২. দুতিযপারাজিকং

ধনিযৰত্থুৰণ্ণনা

৮৪. দুতিযে রাজূহি এৰ পরিগ্গহিতত্তা ‘‘রাজগহ’’ন্তি লদ্ধনামকে সমীপত্থেন, অধিকরণত্থেন চ পটিলদ্ধভুম্মৰিভত্তিকে গিজ্ঝকূটে পব্বতে চতূহি ৰিহারেহি ৰিহরন্তোতি অধিপ্পাযো. তস্স ‘‘ৰস্সং উপগচ্ছিংসূ’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তযো এৰ হি ঞত্তিং ঠপেত্ৰা গণকম্মং করোন্তি, ন ততো ঊনা অধিকা ৰা অকিরিযত্তা. তত্থ ৰিনযপরিযাযেন সঙ্ঘগণপুগ্গলকম্মকোসল্লত্থং ইদং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং – অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো এৰ করোতি, ন গণো ন পুগ্গলো, তং অপলোকনকম্মস্স কম্মলক্খণেকদেসং ঠপেত্ৰা ইতরং চতুব্বিধম্পি কম্মং ৰেদিতব্বং. অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো চ করোতি, গণো চ করোতি, পুগ্গলো চ করোতি. কিঞ্চাতি? যং পুব্বে ঠপিতং. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারট্ঠকথাযং ‘‘যস্মিং ৰিহারে দ্ৰে তযো জনা ৰসন্তি, তেহি নিসীদিত্ৰা কতম্পি সঙ্ঘেন কতসদিসমেৰ. যস্মিং পন ৰিহারে একো ভিক্খু হোতি, তেন ভিক্খুনা উপোসথদিৰসে পুব্বকরণপুব্বকিচ্চং কত্ৰা নিসিন্নেন কতম্পি কতিকৰত্তং সঙ্ঘেন কতসদিসমেৰ হোতী’’তি (পরি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬). পুনপি ৰুত্তং ‘‘একভিক্খুকে পন ৰিহারে একেন সাৰিতেপি পুরিমকতিকা পটিপ্পস্সম্ভতি এৰা’’তি. অত্থি গণকম্মং সঙ্ঘো করোতি, গণো করোতি, পুগ্গলো করোতি, তং তযো পারিসুদ্ধিউপোসথা অঞ্ঞেসং সন্তিকে করীযন্তি, তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং গণোৰ করোতি, ন সঙ্ঘো ন পুগ্গলো, তং পারিসুদ্ধিউপোসথো অঞ্ঞমঞ্ঞং আরোচনৰসেন করীযতি, তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং. অত্থি পুগ্গলকম্মং পুগ্গলোৰ করোতি, ন সঙ্ঘো ন গণো, তং অধিট্ঠানুপোসথৰসেন ৰেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং একচ্চোৰ গণো করোতি, একচ্চো ন করোতি, তত্থ অঞত্তিকং দ্ৰে এৰ করোন্তি, ন তযো. সঞত্তিকং তযোৰ করোন্তি, ন ততো ঊনা অধিকা ৰা, তেন ৰুত্তং ‘‘তযো এৰ হি ঞত্তিং ঠপেত্ৰা গণকম্মং করোন্তি, ন ততো ঊনা অধিকা ৰা অকিরিযত্তা’’তি. তস্মা তযোৰ ৰিনযপরিযাযেন সম্পহুলা, ন ততো উদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘কিঞ্চাপি কম্মলক্খণং তযোৰ করোন্তি, অথ খো তেহি কতং সঙ্ঘেন কতসদিসন্তি ৰুত্তত্তা একেন পরিযাযেন তযো জনা ৰিনযপরিযাযেনপি সঙ্ঘো’’তি ৰুত্তং, ইদং সব্বম্পি ৰিনযকম্মং উপাদায ৰুত্তং, লাভং পন উপাদায অন্তমসো একোপি অনুপসম্পন্নোপি ‘‘সঙ্ঘো’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি কির. পৰারণাদিৰসস্স অরুণুগ্গমনসমনন্তরমেৰ ‘‘ৰুত্থগস্সা’’তি ৰুচ্চন্তি, উক্কংসনযেন ‘‘পাটিপদদিৰসতো পট্ঠাযা’’তি ৰুত্তং, তেনেৰ ‘‘মহাপৰারণায পৰারিতা’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা অন্তরাযেন অপৰারিতা ‘‘ৰুত্থৰস্সা’’তি ন ৰুচ্চন্তীতি আপজ্জতি. থম্ভাদি কট্ঠকম্মন্তি ৰেদিতব্বং. কেচি তনুকং দারুত্থম্ভং অন্তোকত্ৰা মত্তিকামযং থম্ভং করোন্তি, অযং পন তথা ন অকাসি, তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বমত্তিকামযং কুটিকং করিত্ৰা’’তি. তেলমিস্সায তম্বমত্তিকায.

৮৫. ‘‘মা পচ্ছিমা জনতা পাণেসু পাতব্যতং আপজ্জী’’তি ইমিনা অনুদ্দেসসিক্খাপদেন যত্থ ইট্ঠকপচন পত্তপচন কুটিকরণ ৰিহারকারাপন নৰকম্মকরণ খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খরণ ৰিহারসম্মজ্জন পটগ্গিদান কূপপোক্খরণীখণাপনাদীসু পাতব্যতং জানন্তেন ভিক্খুনা কপ্পিযৰচনম্পি ন ৰত্তব্বন্তি দস্সেতি, তেনেৰ পরিযাযং অৰত্ৰা তেসং সিক্খাপদানং অনাপত্তিৰারেসু ‘‘অনাপত্তি অসতিযা অজানন্তস্সা’’তি ৰুত্তং. ‘‘অন্তরাপত্তিসিক্খাপদ’’ন্তিপি এতস্স নামমেৰ. ‘‘গচ্ছথেতং, ভিক্খৰে, কুটিকং ভিন্দথা’’তি ইমিনা কতং লভিত্ৰা তত্থ ৰসন্তানম্পি দুক্কটমেৰাতি চ সিদ্ধং. অঞ্ঞথা হি ভগৰা ন ভিন্দাপেয্য. এস নযো ভেদনকং ছেদনকং উদ্দালনকন্তি এত্থাপি, আপত্তিভেদাৰ. ততো এৰ হি ভেদনকসিক্খাপদাদীসু ৰিয ‘‘অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৰা পরিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ন ৰুত্তং, তথা অঞ্ঞস্সত্থায করোতি, চেতিযাদীনং অত্থায করোতি, দুক্কটমেৰাতি চ সিদ্ধং, অঞ্ঞথা কুটিকারসিক্খাপদাদীসু ৰিয ‘‘অঞ্ঞস্সত্থায ৰাসাগারং ঠপেত্ৰা সব্বত্থ, অনাপত্তী’’তি নযমেৰ ৰদেয্য, ন ভিন্দাপেয্য. সব্বমত্তিকামযভাৰং পন মোচেত্ৰা কট্ঠপাসাণাদিমিস্সং কত্ৰা পরিভুঞ্জতি, অনাপত্তি. তথা হি ছেদনকসিক্খাপদাদীসু ভগৰতা নযো দিন্নো ‘‘অঞ্ঞেন কতং পমাণাতিক্কন্তং পটিলভিত্ৰা ছিন্দিত্ৰা পরিভুঞ্জতী’’তিআদীসু. কেচি পন ‘‘ৰযকম্মম্পীতি এতেন মূলং দত্ৰা কারাপিতম্পি অত্থি, তেন তং অঞ্ঞেন কতম্পি ন ৰট্টতীতি সিদ্ধ’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং. কস্মা? সম্ভারে কিণিত্ৰা সযমেৰ করোন্তস্সাপি ৰযকম্মসম্ভৰতো. কিং ৰা পাল়িলেসে সতি অট্ঠকথালেসনযো. ইট্ঠকাহি গিঞ্জকাৰসথসঙ্খেপেন কতা ৰট্টতীতি এত্থ পকতিইট্ঠকাহি চিনিত্ৰা কত্তব্বাৰসথো গিঞ্জকাৰসথো নাম. সা হি ‘‘মত্তিকামযা’’তি ন ৰুচ্চতি, ‘‘ইট্ঠককুটিকা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, তস্মা থুসগোমযতিণপলালমিস্সা মত্তিকামযাপি অপক্কিট্ঠকমযাপি ‘‘সব্বমত্তিকামযা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি নো খন্তীতি আচরিযো, ভস্মাদযো হি মত্তিকায দল়্হিভাৰত্থমেৰ আদীযন্তি, অপক্কিট্ঠকমযাপি গিঞ্জকাৰসথসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি, ন চ আযস্মা ধনিযো একপ্পহারেনেৰ কুম্ভকারো ৰিয কুম্ভং তং কুটিকং নিট্ঠাপেসি, অনুক্কমেন পন সুক্খাপেত্ৰা সুক্খাপেত্ৰা মত্তিকাপিণ্ডেহি চিনিত্ৰা নিট্ঠাপেসি, অপক্কিট্ঠকমযা কুটি ৰিয সব্বমত্তিকামযা কুটি একাবদ্ধা হোতি, ন তথা পক্কিট্ঠকমযা, তস্মা সা কপ্পতীতি একে. সব্বমত্তিকামযায কুটিযা বহি চে তিণকুটিকাদিং কত্ৰা অন্তো ৰসতি, দুক্কটমেৰ. সচে তত্থ তত্থ ছিদ্দং কত্ৰা বন্ধিত্ৰা একাবদ্ধং করোতি, ৰট্টতি. অন্তো চে তিণকুটিকাদিং কত্ৰা অন্তো ৰসতি, ৰট্টতি. কারকো এৰ চে ৰসতি, করণপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন ৰসনপচ্চযা. সচে অন্তো ৰা বহি ৰা উভযত্থ ৰা সুধায লিম্পতি, ৰট্টতি. যস্মা সব্বমত্তিকামযা কুটি সুকরা ভিন্দিতুং, তস্মা তত্থ ঠপিতং পত্তচীৰরাদি অগুত্তং হোতি, চোরাদীহি অৰহরিতুং সক্কা, তেন ৰুত্তং ‘‘পত্তচীৰরগুত্তত্থাযা’’তি.

পাল়িমুত্তকৰিনিচ্ছযৰণ্ণনা

তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ উচ্চাৰচে পত্তে ধারেন্তি, উচ্চাৰচানি পত্তমণ্ডলানি ধারেন্তী’’তি (চুল়ৰ. ২৫৩) এৰমাদীনি ৰত্থূনি নিস্সায ‘‘ন, ভিক্খৰে, উচ্চাৰচা পত্তা ধারেতব্বা, যো ধারেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিনা নযেন অকপ্পিযপরিক্খারেসু চ দুক্কটং পঞ্ঞত্তং. কস্মা? তদনুলোমত্তা. যত্থাপি ন পঞ্ঞত্তং, তত্থ ‘‘ন, ভিক্খৰে, উচ্চাৰচানি ছত্তানি ধারেতব্বানি, যো ধারেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিনা (চূল়ৰ. ২৬৯-২৭০) নযেন দুক্কটং সম্ভৰতি, তস্মা ‘‘তত্রাযং পাল়িমুত্তকো’’তি আরভিত্ৰা সব্বপরিক্খারেসু ৰণ্ণমট্ঠং, সৰিকারং ৰা করোন্তস্স আপত্তি দুক্কটন্তি দীপেন্তেন ‘‘ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এত্থাহ – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ঠপেত্ৰা পহরণিং সব্বং লোহভণ্ডং, ঠপেত্ৰা আসন্দিং পল্লঙ্কং দারুপত্তং দারুপাদুকং সব্বং দারুভণ্ডং, ঠপেত্ৰা কতকঞ্চ কুম্ভকারিকঞ্চ সব্বং মত্তিকাভণ্ড’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৯৩) ৰুত্তত্তা যথাঠপিতং ৰজ্জেত্ৰা ইতরং সব্বং ৰণ্ণমট্ঠম্পি সৰিকারম্পি অৰিসেসেন ৰট্টতীতি? ৰুচ্চতে – তং ন যুত্তং যথাদস্সিতপাল়িৰিরোধতো, তস্মা ‘‘ঠপেত্ৰা পহরণি’’ন্তি এৰং জাতিৰসেন অযং পাল়ি পৰত্তা, যথাদস্সিতা পাল়ি ৰণ্ণমট্ঠাদিৰিকারপটিসেধনৰসেন পৰত্তাতি এৰং উভযম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা যথাৰুত্তমেৰ. আরগ্গেন নিখাদনগ্গেন, ‘‘আরগ্গেরিৰ সাসপো’’তি (ম. নি. ২.৪৫৮; ধ. প. ৪০১; সু. নি. ৬৩০) এত্থ ৰুত্তনযতো আরগ্গেন.

