৩. ততিযপারাজিকং

পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৰণ্ণনা

১৬২. তীহি সুদ্ধেনাতি এত্থ তীহীতি নিস্সক্কৰচনং ৰা হোতি, করণৰচনং ৰা. নিস্সক্কপক্খে কাযৰচীমনোদ্ৰারেহি সুদ্ধেন. তথা দুচ্চরিতমলেহি ৰিসমেহি পপঞ্চেহীতিআদিনা নযেন সব্বকিলেসত্তিকেহি বোধিমণ্ডে এৰ সুদ্ধেনাতি যোজেতব্বং. করণপক্খে তীহীতি কাযৰচীমনোদ্ৰারেহি সুদ্ধেন. তথা তীহি সুচরিতেহি, তীহি ৰিমোক্খেহি, তীহি ভাৰনাহি, তীহি সীলসমাধিপঞ্ঞাহি সুদ্ধেনাতি সব্বগুণত্তিকেহি যোজেতব্বং. ৰিভাৰিতন্তি দেসনায ৰিত্থারিতং, ৰিভূতং ৰা কতং ৰিহিতং, পঞ্ঞত্তং ৰা হোতি. সংৰণ্ণনাতি ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং.

ন কেৰলং রাজগহমেৰ, ইদম্পি নগরং. সপরিচ্ছেদন্তি সপরিযন্তন্তি অত্থো. সপরিক্খেপন্তি একে. ‘‘হংসৰট্টকচ্ছদনেনাতি হংসপরিক্খেপসণ্ঠানেনা’’তি লিখিতং. কাযৰিচ্ছিন্দনিযকথন্তি অত্তনো অত্তভাৰে, পরস্স ৰা অত্তভাৰে ছন্দরাগপ্পহানকরং ৰিচ্ছিন্দনকরং ধম্মকথং কথেতি. অসুভা চেৰ সুভাকারৰিরহিতত্তা. অসুচিনো চ দোসনিস্সন্দনপভৰত্তা. পটিকূলা চ জিগুচ্ছনীযত্তা পিত্তসেম্হাদীসু আসযতো. অসুভায ৰণ্ণন্তি অসুভাকারস্স, অসুভকম্মট্ঠানস্স ৰা ৰিত্থারং ভাসতি. সামিঅত্থে হেতং সম্পদানৰচনং. অসুভন্তি অসুভনিমিত্তস্স আৰিভাৰায পচ্চুপট্ঠানায ৰিত্থারকথাসঙ্খাতং ৰণ্ণং ভাসভীতি অত্থো. তেসংযেৰ আদিমজ্ঝপরিযোসানানং দসহি লক্খণেহি সম্পন্নং কিলেসচোরেহি অনভিভৰনীযত্তা ঝানচিত্তং মঞ্জূসং নাম.

তত্রিমানীতি এত্থাযং পিণ্ডত্থো – যস্মিং ৰারে পঠমং ঝানং একচিত্তক্খণিকং উপ্পজ্জতি, তং সকলম্পি জৰনৰারং অনুলোমপরিকম্মউপচারগোত্রভুঅপ্পনাপ্পভেদং একত্তনযেন ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তি গহেত্ৰা তস্স পঠমজ্ঝানস্স অপ্পনাপটিপাদিকায খিপ্পাদিভেদায অভিঞ্ঞায অধিগতায কিচ্চনিপ্ফত্তিং উপাদায আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি আদীতি ৰেদিতব্বা. তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝেতি ৰেদিতব্বা. পরিযোদাপকঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা পরিযোসানন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ আদিচিত্ততো পট্ঠায যাৰ পঠমজ্ঝানস্স উপ্পাদক্খণং, এতস্মিং অন্তরে পটিপদাৰিসুদ্ধীতি ৰেদিতব্বা. উপ্পাদঠিতিক্খণেসু উপেক্খানুব্রূহনা, ঠিতিভঙ্গক্খণেসু সম্পহংসনাতি ৰেদিতব্বা. লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণন্তি কত্ৰা ‘‘ৰিসুদ্ধিপটিপত্তিপক্খন্দনে’’তিআদিনা পুব্বভাগো লক্খীযতি, তিৰিধেন অজ্ঝুপেক্খনেন মজ্ঝং লক্খীযতি, চতুব্বিধায সম্পহংসনায পরিযোসানং লক্খীযতীতি. তেন ৰুত্তং ‘‘দস লক্খণানী’’তি.

পারিবন্ধকতোতি নীৰরণসঙ্খাতপারিবন্ধকতো ৰিসুদ্ধত্তা গোত্রভুপরিযোসানং পুব্বভাগজৰনচিত্তং ‘‘চিত্তৰিসুদ্ধী’’তি ৰুচ্চতি. তথা ৰিসুদ্ধত্তা তং চিত্তং মজ্ঝিমং সমাধিনিমিত্তসঙ্খাতং অপ্পনাসমাধিং তদত্থায উপগচ্ছমানং একসন্ততিৰসেন পরিণামেন্তং পটিপজ্জতি নাম. এৰং পটিপন্নস্স তস্স তত্থ সমথনিমিত্তে পক্খন্দনং তব্ভাৰূপগমনং হোতীতি কত্ৰা ‘‘তত্থ চিত্তপক্খন্দন’’ন্তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ পঠমজ্ঝানুপ্পাদক্খণে এৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰং ৰিসুদ্ধস্স অপ্পনাপ্পত্তস্স পুন ৰিসোধনে ব্যাপারাভাৰা অজ্ঝুপেক্খনং হোতি. সমথপ্পটিপন্নত্তা পুন সমাধানে ব্যাপারাভাৰা চ সমথপ্পটিপন্নস্স অজ্ঝুপেক্খনং হোতি. কিলেসসংসগ্গং পহায একন্তেন উপট্ঠিতত্তা পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারাসম্ভৰতো একত্তুপট্ঠানস্স অজ্ঝুপেক্খনং হোতি. তত্থ জাতানন্তি তস্মিং চিত্তে জাতানং সমাধিপঞ্ঞানং যুগনদ্ধভাৰেন অনতিৰত্তনট্ঠেন নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং ৰিমুত্তিরসেনেকরসট্ঠেন অনতিৰত্তনেকসভাৰানং তেসং দ্ৰিন্নং উপগতং তজ্জং তস্সারুপ্পং তদনুরূপং ৰীরিযং তথা চিত্তং যোগী ৰাহেতি পৰত্তেতীতি কত্ৰা তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন চ ৰিসেসভাগিযভাৰত্তা আসেৰনট্ঠেন চ সম্পহংসনা হোতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ ‘‘অনন্তরাতীতং গোত্রভুচিত্তং একসন্ততিৰসেন পরিণামেন্তং পটিপজ্জতি নামা’’তি লিখিতং. তত্থ হি পরিণামেন্তং পটিপজ্জতীতি এতানি ৰচনানি অতীতস্স ন সম্ভৰন্তি, যঞ্চ তদনন্তরং লিখিতং ‘‘অপ্পনাসমাধিচিত্তং উপগচ্ছমানং গোত্রভুচিত্তং তত্থ পক্খন্দতি নামা’’তি. ইমিনাপি তং ন যুজ্জতি, ‘‘পটিপত্তিক্খণে এৰ অতীত’’ন্তি ৰুত্তত্তা ‘‘গোত্রভুচিত্তং তত্থ পক্খন্দতী’’তি ৰচনমেৰ ৰিরুজ্ঝতীতি আচরিযো. ‘‘একচিত্তক্খণিকম্পি লোকুত্তরচিত্তং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘একচিত্তক্খণিকস্সাপি ঝানস্স এতানি দস লক্খণানী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ততো পট্ঠায আসেৰনা ভাৰনা এৰা’’তিপি ৰুত্তং. ‘‘অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি অধিট্ঠানেন সহগত’’ন্তি লিখিতং. তস্সত্থো – যঞ্চ ‘‘আদিমজ্ঝপরিযোসানসঙ্খাত’’ন্তি ৰুত্তং, তং তেসং তিণ্ণম্পি কল্যাণকতায সমন্নাগতত্তা তিৰিধকল্যাণকতঞ্চ. এৰং তিৰিধচিত্তং তদধিগমমূলকানং গুণানং, উপরিঝানাধিগমস্স ৰা পদট্ঠানট্ঠেন অধিট্ঠানং হোতি, তস্মা চিত্তস্স অধিট্ঠানভাৰেন সম্পন্নত্তা অধিট্ঠানসম্পন্নং নামাতি.

অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতুন্তি এত্থ আচরিযা এৰমাহু ‘‘ভিক্খূনং অঞ্ঞমঞ্ঞৰধদস্সনসৰনসম্ভৰে সত্থুনো সতি তস্স উপদ্দৰস্স অভাৰে উপাযাজাননতো ‘অযং অসব্বঞ্ঞূ’তি হেতুপতিরূপকমহেতুং ৰত্ৰা ধম্মিস্সরস্সাপি তথাগতস্স কম্মেস্ৰনিস্সরিযং অসম্বুজ্ঝমানা অসব্বদস্সিতমধিচ্চমোহা বহুজনা অৰীচিপরাযনা ভৰেয্যুং, তস্মা সো ভগৰা পগেৰ তেসং ভিক্খূনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰধমানভাৰং ঞত্ৰা তদভাৰোপাযাভাৰং পন সুৰিনিচ্ছিনিত্ৰা তত্থ পুথুজ্জনানং সুগতিলাভহেতুমেৰেকং কত্ৰা অসুভদেসনায ৰা রূপসদ্দদস্সনসৰনেহি নিপ্পযোজনেহি ৰিরমিত্ৰা পগেৰ ততো ৰিরমণতো, সুগতিলাভহেতুকরণতো, অৰস্সং পঞ্ঞাপিতব্বায ততিযপারাজিকপঞ্ঞত্তিযা ৰত্থাগমদস্সনতো চ অত্তনো সব্বদস্সিতং পরিক্খকানং পকাসেন্তো ৰিয তমদ্ধমাসং ৰেনেয্যহিতনিপ্ফত্তিযা ফলসমাপত্তিযা অৰকাসং কত্ৰা ৰিহরিতুকামো ‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৰে, অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতু’ন্তিআদিমাহা’’তি. আচরিযা নাম বুদ্ধমিত্তত্থেরধম্মসিরিত্থেরউপতিস্সত্থেরাদযো গণপামোক্খা, অট্ঠকথাচরিযস্স চ সন্তিকে সুতপুব্বা. ততো অঞ্ঞে একেতি ৰেদিতব্বা. ‘‘সকেন কাযেন অট্টীযন্তি…পে… ভৰিস্সন্তী’’তি ইদং পরতো ‘‘যে তে ভিক্খূ অৰীতরাগা, তেসং তস্মিং সমযে হোতি এৰ ভযং, হোতি লোমহংসো, হোতি ছম্ভিতত্ত’’ন্তি ইমিনা ন যুজ্জতি, ইদঞ্চ ভগৰতো অসুভকথারম্মণপ্পযোজনেন ন সমেতীতি চে? ন, তদত্থাজাননতো. সকেন কাযেন অট্টীযন্তানম্পি তেসং অরিযমগ্গেন অপ্পহীনসিনেহত্তা খীণাসৰানং ৰিয মরণং পটিচ্চ অভযং ন হোতি, ভযঞ্চ পন অসুভভাৰনানুযোগানুভাৰেন মন্দীভূতং অনট্টীযন্তানং ৰিয ন মহন্তং হুত্ৰা চিত্তং মোহেসি. অপাযুপগে তে সত্তে নাকাসীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা ইদং পুরিমস্স কারণৰচনং, যস্মা তেসং তস্মিং সমযে হোতি এৰ ভযং, ছম্ভিতত্তং, লোমহংসো চ, তস্মা ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা অসুভকথং কথেতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি.

