১. পঠমপারাজিকং
সুদিন্নভাণৰারৰণ্ণনা
পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৰা পারাজিকস্স ৰিঞ্ঞেয্যো;
চোদনাপরিহারনযো, পুগ্গলৰত্থুপ্পকাসনেযেৰ.
তত্থ ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰুত্থৰস্সো অনুপুব্বেন চারিকং চরন্তো কত্তিকজুণ্হপক্খে এৰ ৰেসালিং পাপুণিত্ৰা যাৰ পঠমপারাজিকসিক্খাপদপঞ্ঞাপনং, তাৰ অট্ঠ ৰস্সানি ৰেসালিযংযেৰ ৰিহরন্তো ৰিয পাল়িক্কমেন দিস্সতি, ন চ ভগৰা তাৰত্তকং কালং তত্থেৰ ৰিহাসি. সো হি সুদিন্নস্স সাৰকানং সন্তিকে পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ অনুজানিত্ৰা যথাভিরন্তং তত্থ ৰিহরিত্ৰা চারিকং চরন্তো ভেসকল়াৰনং পত্ৰা তত্থ তেরসমং ৰস্সং ৰসি, তেনেৰ অনুক্কমেন সাৰত্থিং পত্ৰা চুদ্দসমং ৰস্সং ৰসি, পন্নরসমং কপিলৰত্থুম্হি, সোল়সমং আল়ৰিযং, ততো ৰুত্থৰস্সো চারিকং চরন্তো রাজগহং পত্ৰা সত্তরসমং ৰসি, ইমিনা অনুক্কমেন অপরানিপি তীণি ৰস্সানি তত্থেৰ ৰসি. এত্তাৰতা ভগৰা পরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সো রাজগহতো অনুপুব্বেন ৰেসালিং পাপুণি, ততো উপসম্পদায অট্ঠৰস্সিকো সুদিন্নো ৰেসালিযংযেৰ মেথুনং ধম্মং অভিৰিঞ্ঞাপেসি, ততো ভগৰা তস্মিং ৰত্থুস্মিং পঠমং পারাজিকং পঞ্ঞপেসীতি ৰেদিতব্বং. তত্থ যস্মা উপালিত্থেরো ইতো পঠমতরং তত্থ ৰেসালিযঞ্চ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি অদস্সেতুকামো, ৰিনযনিদানানন্তরং পঠমপারাজিকমেৰ দস্সেতুকামো, তস্মা ৰেসালিযং পঠমং নিৰাসং, পচ্ছা ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তিকালে নিৰাসঞ্চ একতো কত্ৰা ‘‘তত্র সুদং ভগৰা ৰেসালিয’’ন্তিআদিমাহ, তেন ৰুত্তং ‘‘পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৰা …পে… পকাসনেযেৰা’’তি. তস্মা ইমস্মিং পঠমপারাজিকস্স পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতে নিদানে ঠত্ৰা ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতি…পে… অঞ্ঞতরং ৰজ্জিগামং উপনিস্সায ৰিহরতী’’তি এতস্মিং ইমস্স সিক্খাপদস্স পুগ্গলপ্পকাসনে, ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰজ্জী দুব্ভিক্খা হোতি…পে… তিক্খত্তুং মেথুনং ধম্মং অভিৰিঞ্ঞাপেসী’’তি (পারা. ৩০) ইমস্মিং ৰত্থুপ্পকাসনে চ চোদনানযো, পরিহারনযো চ ৰেদিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. তত্রাযং পকাসনা – কিমত্থং থেরেন অঞ্ঞেসং সিক্খাপদানং পুগ্গলৰত্থূনি ৰিয সঙ্খেপতো অৰত্ৰা যত্থ চ সো উপ্পন্নো, যথা চ ধম্মে পসন্নো, যথা চ পব্বজিতো, যথা চ ইমং ৰত্থুং উপ্পাদেতি, তং সব্বং অনৰসেসেত্ৰা পুগ্গলৰত্থূনি ৰিত্থারতো ৰুত্তানীতি চে? ৰুচ্চতে –
এৰং সদ্ধায কিচ্ছেন, মহন্তে ভোগঞাতকে;
হিত্ৰা পব্বজিতানম্পি, পেসলানম্পি সব্বসো.
সব্বলামকধম্মাযং, মেথুনো যদি সম্ভৰে;
ন ধম্মদেসনাযেৰ, সিদ্ধা ৰিরতি সব্বসো.
তস্মা নৰঙ্গসদ্ধম্মে, সত্থারা দেসিতেপি চ;
ৰিনযো পঞ্ঞপেতব্বো, ততো ধম্মৰিসুদ্ধিহি.
ৰিনযাভাৰতো এৰং, অজ্ঝাচারো ভৰিস্সতি;
তস্মা ৰিনযপঞ্ঞত্তি, সাত্থিকা পেসলস্সপি.
অনাদীনৰদস্সাৰী, যস্মা যং পাপমাচরি;
ৰিনযোযেৰ সদ্ধানং, আদীনৰৰিভাৰিনো.
তস্মা সদ্ধানুসারীনং, ৰিনযো সাত্থকোৰ যং;
ধম্মো ধম্মানুসারীনং, ততো উভযদেসনা.
অপি চ যদি পণ্ণত্তিৰীতিক্কমং অকরোন্তস্সাপি যাৰ ব্রহ্মলোকা অযসো পত্থটো, পগেৰঞ্ঞেসন্তি দস্সনত্থং অজ্ঝাচারস্স পাকটভাৰদীপনং. কথং? –
অভব্বো অরহত্তস্স, সুদিন্নো পুত্তমাতরো;
ভব্বানুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি, তদত্থং ন কতা অযং.