পট্টমুখে ৰাতি পট্টকোটিযং. পরিযন্তেতি চীৰরপরিযন্তে. ৰেণিউহুমুনিযুপেঞ্ঞাম. অগ্ঘিযন্তি চেতিযং. গযমুগ্গরন্তি তুলাদণ্ডসণ্ঠানং, গযা সীসে সূচিকা হোতি, মুখপত্তা লদ্রা. উক্কিরন্তি নীহরন্তি করোন্তি ঠপেন্তি. কোণসুত্তপিল়কা নাম গণ্ঠিকপট্টাদিকোণেসু সুত্তমযপিল়কা. যং এত্থ চীৰরং ৰা পত্তো ৰা ‘‘ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তো, তত্থ অধিট্ঠানং রুহতি, ৰিকপ্পনাপি রুহতীতি ৰেদিতব্বং. দেড্ডুভোতি উদকসপ্পো. অচ্ছীতি কুঞ্জরক্খি. গোমুত্তকন্তি গোমুত্তসণ্ঠানা রাজিযো. কুঞ্চিকায সেনাসনপরিক্খারত্তা সুৰণ্ণরূপিযমযাপি ৰট্টতীতি ছাযা দিস্সতি, ‘‘কুঞ্চিকায ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ন ৰট্টতী’’তি ৰচনতো অঞ্ঞে কপ্পিযলোহাদিমযাৰ কুঞ্চিকা কপ্পন্তি পরিহরণীযপরিক্খারত্তা. আরকণ্টকো পোত্থকাদিকরণসত্থকজাতি. ‘‘আমণ্ডকসারকো আমলকফলমযো’’তি ৰদন্তি. তালপণ্ণবীজনীআদীসু ‘‘ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি তানি কুঞ্চিকা ৰিয পরিহরণীযানি, অথ খো ‘‘উচ্চাৰচানি ন ধারেতব্বানী’’তি পটিক্খেপাভাৰতো ৰুত্তং. কেৰলঞ্হি তানি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ৰিধূপনঞ্চ তালৰণ্টঞ্চা’’তিআদিনা (চূল়ৰ. ২৬৯) ৰুত্তানি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘তেলভাজনেসু ৰণ্ণমট্ঠকম্মং ৰট্টতীতি সেনাসনপরিক্খারত্তা’’তি ৰুত্তং. রাজৰল্লভাতি রাজকুলূপকা. সীমাতি ইধাধিপ্পেতা ভূমি, বদ্ধসীমা চ. ‘‘যেসং সন্তকা তেসং সীমা, তত্থ পরেহি ন কত্তব্ব’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘ভূমি চ সীমা চ যেসং সন্তকা, তেহি এৰ ৰারেতব্বা. যেসং পন অঞ্ঞেসং ভূমিযং সীমা কতা, তে ৰারেতুং ন ইস্সরা’’তি ৰদন্তি. ‘‘সঙ্ঘভেদাদীনং কারণত্তা ‘মা করোথা’তি পটিসেধেতব্বা এৰা’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৰুত্তং কির.

৮৬-৭. দারুকুটিকং কাতুং, কত্তুন্তি চ অত্থি. খণ্ডাখণ্ডিকন্তি ফলাফলং ৰিয দট্ঠব্বং. আণাপেহীতি ৰচনং অনিট্ঠে এৰ ৰুচ্চতীতি কত্ৰা বন্ধং আণাপেসি. ইস্সরিযমত্তাযাতি সমিদ্ধিযং মত্তাসদ্দোতি ঞাপেতি.

৮৮. ‘‘এৰরূপং ৰাচং ভাসিত্ৰা’’তি চ পাঠো. লোমেন ত্ৰং মুত্তো, মা পুনপি এৰরূপমকাসীতি ইদং কিং ব্যাপাদদীপকং, দারূসুপি লোভক্খন্ধদীপকং ৰচনং সোতাপন্নস্স সতো তস্স রাজস্স পতিরূপং. ননু নাম ‘‘পুব্বে কতং সুকতং ভন্তে, ৰদেয্যাথ পুনপি যেনত্থো’’তি পৰারেত্ৰা অতীৰ পীতিপামোজ্জং উপ্পাদেতব্বং তেন সিযাতি? সচ্চমেতং সোতাপন্নত্তা অতীৰ বুদ্ধমামকো ধম্মমামকো সঙ্ঘমামকো চ, তস্মা ভিক্খূনং অকপ্পিযং অসহন্তো, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা চ ওকাসং কত্তুকামো ‘‘সুপযুত্তানি মে দারূনী’’তি তুট্ঠচিত্তোপি এৰমাহাতি ৰেদিতব্বং. ইমেহি নাম এৰরূপে ঠানে. ‘‘আগতপদানুরূপেনাতি অঞ্ঞেহি ৰা পদেহি, ইতো থোকতরেহি ৰা আগতকালে তদনুরূপা যোজনা কাতব্বা’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘ন কেৰলং ইমস্মিংযেৰ সিক্খাপদে, অঞ্ঞেসুপি আগচ্ছন্তি, তস্মা তত্থ তত্থ আগতপদানুরূপেন যোজনা ৰেদিতব্বা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. উজ্ঝাযনত্থো অদিন্নস্সাদিন্নত্তাৰ, তে উজ্ঝাযিংসু.

রুদ্রদামকো নাম রুদ্রদামকাদীহি উপ্পাদিতো. বারাণসিনগরাদীসু তেহি তেহি রাজূহি পোরাণসত্থানুরূপং লক্খণসম্পন্না উপ্পাদিতা নীলকহাপণা. তেসং কির তিভাগং অগ্ঘতি রুদ্রদামকো, তস্মা তস্স পাদো থুল্লচ্চযৰত্থু হোতি. মাসকো পন ইধ অপ্পমাণং. কহাপণো কিঞ্চিকালে ঊনৰীসতিমাসকো হোতি, কিঞ্চি কালে অতিরেকৰীসতিমাসকো. তস্মা তস্স কহাপণস্স চতুত্থভাগো পঞ্চমাসকো ৰিয অতিরেকপঞ্চমাসকো ৰা ঊনপঞ্চমাসকো ৰা পাদোতি ৰেদিতব্বং. ইমস্সত্থস্স দীপনত্থং ‘‘তদা রাজগহে ৰীসতিমাসকো কহাপণো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ রজতমযো সুৰণ্ণমযো তম্বমযো চ কহাপণো হোতি. সুৰণ্ণভূমিযং ৰিয পাদোপি যত্থ তম্বমযোৰ কতো হোতি, তত্থ সোৰ পাদোতি আচরিযো. যস্মা পাদো একনীলকহাপণগ্ঘনকো, তস্মা তস্স পাদস্স চতুত্থভাগোৰ সিযা পাদোতি একে. ইদং ন যুজ্জতি. যো চ তত্থ পাদারহো ভণ্ডো, তস্স চতুত্থভাগস্সেৰ পারাজিকৰত্থুভাৰপ্পসঙ্গতো. যদি পাদারহং ভণ্ডং পারাজিকৰত্থু, সিদ্ধং ‘‘সোৰ পাদো পচ্ছিমং পারাজিকৰত্থূ’’তি. ন হি সব্বত্থ ভণ্ডং গহেত্ৰা নীলকহাপণগ্ঘেন অগ্ঘাপেন্তি. যস্মা তস্স তস্সেৰ কহাপণগ্ঘেন অগ্ঘাপেন্তি, তস্মা তস্স তস্স জনপদস্স পাদোৰ পাদোতি তদগ্ঘনকমেৰ পাদগ্ঘনকন্তি সিদ্ধং, ‘‘সো চ খো পোরাণস্স নীলকহাপণস্স ৰসেন, ন ইতরেসন্তি যত্থ পন নীলকহাপণা ৰল়ঞ্জং গচ্ছন্তি, তত্থেৰা’’তি কেচি ৰদন্তি, উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং.

পদভাজনীযৰণ্ণনা

৯২. গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰাতি লক্খণানুপঞ্ঞত্তিকত্তা পঠমপঞ্ঞত্তিযা আদিম্হি ৰুত্তা. যতো ৰা অপক্কন্তা, সো অমনুস্সো নাম. ‘‘অমনুস্সগামং অপারুপিত্ৰা, গামপ্পৰেসনঞ্চ অনাপুচ্ছা পৰিসিতুং ৰট্টতী’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘যতো গামতো আগন্তুকামা এৰ অপক্কন্তা, তং গামং এৰং পৰিসিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি একে. কেচি পন ‘‘যক্খপরিগ্গহভূতোপি আপণাদীসু দিস্সমানেসু এৰ ‘গামো’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি, অদিস্সমানেসু পৰেসনে অনাপত্তী’’তি ৰদন্তি. ‘‘গামো এৰ উপচারো গামূপচারোতি এৰং কম্মধারযৰসেন গহিতে কুরুন্দট্ঠকথাদীসু ৰুত্তম্পি সুৰুত্তমেৰ হোতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘তস্স ঘরূপচারো গামোতি আপজ্জতী’’তি ৰচনং পটিক্খিপতি. ‘‘গামস্সুপচারো চ গামো চ গামূপচারো চা’’তি ৰদন্তি, তং ৰিরুজ্ঝতি, ন. ‘‘ইমেসং লাভাদীসু লক্খণং সন্ধায মহাঅট্ঠকথাযং ‘ঘরং ঘরূপচারো’তিআদি ৰুত্তং, তং ন মযং পটিক্খিপামা’’তি চ ৰদন্তি. ‘‘কতপরিক্খেপো চাতি ঘরস্স সমন্ততো তত্তকো উপচারো নামা’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘যো যো অট্ঠকথাৰাদো ৰা থেরৰাদো ৰা পচ্ছা ৰুচ্চতীতি ইতো অনাগতং সন্ধায ৰুত্তং, নাতীতং. যদি অতীতম্পি সন্ধায ৰুত্তং, মহাপদুমথেরৰাদোৰ পমাণং জাতন্তি আপজ্জতি, তস্মা অনাগতমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি আচরিযা কথযন্তী’’তি ৰুত্তং. সেসম্পীতি গামূপচারলক্খণম্পি.