অথ ৰা সকেন কাযেন অট্টীযন্তানম্পি তেসং হোতি এৰ ভযং, মহানুভাৰা ৰীতরাগাতি খীণাসৰানং মহন্তং ৰিসেসং দস্সেতি, অতিদুপ্পসহেয্যমিদং মরণভযং, যতো এৰংৰিধানম্পি অৰীতরাগত্তা ভযং হোতীতিপি দস্সেতি. তদঞ্ঞে তেসং ভিক্খূনং পঞ্চসতানং অঞ্ঞতরা. তেনেদং দীপেতি ‘‘তং তথা আগতং অসিহত্থং ৰধকং পস্সিত্ৰা তদঞ্ঞেসম্পি হোতি এৰ ভযং, পগেৰ তেসন্তি কত্ৰা ভগৰা পঠমমেৰ তেসং অসুভকথং কথেসি, পরতো তেসং নাহোসি. এৰং মহানিসংসা নেসং অসুভকথা আসী’’তি. যো পনেত্থ পচ্ছিমো নযো, সো ‘‘তেসু কির ভিক্খূসু কেনচিপি কাযৰিকারো ৰা ৰচীৰিকারো ৰা ন কতো, সব্বে সতা সম্পজানা দক্খিণেন পস্সেন নিপজ্জিংসূ’’তি ইমিনা অট্ঠকথাৰচনেন সমেতি.

অপরে পনাহূতি কুলদ্ধিপটিসেধনত্থং ৰুত্তং. ‘‘অযং কির লদ্ধী’’তি ৰচনং ‘‘মারধেয্যংনাতিক্কমিস্সতী’’তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতীতি চে? ন ৰিরুজ্ঝতি. কথং? অযং ভিক্খূ অঘাতেন্তো মারৰিসযং অতিক্কমিস্সতি অকুসলকরণতো চ. ঘাতেন্তো পন মারধেয্যং নাতিক্কমিস্সতি বলৰত্তা কম্মস্সাতি সযং মারপক্খিকত্তা এৰং চিন্তেত্ৰা পন ‘‘যে ন মতা, তে সংসারতো ন মুত্তা’’তি অত্তনো চ লদ্ধি, তস্মা তং তত্থ উভযেসং মগ্গে নিযোজেন্তী এৰমাহ, তেনেৰ ‘‘মারপক্খিকা মারেন সমানলদ্ধিকা’’তি অৰত্ৰা ‘‘মারস্সা নুৰত্তিকা’’তি ৰুত্তা. ‘‘ইমিনা কিং ৰুত্তং হোতি? যস্মা মারস্স অনুৰত্তি, তস্মা এৰং চিন্তেত্ৰাপি অত্তনো লদ্ধিৰসেন এৰমাহা’’তি কেচি লিখন্তি. মম সন্তিকে একতো উপট্ঠানমাগচ্ছন্তি, অত্তনো অত্তনো আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে উদ্দেসাদিং গণ্হাতি.

আনাপানস্সতিসমাধিকথাৰণ্ণনা

১৬৫. অযম্পি খো, ভিক্খৰেতি ইমিনা কিং দস্সেতি? যেসং এৰমস্স ‘‘ভগৰতা আচিক্খিতকম্মট্ঠানানুযোগপচ্চযা তেসং ভিক্খূনং জীৰিতক্খযো আসী’’তি, তেসং তং মিচ্ছাগাহং নিসেধেতি. কেৰলং তেসং ভিক্খূনং পুব্বে কতকম্মপচ্চযাৰ জীৰিতক্খযো আসি, ইদং পন কম্মট্ঠানং তেসং কেসঞ্চি অরহত্তপ্পত্তিযা, কেসঞ্চি অনাগামিসকদাগামিসোতাপত্তিফলপ্পত্তিযা, কেসঞ্চি পঠমজ্ঝানাধিগমায, কেসঞ্চি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গপ্পহানেন অত্তসিনেহপঅযাদানায উপনিস্সযো হুত্ৰা, কেসঞ্চি সুগতিযং উপ্পত্তিযা উপনিস্সযো অহোসীতি সাত্থিকাৰ মে অসুভকথা, কিন্তু ‘‘সাধু, ভন্তে ভগৰা, অঞ্ঞং পরিযাযং আচিক্খতূ’’তি আনন্দেন যাচিতত্তা অঞ্ঞং পরিযাযং আচিক্খামি, যথা ৰো পুব্বে আচিক্খিতঅসুভকম্মট্ঠানানুযোগা, এৰং অযম্পি খো ভিক্খৰেতি যোজনা ৰেদিতব্বা. ‘‘অস্সাসৰসেন উপট্ঠানং সতী’’তি ৰুত্তং. সা হি তং অস্সাসং, পস্সাসং ৰা আরম্মণং কত্ৰা পুব্বভাগে, অপরভাগে পন অস্সাসপস্সাসপভৰনিমিত্তং আরম্মণং কত্ৰা উপট্ঠাতীতি চ তথা ৰুত্তা.

অসুভে পৰত্তং অসুভন্তি ৰা পৰত্তং ভাৰনাকম্মং অসুভকম্মং, তদেৰ অঞ্ঞস্স পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনকস্স কারণট্ঠেন ঠানত্তা অসুভকম্মট্ঠানং, আরম্মণং ৰা অসুভকম্মস্স পদট্ঠানট্ঠেন ঠানন্তি অসুভকম্মট্ঠানন্তি ইধ অসুভজ্ঝানং, তেনেৰ ‘‘ওল়ারিকারম্মণত্তা’’তি ৰুত্তং. পটিৰেধৰসেনাতি ৰিতক্কাদিঅঙ্গপটিলাভৰসেন. আরম্মণসন্ততাযাতি অনুক্কমেন সন্তকালং উপাদায ৰুত্তকাযদরথপ্পটিপস্সদ্ধিৰসেন নিব্বুতো. পরিকম্মং ৰাতি কসিণপরিকম্মং কির নিমিত্তুপ্পাদপরিযোসানং. তদা হি নিরস্সাদত্তা অসন্তং, অপ্পণিহিতঞ্চ. যথা উপচারে নীৰরণৰিগমেন, অঙ্গপাতুভাৰেন চ সন্ততা হোতি, ন তথা ইধ, ইদং পন ‘‘আদিসমন্নাহারতো’’তি ৰুত্তং. দুতিযৰিকপ্পে অসেচনকোতি অতিত্তিকরো, তেন ৰুত্তং ‘‘ওজৰন্তো’’তি. চেতসিকসুখং ঝানক্খণেপি অত্থি, এৰং সন্তেপি ‘‘উভোপি ঝানা ৰুট্ঠিতস্সেৰ গহেতব্বা’’তি ৰুত্তং. সমথেন সকসন্তানে অৰিক্খম্ভিতে. ইতরথা পাপকানং ঝানেন সহুপ্পত্তি সিযা. খন্ধাদীনং লোকুত্তরপাদকত্তা নিব্বেধভাগিযং, ৰিসেসেন যস্স নিব্বেধভাগিযং হোতি, তং সন্ধায ৰা. ‘‘অনিচ্চানুপস্সীতিআদিচতুক্কৰসেন অনুপুব্বেন অরিযমগ্গৰুড্ঢিপ্পত্তো সমুচ্ছিন্দতি, সেসানমেতং নত্থী’’তি লিখিতং.

তথাভাৰপটিসেধনো চাতি সোল়সৰত্থুকস্স তিত্থিযানং নত্থিতায ৰুত্তং. সব্বপঠমানং পন চতুন্নং পদানং ৰসেন লোকিযজ্ঝানমেৰ তেসং অত্থি, তস্মিং লোকুত্তরপদট্ঠানং নত্থি এৰ. ‘‘ফলমুত্তমন্তি ফলে উত্তম’’ন্তি ৰুত্তং. উতুত্তযানুকূলন্তি গিম্হে অরঞ্ঞে, হেমন্তে রুক্খমূলে, ৰসন্তকালে সুঞ্ঞাগারে গতো. সেম্হধাতুকস্স অরঞ্ঞং, পিত্তধাতুকস্স রুক্খমূলং, ৰাতধাতুকস্স সুঞ্ঞাগারং অনুকূলং. মোহচরিতস্স অরঞ্ঞং অনুকূলং মহাঅরঞ্ঞে চিত্তং ন সঙ্কুটতি, দোসচরিতস্স রুক্খমূলং, রাগচরিতস্স সুঞ্ঞাগারং. ঠানচঙ্কমানি উদ্ধচ্চপক্খিকানি, সযনং লীনপক্খিকং, পল্লঙ্কাভুজনেন নিসজ্জায দল়্হভাৰং, উজুকাযং পণিধানেন অস্সাসপস্সাসানং পৰত্তনসুখং ‘‘পরিমুখং সতি’’ন্তি ইমিনা আরম্মণপরিগ্গহূপাযং দস্সেতি. কারীতি করণসীলো. এতস্স ৰিভঙ্গে ‘‘অস্সসতি পস্সসতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘সতো কারী’’তি ৰুত্তং. তস্মা ‘‘অস্সসতি পস্সসতী’’তি ৰুত্তে ‘‘পঠমচতুক্কং এৰ লব্ভতি, ন সেসানী’’তি চ ‘‘দীঘংঅস্সাসৰসেনাতি অলোপসমাসং কত্ৰা’’ইতি চ ‘‘একত্থতায অৰিক্খেপ’’ন্তি চ ‘‘অসম্ভোগৰসেন পজানতো’’তি চ ‘‘তেন ঞাণেনা’’তি চ ‘‘পজানতোতি ৰুত্তঞাণেনা’’তি চ ‘‘সতোকারীতি সতিসম্পজঞ্ঞাহিকারী’’তি চ ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো অস্সাসাৰ পটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসা’’তি চ লিখিতং. উপ্পটিপাটিযা আগতম্পি যুজ্জতেৰ, তেন ঠানেন পটিসিদ্ধং. তালুং আহচ্চ নিব্বাযনতো কির পোতকো সম্পতিজাতোৰ খিপিতসদ্দং করোতি, ছন্দপামোজ্জৰসেন ছ পুরিমা তযোতি নৰ. একেনাকারেনাতি অস্সাসৰসেন ৰা পস্সাসৰসেন ৰা এৰং আনাপানস্সতিং ভাৰযতো কাযে কাযানুপস্সনাসতিকম্মট্ঠানভাৰনা সম্পজ্জতি.

কাযোতি অস্সাসপস্সাসা. উপট্ঠানং সতি. দীঘন্তি সীঘং গতং অস্সাসপস্সাসং. অদ্ধানসঙ্খাতেতি কালসঙ্খাতে ৰিয কালকোট্ঠাসেতি অত্থো, দীঘকালে ৰাতি অত্থো. একো হি অস্সাসমেৰূপলক্খেতি, একো পস্সাসং, একো উভযং, তস্মা ‘‘ৰিভাগং অকত্ৰা’’তি ৰা ৰুত্তং, ছন্দোতি এৰং অস্সাসতো, পস্সাসতো চ অস্সাদো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰসেন কত্তুকম্যতাছন্দো উপ্পজ্জতি. ততো পামোজ্জন্তি. অস্সাসপস্সাসানং দুৰিঞ্ঞেয্যৰিসযত্তা চিত্তং ৰিৰত্ততি, গণনং পহায ফুট্ঠট্ঠানমেৰ মনসি করোন্তস্স কেৰলং উপেক্খাৰ সণ্ঠাতি. চত্তারো ৰণ্ণাতি ‘‘পত্তস্স তযো ৰণ্ণা’’তিআদীসু ৰিয চত্তারো সণ্ঠানাতি অত্থো.