ননু মাগণ্ডিকং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা মাতাপিতূনমস্সা হিতত্থং ধম্মং দেসেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং বীজকবীজকমাতূনং অরহত্তুপ্পত্তি থেরেন দীপিতা. ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতি, যেন সমযেন সুদিন্নো পুরাণদুতিযিকায মেথুনং ধম্মং পটিসেৰী’’তি ৰা ‘‘যেন সমযেন ভগৰা পঠমপারাজিকং পঞ্ঞপেসী’’তি ৰা ৰচনং ইধ ন যুজ্জতি. কস্মা? ‘‘ইধ পন হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতী’’তি ৰুত্তং অট্ঠকথাৰচনঞ্হি ইধ ন লব্ভতি. চিরনিৰিট্ঠো হি সো গামো, ন তস্মিংযেৰ সমযেতি. যস্মা পন সো চিরনিৰিট্ঠোপি চ গামো অত্তনো নিৰিট্ঠকালতো পট্ঠায সব্বকালমত্থীতি ৰত্তব্বতং অরহতি, তেন পরিযাযেন ‘‘তেন খো পন সমযেন ৰেসালিযা অৰিদূরে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৰুত্তং.
২৫-৬. অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৰন্তি সমণৰত্তদস্সনত্থং ভগৰা পুচ্ছতি. মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতন্তি এত্থ জনকেহেৰ অননুঞ্ঞাতদস্সনত্থং পুচ্ছীতি ৰুত্তং. ন খো সুদিন্ন তথাগতাতি ‘‘পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি যাচনাৰসেন পনেৰমাহ, ন ভগৰা সযং সরণানি দত্ৰা পব্বাজেসি. দুক্খস্সাতি এত্থ ‘‘কলভাগম্পী’’তি পাঠসেসো. ৰিকপ্পদ্ৰযেপীতি দুতিযততিযৰিকপ্পেসু. পুরিমপদস্সাতি কিঞ্চীতি পদস্স. উত্তরপদেনাতি দুক্খস্সাতি পদেন. সমানৰিভত্তীতি সামিৰচনং. যথা কিং? ‘‘কস্সচি দুক্খস্সা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘কিঞ্চি দুক্খস্সা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অকামকা ৰিনা ভৰিস্সামাতি তযা সদ্ধিং অমরিত্ৰা অকামা জীৰিস্সাম. সচেপি ন মরাম, অকামকাৰ তযা ৰিযোগং পাপুণিস্সাম, তযি জীৰমানে এৰ নো মরণং ভৰেয্য, মরণেনপি নো তযা ৰিযোগং মযং অকামকাৰ পাপুণিস্সাম.
৩০. কতিপাহং বলং গাহেত্ৰাতি কস্মা পনাযং তথা পব্বজ্জায তিব্বচ্ছন্দো অনুঞ্ঞাতো সমানো কতিপাহং ঘরেযেৰ ৰিলম্বিত্ৰা কাযবলঞ্চ অগ্গহেসীতি? অনুমতিদানেন মাতাপিতূসু সহাযকেসু চ তুট্ঠো তেসং চিত্ততুট্ঠত্থং. কেসুচি অট্ঠকথাপোত্থকেসু কেচি আচরিযা ‘‘অযং সুদিন্নো জীৰকৰত্থুতো পচ্ছা পংসুকূলিকধুতঙ্গৰসেন পংসুকূলিকো জাতো’’তি সঞ্ঞায ‘‘গহপতিচীৰরং পটিক্খিপিত্ৰা পংসুকূলিকধুতঙ্গৰসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি লিখন্তি, তং ‘‘অচিরূপসম্পন্নো’’তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. ‘‘তথা সুদিন্নো হি ভগৰতো দ্ৰাদসমে ৰস্সে পব্বজিতো, ৰীসতিমে ৰস্সে ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৰিট্ঠো সযং পব্বজ্জায অট্ঠৰস্সিকো হুত্ৰা’’তি, ‘‘ভগৰতো হি বুদ্ধত্তং পত্ততো পট্ঠায যাৰ ইদং ৰত্থং, এত্থন্তরে ৰীসতি ৰস্সানি ন কোচি গহপতিচীৰরং সাদিযি, সব্বে পংসুকূলিকাৰ অহেসু’’ন্তি চ ৰুত্তেন অট্ঠকথাৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি, পব্বজ্জায অট্ঠৰস্সিকো, ন উপসম্পদায. উপসম্পদং পন জীৰকৰত্থুতো (মহাৰ. ৩২৬) পচ্ছা অলত্থ, তস্মা অৰস্সিকো ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৰিট্ঠো সিযাতি চে? ন, ‘‘অলত্থ খো সুদিন্নো কলন্দপুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদ’’ন্তি একতো অনন্তরং ৰুত্তত্তা. পব্বজ্জানন্তরমেৰ হি সো উপসম্পন্নো তেরসধুতঙ্গগুণে সমাদায ৰত্তন্তো অট্ঠ ৰস্সানি ৰজ্জিগামে ৰিহরিত্ৰা নিস্সযমুত্তত্তা সযংৰসী হুত্ৰা ‘‘এতরহি খো ৰজ্জী দুব্ভিক্খা’’তিআদিতক্কৰসেন যেন ৰেসালী তদৰসরি, তস্মা ‘‘পংসুকূলিকধুতঙ্গৰসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি এত্তকোযেৰ পাঠো যেসু পোত্থকেসু দিস্সতি, সোৰ পমাণতো গহেতব্বো. ‘‘আরঞ্ঞিকো হোতী’’তি ইমিনা পঞ্চ সেনাসনপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানি নেসজ্জিকঙ্গঞ্চ ৰিহারসভাগত্তা, ‘‘পিণ্ডপাতিকো’’তি ইমিনা পঞ্চ পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি, ‘‘পংসুকূলিকো’’তি ইমিনা দ্ৰে চীৰরপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানীতি. ঞাতিঘরূপগমনকারণদীপনাধিপ্পাযতো সপদানচারিকঙ্গং ৰিসুং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘মা অতিহরাপেসু’’ন্তি কালব্যত্তযৰসেন ৰুত্তং. ধম্মস্সন্তরাযকরতরত্তা ‘‘ইমং নয’’ন্তি অনযোযেৰ.