তত্রাযং নযোতি তস্স গামূপচারস্স গহণে অযং নযো. ৰিকালেগামপ্পৰেসনাদীসূতি এত্থ ‘‘গামপ্পৰেসনঞ্হি বহি এৰ আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘তং অট্ঠকথায ন সমেতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘গামসঙ্খাতূপচারং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি গহিতে সমেতীতি মম তক্কো. ‘‘আদি-সদ্দতো ঘরে ঠিতানং দিন্নলাভভাজনাদীনী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘গামূপচারে ঠিতানং পাপুণিতব্বলাভং সঞ্চিচ্চ অদেন্তানং পারাজিক’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. কিঞ্চাপি কুরুন্দিআদীসু পাল়িযং ৰুত্তৰচনানুলোমৰসেন ৰুত্তত্তা ‘‘পমাদলেখা’’তি ন ৰত্তব্বং, মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তৰিনিচ্ছযো সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতো. ‘‘যঞ্চেতং মহাঅট্ঠকথায’’ন্তিআদি সীহল়দীপে অট্ঠকথাচরিযেহি ৰুত্তং ‘‘ৰিনিচ্ছযনযো’’তি চ. লেড্ডুপাতেনেৰ পরিচ্ছিন্দিতব্বোতি পরিক্খেপারহট্ঠানং, ন উপচারং. সো হি ততো অপরেন লেড্ডুপাতেন পরচ্ছিন্নো. ইমস্মিং অদিন্নাদানসিক্খাপদেতি নিযমেন অঞ্ঞত্থ অঞ্ঞথাতি অত্থতো ৰুত্তং হোতি. তেন ৰা নিযমেন যথারুতৰসেনাপি অত্থো ইধ যুজ্জতি. অভিধম্মে পনাতিআদিনা অঞ্ঞথাপি অত্থাপত্তিসিদ্ধং দস্সেতি.

‘‘পরিচ্চাগাদিম্হি অকতে ‘ইদং মম সন্তক’ন্তি অৰিদিতম্পি পরপরিগ্গহিতমেৰ পুত্তকানং পিতু অচ্চযেন সন্তকং ৰিয, তং অত্থতো অপরিচ্চত্তে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘থেনস্স কম্মং থেয্যং, থেনেন গহেতব্বভূতং ভণ্ডং. থেয্যন্তি সঙ্খাতন্তি থেয্যসঙ্খাত’’ন্তি পোরাণগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. তং থেয্যং যস্স থেনস্স কম্মং, সো যস্মা থেয্যচিত্তো অৰহরণচিত্তো হোতি, তস্মা ‘‘থেয্যসঙ্খাত’’ন্তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘থেয্যচিত্তো অৰহরণচিত্তো’’তি পদভাজনম্পি তেসং পোরাণানং যুজ্জতেৰ, তথাপি অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং. ‘‘যঞ্চ পুব্বভাগে ‘অৰহরিস্সামী’তি পৰত্তং চিত্তং, যঞ্চ গমনাদিসাধকং, পরামসনাদিসাধকং ৰা মজ্ঝে পৰত্তং, যঞ্চ ঠানাচাৰনপযোগসাধকং, তেসু অযমেৰেকো পচ্ছিমো চিত্তকোট্ঠাসো ইধ অধিপ্পেতো ‘থেনো’তি অপরে’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ঊনমাসকমাসপাদাদীসু ‘‘অৰহরণচিত্তেসু একচিত্তকোট্ঠাসোতি আচরিযা ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং.

পঞ্চৰীসতিঅৰহারকথাৰণ্ণনা

পঞ্চৰীসতি অৰহারা নাম ৰচনভেদেনেৰ ভিন্না, অত্থতো পন অভিন্না. আকুলা দুৰিঞ্ঞেয্যৰিনিচ্ছযাতি আচরিযানং মুখে সন্তিকে সব্বাকারেন অগ্গহিতৰিনিচ্ছযানং দুৰিঞ্ঞেয্যা. দুকতিকপট্ঠানপাল়ি (পট্ঠা. ৫.১.১ আদযো, দুকতিকপট্ঠানপাল়ি) ৰিয আকুলা দুৰিঞ্ঞেয্যৰিনিচ্ছযা, কেৰলং তং আচরিযা পুব্বাপরৰিরোধমকত্ৰা সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতনযমৰিনাসেত্ৰা ৰণ্ণযন্তীতি ‘‘পট্ঠানপাল়িমিৰাতি অপরে ৰদন্তী’’তি চ ৰুত্তা. পোরাণাতি সঙ্গীতিআচরিযা. অযমেত্থ সামীচি এৰ, সচে ন দেতি, আপত্তি নত্থি, পারাজিকভযা পন যথা সিক্খাকামো দেতি, এৰং দাতব্বমেৰ. যানি পনেত্থ ৰত্থূনি, তানি সীহল়দীপে আচরিযেহি সঙ্ঘাদীনমনুমতিযা অট্ঠকথাসু পক্খিত্তানি, ‘‘অনাগতে ব্রহ্মচারীনং হিতত্থায পোত্থকারুল়্হকালতো পচ্ছাপী’’তি ৰুত্তং. আণত্তিকং আণত্তিক্খণেপি গণ্হাতি, কালন্তরেনাপি অত্থসাধকো, কালন্তরং সন্ধাযাতি ইদমেতেসং নানত্তং. ভট্ঠেতি অপগতে. অন্তরসমুদ্দে অতুরুমুহুদে. ফরতি সাধেতি. নৰধোতোতি নৰকতো. পাসাণসক্খরন্তি পাসাণঞ্চ সক্খরঞ্চ.

ভূমট্ঠকথাদিৰণ্ণনা

৯৪. মহাঅট্ঠকথাযং পন সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কটমেৰ ৰুত্তং, তং পমাদলিখিতন্তি ৰেদিতব্বন্তি যথেতরহি যুত্তিযা গহেতব্বা. তত্থ ‘‘চতুৰগ্গেন ঠপেত্ৰা উপসম্পদপৰারণঅব্ভানাদিসব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৰট্টতি’’চ্চেৰ ৰত্তব্বে ‘‘উপসম্পদপৰারণকথিনব্ভানাদীনী’’তি লিখন্তীতি ৰেদিতব্বং. তং আচরিযা ‘‘পমাদলেখা’’ত্ৰেৰ ৰণ্ণযন্তি, তেন ৰুত্তং ‘‘পমাদলিখিত’’ন্তি. যং যং ৰচনং মুসা, তত্থ তত্থ পাচিত্তিযন্তি ৰুত্তং. দুক্কটস্স ৰচনে পযোজনাভাৰা ‘‘অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগে’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি পুব্বপযোগে পাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিযমেৰ. পমাদলিখিতন্তি এত্থ ইধ অধিপ্পেতমেৰ গহেত্ৰা অট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি গহিতে সমেতি ৰিয. আচরিযা পন ‘‘পাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিয’’ন্তি ৰত্ৰা দুক্কটে ৰিসুং ৰত্তব্বে ‘‘সচ্চালিকে’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তত্তা ‘‘পমাদলেখা’’তি ৰদন্তীতি ৰেদিতব্বাতি. ‘‘কুসলচিত্তেন গমনে অনাপত্তী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘দানঞ্চ দস্সামী’’তি ৰচনেন অনাপত্তি ৰিয.

পাচিত্তিযট্ঠানে দুক্কটা ন মুচ্চতীতি পাচিত্তিযেন সদ্ধিং দুক্কটমাপজ্জতি. বহুকাপি আপত্তিযো হোন্তূতি খণনব্যূহনুদ্ধরণেসু দস দস কত্ৰা আপত্তিযো আপন্নো, তেসু উদ্ধরণে দস পাচিত্তিযো দেসেত্ৰা মুচ্চতি, জাতিৰসেন ‘‘একমেৰ দেসেত্ৰা মুচ্চতী’’তি কুরুন্দিযং ৰুত্তং, তস্মা পুরিমেন সমেতি. ‘‘সমোধানেত্ৰা দস্সিতপযোগে ‘‘দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তত্তা সমানপযোগা বহুদুক্কটত্তং ঞাপেতি. খণনে বহুকানীতি সমানপযোগত্তা ন পটিপ্পস্সম্ভতি. অট্ঠকথাচরিযপ্পমাণেনাতি যথা পনেত্থ, এৰং অঞ্ঞেসুপি এৰরূপানি অট্ঠকথায আগতৰচনানি সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতত্তা গহেতব্বানীতি অত্থো. ‘‘ইধ দুতিযপারাজিকে গহেতব্বা, ন অঞ্ঞেসূ’’তি ধম্মসিরিত্থেরো কিরাহ. গণ্ঠিপদে পন ‘‘পুরিমখণনং পচ্ছিমং পত্ৰা পটিপ্পস্সম্ভতি, তেনেৰ একমেৰ দেসেত্ৰা মুচ্চতী’’তি ৰুত্তং, ‘‘ৰিসভাগকিরিযং ৰা পত্ৰা পুরিমং পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি চ ৰুত্তং.

এৰং একট্ঠানে ঠিতায কুম্ভিযা ঠানাচাৰনঞ্চেত্থ ছহাকারেহি ৰেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো. কুম্ভিযাতি ভুম্মৰচনং. উদ্ধং উক্খিপন্তো কেসগ্গমত্তম্পি ভূমিতো মোচেতি, পারাজিকন্তি এত্থ মুখৰট্টিযা ফুট্ঠোকাসং বুন্দেন মোচিতে ‘‘ঠানাচাৰনঞ্চেত্থ ছহাকারেহি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ইমিনা সমেতি, তথা অৰত্ৰা ‘‘ভূমিতো মুত্তে কেসগ্গমত্তম্পি অতিক্কন্তে ভূমিতো মোচিতং নাম হোতী’’তি দল়্হং কত্ৰা ৰদন্তি, উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং. এত্থ একচ্চে এৰং অত্থং ৰদন্তি ‘‘পুব্বে খণন্তেন অৰসেসট্ঠানানি ৰিযোজিতানি, তস্মিং ৰিমুত্তে পারাজিক’’ন্তি. সঙ্খেপমহাপচ্চরিযাদীসু ৰুত্তৰচনস্স পমাদলেখভাৰো ‘‘অত্তনো ভাজনগতং ৰা করোতি, মুট্ঠিং ৰা ছিন্দতী’’তি ৰচনেন দীপিতো.

যং পন ‘‘পীতমত্তে পারাজিক’’ন্তি ৰুত্তং, তং যথেতরহি ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৰত্থুকা উপ্পন্নারম্মণা’’তি পদস্স ‘‘উপ্পন্নৰত্থুকাহি অনাগতপটিক্খেপো’’তি অট্ঠকথাৰচনং ‘‘অসম্ভিন্নৰত্থুকা অসম্ভিন্নারম্মণা পুরেজাতৰত্থুকা পুরেজাতারম্মণা’’তি ৰচনমপেক্খিত্ৰা অতীতানাগতপটিক্খেপোতি পরিৰত্তেতি, তথা তাদিসেহি পরিৰত্ত’ন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি অট্ঠকথাচরিযা পুব্বাপরৰিরুদ্ধং ৰদন্তি. যং পন আচরিযা ‘‘ইদং পমাদলিখিত’’ন্তি অপনেত্ৰা পটিক্খিপিত্ৰা ৰচনকালে ৰাচেন্তি, উদ্দিসন্তি, তমেৰ চ ইমিনাপি আচরিযেন ‘‘পমাদলিখিত’’ন্তি পটিক্খিত্তং. যঞ্চ সুত্তং দস্সেত্ৰা তে পটিক্খিপন্তি, তমেৰ চ দস্সেন্তেন ইমিনা পটিক্খিত্তং, তেন ৰুত্তং ‘‘তং পন তত্থেৰা’’তিআদি.