তথাভূতস্সাতি আনাপানস্সতিং ভাৰযতো. সংৰরোতি সতিসংৰরো. অথ ৰা পঠমেন ঝানেন নীৰরণানং, দুতিযেন ৰিতক্কৰিচারানং, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খানং, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা রূপসঞ্ঞায, পটিঘসঞ্ঞায, নানত্তসঞ্ঞায ৰা পহানং. ‘‘সীলন্তি ৰেরমণি সীলং, চেতনা সীলং, সংৰরো সীলং, অৰীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯ থোকং ৰিসদিসং) ৰুত্তৰিধিনাপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘অত্থতো তথা তথা পৰত্তধম্মা উপধারণসমাধানসঙ্খাতেন সীলনট্ঠেন সীলন্তি ৰুচ্চন্তী’’তি ৰুত্তং. তথা ‘‘অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি এত্থাপি চেতনাসীলমেৰ, কত্থচি ৰিরতিসীলম্পীতি অত্থো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞথা পণ্ণত্তিৰজ্জেসুপি সিক্খাপদেসু ৰিরতিপ্পসঙ্গো অহোসি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতীতি কত্ৰা তস্সাপি ৰিরতিপ্পসঙ্গো. তস্মিং আরম্মণেতি আনাপানারম্মণে. তায সতিযাতি তত্থ উপ্পন্নসতিযা. ‘‘তেন মনসিকারেনাতি আৰজ্জনেনা’’তি লিখিতং. এতেন নানাৰজ্জনপ্পৰত্তিদীপনতো নানাজৰনৰারেহিপি সিক্খতি নামাতি দীপিতং হোতি, যেন পন মনসিকারেন ৰা. ঞাণুপ্পাদনাদীসূতি এত্থ আদিসদ্দেন যাৰ পরিযোসানং ৰেদিতব্বং. ‘‘তত্রাতি তস্মিং আনাপানারম্মণে. এৰন্তি ইদানি ৰত্তব্বনযেনা’’তি লিখিতং. তত্রাতি তেসং অস্সাসপস্সাসানং ৰা. তঞ্হি ‘‘পুব্বে অপরিগ্গহিতকালে’’তি ইমিনা সুট্ঠু সমেতি. ‘‘পঠমৰাদো দীঘভাণকানং. তে হি ‘পঠমজ্ঝানং লভিত্ৰা নানাসনে নিসীদিত্ৰা দুতিযত্থায ৰাযামতো উপচারে ৰিতক্কৰিচারৰসেন ওল়ারিকচিত্তপ্পৰত্তিকালে পৰত্তঅস্সাসপস্সাসৰসেন ওল়ারিকা’তি ৰদন্তি. ‘মজ্ঝিমভাণকা ঝানলাভিস্স সমাপজ্জনকালে, একাসনপটিলাভে চ উপরূপরি চিত্তপ্পৰত্তিযা সন্তভাৰতো পঠমতো দুতিযস্সুপচারে সুখুমতং ৰদন্তী’’’তি লিখিতং.

ৰিপস্সনাযং পনাতি চতুধাতুৰৰত্থানমুখেন অভিনিৰিট্ঠস্স অযং কমো, অঞ্ঞস্স চাতি ৰেদিতব্বং. এত্তকং রূপং, ন ইতো অঞ্ঞন্তি দস্সনং সন্ধায ‘‘সকলরূপপরিগ্গহে’’তি ৰুত্তং. রূপারূপপরিগ্গহেতি এত্থ অনিচ্চতাদিলক্খণারম্মণিকভঙ্গানুপস্সনতো পভুতি বলৰতী ৰিপস্সনা. পুব্বে ৰুত্তনযেনাতি সব্বেসংযেৰ পন মতেন অপরিগ্গহিতকালেতিআদিনা. সোধনা নাম ৰিস্সজ্জনং. অস্সাতি ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খার’’ন্তি পদস্স.

পুরতো নমনা আনমনা. তিরিযং নমনা ৰিনমনা. সুট্ঠু নমনা সন্নমনা. পচ্ছা নমনা পণমনা. জাণুকে গহেত্ৰা ঠানং ৰিয ইঞ্জনাতি আনমনাদীনং আৰিভাৰত্থমুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যথারূপেহি আনমনাদি ৰা কম্পনাদি ৰা হোতি, তথারূপে পস্সম্ভযন্তি সম্বন্ধো. ইতি কিরাতি ইতি চে. এৰং সন্তেতি সন্তসুখুমম্পি চে পস্সম্ভতি. পভাৰনাতি উপ্পাদনং. অস্সাসপস্সাসানং ৰূপসন্তত্তা আনাপানস্সতিসমাধিস্স ভাৰনা ন হোতি. যস্মা তং নত্থি, তস্মা ন সমাপজ্জতি, সমাপত্তিযা অভাৰেন ন ৰুট্ঠহন্তি. ইতি কিরাতি এৰমেতং তাৰ ৰচনন্তি তদেতং. সদ্দোৰ সদ্দনিমিত্তং, ‘‘সতো অস্সসতি সতো পস্সসতী’’তি পদানি পতিট্ঠপেত্ৰা দ্ৰত্তিংসপদানি চত্তারি চতুক্কানি ৰেদিতব্বানি.

অপ্পটিপীল়নন্তি তেসং কিলেসানং অনুপ্পাদনং কিঞ্চাপি চেতিযঙ্গণৰত্তাদীনিপি অত্থতো পাতিমোক্খসংৰরসীলে সঙ্গহং গচ্ছন্তি ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৰ. ১৩৪) ৰচনতো. তথাপি ‘‘ন তাৰ, সারিপুত্ত, সত্থা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতি উদ্দিসতি পাতিমোক্খং, যাৰ ন ইধেকচ্চে আসৰট্ঠানীযা ধম্মা সঙ্ঘে পাতুভৰন্তী’’তি এত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘আভিসমাচারিক’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘যং পনেত্থ আপত্তিট্ঠানিযং ন হোতি, তং অমিস্সমেৰা’’তি ৰুত্তং.

যথাৰুত্তেনাতি যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা. সল্লহুকৰুত্তি অট্ঠপরিক্খারিকো. পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানন্তি এত্থ ঝানম্পি নিমিত্তম্পি তদত্থজোতিকাপি পরিযত্তি ইধ কম্মট্ঠানং নাম. গমনাগমনসম্পন্নতাদি সেনাসনং. সংকিলিট্ঠচীৰরধোৰনাদযো খুদ্দকপলিবোধা. ‘‘অন্তরা পতিতং নু খো’’তি ৰিকম্পতি.

অজ্ঝত্তং ৰিক্খেপগতেনাতি নিযকজ্ঝত্তে ৰিক্খেপগতেন. সারদ্ধা অসমাহিতত্তা. উপনিবন্ধনথম্ভমূলং নাম নাসিকগ্গং, মুখনিমিত্তং ৰা. তত্থেৰাতি নাসিকগ্গাদিনিমিত্তে. ‘‘দোলাফলকস্স একপস্সে এৰ উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতী’’তি ৰদন্তি.

ইধ পনাতি ককচূপমে. দেসতোতি ফুসনকট্ঠানতো. ‘‘নিমিত্তং পট্ঠপেতব্বন্তি নিমিত্তে সতি পট্ঠপেতব্বা’’তি ৰুত্তং. গরূহি ভাৰেতব্বত্তা গরুকভাৰনং. একচ্চে আহূতি একচ্চে ঝাযিনো আহু.

‘‘সঞ্ঞানানতাযা’’তি ৰচনতো একচ্চেহি ৰুত্তম্পি পমাণমেৰ, সঙ্গীতিতো পট্ঠায অট্ঠকথায অনাগতত্তা তথা ৰুত্তং. ‘‘ময্হং তারকরূপং নু খো উপট্ঠাতী’’তিআদিপরিকপ্পে অসতিপি ধাতুনানত্তেন এতাসং ধাতূনং উপ্পত্তি ৰিয কেৰলং ভাৰযতো তথা তথা উপট্ঠাতি. ‘‘ন নিমিত্ত’ন্তি ৰত্তুং ন ৰট্টতি সম্পজানমুসাৰাদত্তা’’তি ৰুত্তং. কম্মট্ঠানন্তি ইধ ৰুত্তপটিভাগনিমিত্তমেৰ.

নিমিত্তে পটিভাগে. নানাকারন্তি ‘‘চত্তারো ৰণ্ণা ৰত্তন্তী’’তি ৰুত্তনানাৰিধতং. ৰিভাৰযন্তি জানং পকাসযং. অস্সাসপস্সাসেতি ততো সম্ভূতে নিমিত্তে, অস্সাসপস্সাসে ৰা নানাকারং. নিমিত্তে হি চিত্তং ঠপেন্তোৰ নানাকারতঞ্চ ৰিভাৰেতি, অস্সাসপস্সাসে ৰা সকং চিত্তং নিবন্ধতীতি ৰুচ্চতি. তারকরূপাদিৰণ্ণতো. কক্খল়ত্তাদিলক্খণতো.

অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তন্তি আসন্নভৰঙ্গত্তাতি কারণং ৰত্ৰা সীহল়ট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং. কস্মা? যস্মা ছট্ঠে, সত্তমে ৰা অপ্পনায সতি মগ্গৰীথিযং ফলস্স ওকাসো ন হোতি, তস্মা. ইধ হোতূতি চে? ন, লোকিযপ্পনাপি হি অপ্পনাৰীথিম্হি লোকুত্তরেন সমানগতিকাৰাতি পটিলদ্ধজ্ঝানোপি ভিক্খু দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থায ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা সত্তাহং নিসীদিতুকামো চতুত্থে, পঞ্চমে ৰা অপ্পেত্ৰা নিসীদতি, ন ছট্ঠে, সত্তমে ৰা. তত্থ হি অপ্পনা. ততো পরং অপ্পনায আধারভাৰং ন গচ্ছতি. আসন্নভৰঙ্গত্তা চতুত্থং, পঞ্চমং ৰা গচ্ছতি থলে ঠিতঘটো ৰিয জৰনানমন্তরে ঠিতত্তাতি কির আচরিযো.

পুথুত্তারম্মণানি অনাৰজ্জিত্ৰা ঝানঙ্গানেৰ আৰজ্জনং আৰজ্জনৰসী নাম. ততো পরং চতুন্নং, পঞ্চন্নং ৰা পচ্চৰেক্খণচিত্তানং উপ্পজ্জনং, তং পচ্চৰেক্খণৰসী নাম. তেনেৰ ‘‘পচ্চৰেক্খণৰসী পন আৰজ্জনৰসিযা এৰ ৰুত্তা’’তি ৰুত্তং. সমাপজ্জনৰসী নাম যত্তকং কালং ইচ্ছতি তত্তকং সমাপজ্জনং, তং পন ইচ্ছিতকালপরিচ্ছেদং পতিট্ঠাপেতুং সমত্থতাতি. ‘‘অধিট্ঠানৰসিযা ৰুট্ঠানৰসিনো অযং নানত্তং অধিট্ঠানানুভাৰেন জৰনং জৰতি, ৰুট্ঠানানুভাৰেন পন অধিপ্পেততো অধিকং জৰতী’’তিপি ৰদন্তি. অপিচ পথৰীকসিণাদিআরম্মণং আৰজ্জিত্ৰা জৰনঞ্চ জৰিত্ৰা পুন আৰজ্জিত্ৰা ততো পঞ্চমং ঝানং চিত্তং হোতি, অযং কির উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো. ভগৰতো পন আৰজ্জনসমনন্তরমেৰ ঝানং হোতীতি সব্বং অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং.

‘‘ৰত্থুন্তি হদযৰত্থুং. দ্ৰারন্তি চক্খাদি. আরম্মণন্তি রূপাদী’’তি লিখিতং. যথাপরিগ্গহিতরূপারম্মণং ৰা ৰিঞ্ঞাণং পস্সতি, অঞ্ঞথাপি পস্সতি. কথং? ‘‘যথাপরিগ্গহিতরূপৰত্থুদ্ৰারারম্মণং ৰা’’তি ৰুত্তং. যথাপরিগ্গহিতরূপেসু ৰত্থুদ্ৰারারম্মণানি যস্স ৰিঞ্ঞাণস্স, তং ৰিঞ্ঞাণং যথাপরিগ্গহিতরূপৰত্থুদ্ৰারারম্মণং তম্পি পস্সতি, একস্স ৰা আরম্মণসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বোতি চ মম তক্কো ৰিচারেত্ৰাৰ গহেতব্বো.

ততো পরং তীসু চতুক্কেসু দ্ৰে দ্ৰে পদানি একমেকং কত্ৰা গণেতব্বং. সমথেন আরম্মণতো ৰিপস্সনাৰসেন অসম্মোহতো পীতিপটিসংৰেদনমেত্থ ৰেদিতব্বং. ‘‘দুক্খমেতং ঞাণ’’ন্তিআদীসু পন ‘‘আরম্মণতো অসম্মোহতো’’তি যং ৰুত্তং, ইধ ততো ৰুত্তনযতো উপ্পটিপাটিযা ৰুত্তং. তত্থ হি যেন মোহেন তং দুক্খং পটিচ্ছন্নং, ন উপট্ঠাতি, তস্স ৰিহতত্তা ৰা এৰং পৰত্তে ঞাণে যথারুচি পচ্চৰেক্খিতুং ইচ্ছিতিচ্ছিতকালে সমত্থভাৰতো ৰা দুক্খাদীসু তীসু অসম্মোহতো ঞাণং ৰুত্তং. নিরোধে আরম্মণতো তংসম্পযুত্তা পীতিপটিসংৰেদনা অসম্মোহতো ন সম্ভৰতি মোহপ্পহানাভাৰা, পটিসম্ভিদাপাল়িৰিরোধতো চ. তত্থ ‘‘দীঘং অস্সাসৰসেনা’’তিআদি আরম্মণতো দস্সেতুং ৰুত্তং. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিসংৰিদিতা হোতি তদারম্মণস্স পটিসংৰিদিতত্তাতি এত্থ অধিপ্পাযো. ‘‘আৰজ্জতো’’তিআদি অসম্মোহতো পীতিপটিসংৰেদনং দস্সেতুং ৰুত্তং. অনিচ্চাদিৰসেন জানতো, পস্সতো, পচ্চৰেক্খতো চ. তদধিমুত্ততাৰসেন অধিট্ঠহতো, অধিমুচ্চতো, তথা ৰীরিযাদিং সমাদহতো খণিকসমাধিনা.