যেভুয্যেন হি সত্তানং, ৰিনাসে পচ্চুপট্ঠিতে;
অনযো নযরূপেন, বুদ্ধিমাগম্ম তিট্ঠতি.
৩৬. অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি এত্থ দুৰিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং. কথং? ‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি এৰং সউদ্দেসানুদ্দেসভেদতো দুৰিধং. তত্থ পাতিমোক্খে সরূপতো আগতা পঞ্চ আপত্তিক্খন্ধা সউদ্দেসপঞ্ঞত্তি নাম. সাপি দুৰিধা সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসভেদতো. তত্থ যস্সা পঞ্ঞত্তিযা অন্তো আপত্তিযা সহ, ৰিনা ৰা পুগ্গলো দস্সিতো, সা সপুগ্গলনিদ্দেসা. ইতরা অপুগ্গলনিদ্দেসাতি ৰেদিতব্বা. সপুগ্গলনিদ্দেসাপি দুৰিধা দস্সিতাদস্সিতাপত্তিভেদতো. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম অট্ঠ পারাজিকা ধম্মা. ‘‘পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি হি পুগ্গলোৰ তত্থ দস্সিতো, নাপত্তি. দস্সিতাপত্তিকা নাম ভিক্খুনীপাতিমোক্খে ‘‘সত্তরস সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা নিস্সারণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি হি তত্থ আপত্তি দস্সিতা সদ্ধিং পুগ্গলেন, তথা অপুগ্গলনিদ্দেসাপি দস্সিতাদস্সিতাপত্তিতোৰ দুৰিধা. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম সেখিযা ধম্মা. সেসা দস্সিতাপত্তিকাতি ৰেদিতব্বা. সাপি দুৰিধা অনিদ্দিট্ঠকারকনিদ্দিট্ঠকারকভেদতো. তত্থ অনিদ্দিট্ঠকারকা নাম সুক্কৰিস্সট্ঠি মুসাৰাদ ওমসৰাদ পেসুঞ্ঞ ভূতগাম অঞ্ঞৰাদক উজ্ঝাপনক গণভোজন পরম্পরভোজন সুরামেরয অঙ্গুলিপতোদক হসধম্ম অনাদরিয তলঘাতকজতুমট্ঠক সিক্খাপদানং ৰসেন পঞ্চদসৰিধা হোন্তি. সেসানং পুগ্গলনিদ্দেসানং ৰসেন নিদ্দিট্ঠকারকা ৰেদিতব্বা.
অনুদ্দেসপঞ্ঞত্তিপি পদভাজনন্তরাপত্তিৰিনীতৰত্থুপটিক্খেপপঞ্ঞত্তিঅৰুত্তসিদ্ধিৰসেন ছব্বিধা হোন্তি. তত্থ ‘‘যেভুয্যেন খাযিতং আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পারা. ৬১) এৰমাদিকা পদভাজনিযে সন্দিস্সমানাপত্তি পদভাজনসিক্খাপদং নাম. ‘‘ন ত্ৰেৰ নগ্গেন আগন্তব্বং, যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিকা (পারা. ৫১৭) অন্তরাপত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দিৰা পটিসল্লীযন্তেন দ্ৰারং সংৰরিত্ৰা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পারা. ৭৫) এৰমাদিকা ৰিনীতৰত্থুসিক্খাপদং নাম. ‘‘লোহিতুপ্পাদকো, ভিক্খৰে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি (মহাৰ. ১১৪) এৰমাদিকা পটিক্খেপসিক্খাপদং নাম. খন্ধকেসু পঞ্ঞত্তদুক্কটথুল্লচ্চযানি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চং ৰা গীতং ৰা ৰাদিতং ৰা দস্সনায গচ্ছেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৮৩৪) ইমিনা ৰুত্তেন ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চেয্য ৰা গাযেয্য ৰা ৰাদেয্য ৰা পাচিত্তিয’’ন্তি এৰমাদিকং যং কিঞ্চি অট্ঠকথায দিস্সমানং আপত্তিজাতং, ৰিনযকম্মং ৰা অৰুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদং নাম. ছব্বিধম্পেতং ছহি কারণেহি উদ্দেসারহং ন হোতীতি অনুদ্দেসসিক্খাপদং নামাতি ৰেদিতব্বং. সেয্যথিদং – পঞ্চহি উদ্দেসেহি যথাসম্ভৰং ৰিসভাগত্তা থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতানং, সভাগৰত্থুকম্পি দুক্কটথুল্লচ্চযদ্ৰযং অসভাগাপত্তিকত্তা, অন্তরাপত্তিপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানং নানাৰত্থুকাপত্তিকত্তা, পটিক্খেপসিক্খাপদানং কেসঞ্চি ৰিনীতৰত্থুপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানঞ্চ অদস্সিতাপত্তিকত্তা, অদস্সিতৰত্থুকত্তা ভেদানুৰত্তকথুল্লচ্চযস্স, অদস্সিতাপত্তিৰত্থুকত্তা অৰুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদানন্তি. এত্তাৰতা ‘‘দুৰিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং উদ্দেসানুদ্দেসভেদতো’’তি যং ৰুত্তং, তং সমাসতো পকাসিতং হোতি.