অনাপত্তিমত্তমেৰ ৰুত্তন্তি নেৰ অৰহারো ন গীৰা অনাপত্তীতি ব্যঞ্জনতোৰ ভেদো, ন অত্থতোতি দস্সনত্থং. তং পমাদলিখিতং কতরেহীতি চে? পুব্বে ৰুত্তপ্পকারেহি, লেখকেহি ৰা, এস নযো সব্বত্থ. ‘‘ন হি তদেৰ বহূসু ঠানেসু যুত্ততো পারাজিকমহুত্ৰা কত্থচি হোতী’’তি সব্বং অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. দুট্ঠপিতং ৰা ঠপেতীতি এত্থ ততো পগ্ঘরিস্সতীতি ঠানাচাৰনং সন্ধায কতত্তা পারাজিকং তং পন গণ্হতু ৰা মা ৰা তত্থেৰ ‘‘ভিন্দতী’’তিআদিৰচনতো ৰেদিতব্বং. ‘‘তত্থেৰাতি ঠানাচাৰনং অকরোন্তোৰ ঠানা অচাৰেতুকামোৰ কেৰলং ‘ভিন্দতী’তি অট্ঠকথাৰচনতো চ ঞাপেতব্ব’’ন্তি অঞ্ঞতরস্মিং গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. তথা ‘‘পগ্ঘরিতেহি তিন্তপংসুং গহেত্ৰা উদকে পক্খিপিত্ৰা পচিত্ৰা গহেতুং সক্কা, তস্মা গহণমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি অপরে. ‘‘রিত্তকুম্ভিযা উপরি করোতি, ভণ্ডদেয্য’’ন্তি ৰুত্তং, তং আণত্তিযা ৰিরুজ্ঝতি, ‘‘যদা সক্কোসি, তদা তং ভণ্ডং অৰহরা’’তি অত্থসাধকো আণত্তিকালে এৰ পারাজিকং. অপিচ আৰাটকাদীনি থাৰরপযোগানি চ এত্থ সাধকানি. নত্থি কালকতপযোগানি পারাজিকৰত্থূনীতি তস্মা উপপরিক্খিতব্বন্তি একে. যত্থ যত্থ ‘‘অপরে’’তি ৰা ‘‘একে’’তি ৰা ৰুচ্চতি, তত্থ তত্থ সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা যুত্তং গহেতব্বং, ইতরং ছড্ডেতব্বং. ৰদন্তীতি আচরিযা ৰদন্তি. ন, অঞ্ঞথা গহেতব্বত্থতোতি পাল়িপরিহরণত্থং ৰুত্তং. এৰমেকে ৰদন্তীতি তং ন গহেতব্বং. কস্মা? ‘‘পস্সাৰং ৰা ছড্ডেতী’’তি চ ‘‘অপরিভোগং ৰা করোতী’’তি চ অত্থতো একত্তা, অট্ঠকথায ‘‘মুগ্গরেন পোথেত্ৰা ভিন্দতী’’তি ৰুত্তত্তাপি.

অযং পনেত্থ সারোতিআদিকথায ‘‘অম্হাকং আচরিযস্স ৰচন’’ন্তি ধম্মসিরিত্থেরো আহ. সঙ্গহাচরিযানং ৰাদোতি একে. পুব্বে ৰুত্তাপি তে এৰ, তস্মা ৰোহারৰসেনাতি অছড্ডেতুকামম্পি তথা করোন্তং ‘‘ছড্ডেতী’’তি ৰোহরন্তি. এৰমেতেসং পদানং অত্থো গহেতব্বোতি এৰং সন্তে ‘‘ঠানাচাৰনস্স নত্থিতায দুক্কট’’ন্তি অট্ঠকথাৰচনেন অতিৰিয সমেতি, তত্থ ঠানাচাৰনচিত্তস্স নত্থিতায ঠানা চুতম্পি ন ‘‘ঠানা চুত’’ন্তি ৰুচ্চতীতি অত্থো গহেতব্বো. ইতরথাপীতি থেয্যচিত্তাভাৰা ঠানা চাৰেতুকামস্সপি দুক্কটং যুজ্জতি.

৯৬. সযমেৰ পতিতমোরস্সেৰ ইতো চিতো চ করোতো থুল্লচ্চযং. আকাসট্ঠৰিনিচ্ছযে তপ্পসঙ্গেন তস্মিং ৰেহাসাদিগতেপি অসম্মোহত্থং এৰং গহেতব্বন্তি ৰুত্তং. ‘‘এৰমঞ্ঞত্রাপি সামিসে’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ‘‘ঠানাচাৰনং অকরোন্তো চালেতী’’তি ৰচনতো ঠানাচাৰনে থুল্লচ্চযং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. কেচি অফন্দাপেত্ৰা ঠানাচাৰনাচাৰনেহিপি দুক্কটথুল্লচ্চযে ৰদন্তি. ‘‘তে ঠানাচাৰনং অকরোন্তোতি ইমং অট্ঠকথাৰচনং দস্সেত্ৰা পটিসেধেতব্বা’’তি কেচি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং.

৯৭. ছেদনমোচনাদি উপরিভাগং সন্ধায ৰুত্তং. অৰস্সং ঠানতো আকাসগতং করোতি. এত্থ ‘‘এককোটিং নীহরিত্ৰা ঠপিতে ৰংসে ঠিতস্স আকাসকরণং সন্ধাযা’’তি কেচি ৰদন্তি. তে পন অথ ‘‘মূলং অচ্ছেত্ৰা ৰলযং ইতো চিতো চ সারেতি, রক্খতি. সচে পন মূলতো অনীহরিত্ৰাপি হত্থেন গহেত্ৰা আকাসগতং করোতি, পারাজিক’’ন্তি অট্ঠকথাৰচনং দস্সেত্ৰা পটিসেধেতব্বা. ভিত্তিনিস্সিতন্তি ভিত্তিযা উপত্থম্ভিতং সন্ধায ৰুত্তন্তি একে. ভিত্তিং নিস্সায ঠপিতন্তি নাগদন্তাদীসু ঠিতং সন্ধায ৰুত্তং. ছিন্নমত্তেতি উপরি উগ্গন্ত্ৰা ঠিতং সন্ধায ৰুত্তং.

৯৮. উপরি ঠিতস্স পিট্ঠিযাতি এত্থ অধো ওসারণং সন্ধায ৰুত্তং. হেট্ঠা ওসারেন্তস্স উপরিমস্স পিট্ঠিযা হেট্ঠিমেন ঠিতোকাসং অতিক্কন্তমত্তে পারাজিকং, উদ্ধং উক্খিপন্তস্স উদকতো মুত্তমত্তে. ‘‘এৰং গহিতে ভূমট্ঠে ৰুত্তেন সমেতী’’তি ৰদন্তি. মতমচ্ছানং ঠিতট্ঠানমেৰ ঠানং কির. থেয্যচিত্তেন মারেত্ৰা গণ্হতো ঊনপাদগ্ঘনকে দুক্কটং, সহপযোগত্তা পাচিত্তিযং নত্থীতি একে. মদনফলৰসাদীনীতি এত্থ সীহল়ভাসা কির ৰস ইতি ৰিসন্তি অত্থো, গরুল়াকারেন কতুপ্পেযিতং ৰা.

৯৯. পুব্বে পাসে বদ্ধসূকরউপমায ৰুত্তা এৰ. ‘‘থলে ঠপিতায নাৰায ন ফুট্ঠোকাসমত্তমেৰা’’তি পাঠো. ‘‘ৰাতো আগম্মাতি ৰচনতো ৰাতস্স নত্থিকালে পযোগস্স কতত্তা অৰহারো নত্থি, অত্থিকালে চে কতো, অৰহারোৰা’’তি ৰদন্তি. ‘‘ভণ্ডদেয্যং পন কেসন্তি চে? যেসং হত্থে কহাপণানি গহিতানি, তেসং ৰা, নাৰাসামিনা নাৰায অগ্গহিতায নাৰাসামিকস্স ৰা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং.

১০৪. নিরম্বিত্ৰা উপরি. অকতং ৰা পন পতিট্ঠপেতীতি অপুব্বং ৰা পট্ঠপেতীতি অত্থো.

১০৬. গামট্ঠে ৰা ‘‘গামো নামা’’তি ন ৰুত্তং পঠমং গামলক্খণস্স সব্বসো ৰুত্তত্তা.

১০৭. অরঞ্ঞট্ঠে অরঞ্ঞং নামাতি পুন ন কেৰলং পুব্বে ৰুত্তলক্খণঞ্ঞেৰ অরঞ্ঞন্তি ইধাধিপ্পেতং, কিন্তু পরপরিগ্গহিতমেৰ চেতং হোতি, তং ইধাধিপ্পেতন্তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. তেনেৰ অত্থেপি অরঞ্ঞগ্গহণং কতং. অগ্গেপি মূলেপি ছিন্নাতি এত্থ ‘‘ন ৰেঠেত্ৰা ঠিতা, ছিন্নমত্তে পতনকং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. তচ্ছেত্ৰা ঠপিতোতি অরঞ্ঞসামিকেহি পরেহি লদ্ধেহি তচ্ছেত্ৰা ঠপিতো. অদ্ধগতোপীতি চিরকালিকোপি. ‘‘ন গহেতব্বোতি অরঞ্ঞসামিকেহি অনুঞ্ঞাতেনপী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ছল্লিযা পরিযোনদ্ধং হোতীতি ইমিনা সামিকানং নিরপেক্খতং দীপেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘গহেতুং ৰট্টতী’’তি. যদি সামিকানং সাপেক্খতা অত্থি, ন ৰট্টতি.

১০৮. তত্থ ‘‘ভাজনেসু পোক্খরণীতল়াকেসু চ গাৰো পক্কোসতীতি ইতো পট্ঠায তযো দস ৰারা আদিমেৰ দস্সেত্ৰা সংখিত্তা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. নিব্বহনউদকং নাম তল়াকরক্খণত্থায অধিকোদকনিক্খমনদ্ৰারেন নিক্খমনউদকং. ‘‘গহেতুং ন লভতীতি সামীচিকম্মং ন হোতী’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. ইতো পট্ঠায ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তে অনুগণ্ঠিপদেতি গহেতব্বং. অনিক্খন্তে উদকেতি পাঠসেসো, সুক্খমাতিকাপযোগত্তা ভণ্ডদেয্যম্পি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তল়াকং নিস্সায খেত্তস্স কতত্তাতি ‘‘সব্বসাধারণং তল়াকং হোতী’’তি পঠমং ৰুত্তত্তা তং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘যস্মা তল়াকগতং উদকং সব্বসাধারণম্পি মাতিকায সতি তং অতিক্কমিত্ৰা গহেতুং ন ৰট্টতি, তস্মা তং সন্ধায কুরুন্দিযাদীসু অৰহারোতি ৰুত্ত’’ন্তি অপরে আহূতি. ইমিনা লক্খণেন ন সমেতীতি যস্মা সব্বসাধারণদেসো নাম তঞ্চ তল়াকং সব্বসাধারণং, কতিকাভাৰা চ মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰ যুত্তন্তি আহাচরিযো.

১০৯. ‘‘ততো পট্ঠায অৰহারো নত্থীতি থেয্যাযপি গণ্হতো, তস্মা যথামুণ্ডমহাজেতব্বত্তা, অরক্খিতব্বত্তা, সব্বসাধারণত্তা চ অঞ্ঞম্পি সঙ্ঘসন্তকং ইদং ন হোতী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং.

১১০. উজুকমেৰ তিট্ঠতীতি এত্থ ‘‘সমীপে রুক্খসাখাদীহি সন্ধারিতত্তা ঈসকং খলিত্ৰা উজুকমেৰ তিট্ঠতি চে, অৰহারো. ছিন্নৰেণু ৰিয তিট্ঠতি চে, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং, তং সুৰুত্তং, তস্স ৰিনিচ্ছযে ‘‘সচে তানি রক্খন্তী’’তি ৰুত্তত্তা. নো অঞ্ঞথাতি সম্পত্তে চে ৰাতে ৰাতমুখসোধনং করোতি, পারাজিকন্তি অত্থো.

১১১. অঞ্ঞেসু পন ৰিচারণা এৰ নত্থীতি তেসু অপ্পটিক্খিপিতত্তা অযমেৰ ৰিনিচ্ছযোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘এতেন ধুরনিক্খেপং কত্ৰাপি চোরেহি আহটং চোদেত্ৰা গণ্হতো অনাপত্তীতি দীপিতং হোতী’’তি ৰুত্তং.