অভিঞ্ঞেয্যন্তি ঞাতপরিঞ্ঞায. পরিঞ্ঞেয্যন্তি তীরণপরিঞ্ঞায. সব্বঞ্হি দুক্খসচ্চং অভিঞ্ঞেয্যং, পরিঞ্ঞেয্যঞ্চ. তত্র চাযং পীতীতি লিখিতং. অভিঞ্ঞেয্যন্তিআদি মগ্গক্খণং সন্ধাযাহাতি ৰুত্তং. মগ্গেন অসম্মোহসঙ্খাতৰিপস্সনাকিচ্চনিপ্ফত্তিতো মগ্গোপি অভিঞ্ঞেয্যাদিআরম্মণং করোন্তো ৰিয ৰুত্তো. ৰিপস্সনাভূমিদস্সনত্থন্তি সমথে কাযিকসুখাভাৰা ৰুত্তং. দ্ৰীসু চিত্তসঙ্খারপদেসূতি চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদী…পে… সিক্খতি পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারপটিসংৰেদী…পে… সিক্খতীতি এতেসু. মোদনাদি সব্বং পীতিৰেৰচনং. অনিচ্চানুপস্সনাদি কিলেসে, তম্মূলকে খন্ধাভিসঙ্খারে. এৰং ভাৰিতোতি ন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝাননিব্বত্তনেন ভাৰিতো. এৰং সব্বাকারপরিপুণ্ণং কত্ৰা ভাৰিতো. ৰিপস্সনামগ্গপচ্চৰেক্খণকালেসুপি পৰত্তঅস্সাসমুখেনেৰ সব্বং দস্সিতং উপাযকুসলেন ভগৰতা.

১৬৮. কস্মা ইদং ৰুচ্চতি অম্হেহীতি অধিপ্পাযো.

পদভাজনীযৰণ্ণনা

১৭২. উস্সুক্কৰচনন্তি পাকটসদ্দসঞ্ঞা কির, সমানকপদন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সুত্ৰা ভুঞ্জন্তী’’তি এত্থ ৰিয সঞ্চিচ্চ ৰোরোপেতুকামস্স সঞ্চিচ্চপদং ৰোরোপনপদস্স উস্সুক্কং, সঞ্চেতনা চ জীৰিতা ৰোরোপনঞ্চ একস্সেৰাতি ৰুত্তং হোতি. ন কেৰলং চেতসিকমত্তেনেৰ হোতি, পযোগোপি ইচ্ছিতব্বো এৰাতি দস্সেতুং ৰুত্তানীতি কির উপতিস্সত্থেরো. ‘‘জানিত্ৰা সঞ্জানিত্ৰা চেচ্চ অভিৰিতরিত্ৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘জানন্তো…পে… ৰীতিক্কমো’’তি ৰোরোপনম্পি দস্সিতং, তস্মা ব্যঞ্জনে আদরং অকত্ৰা অত্থো দস্সিতো. ৰীতিক্কমসঙ্খাতত্থসিদ্ধিযা হি পুরিমচেতনা অত্থসাধিকা হোতি. সব্বসুখুমঅত্তভাৰন্তি রূপং সন্ধায ৰুত্তং, ন অরূপং. অত্তসঙ্খাতানঞ্হি অরূপানং খন্ধৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১ আদযো) ৰিয ইধ ওল়ারিকসুখুমতা অনধিপ্পেতা. মাতুকুচ্ছিস্মিন্তি যেভুয্যৰচনং, ওপপাতিকমনুস্সেপি পারাজিকমেৰ, অরূপকাযে উপক্কমাভাৰা তগ্গহণং কস্মাতি চে? অরূপক্খন্ধেন সদ্ধিং তস্সেৰ রূপকাযস্স জীৰিতিন্দ্রিযসম্ভৰতো. তেন সজীৰকোৰ মনুস্সৰিগ্গহোপি নাম হোতীতি সিদ্ধং. এত্থ মাতুকুচ্ছিস্মিন্তি মনুস্সমাতুযা ৰা তিরচ্ছানমাতুযা ৰা. ৰুত্তঞ্হি পরিৰারে (পরি. ৪৮০) –

‘‘ইত্থিং হনে চ মাতরং, পুরিসঞ্চ পিতরং হনে;

মাতরং পিতরং হন্ত্ৰা, ন তেনানন্তরং ফুসে;

পঞ্হা মেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি.

পঠমন্তি পটিসন্ধিচিত্তমেৰ. একভৰপরিযাপন্নায হি চিত্তসন্ততিযা পটিসন্ধিচিত্তং পঠমচিত্তং নাম. চুতিচিত্তং পচ্ছিমং নাম. অঞ্ঞথা অনমতগ্গে সংসারে পঠমচিত্তং নাম নত্থি ৰিনা অনন্তরসমনন্তরনত্থিৰিগতপচ্চযেহি চিত্তুপ্পত্তিযা অভাৰতো. ভাৰে ৰা নৰসত্তপাতুভাৰদোসপ্পসঙ্গো. অযং সব্বপঠমো মনুস্সৰিগ্গহোতি কিঞ্চাপি ইমং জীৰিতা ৰোরোপেতুং ন সক্কা, তং আদিং কত্ৰা সন্ততিযা যাৰ মরণা উপ্পজ্জনকমনুস্সৰিগ্গহেসু অপরিমাণেসু ‘‘সব্বপঠমো’’তি দিস্সতি. যদা পন যো মনুস্সৰিগ্গহো পুব্বাপরিযৰসেন সন্ততিপ্পত্তো হোতি, তদা তং জীৰিতা ৰোরোপেতুং সক্কা. সন্ততিং ৰিকোপেন্তো হি জীৰিতা ৰোরোপেতি নাম. এত্থ চ নানত্তনযে অধিপ্পেতে সতি ‘‘সব্বপঠমো’’তি ৰচনং যুজ্জতি, ন পন একত্তনযে সন্ততিযা একত্তা. একত্তনযো চ ইধাধিপ্পেতো ‘‘সন্ততিং ৰিকোপেতী’’তি ৰচনতো, তস্মা ‘‘সব্বপঠমো’’তি ৰচনং ন যুজ্জতীতি চে? ন, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নবহুত্তা. যস্মা পন সন্ততি নাম অনেকেসং পুব্বাপরিযুপ্পত্তি ৰুচ্চতি, তস্মা ‘‘অযং সব্বপঠমো’’তি ৰুত্তো, এৰমেত্থ দ্ৰেপি নযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, অঞ্ঞথা ‘‘সন্ততিং ৰিকোপেতী’’তি ইদং ৰচনং ন সিজ্ঝতি. কিঞ্চাপি এত্থ ‘‘সন্ততিং ৰিকোপেতী’’তি ৰচনতো সন্ততিপচ্চুপ্পন্নমেৰ অধিপ্পেতং, ন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৰিয দিস্সতি, তথাপি যস্মা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে ৰিকোপিতে অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৰিকোপিতমেৰ হোতি, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে পন ৰিকোপিতে সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ৰিকোপিতং হোতীতি এত্থ ৰত্তব্বং নত্থি. তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘তদুভযম্পি ৰোরোপেতুং সক্কা, তস্মা তদেৰ সন্ধায ‘সন্ততিং ৰিকোপেতী’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি আহ. ‘‘সন্ততিং ৰিকোপেতী’’তি ৰচনতো পকতিযা আযুপরিযন্তং পত্ৰা মরণকসত্তে ৰীতিক্কমে সতি অনাপত্তি ৰীতিক্কমপচ্চযা সন্ততিযা অকোপিতত্তা. ৰীতিক্কমপচ্চযা চে আযুপরিযন্তং অপ্পত্ৰা অন্তরাৰ মরণকসত্তে ৰীতিক্কমপচ্চযা আপত্তি, কম্মবদ্ধো চাতি নো তক্কোতি আচরিযো. ‘‘মরণৰণ্ণং ৰা সংৰণ্ণেয্য, মরণায ৰা সমাদপেয্য, অযম্পি পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি ৰচনতো ৰা চেতনাক্খণে এৰ পারাজিকাপত্তি একন্তাকুসলত্তা, দুক্খৰেদনত্তা, কাযকম্মত্তা, ৰচীকম্মত্তা, কিরিযত্তা চাতি ৰেদিতব্বং.

সত্তট্ঠজৰনৰারমত্তন্তি সভাগারম্মণৰসেন ৰুত্তং, তেনেৰ ‘‘সভাগসন্ততিৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. অত্তনো পটিপক্খেন সমন্নাগতত্তা সমনন্তরস্স পচ্চযং হোন্তং যথা পুরে ৰিয অহুত্ৰা দুব্বলস্স. তন্তি জীৰিতিন্দ্রিযৰিকোপনং.

ঈতিন্তি সত্তৰিধৰিচ্ছিকাদীনি যুদ্ধে ডংসিত্ৰা মারণত্থং ৰিস্সজ্জেন্তি. পজ্জরকন্তি সরীরডাহং. সূচিকন্তি সূলং. ৰিসূচিকন্তি সুক্খমাতিসারংৰসযং. পক্খন্দিযন্তি রত্তাতিসারং. দ্ৰত্তিব্যামসতপ্পমাণে মহাকাযে নিম্মিনিত্ৰা ঠিতনাগুদ্ধরণং, কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকিতে পরেসং কাযে ৰিসমরণং ৰা ডাহুপ্পাদনং ৰা পযোগো নাম.

কেচীতি মহাসঙ্ঘিকা. অযং ইত্থী. কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স. কথং সা ইতরস্সাতি চে? তস্স দুট্ঠেন মনসানুপক্খিতে সো চ গব্ভো সা চ ইদ্ধীতি উভযম্পি সহেৰ নস্সতি, ঘটগ্গীনং ভেদনিব্বাযনং ৰিয একক্খণে হোতি. ‘‘তেসং সুত্তন্তিকেসু ওচরিযমানং ন সমেতী’’তি লিখিতং, ‘‘তেসং মতং গহেত্ৰা ‘থাৰরীনম্পি অযং যুজ্জতী’তি ৰুত্তে তিকৰসেন পটিসেধিতব্বন্তি অপরে’’তি ৰুত্তং. সাহত্থিকনিস্সগ্গিযপযোগেসু সন্নিট্ঠাপকচেতনায সত্তমায সহুপ্পন্নকাযৰিঞ্ঞত্তিযা সাহত্থিকতা ৰেদিতব্বা. আণত্তিকে পন সত্তহিপি চেতনাহি সহ ৰচীৰিঞ্ঞত্তিসম্ভৰতো সত্তসত্ত সদ্দা একতো হুত্ৰা একেকক্খরভাৰং গন্ত্ৰা যত্তকেহি অক্খরেহি অত্তনো অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতি, তদৰসানক্খরসমুট্ঠাপিকায সত্তমচেতনায সহজাতৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা আণত্তিকতা ৰেদিতব্বা. তথা ৰিজ্জামযপযোগে. কাযেনাণত্তিযং পন সাহত্থিকে ৰুত্তনযোৰ. থাৰরপযোগে যাৰতা পরস্স মরণং হোতি, তাৰতা কম্মবদ্ধো, আপত্তি চ. ততো পরং অতিসঞ্চরণে কম্মবদ্ধাতিবহুত্তং ৰেদিতব্বং সতি পরং মরণে. পারাজিকাপত্তি পনেত্থ একা. অত্থসাধকচেতনা যস্মা এত্থ চ দুতিযপারাজিকে চ লব্ভতি, ন অঞ্ঞত্থ, তস্মা দ্ৰিন্নম্পি সাধারণা ইমা গাথাযো –

‘‘ভূতধম্মনিযামা যে, তে ধম্মা নিযতা মতা;

ভাৰিধম্মনিযামা যে, তেৰ অনিযতা ইধ.

