২. ভূতগামৰগ্গো
১. ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা
৮৯. ফরসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তোতি দস্সিতভাৰং জানাপেতি. কস্মা অযং ফরসুং উগ্গিরীতি চে? মনুস্সানন্তিআদি তস্স পরিহারো. ‘‘আকোটেসি ছিন্দীতি চ ৰচনতো রুক্খদেৰতানং হত্থানি ছিজ্জন্তি, ন চাতুমহারাজিকাদীনং ৰিয অচ্ছেজ্জানী’’তি ৰদন্তি.
৯০-৯২. ভৰন্তি অহুৰুঞ্চাতি দ্ৰিকালিকো ভূতসদ্দো. যদি বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তদেৰ সন্তকং যদিদং. সোৰ কুক্কুটো মংসিমক্খিতোতি অযমেৰ হি পরিহারো. অট্ঠকথাসুপি হি ‘‘বীজে বীজসঞ্ঞী’’তি লিখিতং. যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে ভূতগামবীজেতি যোজেত্ৰা. অমূলকত্তা কির সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, ‘‘সমূলপত্তো এৰ হি ভূতগামো নামা’’তি কারণং ৰদন্তি. ‘‘অভূতগামমূলত্তাতি ভূতগামতো অনুপ্পন্নত্তা অভূতগামমূলং, ভূতগামস্স অমূলকত্তা ৰা. ন হি ততো অঞ্ঞো ভূতগামো উপ্পজ্জতী’’তি দ্ৰিধাপি লিখিতং. পিযঙ্গু অসনরুক্খো ৰড্ঢনত্তচো খজ্জফলো, ‘‘পীতসালো’’তিপি ৰুচ্চতি. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি নাল়িকেরস্সেৰাযং. ঘটপিট্ঠিজাতত্তা, বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৰত্থু. ন ৰাসেতব্বং ‘‘দুরূপচিণ্ণত্তা’’তি লিখিতং, ‘‘যেসং রুক্খানং সাখা রুহতীতি ৰচনতো যেসং ন রুহতি, তেসং সাখায কপ্পিযকরণকিচ্চং নত্থীতি সিদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. মুদ্দতিণন্তি তস্স নামং. ‘‘মুঞ্জতিণন্তি পাঠো’’তি লিখিতং.
সমণকপ্পেহীতি সমণৰোহারেহি, তস্মা ৰত্তব্বং ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি. তস্স আণত্তিযা করোন্তেনাপি সামণেরাদিনা ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ অগ্গিপরিজিতং কাতব্বন্তি সিদ্ধং. অগ্গিপরিজিতাদীনি ৰিয কপ্পিযত্তা অবীজনিব্বট্টবীজানিপি ‘‘পঞ্চহি সমণকপ্পেহী’’তি (চূল়ৰ. ২৫০) এত্থ পৰিট্ঠানি, যথালাভতো ৰা সমণকপ্পৰচনং গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৰত্তুকামো ‘কপ্প’ন্তি চে ৰদতি, ‘ৰট্টতী’তি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৰচনং সকসকভাসাযপি ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা ভিক্খুনা ‘কপ্পিযং’ইচ্চেৰ ৰত্তব্বং, ‘‘ইতরেন পন যায কাযচি ভাসাযা’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং. ‘‘উচ্ছুং কপ্পিযং করিস্সামীতি দারুং ৰিজ্ঝতী’’তি ৰচনতো কপ্পিযং কাতব্বং সন্ধায ৰিরদ্ধেতি ৰুত্তং হোতি, আচরিযা পন ‘‘কপ্পিযং কারেতব্বং সন্ধায কপ্পিযন্তি সিত্থাদিং কারেতি, ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তস্স কারণং ৰদন্তা কাতুং ৰট্টনভাৰেনেৰ ৰিরজ্ঝিত্ৰা কতেপি কপ্পিযং জাতং. যদি ন ৰট্টেয্য, সিত্থাদিম্হি কতে ন ৰট্টেয্যাতি, উপপরিক্খিতব্বং. উট্ঠিতসেৰালঘটং আতপে নিক্খিপিতুং ৰট্টতি, ৰিকোপেতুকামতায সতি দুক্কটং যুত্তং ৰিয. ‘‘পুপ্ফরজ্জুভাজনগতিকা, তস্মা ন ৰট্টতি. নাল়ে ৰা বদ্ধপুপ্ফকলাপে নাল়স্মিং কতেপি ৰট্টতি তস্মিং পুপ্ফস্স অত্থিতাযা’’তি ৰদন্তি. পোরাণগণ্ঠিপদে ‘‘বীজগামেন ভূতগামো দস্সিতো অনৰসেসপরিযাদানত্থ’’ন্তি ৰুত্তং.
ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা
৯৮-৯. অঞ্ঞং ৰদতীতি অঞ্ঞৰাদকং, ‘‘ৰচনং করেয্যা’’তি লিখিতং. ‘‘তুণ্হীভূতস্সেতং নাম’’ন্তি পাঠো. উগ্ঘাতেতুকামোতি সমোহনিতুকামো, অন্তরাযং কত্তুকামোতি পোরাণা.
১০০. ‘‘সুদিট্ঠো ভন্তে, ন পনেসো কহাপণোতিআদীসু অনারোপিতে দুক্কটেন মুসাৰাদপাচিত্তিযং, অরোপিতে পাচিত্তিযদ্ৰযং হোতী’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং.
১০২. অধম্মেন ৰা ৰগ্গেন ৰা ন কম্মারহস্স ৰাতি এত্থ ‘‘মযি ৰুত্তে মং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্ঘো অধম্মেন ৰা কম্মং, ৰগ্গেন ৰা কম্মং করিস্সতি, ন কম্মারহস্স ৰা মে, অঞ্ঞস্স ৰা কম্মং করিস্সতী’’তি ন কথেতীতি যোজেতব্বং.
অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা
১০৩. ‘‘ছন্দাযা’’তি অক্খরক্খরাযাতিআদি ৰিয লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, ছন্দত্থন্তি ৰা অত্থো. যেসং সেনাসনানি পঞ্ঞপেতি, তেসং অত্তনি ছন্দত্থন্তি অধিপ্পাযো.
১০৬. অনুপসম্পন্নন্তিআদীসু করণত্থো গহেতব্বো. অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নন্তি অঞ্ঞেন অনুপসম্পন্নেন. তস্স ৰাতি অনুপসম্পন্নস্স. ‘‘সম্মুতিকালে পঞ্চঙ্গৰিরহাদযো অসম্মতা নামা’’তি, ‘‘উপসম্পন্নেন লদ্ধসম্মুতি সিক্খাপচ্চক্খানেন ৰিনস্সতী’’তি চ ৰুত্তং. সঙ্ঘেনাতি সব্বেন সঙ্ঘেন কম্মৰাচায অস্সাৰেত্ৰা ‘‘তৰেসো ভারো’’তি কেৰলং আরোপিতভারো. কেৰল-সদ্দো হেত্থ কম্মৰাচায অস্সাৰিতভাৰমত্তমেৰ দীপেতি. সযমেৰাতি ইতরেসং ভিক্খূনং অনুমতিযা. অভূতেন খীযনকস্স আদিকম্মিকস্স কথং অনাপত্তীতি চে? ইমিনা সিক্খাপদেন. মুসাৰাদে আপত্তিযেৰ দ্ৰে পাচিত্তিযো ৰুত্তা ৰিয দিস্সন্তি পুব্বপযোগে রুক্খাদিছিন্দনাদীসু ৰিয, ৰিচারেতব্বং.
উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১১০. ‘‘এৰঞ্চিদং ভগৰতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতী’’তি ৰচনতো, পরিৰারে ‘‘একা পঞ্ঞত্তি, একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তি (পরি. ২২৬) ৰচনতো চ ইধ অত্থি অনুপঞ্ঞত্তীতি সিদ্ধং. কিঞ্চাপি সিদ্ধং, ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তিআদিনা পন পঞ্ঞত্তিট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি, কেৰলং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অট্ঠমাসে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, তং কস্মাতি চে? পঠমপঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰত্তব্বতো অৰিসেসত্তা ন ৰুত্তং. যদি এৰং কা এত্থ অনুপঞ্ঞত্তীতি? অজ্ঝোকাসেতি. অযমনুপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞত্তিযম্পি অত্থীতি চে? অত্থি, তং পন ওকাসমত্তদীপনং, দুতিযং চাতুৰস্সিকমাসসঙ্খাতকালদীপনং. যস্মা উভযম্পি একং কালোকাসং একতো কত্ৰা ‘‘অজ্ঝোকাসে’’তি ৰুত্তন্তি দীপেন্তো ভগৰা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি আহাতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘যত্থ চ যদা চ সন্থরিতুং ন ৰট্টতি, তং সব্বমিধ অজ্ঝোকাসসঙ্খ্যমেৰ গতন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি. হেমন্তকালস্স অনাপত্তিসমযত্তা ইদং সিক্খাপদং নিদানানপেক্খন্তি সিদ্ধং, তথা হি অজ্ঝোকাসপদসামত্থিযেন অযং ৰিসেসো – ৰস্সানকালে ওৰস্সকট্ঠানে অজ্ঝোকাসে, মণ্ডপাদিম্হি চ ন ৰট্টতি. হেমন্তকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ন ৰট্টতি, সব্বমিধ ওৰস্সকেপি মণ্ডপাদিম্হি ৰট্টতি, তঞ্চ খো যত্থ হিমৰস্সেন সেনাসনং ন তেমেতি, গিম্হকালে পকতিঅজ্ঝোকাসেপি ৰট্টতি, তঞ্চ খো অকালমেঘাদস্সনেযেৰাতি অযং ৰিসেসো ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি চ ‘‘অৰস্সিকসঙ্কেতে’’তি চ এতেসং দ্ৰিন্নং পদানং সামত্থিযতোপি সিদ্ধো.
কিঞ্চ ভিয্যো – অট্ঠকথাযং সন্দস্সিতৰিসেসোৰ. চম্মাদিনা ওনদ্ধকো ৰা নৰৰাযিমো ৰা ন সীঘং ৰিনস্সতি. কাযানুগতিকত্তাতি কাযে যত্থ, তত্থ গতত্তা. সঙ্ঘিকমঞ্চাদিম্হি কাযং ফুসাপেত্ৰা ৰিহরিতুং ন ৰট্টতীতি ধম্মসিরিত্থেরো. ‘‘সঙ্ঘিকং পন ‘অজ্ঝোকাসপরিভোগেন পরিভুঞ্জথ, ভন্তে, যথাসুখ’ন্তি দাযকা দেন্তি সেনাসনং, এৰরূপে অনাপত্তী’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰচনতো, ইধ চ পটিক্খেপাভাৰতো ৰট্টতি. ‘‘অঞ্ঞঞ্চ এৰরূপন্তি অপরে’’তি ৰুত্তং. ‘‘পাদট্ঠানাভিমুখাতি নিসীদন্তস্স পাদপতনট্ঠানাভিমুখা’’তি লিখিতং. সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানাভিমুখন্তি আচরিযস্স তক্কো.
১১১. ‘‘পাদুদ্ধারেনাতি বহিউপচারে ঠিতত্তা’’তি লিখিতং. গচ্ছন্তি, দুক্কটং ধম্মকথিকস্স ৰিয. কস্মা ন পাচিত্তিযং? পচ্ছা আগতেহি ৰুড্ঢতরেহি উট্ঠাপেত্ৰা গহেতব্বতো. ধম্মকথিকস্স পন অনুট্ঠপেতব্বত্তা. ‘‘অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তিযম্পি তস্স ভারো’’তি ৰুত্তং.