১১২. এসেৰ নযোতি উদ্ধারেযেৰ পারাজিকং, কস্মা? অঞ্ঞেহি পত্তেহি সাধারণস্স সঞ্ঞাণস্স ৰুত্তত্তা. পদৰারেনাতি চোরেন নীহরিত্ৰা দিন্নং গহেত্ৰা গচ্ছতো. গামদ্ৰারন্তি ৰোহারমত্তমেৰ, গামন্তি অত্থো আণত্তিযা দট্ঠব্বত্তা, দ্ৰিন্নম্পি উদ্ধারে এৰ পারাজিকং. অসুকং নাম গামং গন্ত্ৰাতি ৰচনেন যাৰ তস্স গামস্স পরতো উপচারো, সব্বমেতং আণত্তমেৰ হোতি. ‘‘ঠত্ৰা ৰা নিসীদিত্ৰা ৰা ৰিস্সমিত্ৰা পুরিমথেয্যচিত্তং ৰূপসমিত্ৰা গমনত্থঞ্চে ভণ্ডং ন নিক্খিত্তং, যথাগহিতমেৰ, পদৰারেন কারেতব্বোতি, নিক্খিত্তঞ্চে, উদ্ধারেনা’’তি চ লিখিতং. কেৰলং ‘‘লিখিত’’ন্তি ৰুত্তে গণ্ঠিপদে গহেতব্বং. থেয্যচিত্তেন পরিভুঞ্জন্তোতি ঠানাচাৰনং অকত্ৰা নিৰত্থপারুতনীহারেন ‘‘পুব্বেৰেদং মযা গহিত’’ন্তি থেয্যচিত্তেন পরিভুঞ্জন্তো. ‘‘নট্ঠে ভণ্ডদেয্যং কিরা’’তি লিখিতং. ‘‘অঞ্ঞো ৰা’’তি ৰচনেন যেন ঠপিতং, তেন দিন্নে অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি গোপকস্স দানে ৰিয, ‘‘কেৰলং ইধ ভণ্ডদেয্যন্তি অপরে’’তি ৰুত্তং. ‘‘অঞ্ঞো ৰা’’তি ৰচনতো যেন ঠপিতং. সো ৰাতিপি লব্ভতীতি ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বো. ৰা-সদ্দেন যস্স হত্থে ঠপিতং, সো ৰা দেতি রাজগহে গণকো ৰিয ধনিযস্স, তস্মা পারাজিকং যুত্তং ৰিয.

তৰ থূলসাটকো লদ্ধোতি ৰুত্তক্খণে মুসাৰাদে দুক্কটং. তস্স নামং লিখিত্ৰাতি এত্থ ‘‘তেন ‘গহেত্ৰা ঠপেয্যাসী’তি আণত্তত্তা নামলেখনকালে অনাপত্তি কুসসঙ্কমনসদিসং ন হোতী’’তি ৰুত্তং. ন জানন্তীতি ন সুণন্তীতি অত্থো. সচে জানিত্ৰাপি চিত্তেন ন সম্পটিচ্ছন্তি এসেৰ নযো. জানন্তেন পন রক্খিতুং অনিচ্ছন্তে পটিক্খিপিতব্বমেৰ এতন্তি ৰত্তং জানিতব্বং. উম্মগ্গেনাতি পুরাপাণং খণিত্ৰা কতমগ্গেনাতি অত্থো.

নিস্সিতৰারিকস্স পন সভাগা ভত্তং দেন্তি, তস্মা যথা ৰিহারে পন্তি, তথেৰ কাতব্বন্তি সম্পত্তৰারং অগ্গহেতুং ন লভন্তি, ‘‘তস্স ৰা সভাগা অদাতুং ন লভন্তী’’তি ৰুত্তং. অত্তদুতিযস্সাতি ন হি একেনানীতং দ্ৰিন্নং পহোতি, সচে পহোতি পাপেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যস্স ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পরিপুচ্ছং দেতীতি পুচ্ছিতপঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনং করোতী’’তি লিখিতং. সঙ্ঘস্স ভারং নাম ‘‘সদ্ধম্মৰাচনা এৰা’’তি ৰুত্তং, ‘‘নৰকম্মিকোপি ৰুচ্চতী’’তি চ, ‘‘ইতো ভণ্ডতো ৰট্টন্তং পুন অন্তো পৰিসতীতি মহাঅট্ঠকথাপদস্স কুরুন্দীসঙ্খেপট্ঠকথাহি অধিপ্পাযো ৰিৰরিতো’’তি লিখিতং.

১১৩. গচ্ছন্তে যানে ৰাতি এত্থ ‘‘সুঙ্কট্ঠানস্স বহি ঠিতং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি উপতিস্সত্থেরো ৰদতি কির. ‘‘গচ্ছন্তে যানে ৰাতিআদি সুঙ্কট্ঠানব্ভন্তরে গহেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. বহি ঠিতস্স ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, ‘‘অন্তো ঠত্ৰা’’তি অধিকারে ৰুত্তত্তা চেতি যুত্তং – যানাদীসু ঠপিতে তস্স পযোগং ৰিনাযেৰ গতেসু পারাজিকো ন হোতি. কস্মা ন ভণ্ডদেয্যন্তি চে? সুঙ্কট্ঠানস্স বহি ঠিতত্তা. অরঞ্ঞট্ঠে ‘‘অস্সতিযা অতিক্কমন্তস্সপি ভণ্ডদেয্যমেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.১০৭) ৰুত্তং তেসং সপরিগ্গহিতত্তা. ইধ পন ‘‘অত্র পৰিট্ঠস্সা’’তি ৰচনতো ন বহি ঠিতস্স, তং কির সুঙ্কসঙ্কেতং. অঞ্ঞং হরাপেতীতি তত্থ ‘‘সহত্থা’’তি ৰচনতো অনাপত্তি. নিস্সগ্গিযানি হোন্তীতি অট্ঠকথাতো পাচিত্তিযং, উপচারং ওক্কমিত্ৰা পরিহরণে সাদীনৰত্তা দুক্কটং.

সুঙ্কট্ঠানে সুঙ্কং দত্ৰাৰ গন্তুং ৰট্টতীতি ইদং দানি ৰত্তব্বানং মাতিকাতি ধম্মসিরিত্থেরো. ‘‘অনুরাধপুরস্স চতূসু দ্ৰারেসু সুঙ্কং গণ্হন্তি, তেসু দক্খিণদ্ৰারস্স পুরতো মগ্গো থূপারামতো আনন্দচেতিযং পদক্খিণং কত্ৰা জেতৰনৰিহারস্সন্তরপাকারস্সাসন্নে নিৰিট্ঠো, যো ন গামং পৰিসন্তো উপচারং ওক্কন্তো হোতি. থূপারামতো চ মহাচেতিযং পদক্খিণং কত্ৰা রাজৰিহারং গচ্ছন্তো ন ওক্কমতী’’তি কির মহাঅট্ঠকথাযং আগতং. এত্থ চাতি সুঙ্কঘাতে ‘‘দ্ৰীহি লেড্ডুপাতেহীতি আচরিযপরম্পরাভতা’’তি লিখিতং. দ্ৰীহি লেড্ডুপাতেহীতি সুঙ্কঘাতস্স পরিচ্ছেদে অট্ঠপিতে যুজ্জতি, ঠপিতে পন অতিরেকযোজনম্পি সুঙ্কঘাতং হোতীতি ততো পরং দ্ৰে লেড্ডুপাতা উপচারোতি গহেতব্বো. সো পনেত্থাপি দুৰিধো বাহিরব্ভন্তরভেদতো. তত্থ দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতং বাহিরোপচারং সন্ধায পাল়িযং, মহাঅট্ঠকথাযঞ্চ দুক্কটং ৰুত্তং. অব্ভন্তরং সন্ধায কুরুন্দিযন্তি নো খন্তি. ‘‘অত্র পৰিট্ঠস্স সুঙ্কং গণ্হন্তূতি হি নিযমিতট্ঠানং একন্ততো পারাজিকখেত্তং হোতি, তঞ্চ পরিক্খিত্তং, একো লেড্ডুপাতো দুক্কটখেত্তং, অপরিক্খিত্তঞ্চে, দুতিযো লেড্ডুপাতোতি নো অধিপ্পাযো’’তি আচরিযো ৰদতি.

১১৪. ধনং পন গতট্ঠানে ৰড্ঢতীতি এত্থ ‘‘ৰড্ঢিযা সহ অৰহারকস্স ভণ্ডদেয্য’’ন্তি লিখিতং. ‘‘তং ৰড্ঢিং দস্সামী’’তি অগ্গহেসি, তত্থ কম্মং অকরোন্তস্স ৰড্ঢতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. কেৰলং আঠপিতখেত্তস্স ন ৰড্ঢতি. ‘‘যং ধনং ৰড্ঢি, তং দেন্তস্স অৰহারকস্স ৰড্ঢিযা অদানে পারাজিকং হোতী’’তি ৰদন্তি.

নামেনাতি সপ্পনামেন ৰা সামিকেন কতেন ৰা.

১১৬. রাজঘরস্স অন্তোৰত্থুম্হি, পরিক্খিত্তরাজঙ্গণং ৰা অন্তোৰত্থু. অপরিক্খিত্তে রাজঙ্গণে ঠিতস্স সকলনগরং ঠানং. গোণস্স ‘‘অপরিক্খিত্তে ঠিতস্স অক্কন্তট্ঠানমেৰ ঠান’’ন্তি ৰুত্তত্তা খণ্ডদ্ৰারন্তি অত্তনা খণ্ডিতচ্ছিদ্দং. তত্থেৰ ঘাতেতীতি ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণত্তা ৰধকচিত্তস্স পাচিত্তিযং হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? অদিন্নাদানপযোগত্তা. তম্পি থেয্যচিত্তং সঙ্খারারম্মণংৰ হোতি. ইধ তদুভযং লভতি সদ্ধিং পুব্বভাগাপরভাগেহী’’তি ৰুত্তং.

১১৮. তস্সুদ্ধারে সব্বেসং পারাজিকন্তি যদি যো আণত্তো অৰস্সং তং ভণ্ডং হরতি, আণত্তিক্খণে এৰ পারাজিকং. ‘‘ইধ তিণ্ণং কস্মা পারাজিকং, ননু ‘তুম্হে, ভন্তে, তযো হরথা’তি ৰুত্তত্তা থুল্লচ্চযং, ইতরেসঞ্চ পটিপাটিযা একেকস্সাণত্তত্তা একেকেন চ দুক্কটেন ভৰিতব্বং. কথং, একো কির মাসগ্ঘনকং পরিস্সাৰনং থেনেত্ৰা দেসেত্ৰা নিরুস্সাহো এৰ ৰা হুত্ৰা পুন মাসগ্ঘনকং সূচিং তথেৰ কত্ৰা পুন মাসগ্ঘনকন্তি এৰং সিযাতি? ন এৰং, তং যথা উপ্পলথেনকো যেন ৰত্থু পূরতি তাৰ সউস্সাহত্তা পারাজিকো আসি, এৰমিমে সউস্সাহাৰ ন দেসযিংসু ৰা’’তি লিখিতং, পাল়িযং, অট্ঠকথাযঞ্চ সংৰিদহিত্ৰা গতেসু একস্সুদ্ধারে সব্বেসং পারাজিকং ৰিনা ৰিয আণত্তিযা কিঞ্চাপি ৰুত্তং, অথ খো ‘‘তস্সাযং অত্থো’’তি ৰত্ৰা পচ্ছা ৰুত্তৰিনিচ্ছযেসু চ একভণ্ডএকট্ঠানাদীসু চ সম্বহুলা একং আণাপেন্তীতি আণত্তিমেৰ নিযমেত্ৰা ৰুত্তং, তস্মা আণত্তি ইচ্ছিতব্বা ৰিয, ৰীমংসিতব্বং. ‘‘‘একভণ্ডং একট্ঠান’ন্তি চ পাঠো ‘এককুলস্স ভণ্ড’ন্তি ৰচনতো’’তি ৰদন্তি.