‘‘ভূতধম্মনিযামানং, ঠিতাৰ সা পচ্চযট্ঠিতি;

ভাৰিধম্মনিযামানং, সাপেক্খা পচ্চযট্ঠিতি.

‘‘তেনঞ্ঞা হেতুযা অত্থি, সাপি ধম্মনিযামতা;

তস্সা ফলং অনিযতং, ফলাপেক্খা নিযামতা.

‘‘এৰঞ্হি সব্বধম্মানং, ঠিতা ধম্মনিযামতা;

লদ্ধধম্মনিযামা যা, সাত্থসাধকচেতনা.

‘‘চেতনাসিদ্ধিতো পুব্বে, পচ্ছা তস্সাত্থসিদ্ধিতো;

অৰিসেসেন সব্বাপি, ছব্বিধা অত্থসাধিকা.

‘‘আণত্তিযং যতো সক্কা, ৰিভাৰেতুং ৰিভাগতো;

তস্মা আণত্তিযংযেৰ, ৰুত্তা সা অত্থসাধিকা.

‘‘মিচ্ছত্তে ৰাপি সম্মত্তে, নিযতানিযতা মতা;

অভিধম্মে ন সব্বত্থি, তত্থ সা নিযতা সিযা.

‘‘যা থেয্যচেতনা সব্বা, সহত্থাণত্তিকাপি ৰা;

অভিধম্মনযেনাযং, একন্তনিযতা সিযা.

‘‘পাণাতিপাতং নিস্সায, সহত্থাণত্তিকাদিকা;

অভিধম্মৰসেনেসা, পচ্চেকং তং দুকং ভজে.

‘‘জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদো, চেতনা চেতি তং দ্ৰযং;

ন সাহত্থিককম্মেন, পগেৰাণত্তিকাসমং.

‘‘জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদো, চেতনা চেতি তং দ্ৰযং;

ন সাহত্থিককম্মেন, পগেৰাণত্তিকাসমং.

‘‘জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদক্খণে ৰধকচেতনা;

চিরাঠিতাতি কো ধম্মো, নিযামেতি আপত্তিকং.

‘‘জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদক্খণে চে ৰধকো সিযা;

মতো সুত্তো পবুদ্ধো ৰা, কুসলো ৰধকো সিযা.

‘‘কুসলত্তিকভেদো চ, ৰেদনাত্তিকভেদোপি;

সিযা তথা গতো সিদ্ধো, সহত্থা ৰধকচেতনা’’তি.

যানি পন বীজউতুকম্মধম্মচিত্তনিযামানি পঞ্চ অট্ঠকথায আনেত্ৰা নিদস্সিতানি, তেসু অযমত্থসাধকচেতনা যোগং গচ্ছতীতি মঞ্ঞে ‘‘অযং অত্থসাধকচেতনানিযমো নত্থী’’তি চেতনানং মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতানম্পি নত্থিভাৰপ্পসঙ্গতো. ভজাপিযমানা যেন, তেন সব্বেপি যথাসম্ভৰং কম্মচিত্তনিযামে ভজন্তি গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বং. জীৰিতে আদীনৰো মরণৰণ্ণদস্সনে ন ৰিভত্তোৰ, ইধ পন সঙ্কপ্পপদে অত্থতো ‘‘মরণসঞ্ঞী মরণচেতনো মরণাধিপ্পাযো’’তি এৰং অৰিভূতত্তা ৰিভত্তো, অপাকটত্তা, অনোল়ারিকত্তা ৰা অৰিভাগা কারিতা ৰা. নযিদং ৰিতক্কস্স নামন্তি ন ৰিতক্কস্সেৰ নামং, কিন্তু সঞ্ঞাচেতনানম্পি নামন্তি গহেতব্বং. কঙ্খাৰিতরণিযম্পি এৰমেৰ ৰুত্তং.

১৭৪. কাযতোতি ৰুত্তত্তা ‘‘সত্তিঞসূ’’তি ৰত্তব্বে ৰচনসিলিট্ঠত্থং ‘‘উসুসত্তিআদিনা’’তি ৰুত্তং. অনুদ্দেসিকে কম্মস্সারম্মণং সো ৰা হোতি, অঞ্ঞো ৰা. উভযেহীতি কিঞ্চাপি পঠমপ্পহারো ন সযমেৰ সক্কোতি, দুতিযং লভিত্ৰা পন সক্কোন্তো জীৰিতৰিনাসনহেতু অহোসি, তদত্থমেৰ হি ৰধকেন সো দিন্নো, দুতিযো পন অঞ্ঞেন চিত্তেন দিন্নো, তেন সুট্ঠু ৰুত্তং ‘‘পঠমপ্পহারেনেৰা’’তি, ‘‘চেতনা নাম দারুণাতি গরুং ৰত্থুং আরব্ভ পৰত্তপুব্বভাগচেতনা পকতিসভাৰৰধকচেতনা, নো দারুণা হোতী’’তি আচরিযেন লিখিতং. ‘‘পুব্বভাগচেতনা পরিৰারা, ৰধকচেতনাৰ দারুণা হোতী’’তি ৰুত্তং. যথাধিপ্পাযন্তি উভোপি পটিৰিজ্ঝতি, সাহত্থিকোপি সঙ্কেতত্তা ন মুচ্চতি কির.

কিরিযাৰিসেসো অট্ঠকথাসু অনাগতো. ‘‘এৰং ৰিজ্ঝ, এৰং পহর, এৰং ঘাহেহী’তি পাল়িযা সমেতীতি আচরিযেন গহিতো’’তি ৰদন্তি. পুরতো পহরিত্ৰাতিআদি ৰত্থুৰিসঙ্কেতমেৰ কির. এতং গামে ঠিতন্তি পুগ্গলোৰ নিযমিতো. যো পন লিঙ্গৰসেন ‘‘দীঘং…পে… মারেহী’’তি আণাপেতি অনিযমেত্ৰা. যদি নিযমেত্ৰা ৰদতি, ‘‘এতং দীঘ’’ন্তি ৰদেয্যাতি অপরে. আচরিযা পন ‘‘দীঘন্তি ৰুত্তে নিযমিতং হোতি, এৰং অনিযমেত্ৰা ৰদতি, ন পন আণাপকো দীঘাদীসু অঞ্ঞতরং মারেহীতি অধিপ্পাযো’’তি ৰদন্তি কির. ‘‘অত্থো পন চিত্তেন একং সন্ধাযপি অনিযমেত্ৰা আণাপেতী’’তি লিখিতং. ‘‘ইতরো অঞ্ঞং তাদিসং মারেতি, আণাপকো মুচ্চতী’’তি ৰুত্তং যথাধিপ্পাযং ন গতত্তা. ‘‘এৰং দীঘাদিৰসেনাপি চিত্তেন অনিযমিতস্সেৰাতি যুত্তং ৰিয দিস্সতী’’তি অঞ্ঞতরস্মিং গণ্ঠিপদে লিখিতং, সুট্ঠু ৰীমংসিত্ৰা সব্বং গহেতব্বং, ওকাসস্স নিযমিতত্তাতি এত্থ ওকাসনিযমং কত্ৰা নিদ্দিসন্তো তস্মিং ওকাসে নিসিন্নং মারেতুকামোৰ হোতি, সযং পন তদা তত্থ নত্থি. তস্মা ওকাসেন সহ অত্তনো জীৰিতিন্দ্রিযং আরম্মণং ন হোতি, তেন অত্তনা মারাপিতো পরো এৰ মারাপিতো. কথং? সযং রস্সো চ তনুকো চ হুত্ৰা পুব্বভাগে অত্তানং সন্ধায আণত্তিক্খণে ‘‘দীঘং রস্সং থূলং বলৰন্তং মারেহী’’তি আণাপেন্তস্স চিত্তং অত্তনি তস্সাকারস্স নত্থিতায অঞ্ঞস্স তাদিসস্স জীৰিতিন্দ্রিযং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততি, তেন মূলট্ঠস্স কম্মবদ্ধো. এৰংসম্পদমিদন্তি দট্ঠব্বং.

দূতপরম্পরানিদ্দেসে আণাপেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. ইতরস্স আরোচেতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি আচরিযন্তেৰাসীনং যথাসম্ভৰং আরোচনে, পটিগ্গণ্হনে দুক্কটং সন্ধায ৰুত্তং. ন ৰধকো পটিগ্গণ্হাতি, তস্স দুক্কটন্তি সিদ্ধং হোতি. তং পন ওকাসাভাৰতো ন ৰুত্তং. মূলট্ঠেন আপজ্জিতব্বাপত্তিযা হি তস্স ওকাসো অপরিচ্ছিন্নো, তেনস্স তস্মিং ওকাসে থুল্লচ্চযং ৰুত্তং. ৰধকো চে পটিগ্গণ্হাতি, মূলট্ঠো আচরিযো পুব্বে আপন্নদুক্কটেন সহ থুল্লচ্চযম্পি আপজ্জতি. কস্মা? মহাজনো হি তেন পাপে নিযোজিতোতি. ইদং পন দুক্কটথুল্লচ্চযং ৰধকো চে তমত্থং ন সাৰেতি আপজ্জতি. যদি সাৰেতি, পারাজিকমেৰাপজ্জতি. কস্মা? অত্থসাধকচেতনায অভাৰা. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘পটিগ্গণ্হতি, তং দুক্কটং হোতি. যদি এৰং কস্মা পাঠে ন ৰুত্তন্তি চে? ৰধকো পন ‘সাধু করোমী’তি পটিগ্গণ্হিত্ৰা তং ন করোতি. এৰঞ্হি নিযমে ‘মূলট্ঠস্স কিং নাম হোতি, কিমস্স দুক্কটাপত্তী’তি সঞ্জাতকঙ্খানং তদত্থদীপনত্থং ‘মূলট্ঠস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’’তি ৰুত্তং. ‘‘ৰধকো পটিগ্গণ্হাতি আপত্তি দুক্কটস্স, মূলট্ঠস্স চ আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৰুত্তং ন সিলিস্সতি, মূলট্ঠেন আপজ্জিতব্বাপত্তিদস্সনাধিকারত্তা ৰধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি ৰুত্তং.

ৰিসক্কিযদূতপদনিদ্দেসে ‘‘ৰত্তুকামতায চ কিচ্ছেনেত্থ ৰত্ৰা পযোজনং নত্থীতি ভগৰতা ন ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. যং পন ‘‘মূলট্ঠস্সেৰ দুক্কট’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. তত্রাযং ৰিচারণা – আচরিযেন আণত্তেন বুদ্ধরক্খিতেন তদত্থে সঙ্ঘরক্খিতস্সেৰ আরোচিতে কিঞ্চাপি যো ‘‘সাধূ’’তি পটিগ্গণ্হাতি, অথ খো আচরিযস্সেৰেতং দুক্কটং ৰিসঙ্কেতত্তা, ন বুদ্ধরক্খিতস্স, কস্মা? অত্থসাধকচেতনায আপন্নত্তা. তেনেৰ ‘‘আণাপকস্স চ ৰধকস্স চ আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি পাল়িযং ৰুত্তং, তং পন মূলট্ঠেন আপজ্জিতব্বদুক্কটং ‘‘মূলট্ঠস্স অনাপত্তী’’তি ইমিনা অপরিচ্ছিন্নোকাসত্তা ন ৰুত্তং.