তত্থ অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি সউদ্দেসসিক্খাপদং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. একচ্চে আচরিযা এৰং কির ৰণ্ণযন্তি ‘‘চত্তারো পারাজিকা কতিৰস্সাভিসম্বুদ্ধেন ভগৰতা পঞ্ঞত্তাতিআদিনা পুচ্ছং কত্ৰা তেসু পঠমপারাজিকো ৰেসালিযং পঞ্ঞত্তো পঞ্চৰস্সাভিসম্বুদ্ধেন হেমন্তানং পঠমে মাসে দুতিযে পক্খে দসমে দিৰসে অড্ঢতেয্যপোরিসায ছাযায পুরত্থাভিমুখেন নিসিন্নেন অড্ঢতেরসানং ভিক্খুসতানং মজ্ঝে সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আরব্ভ পঞ্ঞত্তো’’তি, তং ন যুজ্জতি, কস্মা? –
যস্মা দ্ৰাদসমং ৰস্সং, ৰেরঞ্জাযং ৰসি জিনো;
তস্মিঞ্চ সুদ্ধো সঙ্ঘোতি, নেৰ পারাজিকং তদা.
থেরস্স সারিপুত্তস্স, সিক্খাপঞ্ঞত্তিযাচনা;
তস্মিং সিদ্ধাতি সিদ্ধাৰ, গরুকাপত্তি নো তদা.
ওৰাদপাতিমোক্খঞ্চ, কিং সত্থা চতুৰস্সিকো;
পটিক্খিপি কিমাণঞ্চ, সমত্তং অনুজানি সো.
অজাতসত্তুং নিস্সায, সঙ্ঘভেদমকাসি যং;
দেৰদত্তো ততো সঙ্ঘ-ভেদো পচ্ছিমবোধিযং.
আরাধযিংসু মং পুব্বে, ভিক্খূতি মুনিভাসিতং;
সুত্তমেৰ পমাণং নো, সোৰ কালো অনপ্পকোতি.
যং পন ৰুত্তং ‘‘অথ ভগৰা অজ্ঝাচারং অপস্সন্তো পারাজিকং ৰা সঙ্ঘাদিসেসং ৰা ন পঞ্ঞপেসী’’তি, তং সকলসিক্খাপদং সন্ধাযাহ. ন কেৰলং সউদ্দেসসিক্খাপদমত্তং, তেন সউদ্দেসানুদ্দেসপঞ্ঞত্তিভেদং সকলং পারাজিকং সন্ধাযাহাতি ৰুত্তং হোতি. কিঞ্চাপি নাভিপরামসনম্পি কাযসংসগ্গো, তথাপি এতং ৰিসেসনিযমনতো, অচ্ছন্দরাগাধিপ্পাযতো চ ৰিসুং ৰুত্তং. ছন্দরাগরত্তস্সেৰ হি কাযসংসগ্গো ইধাধিপ্পেতো. অসুচিপানে পন হত্থিনিযা তাপসপস্সাৰপানেন ৰালকাব্যো নাম উপ্পজ্জতি, ৰালকাব্যস্স ৰত্থু ৰত্তব্বং. মণ্ডব্যস্স নাভিযা পরামসনেনেৰ কির. রূপদস্সনে পন ৰেজ্জকা আহু –
‘‘থীনং সন্দস্সনা সুক্কং, কদাচি চলিতোৰরে;
তং গামধম্মকরণং, দ্ৰযসমং সঙ্গমিয;
গব্ভাদীতি অযং নযো, থীনং পুরিসদস্সনাসীত্যূপনেয্য’’.
তথাপ্যাহু –
‘‘পুপ্ফিকে এধিয্য সুদ্ধে, পস্সং নরঞ্চ ইত্থি তং;
গব্ভঞ্চ নযেত্যুত্ত-মিতি তস্মা কাসো ইতী’’তি.
রাজোরোধো ৰিযাতি সীহল়দীপে একিস্সা ইত্থিযা তথা অহোসি, তস্মা কির এৰং ৰুত্তং. কিঞ্চাপি যাৰ ব্রহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছি, ন তং মনুস্সানং ৰিসযো অহোসি তেসং রূপং ৰিয. তেনেৰ ভিক্খূ পুচ্ছিংসু ‘‘কচ্চি নো ত্ৰং আৰুসো সুদিন্ন অনভিরতো’’তি.