১১৯-১২০. ওচরকে ৰুত্তনযেনেৰাতি অৰস্সংহারিযে ভণ্ডে. তং সঙ্কেতন্তি তস্স সঙ্কেতস্স. অথ ৰা তং সঙ্কেতং অতিক্কমিত্ৰা পচ্ছা ৰা. অপত্ৰা পুরে ৰা. এস নযো তং নিমিত্তন্তি এত্থাপি. অক্খিনিখণনাদিকম্মং লহুকং ইত্তরকালং, তঙ্খণে এৰ ভণ্ডং অৰহরিতুং ন সক্কা, কিঞ্চি ভণ্ডং দূরং হোতি, কিঞ্চি ভারিযং, তং গহেতুং যাৰ গচ্ছতি যাৰ উক্খিপতি, তাৰ নিমিত্তস্স পচ্ছা হোতি. সচে তং ভণ্ডং অধিগতং ৰিয আসন্নং, লহুকঞ্চ, সক্কা নিমিত্তক্খণে অৰহরিতুং, তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং কিন্তি? ন, পুব্বে ৰুত্তম্পি ‘‘ততো পট্ঠায তেনেৰ নিমিত্তেন অৰহরতী’’তি ৰুচ্চতি আরদ্ধত্তা. যদি এৰং ‘‘পুরেভত্তপযোগো এসো’’তি ৰারো পমাণং হোতি, ন চ তং পমাণং মহাপদুমত্থেরৰাদস্স পচ্ছা ৰুত্তত্তা, ন সঙ্কেতকম্মং ৰিয নিমিত্তকম্মং দট্ঠব্বং. তত্থ হি কালপরিচ্ছেদো অত্থি, ইধ নত্থি, ইদমেৰ তেসং নানত্তং.

১২১. তঞ্চ অসম্মোহত্থন্তি একো ‘‘পুরেভত্তাদীসু ৰা, অক্খিনিখণনাদীনি ৰা দিস্ৰা গণ্হা’’তি, একো গহেতব্বং ভণ্ডনিস্সিতং কত্ৰা ‘‘পুরেভত্তং এৰং ৰণ্ণসণ্ঠানং ভণ্ডং গণ্হা’’তি ৰদতি, এৰংৰিধেসু অসম্মোহত্থং এৰংৰিধং সঙ্কেতং নিমিত্তঞ্চ দস্সেতুন্তি চ, যথাধিপ্পাযন্তি দুতিযো ততিযস্স ততিযো চতুত্থস্সাতি এৰং পটিপাটিযা চে ৰদন্তীতি অত্থো. সচে দুতিযো চতুত্থস্স ৰদেতি, ন যথাধিপ্পাযোতি চ. ‘‘পটিগ্গহিতমত্তেতি অৰস্সং চে পটিগ্গণ্হাতি, পুব্বেৰ থুল্লচ্চয’’ন্তি চ লিখিতং. পটিগ্গণ্হকানং দুক্কটং সব্বত্থোকাসাভাৰতো ন ৰুত্তং. পারাজিকাপজ্জনেনেতং দুক্কটং আপজ্জিত্ৰা আপজ্জন্তি কির. অত্থসাধকাণত্তিচেতনাখণে এৰ পারাজিকো হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ মগ্গট্ঠানিযং কতরং, কতরং ফলট্ঠানিযন্তি ‘‘অত্থসাধকচেতনা নাম মগ্গানন্তরফলসদিসা’’তি ৰুত্তত্তা ফলট্ঠানিযা চেতনাতি সিদ্ধং. আণত্তি চে মগ্গট্ঠানিযা সিযা, চেতনাসহজত্তা ন সম্ভৰতি, তথা ভণ্ডস্স অৰস্সংহারিতা চ ন সম্ভৰতি. আণত্তিক্খণে এৰ হি তং অৰস্সংহারিতং জাতন্তি অৰহারকস্স পটিগ্গণ্হঞ্চে, তম্পি ন সম্ভৰতি অনাগতত্তা. চেতনা চে মগ্গট্ঠানিযা হোতি, আণত্তিআদীসু অঞ্ঞতরং, ভণ্ডস্স অৰস্সংহারিতা এৰ ৰা ফলট্ঠানিযা চে, অত্থো ন সম্ভৰতি. পারাজিকাপত্তি এৰ হি ফলট্ঠানিযা ভৰিতুমরহতি, ন অঞ্ঞন্তি এৰং তাৰ ইধ ওপম্মসংসন্দনং সম্ভৰতি চেতনা মগ্গট্ঠানিযা, তস্সা পারাজিকাপত্তিভাৰো ফলট্ঠানিযো. যথা কিং? যথা পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘সদ্ধায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. সদ্ধায সদ্দত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি এত্থ অঞ্ঞো সদ্ধো, অঞ্ঞো সদ্ধায সদ্দত্থোতি সিদ্ধং, যথা চ ‘‘একো অমোহসঙ্খাতো ধম্মো সম্পযুত্তকানং ধম্মানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযইন্দ্রিযমগ্গসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ অমোহো ধম্মো অঞ্ঞো, অঞ্ঞে তস্স হেতুপচ্চযতাদযোতি সিদ্ধং. যথা চ ৰিনযপিটকে যানি ছ আপত্তিসমুট্ঠানানি, এৰং যথাসম্ভৰং ‘‘সত্ত আপত্তিক্খন্ধা’’তি ৰুচ্চন্তি, তেসং অঞ্ঞা আপত্তিসমুট্ঠানতা, অঞ্ঞো আপত্তিক্খন্ধভাৰোতি সিদ্ধং. ইমিনা আপত্তিক্খন্ধনযেন আপত্তাধিকরণস্স কতি ঠানানীতি? সত্ত আপত্তিক্খন্ধা ঠানানীতি. কতি ৰত্থূনীতি? সত্ত আপত্তিক্খন্ধা ৰত্থূনীতি. কতি ভূমিযোতি? সত্ত আপত্তিক্খন্ধা ভূমিযোতি এৰমাদযোপি দস্সেতব্বা. তথা হি তস্সা এৰং মগ্গট্ঠানিযায অত্থসাধিকায চেতনায যস্মা অঞ্ঞা পারাজিকাপত্তিতা অনত্থন্তরভূতা আকারৰিসেসসঙ্খাতা ফলট্ঠানিযা অত্থি, তস্মা ‘‘অত্থসাধকচেতনা নাম মগ্গানন্তরফলসদিসা’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা কেৰলং ধম্মনিযামত্তংযেৰ উপমত্তেন আচরিযেন এৰং ৰুত্তন্তিপি সম্ভৰতীতি ন তত্থ ওপম্মসংসন্দনং পরিযেসিতব্বং, ‘‘ইদং সব্বং কেৰলং তক্কৰসেন ৰুত্তত্তা ৰিচারেত্ৰা গহেতব্ব’’ন্তি আচরিযো.

ভূমট্ঠকথাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আপত্তিভেদৰণ্ণনা

১২২. ‘‘ৰিভঙ্গনযদস্সনতো’’তি ৰুত্তত্তা তং সম্পাদেতুং ‘‘ইদানি তত্থ তত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অঙ্গৰত্থুভেদেন চাতি অৰহারঙ্গজাননভেদেন ৰত্থুস্স হরিতব্বভণ্ডস্স গরুকলহুকভাৰভেদেনাতি অত্থো. অথ ৰা অঙ্গঞ্চ ৰত্থুভেদেন আপত্তিভেদঞ্চ দস্সেন্তোতি অত্থো. অতিরেকমাসকো ঊনপঞ্চমাসকোতি এত্থ ৰা-সদ্দো ন ৰুত্তো, তীহিপি একো এৰ পরিচ্ছেদো ৰুত্তোতি. অনজ্ঝাৰুট্ঠকং নাম অরঞ্ঞপালকাদিনা ন কেনচি মমাযিতং. ছড্ডিতং নাম অনত্থিকভাৰেন অতিরেকমত্তাদিনা সামিকেন ছড্ডিতং. নট্ঠং পরিযেসিত্ৰা ছিন্নালযত্তা ছিন্নমূলকং. অস্সামিকৰত্থূতি অচ্ছিন্নমূলকম্পি যস্স সামিকো কোচি নো হোতি, নিরপেক্খা ৰা পরিচ্চজন্তি, যং ৰা পরিচ্চত্তং দেৰতাদীনং, ইদং সব্বং অস্সামিকৰত্থু নাম. দেৰতাদীনং ৰা বুদ্ধধম্মানং ৰা পরিচ্চত্তং পরেহি চে আরক্খকেহি পরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতমেৰ. তথারূপে হি অদিন্নাদানে রাজানো চোরং গহেত্ৰা হননাদিকং করেয্যুং, অনারক্খকে পন আৰাসে, অভিক্খুকে অনারামিকাদিকে চ যং বুদ্ধধম্মস্স সন্তকং, তং ‘‘আগতাগতেহি ভিক্খূহি রক্খিতব্বং গোপেতব্বং মমাযিতব্ব’’ন্তি ৰচনতো অভিক্খুকাৰাসসঙ্ঘসন্তকং ৰিয পরপরিগ্গহিতসঙ্খ্যমেৰ গচ্ছতীতি ছাযা দিস্সতি. ইস্সরো হি যো কোচি ভিক্খু তাদিসে পরিক্খারে চোরেহিপি গয্হমানে ৰারেতুং পটিবলো চে, বলক্কারেন অচ্ছিন্দিত্ৰা যথাঠানে ঠপেতুন্তি. অপরিগ্গহিতে পরসন্তকসঞ্ঞিস্স ছসু আকারেসু ৰিজ্জমানেসুপি অনাপত্তি ৰিয দিস্সতি, ‘‘যং পরপরিগ্গহিতঞ্চ হোতী’’তি অঙ্গভাৰো কিঞ্চাপি দিস্সতি, পরসন্তকে তথা পটিপন্নকে সন্ধায ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. অত্তনো সন্তকং চোরেহি হটং, চোরপরিগ্গহিতত্তা পরপরিগ্গহিতং হোতি, তস্মা পরো চেতং থেয্যচিত্তো গণ্হতি, পারাজিকং. সামিকো এৰ চে গণ্হতি, ন পারাজিকং, যস্মা চোদেত্ৰা, অচ্ছিন্দিত্ৰা চ সো ‘‘মম সন্তকং গণ্হামী’’তি গহেতুং লভতি. পঠমং ধুরং নিক্খিপিত্ৰা চে পচ্ছা থেয্যচিত্তো গণ্হতি, এস নযো. সামিকেন ধুরং নিক্খিত্তকালে সো চে চোরো কালং করোতি, অঞ্ঞো থেয্যচিত্তেন গণ্হতি, ন পারাজিকো. অনিক্খিত্তকালে এৰ চে কালং করোতি, তং থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তস্স ভিক্খুনো পারাজিকং মূলভিক্খুস্স সন্তকভাৰে ঠিতত্তা. চোরভিক্খুম্হি মতে ‘‘মতকপরিক্খার’’ন্তি সঙ্ঘো ৰিভজিত্ৰা চে তং গণ্হতি, মূলসামিকো ‘‘মম সন্তকমিদ’’ন্তি গহেতুং লভতি.