অৰিসঙ্কেতে ‘‘মূলট্ঠস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৰুত্তত্তা ৰিসঙ্কেতে আপত্তি দুক্কটস্সাতি সিদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ৰধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদং পন দুক্কটং ৰধকস্সেৰ. সো হি পঠমং আণাপকং বুদ্ধরক্খিতং পারাজিকাপত্তিং পাপেত্ৰা সযং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা আপজ্জিস্সতীতি কিঞ্চাপি পাল়িযং ‘‘সো তং জীৰিতা ৰোরোপেতি, আণাপকস্স চ ৰধকস্স চ আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি ন ৰুত্তং, তথাপি তং অত্থতো ৰুত্তমেৰ, ‘‘যতো পারাজিকং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি পুব্বে ৰুত্তনযত্তা চ তং ন ৰুত্তং. ‘‘সো তং জীৰিতা ৰোরোপেতি, আপত্তি সব্বেসং পারাজিকস্সা’’তি হি পুব্বে ৰুত্তং. এত্থ পুব্বে আচরিযন্তেৰাসিকানং ৰুত্তদুক্কটথুল্লচ্চযাপত্তিযো পঠমমেৰ অনাপন্না পারাজিকাপত্তিযা আপন্নত্তা. তথাপি ৰধকস্স পারাজিকাপত্তিযা তেসং পারাজিকভাৰো পাকটো জাতোতি কত্ৰা ‘‘আপত্তি সব্বেসং পারাজিকস্সা’’তি একতো ৰুত্তং, ন তথা ‘‘আণাপকস্স, ৰধকস্স চ আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি এত্থ. কস্মা? ৰধকস্স দুক্কটাপত্তিযা আপন্নত্তা. সো হি পঠমং দুক্কটাপত্তিং আপজ্জিত্ৰা পচ্ছা পারাজিকং আপজ্জতি. যদি পন অন্তেৰাসিকা কেৰলং আচরিযস্স গরুকতায সাসনং আরোচেন্তি সযং অমরণাধিপ্পাযা সমানা পারাজিকেন অনাপত্তি. অকপ্পিযসাসনহরণপচ্চযা দুক্কটাপত্তি হোতি এৰ, ইমস্সত্থস্স সাধনত্থং ধম্মপদৰত্থূহি মিগলুদ্দকস্স ভরিযায সোতাপন্নায ধনুউসুসূলাদিদানং নিদস্সনং ৰদন্তি একে. তং তিত্তিরজাতকেন (জা. ১.৪.৭৩ আদযো) সমেতি, তস্মা সুত্তঞ্চ অট্ঠকথঞ্চ অনুলোমেতীতি নো তক্কোতি আচরিযো. ইধ পন দূতপরম্পরায চ ‘‘ইত্থন্নামস্স পাৰদ, ইত্থন্নামো ইত্থন্নামং পাৰদতূ’’তি এত্থ অৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা ৰাচায ৰা আরোচেতু, হত্থমুদ্দায ৰা, পণ্ণেন ৰা, দূতেন ৰা আরোচেতু, ৰিসঙ্কেতো নত্থি. সচে ৰিসেসেত্ৰা মূলট্ঠো, অন্তরাদূতো ৰা ৰদতি, তদতিক্কমে ৰিসঙ্কেতোতি ৰেদিতব্বং.

ইদানি ইমস্মিংযেৰ অধিকারদ্ৰযে অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তনযো ৰুচ্চতি – ‘‘ৰধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰধকস্সেৰ আপত্তি, ন আণাপকস্স বুদ্ধরক্খিতস্স. যদি পন সো ৰজ্ঝমরণামরণেসু অৰস্সমঞ্ঞতরং করোতি, বুদ্ধরক্খিতস্সাণত্তিক্খণে এৰ পারাজিকদুক্কটেসু অঞ্ঞতরং সিযা. ‘‘ইতি চিত্তমনো’’তি অধিকারতো ‘‘চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি এত্থাপি ইতি-সদ্দো ৰিয ‘‘ৰধকো পটিগ্গণ্হাতি, মূলট্ঠস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি অধিকারতো ‘‘মূলট্ঠস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তমেৰ হোতি. কস্মা সরূপেন ন ৰুত্তন্তি চে? ততো চুত্তরি নযদানত্থং. ‘‘মূলট্ঠস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হি ৰুত্তে মূলট্ঠস্সেৰ ৰসেন নিযমিতত্তা ‘‘পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কটং হোতী’’তি ন ঞাযতি. ‘‘ৰধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হি অনিযমেত্ৰা ৰুত্তে সক্কা উভযেসং ৰসেন দুক্কটে যোজেতুং. তস্মা এৰ হি অট্ঠকথাচরিযেহি অধিকারং গহেত্ৰা ‘‘সঙ্ঘরক্খিতেন সম্পটিচ্ছিতে মূলট্ঠস্সেৰ দুক্কটন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. পটিগ্গণ্হন্তস্স নেৰ অনুঞ্ঞাতং, ন পটিক্খিত্তং, কেৰলন্তু বুদ্ধরক্খিতস্স অনিযমিতত্তা পটিক্খিত্তং, তস্স পন পারাজিকদুক্কটেসু অঞ্ঞতরং ভৰেয্যাতি অযমত্থো দীপিতো, তস্মা তম্পি সুৰুত্তং. যস্মা উভযেসং ৰসেন যোজেতুং সক্কা, তস্মা আচরিযেহি ‘‘পটিগ্গণ্হন্তস্সেৰেতং দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ মূলট্ঠো নেৰ অনুঞ্ঞাতো ‘‘মূলট্ঠস্সা’’তি ৰচনাভাৰতো, ন চ পটিক্খিত্তো ‘‘পটিগ্গণ্হন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি পাল়িযা অভাৰতো, পটিগ্গণ্হনপচ্চযা ৰধকস্স দুক্কটং সিযাতি নযং দাতুং ‘‘মূলট্ঠস্সা’’তি পাল়িযং অৰুত্তত্তা ‘‘তং পটিগ্গণ্হন্তস্সেৰেতং দুক্কট’’ন্তি যং ৰুত্তং, তম্পি সুৰুত্তং. তত্র হি বুদ্ধরক্খিতস্স পটিক্খিত্তং, ৰুত্তনযেন পন তস্স আপত্তি অনিযতাতি. কস্মা পন অট্ঠকথাযং অনুত্তানং পটিগ্গণ্হনপচ্চযা ৰধকস্স দুক্কটং অৰত্ৰা মূলট্ঠস্সেৰ ৰসেন দুক্কটং ৰুত্তন্তি চে? অনিট্ঠনিৰারণত্থং. ‘‘সঙ্ঘরক্খিতেন সম্পটিচ্ছিতে পটিগ্গণ্হনপচ্চযা তস্স দুক্কট’’ন্তি হি ৰুত্তে অনন্তরনযেন সরূপেন ৰুত্তত্তা ইধাপি মূলট্ঠস্স থুল্লচ্চযং অট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰ হোতীতি আপজ্জতি. ইতি তং এৰং আপন্নং থুল্লচ্চযং উত্তানন্তি তং অৰত্ৰা পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কটং ৰুত্তং. অনুত্তানত্তা অট্ঠকথাযন্তি ইমং অনিট্ঠগ্গহণং নিৰারেতুং ‘‘মূলট্ঠস্সেৰেতং দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তং. আচরিযেন হি ৰুত্তনযেন পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কটম্পি উত্তানমেৰ. উত্তানঞ্চ কস্মা অম্হাকং খন্তীতি ৰুত্তন্তি চে? পটিপত্তিদীপনত্থং. ‘‘পিটকত্তযাদীসু অপ্পটিহতবুদ্ধিযোপি আচরিযা সরূপেন পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ অৰুত্তত্তা এৰরূপেসু নাম ঠানেসু এৰং পটিপজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন মাদিসোতি সুহদযা কুলপুত্তা অনাগতে ৰুত্তনযমনতিক্কমিত্ৰা সঙ্করদোসং ৰিৰজ্জেত্ৰা ৰণ্ণনাৰেলঞ্চ অনতিক্কম্ম পটিপজ্জন্তী’’তি চ অপরেহি ৰুত্তং. অযং পন অট্ঠকথায ৰা অৰুত্তত্তা এৰরূপেসু নাম পাঠো আচরিযেন পচ্ছা নিক্খিত্তত্তা কেসুচি পোত্থকেসু ন দিস্সতীতি কত্ৰা সব্বং লিখিস্সাম. এৰং সন্তে পটিগ্গহণে আপত্তিযেৰ ন সিযা, সঞ্চরিত্তপটিগ্গহণমরণাভিনন্দনেসুপি চ আপত্তি হোতি, মারণপটিগ্গহণে কথং ন সিযা, তস্মা পটিগ্গণ্হন্তস্সেৰেতং দুক্কটং, তেনেৰেত্থ ‘‘মূলট্ঠস্সা’’তি ন ৰুত্তং. পুরিমনযেপি চেতং পটিগ্গণ্হন্তস্স ৰেদিতব্বমেৰ, ওকাসাভাৰেন পন ন ৰুত্তং. তস্মা যো যো পটিগ্গণ্হাতি, তস্স তস্স তপ্পচ্চযা আপত্তিযেৰাতি অযমেত্থ অম্হাকং খন্তি. যথা চেত্থ, এৰং অদিন্নাদানেপীতি.

১৭৫. অরহো রহোসঞ্ঞীনিদ্দেসাদীসু কিঞ্চাপি পাল়িযং, অট্ঠকথাযঞ্চ দুক্কটমেৰ ৰুত্তং, তথাপি তত্থ পরম্পরায সুত্ৰা মরতূতি অধিপ্পাযেন উল্লপন্তস্স উদ্দেসে সতি উদ্দিট্ঠস্স মরণেন আপত্তি পারাজিকস্স, অসতি যস্স কস্সচি মরণেন আপত্তি পারাজিকস্স. ‘‘ইত্থন্নামো সুত্ৰা মে ৰজ্ঝস্স আরোচেতূ’’তি উদ্দিসিত্ৰা উল্লপন্তস্স ৰিসঙ্কেততা দূতপরম্পরায ৰুত্তত্তা ৰেদিতব্বা. সচে ‘‘যো কোচি সুত্ৰা ৰদতূ’’তি উল্লপতি, ৰজ্ঝো সযমেৰ সুত্ৰা মরতি, ৰিসঙ্কেতত্তা ন পারাজিকং. যো কোচি সুত্ৰা ৰদতি, সো চে মরতি, পারাজিকং. ‘‘যো কোচি মম ৰচনং সুত্ৰা তং মারেতূ’’তি উল্লপতি, যো কোচি সুত্ৰা মারেতি, পারাজিকং, সযমেৰ সুত্ৰা মারেতি, ৰিসঙ্কেতত্তা ন পারাজিকন্তি এৰং যথাসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

১৭৬. মূলং দত্ৰা মুচ্চতীতি এত্থ ভিন্দিত্ৰা, ভঞ্জিত্ৰা, চৰিত্ৰা, চুণ্ণেত্ৰা, অগ্গিম্হি পক্খিপিত্ৰা ৰা পগেৰ মুচ্চতীতি অত্থতো ৰুত্তমেৰ হোতি. যেসং হত্থতো মূলং গহিতন্তি যেসং ঞাতকপরিৰারিতানং হত্থতো মূলং তেন ভিক্খুনা গহিতং, পোত্থকসামিকহত্থতো পুব্বে দিন্নমূলং পুন গহেত্ৰা তেসঞ্ঞেৰ ঞাতকাদীনং দত্ৰা মুচ্চতি, এৰং পোত্থকসামিকস্সেৰ সন্তকং জাতং হোতি. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘সচেপি সো ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা সীঘং তেসং মূলং দত্ৰা মুচ্চতী’’তি ৰুত্তং, তং যেন ধনেন পোত্থকো কীতো, তঞ্চ ধনং সন্ধায ৰুত্তং. কস্মা? পোত্থকসামিকহত্থতো ধনে গহিতে পোত্থকে অদিন্নেপি মুচ্চনতো. সচে অঞ্ঞং ধনং সন্ধায ৰুত্তং, ন যুত্তং পোত্থকস্স অত্তনিযভাৰতো অমোচিতত্তা. সচে পোত্থকং সামিকানং দত্ৰা মূলং ন গণ্হাতি, ন মুচ্চতি অত্তনিযভাৰতো অমোচিতত্তা. সচে পোত্থকং মূলট্ঠেন দিয্যমানং ‘‘তৰেৰ হোতূ’’তি অপ্পেতি, মুচ্চতি অত্তনিযভাৰতো মোচিতত্তা. এত্থাযং ৰিচারণা – যথা চেতিযং ৰা পটিমং পোক্খরণিং সেতুং ৰা কিণিত্ৰা গহিতম্পি কারকস্সেৰেতং পুঞ্ঞং, ন কিণিত্ৰা গহিতস্স, তথা পাপম্পি যেন পোত্থকো লিখিতো, তস্সেৰ যুজ্জতি, ন ইতরস্সাতি চে? ন, ‘‘সত্থহারকং ৰাস্স পরিযেসেয্যা’’তি ৰচনতো. পরেন হি কতসত্থং লভিত্ৰা উপনিক্খিপন্তস্স পারাজিকন্তি সিদ্ধং. এৰং পরেন লিখিতম্পি পোত্থকং লভিত্ৰা যথা ৰজ্ঝো তং পস্সিত্ৰা মরতি, তথা উপনিক্খিপেয্য পারাজিকন্তি সিদ্ধং হোতীতি. চেতিযাদীতি এতমনিদস্সনং করণপচ্চযং হি তং কম্মং ইদংমরণপচ্চযন্তি এৰং আচরিযেন ৰিচারিতং. মম পন চেতিযাদিনিদস্সনেনেৰ সোপি অত্থো সাধেতব্বো ৰিয পটিভাতি.

