঠং ঠপেত্ৰা দমিল়াদিনা যথারুচি কথেতুং লভতি কিরা’’তি লিখিতং, যথা যক্খীআদযো দুক্কটৰত্থুকা জাতা, তথা পুরিসৰিগ্গহং গহেত্ৰা ঠিতেন যক্খাদিনা সদ্ধিং ঠিতস্স মাতুগামস্স ধম্মং দেসেন্তো দুক্কটং অনাপজ্জিত্ৰা কস্মা পাচিত্তিযমাপজ্জতীতি চে? ঈসকম্পি দুতিযপক্খং অভজনতো. মনুস্সমাতুগামোপি ন দুতিযো, পগেৰ যক্খাদযোতি. ন দুতিযানিযতে তস্স দুতিযত্তাতি চে? ন তত্থ দুট্ঠুল্লৰাচাপেক্খা দুতিযতা, কিন্তু নিসজ্জাপেক্খা, ইধ চ ন নিসজ্জমত্তং, কিন্তু দেসনা ইধাধিপ্পেতা. সা চ নিপজ্জনতো ওল়ারিকা, তস্মা অসমত্থনিদস্সনং.
ধম্মদেসনাসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৬৭. ‘‘চতুত্থপারাজিকৰত্থু চ ইদঞ্চ একমেৰা’’তি ৰুত্তং, ন যুত্তং. কস্মা? তত্থ ‘‘মোঘপুরিসা’’তি ৰুত্তত্তা. তে অরিযমিস্সকা ন হোন্তীতি দ্ৰেপি একসদিসানীতি মম তক্কো. ‘‘অরিযাপি পটিজানিংসু, তেসম্পি অব্ভন্তরে ৰিজ্জমানত্তা উত্তরিমনুস্সধম্মস্সা’’তি লিখিতং. ‘‘সব্বেপি ভূতং ভগৰাতি পুথুজ্জনঅরিযানং উত্তরিমনুস্সধম্মস্স আরোচিতত্তা ‘ভূত’ন্তি ৰুত্তং, ন অত্তনো উত্তরিমনুস্সধম্মং সন্ধাযাতি অপরে’’তি ৰুত্তং.
৭৭. পুব্বে অৰুত্তেহীতি চতুত্থপারাজিকে অৰুত্তেহীতি.
ভূতারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৭৮-৮০. ‘‘তেনেৰ হত্থেন উপক্কমিত্ৰা অসুচিং মোচেসী’’তি পাঠো সম্পতিপাঠো সুন্দরো. অপলোকেত্ৰাৰ কাতব্বা. নো চে, পাল়িযংযেৰ ৰুত্তং সিযা. ‘‘ওত্তপ্পেনা’’তি ৰত্তব্বে রুল়্হীৰসেন পরেসু ‘‘হিরোত্তপ্পেনা’’তি ৰুত্তং. মহাঅট্ঠকথাযং উত্তানত্তা ন ৰুত্তং, পাচিত্তিযাসম্ভৰদস্সনেনেৰ হি দুক্কটন্তি সিদ্ধং.
৮৩. তত্থ ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰুত্তঅজ্ঝাচারেপি পরিযাপন্নত্তা তং তস্স দণ্ডকম্মৰত্থু. ‘‘তত্থ কম্মং আপন্নো’’তি পুব্বেপি লিখিতং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘অত্তকামং আপন্নো’’তি পাঠো, ‘‘অযমেৰ গহেতব্বো’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং.
দুট্ঠুল্লারোচনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা
৮৬. কটসক্খরা সেতমত্তিকা ৰিয মুদুকা সক্খরজাতি. ‘‘অকতপব্ভারেতি অৰলঞ্জিতব্বট্ঠানদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি লিখিতং. ‘‘অনোৰস্সকট্ঠানদস্সনত্থ’’ন্তি ৰত্তব্বং. মূসিকুক্কুরন্তি মূসিকাহি উদ্ধটপংসু. সুদ্ধচিত্তাতি কিঞ্চাপি ‘‘এৰং পৰট্টিতে পথৰী ভিজ্জিস্সতী’’তি জানন্তি, নো পন চে পথৰীভেদত্থিকা, সুদ্ধচিত্তা নাম হোন্তি. পংসুআদযো দ্ৰে কোট্ঠাসা আপত্তিকরা. কেচি ‘‘সব্বচ্ছন্নাদীসু উপড্ঢে দুক্কটস্স ৰুত্তত্তা সচে দুক্কটং, যুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. তত্থ যুত্তং তাদিসস্স ৰত্থুনো সম্ভৰা, ইধ পন জাতপথৰী চ অজাতপথৰী চাতি দ্ৰেযেৰ ৰত্থূনি, তস্মা দ্ৰিন্নং একেন ভৰিতব্বন্তি ন যুত্তং. এত্থাপি দুক্কটৰচনং অত্থীতি চে? তং পন সঞ্ঞাৰসেন, ন ৰত্থুৰসেনাতি ন যুত্তমেৰ.
৮৭. অগ্গিং কাতুং ৰট্টতীতি এত্থ এত্তাৰতা উসুমং গণ্হাতি, তস্মা ৰট্টতীতি কেচি. এৰং সতি পথৰিযা অগ্গিম্হি কতে দূরতোপি ভূমি উণ্হা হোতি, তত্তকং কোপেতব্বং সিযা, ন চ কপ্পতি, তস্মা যস্মিং ঠানে পততি, তং সো অগ্গি ডহতি, তস্মা ৰট্টতীতি একে. অডহিতেপি ‘‘অদড্ঢায পথৰিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা অত্তনা পাতনাযেৰ দোসো পতিতে উপদাহেতি ৰেদিতব্বং.
পথৰীখণনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সমত্তো ৰণ্ণনাক্কমেন মুসাৰাদৰগ্গো পঠমো.