এত্থাহ – ভূমট্ঠাদিনিমিত্তকম্মপরিযোসানা এৰ অৰহারভেদা, উদাহু অঞ্ঞেপি সন্তীতি. কিঞ্চেত্থ যদি অঞ্ঞেপি সন্তি, তেপি ৰত্তব্বা. ন হি ভগৰা সাৰসেসং পারাজিকং পঞ্ঞপেতি. নো চে সন্তি, যে ইমে তুলাকূটকংসকূটমানকূটউক্কোটনৰঞ্চননিকতিসাচিযোগৰিপরামোসআলোপসাহসাকারা চ সুত্তঙ্গেসু সন্দিস্সমানা, তে ইধ আগতেসু এত্থ সমোধানং গচ্ছন্তীতি চ লক্খণতো ৰা তেসং সমোধানগতভাৰো ৰত্তব্বোতি? ৰুচ্চতে – লক্খণতো সিদ্ধোৰ. কথং? ‘‘পঞ্চহি আকারেহী’’তিআদিনা নযেন অঙ্গৰত্থুভেদেন. আপত্তিভেদো হি পাল়িযং (পারা. ১২৮-১৩০) ৰুত্তো এৰ, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘কূটমানকূটকহাপণাদীহি ৰা ৰঞ্চেত্ৰা গণ্হতি, তস্সেৰং গণ্হতো অৰহারো থেয্যাৰহারো’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.১৩৮; কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা) আগতত্তা তুলাকূটগহণাদযো থেয্যাৰহারে সমোধানং গতাতি সিদ্ধং. ৰিপরামোসআলোপসাহসাকারা চ অট্ঠকথাযাগতে পসয্হাৰহারে সমোধানং গচ্ছন্তি. ইমংযেৰ ৰা পসয্হাৰহারং দস্সেতুং ‘‘গামট্ঠং অরঞ্ঞট্ঠ’’ন্তি মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা ‘‘গামট্ঠং নাম ভণ্ডং চতূহি ঠানেহি নিক্খিত্তং হোতী’’তিআদিনা নযেন ৰিভাগো ৰুত্তো. তেনেদং ৰুত্তং হোতি – গহণাকারভেদসন্দস্সনত্থং ৰিসুং কতং. ন হি ভূমিতলাদীহি গামারঞ্ঞট্ঠং যং কিঞ্চীতি. তত্থ যং তুলাকূটং, তং রূপকূটঙ্গগহণপটিচ্ছন্নকূটৰসেন চতুব্বিধম্পি ৰেহাসট্ঠে সমোধানং গচ্ছতি. হদযভেদসিখাভেদরজ্জুভেদৰসেন তিৰিধে মানকূটে ‘‘স্ৰাযং হদযভেদো মরিযাদং ছিন্দতী’’তি এত্থ সমোধানং গচ্ছতি. হদযভেদো হি সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. ‘‘ফন্দাপেতি অত্তনো ভাজনগতং করোতী’’তি এত্থ সিখাভেদোপি লব্ভতি. সো ‘‘তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতী’’তি ৰুত্তং. খেত্তমিননকালে রজ্জুভেদো সমোধানং গচ্ছতি. ‘‘ধম্মং চরন্তো সামিকং পরাজেতী’’তি এত্থ উক্কোটনং সমোধানং গচ্ছতীতি তে চ তথা ৰঞ্চননিকতিযোপি.

আপত্তিভেদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনাপত্তিভেদৰণ্ণনা

১৩১. ন চ গহিতে অত্তমনো হোতি, তস্স সন্তকং ৰিস্সাসগাহেন গহিতম্পি পুন দাতব্বন্তি ইদং ‘‘তেন খো পন সমযেন দ্ৰে ভিক্খূ সহাযকা হোন্তি. একো গামং পিণ্ডায পাৰিসি…পে… অনাপত্তি, ভিক্খু, ৰিস্সাসগ্গাহে’’তি (পারা. ১৪৬) ইমিনা অসমেন্তং ৰিয দিস্সতি. এত্থ হি ‘‘সো জানিত্ৰা তং চোদেসি অস্সমণোসি ত্ৰ’’ন্তি ৰচনেন অনত্তমনতা দীপিতা. পুন ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খু, ৰিস্সাসগ্গাহে’’তি ৰচনেন অত্তমনতাযপি সতি ৰিস্সাসগ্গাহো রুহতীতি দীপিতন্তি চে? তং ন, অঞ্ঞথা গহেতব্বত্থতো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পারাজিকাপত্তিযা অনাপত্তি ৰিস্সাসসঞ্ঞায গাহে সতি, সোপি ভিক্খু সহাযকত্তা ন কুদ্ধো চোদেসি, পিযো এৰ সমানো ‘‘কচ্চি অস্সমণোসি ত্ৰং, গচ্ছ, ৰিনিচ্ছযং কত্ৰা সুদ্ধন্তে তিট্ঠাহী’’তি চোদেসি. সচেপি সো কুদ্ধো এৰ চোদেয্য, ‘‘অনাপত্তী’’তি ইদং কেৰলং পারাজিকাভাৰং দীপেতি, ন ৰিস্সাসগ্গাহসিদ্ধং. যো পন পরিসমজ্ঝে লজ্জায অধিৰাসেতি, ন কিঞ্চি ৰদতীতি অত্থো. ‘‘পুনৰত্তুকামতাধিপ্পাযে পন সোপি পচ্চাহরাপেতুং লভতী’’তি ৰুত্তং. সচে চোরো পসয্হ গহেতুকামোপি ‘‘অধিৰাসেথ, ভন্তে, ইধ মে চীৰরানী’’তি ৰত্ৰা চীৰরানি থেরেন দিন্নানি, অদিন্নানি ৰা সযং গহেত্ৰা গচ্ছতি, থেরো পুন পক্খং লভিত্ৰা চোদেতুং লভতি, পুব্বে অধিৰাসনা অধিৰাসনসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি ভযেন তুণ্হীভূতত্তা, ‘‘যং চীৰরং ইধ সামিকো পচ্চাহরাপেতুং লভতী’’তি ৰুত্তং. সামিকস্স পাকতিকং কাতব্বং, ‘‘ইদং কির ৰত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. সচে সঙ্ঘস্স সন্তকং কেনচি ভিক্খুনা গহিতং, তস্স তেন সঙ্ঘস্স ৰা ধম্মস্স ৰা উপকারিতা অত্থি, গহিতপ্পমাণং অপলোকেত্ৰা দাতব্বং. ‘‘সো তেন যথাগহিতং পাকতিকং কত্ৰা অনণো হোতি, গিলানাদীনম্পি এসেৰ নযো’’তি ৰুত্তং.

পদভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা

সাহত্থিকাণত্তিকন্তি একভণ্ডং এৰ. ‘‘ভারিযঞ্হিদং ত্ৰম্পি একপস্সং গণ্হ, অহম্পি একপস্সং গণ্হামীতি সংৰিদহিত্ৰা উভযেসং পযোগেন ঠানাচাৰনে কতে কাযৰাচাচিত্তেহি হোতি. অঞ্ঞথা ‘সাহত্থিকং ৰা আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতি, আণত্তিকং ৰা সাহত্থিকস্সা’তি ইমিনা ৰিরুজ্ঝতী’’তি লিখিতং. ধম্মসিরিত্থেরো পন ‘‘ন কেৰলং ভারিযে এৰ ৰত্থুম্হি অযং নযো লব্ভতি, পঞ্চমাসকমত্তম্পি দ্ৰে চে জনা সংৰিদহিত্ৰা গণ্হন্তি, দ্ৰিন্নম্পি পাটেক্কং, সাহত্থিকং নাম তং কম্মং, সাহত্থিকপযোগত্তা একস্মিংযেৰ ভণ্ডে, তস্মা ‘সাহত্থিকং আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতী’তি ৰচনমিমং নযং ন পটিবাহতি. ‘সাহত্থিকৰত্থুঅঙ্গন্তি সাহত্থিকস্স ৰত্থুস্স অঙ্গং ন হোতী’তি তত্থ ৰুত্তং. ইধ পন পযোগং সন্ধায ৰুত্তত্তা যুজ্জতী’’তি আহ কির, তং অযুত্তং কাযৰচীকম্মন্তি ৰচনাভাৰা, তস্মা সাহত্থিকাণত্তিকেসু পযোগেসু অঞ্ঞতরেন ৰাযমাপত্তি সমুট্ঠাতি, তথাপি তুরিততুরিতা হুত্ৰা ৰিলোপনাদীসু গহণগাহাপনৰসেনেতং ৰুত্তং. যথা কালেন অত্তনো কালেন পরস্স ধম্মং আরব্ভ সীঘং সীঘং উপ্পত্তিং সন্ধায ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ২১) ৰুত্তা, এৰংসম্পদমিদন্তি দট্ঠব্বং.

তত্থপি যে অনুত্তরাদযো একন্তবহিদ্ধারম্মণা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদযো একন্তঅজ্ঝত্তারম্মণা, ইতরে অনিযতারম্মণত্তা ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা’’তি ৰুচ্চন্তি, ন একক্খণে উভযারম্মণত্তা. অযং পন আপত্তি যথাৰুত্তনযেন সাহত্থিকা আণত্তিকাপি হোতিযেৰ, তস্মা অনিদস্সনমেতন্তি অযুত্তং. ‘‘যথা অনিযতারম্মণত্তা ‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা’তি ৰুত্তা, তথা অনিযতপযোগত্তা অযম্পি আপত্তি ‘সাহত্থিকাণত্তিকা’তি ৰুত্তাতি নিদস্সনমেৰেত’’ন্তি একচ্চে আচরিযা আহু. ‘‘ইমে পনাচরিযা উভিন্নং একতো আরম্মণকরণং নত্থি. অত্থি চে, ‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণং ধম্মং পটিচ্চ অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.২১.১ অজ্ঝত্তারম্মণতিক) পট্ঠানপাঠেন ভৰিতব্বন্তি সঞ্ঞায আহংসু, তেসং মতেন ‘সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা’তি ৰচনং নিরত্থকং সিযা, ন চ নিরত্থকং, তস্মা অত্থেৰ একতো অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণো ধম্মো. পুন ‘অযং সো’তি নিযমেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা ধম্মা ৰিয নিদ্দিসিতব্বাভাৰতো ন উদ্ধটো সিযা. তত্থ অনুদ্ধটত্তা এৰ ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং উভিন্নম্পি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মানং একতো আরম্মণকরণধম্মৰসেন ‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণা’তি অৰত্ৰা ‘কালেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধা পৰত্তিযং অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণ’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা গণ্ঠিপদে ৰুত্তনযোৰ সারোতি নো তক্কো’’তি আচরিযো. তত্থ ‘‘কাযৰচীকম্ম’’ন্তি অৰচনং পনস্স সাহত্থিকপযোগত্তা একপযোগস্স অনেককম্মত্তাৰ, যদি ভৰেয্য, মনোকম্মম্পি ৰত্তব্বং ভৰেয্য, যথা তত্থ মনোকম্মং ৰিজ্জমানম্পি অব্বোহারিকং জাতং, এৰং তস্মিং সাহত্থিকাণত্তিকে ৰচীকম্মং অব্বোহারিকন্তি ৰেদিতব্বং, তং পন কেৰলং কাযকম্মস্স উপনিস্সযং জাতং, চিত্তং ৰিয তত্থ অঙ্গমেৰ জাতং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সাহত্থিকপযোগত্তা’’তি, ‘‘অঙ্গভাৰমত্তমেৰ হি সন্ধায ‘সাহত্থিকাণত্তিক’ন্তি ৰুত্তন্তি নো তক্কো’’তি চ, ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.

কাযৰাচা সমুট্ঠানা, যস্সা আপত্তিযা সিযুং;

তত্থ কম্মং ন তং চিত্তং, কম্মং নস্সতি খীযতি.

কিরিযাকিরিযাদিকং যঞ্চ, কম্মাকম্মাদিকং ভৰে;

ন যুত্তং তং ৰিরুদ্ধত্তা, কম্মমেকংৰ যুজ্জতি.

ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা

১৩২. অনাপত্তি, ভিক্খু, চিত্তুপ্পাদেতি এত্থ কেৰলং চিত্তং, তস্সেৰ উপ্পাদেতব্বাপত্তীহি অনাপত্তীতি অত্থো. এত্থাহ – উপনিক্খিত্তসাদিযনাদীসু, সব্বেসু চ অকিরিযসিক্খাপদেসু ন কাযঙ্গচোপনং ৰা ৰাচঙ্গচোপনং ৰা, অপিচাপত্তি, কস্মা ইমস্মিংযেৰ সিক্খাপদে অনাপত্তি, ন সব্বাপত্তীহীতি? ন, কস্মা.