তত্তকা পাণাতিপাতাতি ‘‘একাপি চেতনা কিচ্চৰসেন ‘তত্তকা’তি ৰুত্তা সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানানং চতুক্কতা ৰিযা’’তি লিখিতং. পমাণে ঠপেত্ৰাতি অত্তনা অধিপ্পেতপ্পমাণে. ‘‘কতং মযা এৰরূপে আৰাটে খণিতে তস্মিং পতিত্ৰা মরতূ’’তি অধিপ্পাযেন ৰধকো আৰাটপ্পমাণং নিযমেত্ৰা সচে খণি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইমস্মিং আৰাটে’’তি. ইদানি খণিতব্বং সন্ধায এত্তকপ্পমাণস্স অনিযমিতত্তা ‘‘একস্মিম্পি কুদালপ্পহারে’’তিআদি ৰুত্তং, সুত্তন্তিকত্থেরেহি কিঞ্চাপি উপঠতং, তথাপি সন্নিট্ঠাপকচেতনা উভযত্থ অত্থেৰাতি আচরিযা. বহূনং মরণে আরম্মণনিযমে কথন্তি চে? ৰজ্ঝেসু একস্স জীৰিতিন্দ্রিযে আলম্বিতে সব্বেসমালম্বিতমেৰ হোতি. একস্স মরণেপি ন তস্স সকলং জীৰিতং সক্কা আলম্বিতুং ন উপ্পজ্জমানং, উপ্পন্নং, নিরুজ্ঝমানং, অত্থিতাযপাণাতিপাতচেতনাৰ পচ্চুপ্পন্নারম্মণা, পুরেজাতারম্মণা চ হোতি, তস্মা তম্পি যুজ্জতি. পচ্ছিমকোটিযা একচিত্তক্খণে পুরেজাতং হুত্ৰা ঠিতং তং জীৰিতমালম্বণং কত্ৰা সত্তমজৰনপরিযাপন্নচেতনায ওপক্কমে কতে অত্থতো তস্স সত্তস্স সব্বং জীৰিতিন্দ্রিযমালম্বিতং, ৰোরোপিতঞ্চ হোতি, ইতো পনঞ্ঞথা ন সক্কা; এৰমেৰ পুব্বভাগে ‘‘বহূপিসত্তে মারেমী’’তি চিন্তেত্ৰা সন্নিট্ঠানকালে ৰিসপক্খিপনাদীসু একং পযোগং সাধযমানা ৰুত্তপ্পকারচেতনা তেসু একস্স ৰুত্তপ্পকারং জীৰিতিন্দ্রিযং আলম্বণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি, এৰং উপ্পন্নায পনেকায সব্বেপি তে মারিতা হোন্তি তায এৰ সব্বেসং মরণসিদ্ধিতো, অঞ্ঞথা ন সক্কা ৰোরোপেতুং, আলম্বিতুং ৰা. তত্থ একায চেতনায বহূনং মরণে অকুসলরাসি কথন্তি চে? ৰিসুং ৰিসুং মরণে পৰত্তচেতনানং কিচ্চকরণতো. কথং? তা পন সব্বা উপপজ্জৰেদনীযাৰ হোন্তি, তস্মা তাসু যায কাযচি দিন্নায পটিসন্ধিযা ইতরা সব্বাপি ‘‘ততো বলৰতরকুসলপটিবাহিতা অহোসিকম্ম’’ন্তিআদিকোট্ঠাসং ভজন্তি, পুনপি ৰিপাকং জনিতুং ন সক্কোন্তি. অপরাপরিযৰেদনীযাপি ৰিয তং পটিবাহিত্ৰা কুসলচেতনা পটিসন্ধিং দেতি, তথা অযম্পি চেতনা অনন্তরভৰে এৰ পটিসন্ধিদানাদিৰসেন তাসং কিচ্চলেসকরণতো একাপি সমানা ‘‘রাসী’’তি ৰুত্তা. তায পন দিন্নায পটিসন্ধিযা অতিতিক্খো ৰিপাকো হোতি. অযমেত্থ ৰিসেসোতিআদি অনুগণ্ঠিপদে পপঞ্চিতং.

অমরিতুকামা ৰাতি অধিপ্পাযত্তা ওপপাতিকমরণেপি আপত্তি. ‘‘‘নিব্বত্তিত্ৰা’তি ৰুত্তত্তা পতনং ন দিস্সতীতি চে? ওপপাতিকত্তং, পতনঞ্চ একমেৰা’’তি লিখিতং. অথ ৰা ‘‘সব্বথাপি অনুদ্দিস্সেৰা’’তি ৰচনতো এত্থ মরতূতি অধিপ্পাযসম্ভৰতো ‘‘উত্তরিতুং অসক্কোন্তো মরতি পারাজিকমেৰা’’তি সুৰুত্তং. সচে ‘‘পতিত্ৰা মরতূ’’তি নিযমেত্ৰা খণিতো হোতি, ওপপাতিকমনুস্সো চ নিব্বত্তিত্ৰা ঠিতনিযমেনেৰ ‘‘উত্তরিতুং ন সক্কা’’তি চিন্তেত্ৰা মরতীতি পারাজিকচ্ছাযা ন দিস্সতি, তেন ৰুত্তং ‘‘উত্তরিতুং অসক্কোন্তো’’তি. সো হি উত্তরিতুং অসক্কোন্তো পুনপ্পুনং পতিত্ৰা মরতি, তেন পাতোপি তস্স সিদ্ধো হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ সিযা – যো পন ‘‘উত্তরিতুং অসক্কোন্তো মরতী’’তি ৰুত্তো, সো ওপাতখণনক্খণে অরূপলোকে জীৰতি. ৰধকচেতনা চ ‘‘অনিযতো ধম্মো মিচ্ছত্তনিযতস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, রূপজীৰিতিন্দ্রিযং মাতুঘাতিকম্মস্স পিতুঘাতিকম্মস্স অরহন্তঘাতিকম্মস্স রুহিরুপ্পাদকম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৫.৩৮ মিচ্ছত্তনিযতত্তিক) ৰচনতো রূপজীৰিতিন্দ্রিযারম্মণং হোতি, ন চ তং অরূপাৰচরসত্তস্সত্থি, ন চ সা চেতনা ‘‘অনিযতো ধম্মো মিচ্ছত্তনিযতস্স ধম্মস্স পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, আরম্মণপুরেজাতং ৰত্থুপুরেজাতং আরম্মণপুরেজাতং. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং মাতুঘাতিকম্মস্স পুরেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৫.৪৮ মিচ্ছত্তনিযতত্তিক) ৰচনতো অনাগতারম্মণা হোতি. অঞ্ঞো ইধ পতিত্ৰা মরণকসত্তো নত্থি, এৰং সন্তে ৰধকচেতনায কিং আরম্মণন্তি চে? যস্স কস্সচি ইধ জীৰনকসত্তস্স পচ্চুপ্পন্নং জীৰিতিন্দ্রিযং আরম্মণং. কিঞ্চাপি সো ন মরতি, অথ খো পাণাতিপাতো হোতি এৰ. যথা কিং ‘‘যথাক্কমেন ঠিতে সত্ত জনে একেন কণ্ডেন ৰিজ্ঝিত্ৰা মারেমী’’তি পুব্বভাগে চিন্তেত্ৰা সন্নিট্ঠানকালে তেসু একস্স জীৰিতমারম্মণং কত্ৰা কণ্ডং ৰিস্সজ্জেতি, কণ্ডো তং ৰিরজ্ঝিত্ৰা ইতরে ছ জনে মারেতি, এৰং সন্তেপি অযং পাণাতিপাতী এৰ হোতি, এৰমিধাপি ‘‘যো কোচী’’তি ৰিকপ্পেন্তস্স ৰধকচেতনা যস্স কস্সচি জীৰিতারম্মণং কত্ৰা পৰত্ততি, তস্মিং অমতেপি ইতরস্স ৰসেন পাণাতিপাতী. সচে অরহা হুত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অরহন্তঘাতকোৰ হোতি. এস নযো সব্বত্থ এৰরূপেসু. অযমেৰ হেত্থ আচরিযপরম্পরাগতা যুত্তি ৰিনিচ্ছযকথাতি ৰুত্তং.

পতনরূপং পমাণন্তি এত্থ যথা মাতুযা পতিত্ৰা পরিৰত্তলিঙ্গায মতায সো মাতুঘাতকো হোতি, ন কেৰলং পুরিসঘাতকো, তস্মা পতনস্সেৰ ৰসেন আপত্তি. কস্মা? পতনরূপমরণরূপানং একসন্তানত্তা, তদেৰ হিস্স জীৰিতিন্দ্রিযং, তস্স হি পরিৰত্তনং নত্থি, ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানেৰ পৰত্তিযং নিরুজ্ঝনুপ্পজ্জনকানি, ইত্থিপুরিসোতি চ তত্থ ৰোহারমত্তমেৰ, তস্মা মাতুঘাতকোৰ, ন পুরিসঘাতকোতি, যথা তস্স পতনরূপৰসেনাপত্তি, তথা ইধাপি পতনরূপৰসেন থুল্লচ্চযং একসন্তানত্তাতি অযং পঠমথেরৰাদে যুত্তি. দুতিযে কিঞ্চাপি পেতো পতিতো, যক্খো চ, অথ খো অহেতুকপটিসন্ধিকত্তা অকুসলৰিপাকস্স ‘‘ৰামেন সূকরো হোতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৯৬; মহানি. অট্ঠ. ১৬৬) এত্থ ৰুত্তযক্খানং পটিসন্ধি ৰিয সব্বরূপানং সাধারণত্তা, অমনুস্সজাতিকত্তা চ তিরচ্ছানরূপেন মতে মরণরূপৰসেন পাচিত্তিযং, ৰত্থুৰসেন লহুকাপত্তিযা পরিৰত্তনা হোতি এৰ তত্থজাতকরুক্খাদিছেদনপাচিত্তিযপরিৰত্তনং ৰিয. অযমেৰ যুত্ততরো, তস্মা পচ্ছা ৰুত্তো. পারাজিকস্স পন মনুস্সজাতিকো যথা তথা ৰা পতিত্ৰা যথা তথা ৰা মরতু, পারাজিকমেৰ গরুকত্তা. গরুকাপত্তিযা হি ৰিপরিৰত্তনা নত্থীতি ৰুত্তং.

থুল্লচ্চযং তিরচ্ছানে, মতে ভেদস্স কারণং;

সরূপমরণং তিস্সো, ফুস্সো মঞ্ঞেতি অঞ্ঞথা.

গণ্ঠিপদে পন ‘‘দুতিযৰাদে পুথুজ্জনস্স পতিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা মরন্তস্স ৰসেন ৰুত্তো’’তি লিখিতং. ‘‘তিরচ্ছানে’’তি এত্থ কেচি ৰদন্তি ‘‘দেৰা অধিপ্পেতা’’তি. ‘‘সকসকরূপেনেৰ মরণং ভৰতি নাঞ্ঞথা’’তি চ ৰদন্তি. যক্খপেতরূপেন মতেপি এসেৰ নযোতি থুল্লচ্চযন্তি অত্থো. ‘‘তিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহমরণে ৰিযা’’তি লিখিতং. পহারং লদ্ধাতি সত্তানং মারণত্থায কতত্তা ৰুত্তং.

১৭৭. সাধু সুট্ঠু মরতূতি ৰচীভেদং করোতি. ৰিসভাগরোগোতি সরীরট্ঠো গণ্ডপীল়কাদি.