১১২. পরিহরণেযেৰাতি এত্থ গহেত্ৰা ৰিচারণেতি ধম্মসিরিত্থেরো. অত্তনো সন্তককরণেতি উপতিস্সত্থেরো. বীজনীপত্তকং চতুরস্সবীজনী.
১১৩. ‘‘যো ভিক্খু ৰা সামণেরো ৰা…পে… লজ্জী হোতী’তি ৰুত্তত্তা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৰা গন্তুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. পাঠে ‘‘কেনচি পলিবুদ্ধং হোতী’’তি চ অট্ঠকথাযং ‘‘পলিবুদ্ধ’’ন্তি চ সেনাসনংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, তস্মা তথাপি অত্থীতি গহেতব্বং. ‘‘অনাপুচ্ছং ৰা’’তি পাঠো.
পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১১৬-৭. এত্তকমেৰ ৰুত্তমট্ঠকথাসু, তথাপি পদট্ঠাদযোপি লব্ভন্তি এৰ. অনুগণ্ঠিপদে ‘‘অঞ্ঞং অত্থরণাদি অকপ্পিযত্তা ন ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা ৰিহারে ৰা ৰিহারূপচারে ৰা’তি ইমিনাপি সংসন্দনত্থং ‘কিঞ্চাপি ৰুত্তো, অথ খো’তিআদি আরদ্ধ’’ন্তি চ ৰুত্তং. উপচারমত্তঞ্চেতং ‘‘রুক্খমূলে’’তি, তত্থ ৰত্তব্বং নত্থি.
১১৮. অনাপুচ্ছিত্ৰাপি গন্তুং ৰট্টতীতি অসতিযা গচ্ছতোপি অনাপত্তি, আপুচ্ছনং পন ৰত্তং সঞ্চিচ্চ অনাপুচ্ছতো ৰত্তভেদদুক্কটত্তা. পুগ্গলিকসেনাসনে সঙ্ঘিকসেয্যং, সঙ্ঘিকসেনাসনে ৰা পুগ্গলিকসেয্যং অত্থরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স দুক্কটং যুত্তং ৰিয. কস্মা? ‘‘সেয্যামত্তমেৰ নস্সেয্যা’’তি ৰুত্তত্তা. ইধ পন ‘‘পলিবুদ্ধং পলিবুদ্ধো’’তি দুৰিধম্পি অত্থি.
দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২১. ছব্বগ্গিযেসুযেৰ থেরা ভিক্খূতি কেচি. পাদে ধোৰিত্ৰাতিআদিম্হি পৰিসন্তস্স ৰা পাদধোৰনপাসাণতো যাৰ মঞ্চপীঠং পস্সাৰত্থায নিক্খমন্তস্স ৰা যাৰ পস্সাৰট্ঠানন্তি যোজনা কাতব্বা. এৰং সন্তে ‘‘পস্সাৰত্থায নিক্খমন্তস্স ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং, ‘‘পস্সাৰট্ঠানতো নিক্খমন্তস্স ৰা’’তি ৰত্তব্বং. পস্সাৰট্ঠানন্তি কত্থচি পোত্থকে. তথা হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘পৰিসন্তস্স পাদধোৰনপাসাণতো যাৰ মঞ্চপীঠং নিক্খমন্তস্স মঞ্চপীঠতো যাৰ পস্সাৰট্ঠানং, তাৰ উপচারো’’তি ৰুত্তং, তস্মা ‘‘পাদে ধোৰিত্ৰা পৰিসন্তস্স, পস্সাৰত্থায নিক্খমন্তস্স চ দ্ৰারে নিক্খিত্তপাদধোৰনপাসাণতো, পস্সাৰট্ঠানতো চ মঞ্চপীঠ’’ন্তি কত্থচি পোত্থকে পাঠো, সো অপাঠো. কস্মা? মঞ্চপীঠানং উপচারস্স ৰুত্তত্তা. পৰিসন্তস্স যাৰ মঞ্চপীঠানং উপচারো, নিক্খমন্তস্স ততো পট্ঠায যাৰ পস্সাৰট্ঠানং ৰচ্চকুটিচঙ্কমট্ঠানন্তি ইমিনা অত্থেন যথা সংসন্দতি, তথাৰিধো পাঠোতি আচরিযো.