৩৯. কলীতি কোধো, তস্স সাসনং কলিসাসনং, কলহো. গামধম্মন্তি এত্থ জনপদধম্মং জনপদৰাসীনং সিদ্ধিং. অত্তাতি চিত্তং, সরীরঞ্চ. অসুত্তন্তৰিনিবদ্ধন্তি ৰিনযসুত্তে অনাগতং, সুত্তাভিধম্মেসুপি অনাগতং, পাল়িৰিনিমুত্তন্তি অত্থো. কুসুমমালন্তি নানাগুণং সন্ধাযাহ. রতনদামন্তি অত্থসম্পত্তিং সন্ধায ৰদতি. পটিক্খিপনাধিপ্পাযা ভদ্দালি ৰিয. পদনিরুত্তিব্যঞ্জনানি নামৰেৰচনানেৰ ‘‘নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৩১৫) ৰিয. নিপ্পরিযাযেন ৰিরতি সিক্খাপদং নাম. অকুসলপক্খে দুস্সীল্যং নাম চেতনা. কুসলপক্খেপি চেতনাপরিযাযতো ৰিভঙ্গে ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি ৰুত্তং. সঙ্ঘসুট্ঠুতাযাতি এত্থ লোকৰজ্জস্স পঞ্ঞাপনে সঙ্ঘসুট্ঠুতা হোতি পাকটাদীনৰতো. পঞ্ঞত্তিৰজ্জস্স পঞ্ঞাপনে সঙ্ঘফাসুতা হোতি পাকটানিসংসত্তা. তত্থ পঠমেন দুম্মঙ্কূনং নিগ্গহো, দুতিযেন পেসলানং ফাসুৰিহারো. পঠমেন সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতো, দুতিযেন দিট্ঠধম্মিকানং. তথা পঠমেন অপ্পসন্নানং পসাদো, দুতিযেন পসন্নানং ভিয্যোভাৰো. ‘‘পুব্বে কতপুঞ্ঞতায চোদিযমানস্স ভব্বকুলপুত্তস্সা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘সুদিন্নো তং কুক্কুচ্চং ৰিনোদেত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি, তেনেৰ পব্বজ্জা অনুঞ্ঞাতা’’তি ৰদন্তি, উপপরিক্খিতব্বং. তথা পঠমেন সদ্ধম্মট্ঠিতি, দুতিযেন ৰিনযানুগ্গহো হোতীতি ৰেদিতব্বো.
অপিচেত্থ ৰত্থুৰীতিক্কমে যত্থ একন্তাকুসলভাৰেন, তং সঙ্ঘসুট্ঠুভাৰায পঞ্ঞত্তং লোকৰজ্জতো, যত্থ পঞ্ঞত্তিজাননে এৰ অত্থাপত্তি, ন অঞ্ঞদা, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা ৰাপি পসাদুপ্পাদবুদ্ধিযা ধম্মদেসনাপটিসংযুত্তং, ইতরঞ্চ সেখিযং, ইদং লোকৰজ্জং নাম. ৰত্থুনো পঞ্ঞত্তিযা ৰা ৰীতিক্কমচেতনাযাভাৰেপি পটিক্খিত্তস্স করণে, কত্তব্বস্স অকরণে ৰা সতি যত্থ আপত্তিপ্পসঙ্গো, তং সব্বং ঠপেত্ৰা সুরাপানং পণ্ণত্তিৰজ্জন্তি ৰেদিতব্বং. আগন্তুকৰত্তং, আৰাসিক, গমিক, অনুমোদন, ভত্তগ্গ, পিণ্ডচারিক, আরঞ্ঞক, সেনাসন, জন্তাঘর, ৰচ্চকুটি, সদ্ধিৰিহারিক, উপজ্ঝায, অন্তেৰাসিক, আচরিযৰত্তন্তি এতানি অগ্গহিতগ্গহণনযেন গণিযমানানি চুদ্দস, এতানি পন ৰিত্থারতো দ্ৰেঅসীতি মহাৰত্তানি নাম হোন্তি. সত্তহি আপত্তিক্খন্ধেহি সংৰরো সংৰরৰিনযো পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদমেৰ. তত্থ পঞ্ঞত্তিৰিনযো সমথৰিনযত্থায সমথৰিনযো সংৰরৰিনযত্থায সংৰরৰিনযো পহানৰিনযত্থাযাতি যোজনা ৰেদিতব্বা. যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূতি একমিৰ ৰুত্তং সঙ্ঘসুট্ঠুতায সতি সঙ্ঘফাসু ভৰিস্সতীতি দীপনত্থং. পকরীযন্তি এত্থ তে তে পযোজনৰিসেসসঙ্খাতা অত্থৰসাতি অত্থৰসং ‘‘পকরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. দসসু পদেসু একেকং মূলং কত্ৰা দসক্খত্তুং যোজনায পদসতং ৰুত্তং. তত্থ পচ্ছিমস্স পদস্স ৰসেন অত্থসতং পুরিমস্স ৰসেন ধম্মসতং অত্থজোতিকানং নিরুত্তীনং ৰসেন নিরুত্তিসতং, ধম্মভূতানং নিরুত্তীনং ৰসেন নিরুত্তিসতন্তি দ্ৰে নিরুত্তিসতানি, অত্থসতে ঞাণসতং, ধম্মসতে ঞাণসতং দ্ৰীসু নিরুত্তিসতেসু দ্ৰে ঞাণসতানীতি চত্তারি ঞাণসতানি ৰেদিতব্বানি. এত্থ সঙ্ঘসুট্ঠুতাতি ধম্মসঙ্ঘস্স সুট্ঠুভাৰোতি অত্থো. ‘‘অত্থপদানীতি অট্ঠকথা. ধম্মপদানীতি পাল়ী’’তি ৰুত্তং কির.