কত্তব্বা সাধিকং সিক্খা, ৰিঞ্ঞত্তিং কাযৰাচিকং;

অকত্ৰা কাযৰাচাহি, অৰিঞ্ঞত্তীহি তং ফুসে.

ন লেসভাৰত্তা. সপ্পাযে আরম্মণে অট্ঠত্ৰা পটিলদ্ধাসেৰনং হুত্ৰা ততো পরং সুট্ঠু ধাৰতীতি সন্ধাৰতি. ততো অভিজ্ঝায সহগতং, ব্যাপাদসহগতং ৰা হুত্ৰা ৰিসেসতো ধাৰতীতি ৰিধাৰতি.

১৩৭. ৰণং কত্ৰা গহেতুন্তি এত্থ কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তি, ইত্থিরূপস্স নাম যত্থ আমসন্তস্স দুক্কটন্তি কেচি. ‘‘কাযপটিবদ্ধগ্গহণং যুত্তং, তং সন্ধায ৰট্টতীতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. উভযং ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.

কুসসঙ্কামনৰত্থুকথাৰণ্ণনা

১৩৮. মহাপচ্চরিযাদীসু যং ৰুত্তং ‘‘পদুদ্ধারেনেৰ কারেতব্বো’’তি, তং সুৰুত্তং. কিন্তু তস্স পরিকপ্পাৰহারকমত্তং ন দিস্সতীতি দস্সনত্থং ইদং ৰুত্তং. উদ্ধারে ৰাযং আপন্নো, তস্মা দিস্ৰা গচ্ছন্তো ‘‘পদুদ্ধারেনেৰ কারেতব্বো’’তি ইদং তত্থ দুৰুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. কথং? ‘‘সাটকত্থিকো সাটকপসিব্বকমেৰ গহেত্ৰা বহি নিক্খমিত্ৰা সাটকভাৰং ঞত্ৰা ‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’তি এৰং পরিকপ্পেত্ৰা গণ্হতি, ন উদ্ধারে এৰাপজ্জতি. যদা বহি ঠত্ৰা ‘সাটকো অয’ন্তি দিস্ৰা গচ্ছতি, তদা পদুদ্ধারেনেৰ কারেতব্বো’’তি ন ৰুত্তমেতং, কিন্তু কিঞ্চাপি পরিকপ্পো দিস্সতি, পুব্বভাগে অৰহারক্খণে ন দিস্সতীতি ন সো পরিকপ্পাৰহারো, অযমত্থো মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তোৰ, তস্মা ‘‘ঞাযমেৰা’’তি ৰদন্তি. কম্মন্তসালা নাম কস্সকানং ৰনচ্ছেদকানং গেহানি. অযং তাৰাতি সচে উপচারসীমন্তিআদি যাৰ থেরৰাদো মহাঅট্ঠকথানযো, তত্থ কেচি পনাতিআদি ন গহেতব্বং থেরৰাদত্তা যুত্তিঅভাৰতো, ন হি সাহত্থিকে এৰংৰিধা অত্থসাধকচেতনা হোতি. আণত্তিকে এৰ অত্থসাধকচেতনা. ‘‘সেসং মহাপচ্চরিযং ৰুত্তেনত্থেন সমেতী’’তি ৰুত্তং.

কুসসঙ্কামনকরণে সচে পরো ‘‘নাযং মম সন্তকো’’তি জানাতি, ইতরস্স হত্থতো মুত্তমত্তে পারাজিকাপত্তি খীলসঙ্কামনে ৰিয. ‘‘অত্তনো সন্তকং সচে জানাতি, ন হোতী’’তি ৰদন্তি. এৰং সন্তে পঞ্চকানি সঙ্করানি হোন্তীতি উপপরিক্খিতব্বং.

১৪০. পরানুদ্দযতাযাতি এত্থ পরানুদ্দযতায কোটিপ্পত্তেন ভগৰতা কস্মা ‘‘অনাপত্তি পেতপরিগ্গহে তিরচ্ছানগতপরিগ্গহে’’তি (পারা. ১৩১) ৰুত্তন্তি চে? পরানুদ্দযতায এৰ. যস্স হি পরিক্খারস্স আদানে রাজানো চোরং গহেত্ৰা ন হননাদীনি করেয্যুং, তস্মিম্পি নাম সমণো গোতমো পারাজিকং পঞ্ঞপেত্ৰা ভিক্খুং অভিক্খুং করোতীতি মহাজনো ভগৰতি পসাদঞ্ঞথত্তং আপজ্জিত্ৰা অপাযুপগো হোতি. অপেতপরিগ্গহিতা রুক্খাদী চ দুল্লভা, ন চ সক্কা ঞাতুন্তি রুক্খাদীহি পাপভীরুকো উপাসকজনো পটিমাঘরচেতিযবোধিঘরৰিহারাদীনি অকত্ৰা মহতো পুঞ্ঞক্খন্ধতো পরিহাযেয্য. ‘‘রুক্খমূলসেনাসনং পংসুকূলচীৰরং নিস্সায পব্বজ্জা’’তি (মহাৰ. ১২৮) ৰুত্তনিস্সযা চ অনিস্সযা হোন্তি. পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো হি ভিক্খূ রুক্খমূলপংসুকূলানি ন সাদিযিস্সন্তীতি, পব্বজ্জা চ ন সম্ভৰেয্যুং, সপ্পদট্ঠকালে ছারিকত্থায রুক্খং অগ্গহেত্ৰা মরণং ৰা নিগচ্ছেয্যুং, অচ্ছিন্নচীৰরাদিকালে সাখাভঙ্গাদিং অগ্গহেত্ৰা নগ্গা হুত্ৰা তিত্থিযলদ্ধিমেৰ সুলদ্ধি ৰিয দীপেন্তা ৰিচরেয্যুং, ততো তিত্থিযেস্ৰেৰ লোকো পসীদিত্ৰা দিট্ঠিগ্গহণং পত্ৰা সংসারখাণুকো ভৰেয্য, তস্মা ভগৰা পরানুদ্দযতায এৰ ‘‘অনাপত্তি পেতপরিগ্গহে’’তিআদিমাহাতি ৰেদিতব্বং.

১৪১. অপরম্পি ভাগং দেহীতি ‘‘গহিতং ৰিঞ্ঞত্তিসদিসত্তা নেৰ ভণ্ডদেয্যং ন পারাজিক’’ন্তি লিখিতং, ইদং পকতিজনে যুজ্জতি. ‘‘সচে পন সামিকো ৰা তেন আণত্তো ৰা ‘অপরস্স সহাযভিক্খুস্স ভাগং এস গণ্হাতি যাচতি ৰা’তি যং অপরভাগং দেতি, তং ভণ্ডদেয্য’’ন্তি ৰদন্তি.

১৪৮-৯. খাদন্তস্স ভণ্ডদেয্যন্তি চোরস্স ৰা সামিকস্স ৰা সম্পত্তস্স দিন্নং সুদিন্নমেৰ কির. অৰিসেসেনাতি ‘‘উস্সাহগতানং ৰা’’তি অৰত্ৰা ৰুত্তং, ন হি কতিপযানং অনুস্সাহতায সঙ্ঘিকমসঙ্ঘিকং হোতি. মহাঅট্ঠকথাযম্পি ‘‘যদি সউস্সাহাৰ গচ্ছন্তি, থেয্যচিত্তেন পরিভুঞ্জতো অৰহারো হোতী’’তি ৰুত্তত্তা তদুভযমেকং. ছড্ডিতৰিহারে উপচারসীমায পমাণং জানিতুং ন সক্কা, অযং পন ভিক্খু উপচারসীমায বহি ঠত্ৰা ঘণ্টিপহরণাদিং কত্ৰা পরিভুঞ্জতি খাদতি, তেন এৰং খাদিতং সুখাদিতন্তি অত্থো. ‘‘ইতরৰিহারে তত্থ দিত্তৰিধিনাৰ পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘সুখাদিতং অন্তোৰিহারত্তা’’তি লিখিতং, আগতানাগতানং সন্তকত্তাতি ‘‘চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দেমী’’তি দিন্নত্তা ৰুত্তং. এৰং অৰত্ৰা ‘‘সঙ্ঘস্স দেমী’’তি দিন্নম্পি তাদিসমেৰ. তথা হি বহি ঠিতো লাভং ন লভতি ভগৰতো ৰচনেনাতি ৰেদিতব্বং.

১৫৩. ‘‘মতসূকরো’’তি ৰচনতো তমেৰ জীৰন্তং ভণ্ডদেয্যন্তি কত্ৰা দাতুং ন লভতি. ৰজ্ঝং ৰট্টতীতি দীপিতং হোতি. মদ্দন্তো গচ্ছতি, ভণ্ডদেয্যন্তি এত্থ কিত্তকং ভণ্ডদেয্যং, ন হি সক্কা ‘‘এত্তকা সূকরা মদ্দিত্ৰা গতা গমিস্সন্তী’’তি জানিতুন্তি? যত্তকে সামিকানং দিন্নে তে ‘‘দিন্নং মম ভণ্ড’’ন্তি তুস্সন্তি, তত্তকং দাতব্বং. নো চে তুস্সন্তি, অতিক্কন্তসূকরমূলং দত্ৰা কিং ওপাতো খণিত্ৰা দাতব্বোতি? ন দাতব্বো. অথ কিং চোদিযমানস্স উভিন্নং ধুরনিক্খেপেন পারাজিকং হোতীতি? ন হোতি, কেৰলং কপ্পিযপরিক্খারং দত্ৰা তোসেতব্বোৰ সামিকো, এসেৰ নযো অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসূতি নো তক্কোতি আচরিযো. ‘‘তদহেৰ ৰা দুতিযদিৰসে ৰা মদ্দন্তো গচ্ছতী’’তি ৰুত্তং. গুম্বে খিপতি, ভণ্ডদেয্যমেৰাতি অৰস্সং পৰিসনকে সন্ধায ৰুত্তং. এত্থ একস্মিং ৰিহারে পরচক্কাদিভযং আগতং. মূলৰত্থুচ্ছেদন্তি ‘‘সব্বসেনাসনং এতে ইস্সরা’’তি ৰচনতো ইতরে অনিস্সরাতি দীপিতং হোতি.

১৫৬. আরামরক্খকাতি ৰিস্সট্ঠৰসেন গহেতব্বং. অধিপ্পাযং ঞত্ৰাতি এত্থ যস্স দানং পটিগ্গণ্হন্তং ভিক্খুং, ভাগং ৰা সামিকা ন রক্খন্তি ন দণ্ডেন্তি, তস্স দানং অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা গহেতুং ৰট্টতীতি ইধ সন্নিট্ঠানং. তম্পি ‘‘ন ৰট্টতি সঙ্ঘিকে’’তি ৰুত্তং. অযমেৰ ভিক্খু ইস্সরোতি যত্থ সো ইচ্ছতি, তত্থ অত্তঞাতহেতুং লভতি কির অত্থো. অপিচ ‘‘দহরো’’তি ৰদন্তি. সৰত্থুকন্তি সহ ভূমিযাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘গরুভণ্ডং হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তিণমত্তং পন ন দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তং কিন্তু গরুভণ্ডন্তি চে, অরক্খিযঅগোপিযট্ঠানে, ৰিনস্সনকভাৰে চ ঠিতং সন্ধায ৰুত্তং. কপ্পিযেপি চাতি ৰত্ৰা, অৰত্ৰা ৰা গহণযুত্তে মাতাদিসন্তকেপি থেয্যচিত্তুপ্পাদেন. ইদং পন সিক্খাপদং ‘‘রাজাপিমেসং অভিপ্পসন্নো’’তি (পারা. ৮৬) ৰচনতো লাভগ্গমহত্তং, ৰেপুল্লমহত্তঞ্চ পত্তকালে পঞ্ঞত্তন্তি সিদ্ধং.

দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.