১২২. উপচারং ঠপেত্ৰাতি ইধ ৰুত্তউপচারং ঠপেত্ৰা. ‘‘দস্সনসৰনূপচারেপি সন্থরন্তস্সা’’তি লিখিতং.
অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২৬-৭. ছসত্তকোট্ঠকানি ৰাতি এত্থ দ্ৰারকোট্ঠকং অধিপ্পেতং. ‘‘নিক্খমা’’তি ৰচনং সুত্ৰাপি অত্তনো রুচিযা নিক্খমতি, অনাপত্তি; ইধ অগ্গিসালাদি এৰ উপচারোতি.
নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা
১২৯. ‘‘পমাণমজ্ঝিমস্স গলপ্পমাণে দিন্নতুলাপি ৰেহাসকুটিযেৰা’’তি লিখিতং, ‘‘ন সা ইধ অধিপ্পেতা’’তি ৰুত্তং.
ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৩৫. যাৰ দ্ৰারকোসাতি দ্ৰারসমীপা, যাৰ ভিত্তীতি অত্থো, তং সুৰুত্তং. কৰাটৰিত্থারপ্পমাণোতি হত্থপাসস্সাধিপ্পেতত্তা, সমন্তা কৰাটৰিত্থারপ্পমাণউপচারস্স গহিতত্তা অপরিপূরউপচারাপি হোতি. আলোকং করোতীতি আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি সন্ধি এৰ আলোকসন্ধিনামকা হোন্তি. ৰাতপানকৰাটলেপকম্মে অপ্পহরিতট্ঠানকিচ্চং নত্থি.
১৩৬. ইট্ঠকাতি ছদনকপালাসিলাদিইট্ঠকা. ছদনূপরীতি এত্থ পঠমং তাৰ একৰারং অপরিসেসং ছাদেত্ৰা পুন ছাদনদণ্ডকে বন্ধিত্ৰা দুতিযৰারং তথেৰ ছাদেতব্বং. ‘‘ততিযৰারচতুত্থৰারে সম্পত্তে দ্ৰে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৰা ততিযমগ্গং আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তং ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেতী’’তি ইমিনা যুজ্জতি.
পোরাণা পন ‘‘পঠমৰারেযেৰ তযো মগ্গে অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি, চতুত্থতো পট্ঠায আপত্তি পাচিত্তিযং, চতুত্থলেপতো পট্ঠায আপত্তী’’তি ৰদন্তি. তত্থ ছদনে ৰুত্তৰিধিনিদানেন সমেতি, লেপে ৰুত্তৰিধিতিকচ্ছেদেন সমেতি. তথাপি সো ন যুত্তোৰ. নিদানে, অট্ঠকথাযঞ্চ সিদ্ধলেপত্তা সব্বসোৰাপি অচ্ছন্নে, ছন্নেৰাপি অনেকসো পরিযাযস্স ততিযস্সেৰ অধিট্ঠানন্তি নো সমেতীতি আচরিযো. ‘‘দ্ৰে মগ্গে’’তি, ‘‘দ্ৰে ছদনে’’তি চ ‘‘ততিযৰারতো পট্ঠায এৰং ছাদাপেহী’তি আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্ব’’ন্তি চ উপতিস্সত্থেরো ৰদতি কির.
মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৰণ্ণনা
১৪০. সপ্পাণকসিক্খাপদং উত্তানত্থমেৰ.
সমত্তো ৰণ্ণনাক্কমেন ভূতগামৰগ্গো দুতিযো.