মেথুনং ধম্মন্তি এৰং বহুলনযেন লদ্ধনামকং সকসম্পযোগেন, পরসম্পযোগেন ৰা অত্তনো নিমিত্তস্স সকমগ্গে ৰা পরমগ্গে ৰা পরনিমিত্তস্স সকমগ্গে এৰ পৰেসপৰিট্ঠঠিতুদ্ধরণেসু যং কিঞ্চি একং পটিসাদিযনৰসেন সেৰেয্য পারাজিকো হোতি অসংৰাসোতি. কেচি পন ‘‘পৰেসাদীনি চত্তারি ৰা তীণি ৰা দ্ৰে ৰা একং ৰা পটিসেৰেয্য, পারাজিকো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘সো চে পৰেসনং সাদিযতি, পৰিট্ঠং, ঠিতং, উদ্ধরণং সাদিযতি, আপত্তি পারাজিকস্সা’তিআদী’’তি (পারা. ৫৯) ৰদন্তি, তেসং মতেন চতূসুপি চতস্সো পারাজিকাপত্তিযো আপজ্জতি. তেযেৰ এৰং ৰদন্তি ‘‘আপজ্জতু মেথুনধম্মপারাজিকাপত্তি মেথুনধম্মপারাজিকাপত্তিযা তব্ভাগিযা’’তি, ‘‘অত্তনো ৰীতিক্কমে পারাজিকাপত্তিং, সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিঞ্চ আপজ্জিত্ৰা সিক্খং পচ্চক্খায গহট্ঠকালে মেথুনাদিপারাজিকং আপজ্জিত্ৰা পুন পব্বজিত্ৰা উপসম্পজ্জিত্ৰা একং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং একমনেকং ৰা পটিকরিত্ৰাৰ সো পুগ্গলো যস্মা নিরাপত্তিকো হোতি, তস্মা সো গহট্ঠকালে সাপত্তিকোৰাতি অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নস্সাপি অত্থেৰ আপত্তিৰুট্ঠানং. ৰুট্ঠানদেসনাহি পন অসুজ্ঝনতো ‘পযোগে পযোগে আপত্তি পারাজিকস্সা’তি ন ৰুত্তং গণনপযোজনাভাৰতো. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তং, অথ খো পদভাজনে ‘আপত্তি পারাজিকস্সা’তি ৰচনেনাযমত্থো সিদ্ধো’’তি যুত্তিঞ্চ ৰদন্তি. যদি এৰং মাতিকাযম্পি ‘‘যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্য পারাজিক’’ন্তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য, পারাজিকস্স অনৰসেসৰচনম্পি ন যুজ্জেয্য. সব্বেপি হি আপত্তিক্খন্ধে ভিক্খুগণনঞ্চ অনৰসেসেত্ৰা তিট্ঠতীতি অনৰসেসৰচনন্তি কত্ৰা পৰেসেৰ আপত্তি, ন পৰিট্ঠাদীসু, তমেৰেকং সন্ধায ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি পারাজিকাপত্তিম্পি অন্তো কত্ৰা নিদানুদ্দেসে ৰচনং ৰেদিতব্বং. তস্মা মাতিকাযং ‘‘পারাজিক’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘পারাজিকো হোতী’’তি পুগ্গলনিদ্দেসৰচনং তেন সরীরবন্ধনেন উপসম্পদায অভব্বভাৰদীপনত্থং. ‘‘আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি পদভাজনে ৰচনং অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নস্সাপি পারাজিকস্স অসংৰাসস্স সতো পুগ্গলস্স অথেয্যসংৰাসকভাৰদীপনত্থং. ন হি সো সংৰাসং সাদিযন্তোপি থেয্যসংৰাসকো হোতি, তস্মা ‘‘উপসম্পন্নো ভিক্খু’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কারাপেত্ৰা অক্কোসাধিপ্পাযো ৰদেতি, আপত্তি ওমসৰাদেন দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৩৮৯). অনুপসম্পন্নস্স তদভাৰতো সিদ্ধো সো ‘‘উপসম্পন্নো ভিক্খু’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি. তেন পদসোধম্মং সহসেয্যঞ্চ ন জনেতি, ভিক্খুপেসুঞ্ঞাদিঞ্চ জনেতীতি ৰেদিতব্বং. ভিক্খুনীনং সঙ্ঘাদিসেসেসু পন ভিক্খুসঙ্ঘাদিসেসতো ৰুট্ঠানৰিধিৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘অযম্পি ভিক্খুনী…পে… আপন্না’’তি (পাচি. ৬৭৯) পুগ্গলনিদ্দেসং কত্ৰাপি পারাজিকতো অধিপ্পাযন্তরদস্সনত্থং ‘‘নিস্সারণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি (পাচি. ৬৭৯) আপত্তিনামগ্গহণঞ্চ কতং. এত্তাৰতা সপুগ্গলনিদ্দেসে দস্সিতাদস্সিতাপত্তিদুকং ৰিত্থারিতং হোতি. অপুগ্গলনিদ্দেসেসু সেখিযেসু আপত্তিযা দস্সনকারণং সেখিযানং অট্ঠকথাযমেৰ ৰুত্তং. তদভাৰতো ইতরেসু আপত্তিদস্সনং কতং. অপুগ্গলনিদ্দেসেসুপি দস্সিতাদস্সিতাপত্তিদুকঞ্চ ৰিত্থারিতং হোতীতি.
পঠমপঞ্ঞত্তিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুদিন্নভাণৰারং নিট্ঠিতং.