১৭৮. কাল়ানুসারীতি একিস্সা লতায মূলং কির. মহাকচ্ছপেন কতপুপ্ফং ৰা. হংসপুপ্ফন্তি হংসানং পক্খপত্তং. হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সাহত্থিকাণত্তিকনযঞ্হেত্থ যোজেত্ৰা কাযৰাচাচিত্ততো সমুট্ঠানৰিধি দস্সেতব্বো.

পদভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা

১৮০. মরণত্থিকাৰ হুত্ৰাতি ইমস্স কাযস্স ভেদেন সগ্গপাপনাধিপ্পাযত্তা অত্থতো মরণত্থিকাৰ হুত্ৰা এৰংঅধিপ্পাযিনো মরণত্থিকা নাম হোন্তীতি অত্তনো মরণত্থিকভাৰং অজানন্তা আপন্না পারাজিকং. ন হি তে ‘‘অত্তনো চিত্তপ্পৰত্তিং ন জানন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি. ৰোহারৰসেনাতি পুব্বভাগৰোহারৰসেন. সন্নিট্ঠানে পনেতং নত্থি. পাসে বদ্ধসূকরমোচনে ৰিয ন হোতি. যথানুসন্ধিনাতি অন্তরা অমরিত্ৰাতি অত্থো. অপ্পটিৰেক্খিত্ৰাতি অৰিচারেত্ৰা. হেট্ঠিমভাগে হি কিস্মিঞ্চি ৰিজ্জমানে ৰলি পঞ্ঞাযতি. দস্সিতেতি উদ্ধরিত্ৰা ঠপিতে. পটিবন্ধন্তি তযা পটিবন্ধং, পরিভোগন্তরাযং সঙ্ঘস্স মা অকাসীতি অত্থো.

১৮১-২. যস্মা কিরিযং দাতুং ন সক্কা, তস্মা ‘‘পঠমং লদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. পুব্বেপি অত্তনা লদ্ধপিণ্ডপাততো পণীতপণীতং দেন্তো তত্থপি অত্তকারিযং অদাসি. অসঞ্চিচ্চাতি এত্থ অঞ্ঞং আকড্ঢন্তস্স অঞ্ঞস্স পতনে সব্বেন সব্বং অভিসন্ধি নত্থি. ন মরণাধিপ্পাযস্সাতি পটিঘো চ পযোগো চ অত্থি, ৰধকচেতনা নত্থি. অজানন্তস্সাতি এত্থ ‘‘ৰত্থুঅজাননৰসেন অজানন্তস্স দোসো নত্থি, ইদং কির তেসং নানত্তং. ‘অসঞ্চিচ্চো অহ’ন্তি পাল়িযং ন দিস্সতি. অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা তথারূপায পাল়িযা ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. নো চে, থুল্লচ্চযন্তি এত্থ ‘‘দুক্খৰেদনা চে নুপ্পজ্জতি, দুক্কটমেৰা’’তি ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং. ‘‘মুগ্গরা নাম খাদনদণ্ডকা. ৰেমা নাম তেসং খাদনদণ্ডকানং হেট্ঠা চ উপরি চ তিরিযং বন্ধিতব্বদণ্ডা’’তি লিখিতং. হেট্ঠাৰ দুৰিধাপি পঠন্তি. হত্থপ্পত্তো ৰিয দিস্সতি ‘‘তস্স ৰিক্খেপো মা হোতূ’’তি উপচ্ছিন্দতি. ৰিসেসাধিগমং ব্যাকরিত্ৰা তপ্পভৰং সক্কারং লজ্জীযন্তো আহারং উপচ্ছিন্দতি সভাগানং ব্যাকতত্তা. তে হি কপ্পিযখেত্তং আরোচেন্তি.

১৮৬. অকতৰিঞ্ঞত্তিযাতি ন ৰিঞ্ঞত্তিযা. সা হি অনুঞ্ঞাতত্তা কতাপি অকতা ৰিযাতি অকতৰিঞ্ঞত্তি. ‘‘‘ৰদেয্যাথ, ভন্তে যেনত্থো’তি এৰং অকতট্ঠানে ৰিঞ্ঞত্তি অকতৰিঞ্ঞত্তী’’তি লিখিতং. তিত্থিযভূতানং মাতাপিতূনং সহত্থা দাতুং ন ৰট্টতীতি. পিতুচ্ছা নাম পিতুভগিনী. সচেপি ন যাচন্তি ‘‘যাচিতুং দুক্খ’’ন্তি, সযং ৰা এৰং ৰত্তুমসক্কোন্তা. ‘‘যদা তেসং অত্থো ভৰিস্সতী’’তি আভোগং কত্ৰা ৰা. ‘‘‘ৰেজ্জকম্মং ৰা ন হোতী’তি ৰচনতো যাৰ সত্তমো কুলপরিৰট্টো, তাৰ ভেসজ্জং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. সব্বপদেসূতি মহামাতুযাচূল়মাতুযাতিআদীনং.

ৰুত্তনযেন পরিযেসিত্ৰাতি ‘‘সামণেরেহি ৰা’’তিআদিনা. ‘‘ন অকতৰিঞ্ঞত্তিযা’’তি ৰদন্তি. ‘‘পচ্চাসীসতি সচে, দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি. কপ্পিযৰসেনাতি পুপ্ফং আনেথাতিআদিনা. ‘‘পূজং অকাসী’তি ৰুত্তত্তা সযং গহেতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি.

‘‘ভণথা’’তি ৰুত্তে পন কাতব্বং. ধম্মঞ্হি ৰত্তুং ৰট্টতি. নো চে জানন্তি, ন পাদা অপনেতব্বা. অৰমঙ্গলন্তি হি গণ্হন্তি.

চোরনাগস্স হি আমট্ঠং দিন্নে কুজ্ঝিস্সতি, অনামট্ঠং ন ৰট্টতীতি অঙ্গুলন্তরে থোকং ভত্তং গহেত্ৰা পত্তে ভত্তং সব্বং অদাসি, সো তেন তুস্সি. ৰরপোত্থকচিত্তত্থরণন্তি সিব্বিত্ৰা কাতব্বত্থরণৰিকতি. পিতুরাজা দমিল়স্স পরাজিতো রোহণে সোল়সৰস্সানি ৰসিত্ৰা মিত্তামচ্চপরিৰুতো ‘‘রজ্জং গণ্হামী’’তি আগন্ত্ৰা অন্তরামগ্গে অপ্পমত্তকস্স কারণা একং অমচ্চং ঘাতাপেসি. সেসা ভযেন পলাযন্তা অরঞ্ঞে অন্তরামগ্গে চোরেহি ৰিলুত্তা হম্বুগল্লকৰিহারং গন্ত্ৰা তত্থ চাতুনিকাযিকতিস্সত্থেরো তেসং সঙ্গহং কত্ৰা পুন আনেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসি, তেহি সদ্ধিং রজ্জং গহেত্ৰা রাজা হম্বুগল্লকতিস্সত্থেরস্স অভযগিরিৰিহারং অকাসি. সেসাপি একেকৰিহারং কারাপেসুং কির.

১৮৭. চোরসমীপং পেসেন্তো ‘‘ৰাল়যক্খৰিহারং পেসেতী’’তি ইমিনা সদিসো. কস্মা? মরণাধিপ্পাযত্তা. তল়াকাদীসু মচ্ছাদিগ্গহণত্থং কেৰট্টং অঞ্ঞাপদেসেন ‘‘তল়াকতীরং গচ্ছা’’তি পহিণন্তস্স পাণাতিপাতেন ভৰিতব্বং, ‘‘ৰাল়যক্খৰিহারং পাহেসী’’তি ইমস্স সদিসো. কস্মা? ‘‘মরণাধিপ্পাযত্তা’’তি ৰচনস্সানুলোমতো, অট্ঠকথাযম্পি ‘‘এৰং ৰাল়যক্খম্পী’’তি ৰুত্তত্তা.

১৮৯. তং তত্রট্ঠিতং ছিন্দন্তন্তি তং-সদ্দো একচ্চেসু নত্থি. ইতরেসু পারাজিকথুল্লচ্চযং আপন্নাতি অত্থো. ‘‘ইমং ছিন্দিত্ৰা সীঘং গন্ত্ৰা সঙ্ঘস্স পত্তচীৰরং দস্সামী’’তি কুসলচিত্তেনপি ছিন্দিতুং ন ৰট্টতি অননুঞ্ঞাতত্তা. অঞ্ঞস্স পন ভিক্খুনো ৰট্টতি অনুঞ্ঞাতত্তা.

১৯০. কথং? কুটিরক্খণত্থঞ্হি ভগৰতা পটগ্গিদানাদি অনুঞ্ঞাতং, কুটি নামেসা ভিক্খূনং অত্থায. তস্মা ‘‘ভিক্খুরক্খণত্থং অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্স ৰট্টতী’তি ৰত্তব্বমেত্থ নত্থী’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং অচ্ছিন্নচীৰরস্স নগ্গভাৰপ্পটিচ্ছাদনত্থং ভূতগামপাতব্যতা ভগৰতা অনুঞ্ঞাতা, জীৰিতরক্খণত্থঞ্চ সপ্পদট্ঠকালে অনুঞ্ঞাতং, তস্মা ‘‘অপি জীৰিতং পরিচ্চজিতব্বং, ন চ রুক্খো ৰা ছিন্দিতব্বো’’তিআদি ন ৰত্তব্বং সিযা, তস্মা তং নিদস্সনং অপ্পমাণং, অট্ঠকথাচরিযো এৰেত্থ পমাণং. এত্থ পনাযং আচরিযস্স তক্কো – অরিযপুগ্গলেসুপি সত্তা নগ্গিযং পস্সিত্ৰা অপ্পসাদং কত্ৰা নিরযূপগা ভৰিস্সন্তি, তথা সপ্পা চ ডংসিত্ৰা, তেসং পাপৰিমোচনত্থং ভূতগামপাতব্যতা অনুঞ্ঞাতা. দানপতীনং চিত্তরক্খণত্থং পটগ্গিদানাদি. অঞ্ঞথা লোকস্স পুঞ্ঞন্তরাযো, সঙ্ঘস্স চ লাভন্তরাযো হোতি. ৰধকস্স পন চিত্তহিতকরণং নত্থি, তং পন অৰীতিক্কমং, জীৰিতপরিচ্চজনং পস্সিত্ৰা ৰা ‘‘অহো দুক্করং কত’’ন্তি পসাদমেৰ লভেয্যুন্তি অত্তনো ন ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স ৰট্টতি. অঞ্ঞথা তিত্থিযানং অসদ্ধম্মসিদ্ধিযাতি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘জীৰিতত্থায রুক্খং ছিন্দন্তস্স অত্তসিনেহৰসেন ছিন্দনতো অকুসলত্তা ন ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স ৰট্টতী’’তি লিখিতং. অনেকেসু রুক্খেন ওত্থতেসু, ওপাতে ৰা পতিতেসু অঞ্ঞেন অঞ্ঞস্সত্থায রুক্খছেদনাদি কাতুং ৰট্টতি, কস্মা? পরপরিত্তাণাধিপ্পাযতোতি. পরিত্তন্তি রক্খণং, তং দস্সেতুং ‘‘সমন্তা ভূমিতচ্ছন’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

১৯১. তীহি মারিতে পন ৰিসঙ্কেতন্তি এত্থ তীসু একেন মারিতেপি ‘‘খেত্তমেৰ ওতিণ্ণত্তা পারাজিক’’ন্তি ৰুত্তত্তা তযোপি একতো হুত্ৰা মারেন্তি চে, আপজ্জতি, তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘পরিচ্ছেদব্ভন্তরে ৰা অৰিসঙ্কেত’’ন্তি. ‘‘পরিচ্ছেদাতিক্কমে পন সব্বত্থ ৰিসঙ্কেতং হোতী’’তি ৰুত্তত্তা দ্ৰিন্নং বলং গহেত্ৰা ততিযো চে মারেতি আপজ্জতি ৰিয দিস্সতি, ৰীমংসিতব্বং. ‘‘দ্ৰে মারেন্তূ’’তি ৰুত্তে একেন ৰা দ্ৰীহি ৰা মারিতে পারাজিকন্তি ‘‘দ্ৰিন্নং পহারানং মরণে সতি দ্ৰে মারিতা নাম হোন্তি, অসতি একোৰ হোতি, তস্মা ৰিজানিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি.

ততিযপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.