মক্কটীৰত্থুকথাৰণ্ণনা
৪০-১. দুতিযপঞ্ঞত্তিযং ‘‘ইধ মল্লা যুজ্ঝন্তী’’তিআদীসু ৰিয পটিসেৰতীতি ৰত্তমানৰচনং পচুরপটিসেৰনৰসেন ৰুত্তং, ‘‘তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিরচ্ছানগতাযা’’তি পরিপুণ্ণত্থম্পি পঠমং পঞ্ঞত্তিং অত্তনো মিচ্ছাগাহেন ৰা লেসওড্ডনত্থায ৰা এৰমাহ. পরিপুণ্ণত্থতংযেৰ নিযমেতুং ‘‘ননু আৰুসো তথেৰ তং হোতী’’তি ৰুত্তং, তেনেৰ মক্কটীৰত্থু ৰিনীতৰত্থূসু পক্খিত্তং অৰিসেসত্তা, তথা ৰজ্জিপুত্তকৰত্থু. ৰিচারণা পনেত্থ ততিযপঞ্ঞত্তিযং আৰি ভৰিস্সতি. ‘‘ননু, আৰুসো, ভগৰতা অনেকপরিযাযেনা’’তিআদি ন কেৰলং সউদ্দেসসিক্খাপদেনেৰ সিদ্ধং, ‘‘তিরচ্ছানগতাদীসুপি পারাজিক’’ন্তি অনুদ্দেসসিক্খাপদেনপি সিদ্ধন্তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. অথ ৰা যদি সউদ্দেসসিক্খাপদং সাৰসেসন্তি পঞ্ঞপেসি, ইমিনা অনুদ্দেসসিক্খাপদেনাপি কিং ন সিদ্ধন্তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি তদেৰ সিক্খাপদং পঠমপঞ্ঞত্তমেৰ লেসত্থিকানং অলেসোকাসং কত্ৰা আমেডিতত্থং কত্ৰা পঞ্ঞপেস্সামীতি অত্থো. অঞ্ঞথা ‘‘অঞ্ঞৰাদকে ৰিহেসকে পাচিত্তিয’’ন্তিআদীসু (পাচি. ১০১) ৰিয ৰত্থুদ্ৰযেন আপত্তিদ্ৰযং আপজ্জতি, ন চাপজ্জতি, সো এৰত্থো অঞ্ঞেনাপি ৰচনেন সুপ্পকাসিতো, সুপরিব্যত্তকরণত্থেন দল়্হতরো কতোতি অধিপ্পাযো. ততিযপঞ্ঞত্তিযম্পি অঞ্ঞেসু চ এৰং ৰিসুদ্ধো.
যস্স সচিত্তকপক্খেতিআদিম্হি পন গণ্ঠিপদনযো তাৰ পঠমং ৰুচ্চতি, সচিত্তকপক্খেতি সুরাপানাদিঅচিত্তকে সন্ধায ৰুত্তং. সচিত্তকেসু পন যং একন্তমকুসলেনেৰ সমুট্ঠাপিতঞ্চ. উভযং লোকৰজ্জং নাম. সুরাপানস্মিঞ্হি ‘‘সুরা’’তি ৰা ‘‘পাতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰা জানিত্ৰা পিৰনে অকুসলমেৰ, তথা ভিক্খুনীনং গন্ধৰণ্ণকত্থায লেপনে, ভেসজ্জত্থায লেপনে অদোসত্তা ‘‘অৰিচারণীয’’ন্তি এত্তকং ৰুত্তং. তত্থ ন ৰট্টতীতি ‘‘জানিত্ৰা’’তি ৰুত্তৰচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৰজ্জস্সাপি লোকৰজ্জভাৰপ্পসঙ্গতো. ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং পরিহরিতুকামতায ৰজিরবুদ্ধিত্থেরস্স গণ্ঠিপদে ৰুত্তং ‘‘ইধ সচিত্তকন্তি চ অচিত্তকন্তি চ ৰিচারণা ৰত্থুৰিজাননেযেৰ হোতি, ন পঞ্ঞত্তিৰিজাননে. যদি পঞ্ঞত্তিৰিজাননে হোতি, সব্বসিক্খাপদানি লোকৰজ্জানেৰ সিযুং, ন চ সব্বসিক্খাপদানি লোকৰজ্জানি, তস্মা ৰত্থুৰিজাননেযেৰ হোতী’’তি, ইদং যুজ্জতি. কস্মা? যস্মা সেখিযেসু পঞ্ঞত্তিজাননমেৰ পমাণং, ন ৰত্থুমত্তজাননন্তি, যং পন তত্থেৰ ৰুত্তং ‘‘পসুত্তস্স মুখে কোচি সুরং পক্খিপেয্য, অন্তো চে পৰিসেয্য, আপত্তি, তত্থ যথা ভিক্খুনিযা অধক্খকং উব্ভজাণুমণ্ডলং পরস্স আমসনাদিকালে কাযং অচালেত্ৰা চিত্তেনেৰ সাদিযন্তিযা আপত্তি ‘কিরিযাৰ হোতী’তি ৰুত্তা যেভুয্যেন কিরিযসম্ভৰতো, তথা অযম্পি তদা কিরিযাৰ হোতী’’তি, তং সুৰিচারিতং অনেকন্তাকুসলভাৰসাধনতো. সুরাপানাপত্তিযা একন্তাকুসলতা পন মজ্জসঞ্ঞিনোপি সকিং পযোগেন পিৰতো হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তা.
অযং পনেত্থ অত্থো – সিক্খাপদসীসেন আপত্তিং গহেত্ৰা যস্স সিক্খাপদস্স সচিত্তকস্স চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তং লোকৰজ্জং. সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতস্স অচিত্তকস্স চ সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তম্পি সুরাপানাদি লোকৰজ্জন্তি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেত্ৰা ‘‘যস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, তং লোকৰজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. সচিত্তকপক্খেতি হি ইদং ৰচনং অচিত্তকং সন্ধাযাহ. ন হি একংসতো সচিত্তকস্স সচিত্তকপক্খেতি ৰিসেসনে পযোজনং অত্থি. যস্মা পনেত্থ পণ্ণত্তিৰজ্জস্স পঞ্ঞত্তিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ, ৰত্থুজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং সিযা কুসলং সিযা অকুসলং সিযা অব্যাকতং, তস্মা ‘‘তস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰা’’তি ন ৰুচ্চতীতি ‘‘সেসং পণ্ণত্তিৰজ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. অধিমানে ৰীতিক্কমাভাৰা, সুপিনন্তে অব্বোহারিকত্তা সুপিনন্তে ৰিজ্জমানাপি ৰীতিক্কমছাযা অব্বোহারিকভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. ইদং পন ৰচনং দল়্হীকম্মসিথিলকরণপ্পযোজনত্তা চ ৰুত্তং, তেন যং ৰুত্তং বাহিরনিদানকথাধিকারে ‘‘দল়্হীকম্মসিথিলকরণপ্পযোজনাতি যেভুয্যতায ৰুত্ত’’ন্তিআদি, তং সুৰুত্তমেৰাতি ৰেদিতব্বং.
মক্কটীৰত্থুকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰজ্জিপুত্তকৰত্থুৰণ্ণনা
৪৩-৪. ৰজ্জীসু জনপদেসু ৰসন্তা ৰজ্জিনো নাম, তেসং পুত্তা. যাৰদত্থন্তি যাৰতা অত্থো অধিপ্পাযোতি ৰুত্তং হোতি, তত্থ যং ৰুত্তং ‘‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যংঅনাৰিকত্ৰা’’তি, তং কামং সিক্খাপচ্চক্খানে, তদেকট্ঠে চ দুব্বল্যাৰিকরণে পঞ্ঞত্তে সতি যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথা. তথাপি ইদানি পঞ্ঞপেতব্বং উপাদায ৰুত্তং, কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অতিরেকচীৰরং ধারেস্সন্তি (পারা. ৪৫৯), আল়ৰকা ভিক্খূ কুটিযো কারাপেন্তি অপ্পমাণিকাযো (পারা. ৩৪২), ভিক্খুনিযো দ্ৰে ৰস্সানি ছসু ধম্মেসু অসিক্খিতসিক্খং সিক্খমানং ৰুট্ঠাপেন্তি (পাচি. ১০৭৭), সঙ্ঘেন অসম্মতং ৰুট্ঠাপেন্তীতিআদি (পাচি. ১০৮৪) ৰিয দট্ঠব্বং. ন হি ততো পুব্বে অধিট্ঠানং ৰিকপ্পনং ৰা অনুঞ্ঞাতং. যদভাৰা অতিরেকচীৰরন্তি ৰদেয্য, পমাণং ৰা ন পঞ্ঞত্তং, যদভাৰা অপ্পমাণিকাযোতি ৰদেয্য, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ‘‘উল্লুম্পতু মং, ভন্তে, সঙ্ঘো অনুকম্পং উপাদাযা’’তি (মহাৰ. ৭১, ১২৬) উপসম্পদং যাচিত্ৰা উপসম্পন্নেন উপসম্পন্নসমনন্তরমেৰ ‘‘উপসম্পন্নেন ভিক্খুনা মেথুনো ধম্মো ন পটিসেৰিতব্বো, অসক্যপুত্তিযো’’তি (মহাৰ. ১২৯) চ পঞ্ঞত্তেন অস্সমণাদিভাৰং উপগন্তুকামেন ননু পঠমং অজ্ঝুপগতা সিক্খা পচ্চক্খাতব্বা, তত্থ দুব্বল্যং ৰা আৰিকাতব্বং সিযা, তে পন ‘‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰিংসূ’’তি অনুপঞ্ঞত্তিযা ওকাসকরণত্থং ৰা তং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘সো আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি কিঞ্চাপি এত্থেৰ ৰুত্তং, তথাপি ইতরেসুপি পারাজিকেসু যথাসম্ভৰং ৰেদিতব্বং. ন হি সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা যো পারাজিকৰত্থুং অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদিযতি, মনুস্সৰিগ্গহং ৰা জীৰিতা ৰোরোপেতি, পটিৰিজানন্তস্স উত্তরিমনুস্সধম্মং ৰা উল্লপতি, সো আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো. অনুপঞ্ঞত্তি হি দল়্হীকম্মসিথিলকম্মকরণপ্পযোজনা. সা হি যস্স পারাজিকং হোতি অঞ্ঞা ৰা আপত্তি, তস্স নিযমদস্সনপ্পযোজনাতিলক্খণানুপঞ্ঞত্তিকত্তা. এৰঞ্হি অন্তে অৰত্ৰা আদিম্হি ৰুত্তা ‘‘গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা’’তি (পারা. ৯১) অনুপঞ্ঞত্তি ৰিয. পরিপুণ্ণে পনেতস্মিং সিক্খাপদে –
‘‘নিদানা মাতিকাভেদো, ৰিভঙ্গো তংনিযামকো;
ততো আপত্তিযা ভেদো, অনাপত্তি তদঞ্ঞথা’’তি. –
অযং নযো ৰেদিতব্বো. তত্থ সুদিন্নৰত্থু মক্কটিৰত্থু ৰজ্জিপুত্তকৰত্থু চাতি তিপ্পভেদং ৰত্থু ইমস্স সিক্খাপদস্স নিদানং নাম, ততো নিদানা ‘‘যো পন, ভিক্খু, ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো…পে… অসংৰাসো’’তি ইমিস্সা মাতিকায ভেদো জাতো. তত্থ হি ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযা’’তি ইত্থিলিঙ্গৰচনেন ‘‘সচ্চং, আৰুসো, ভগৰতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তঞ্চ খো ইত্থিযা নো পুরিসে নো পণ্ডকে নো উভতোব্যঞ্জনকে চা’’তি মক্কটিপারাজিকো ৰিয অঞ্ঞোপি লেসং ওড্ডেতুং সক্কোতি, তস্মা তাদিসস্স অলেসোকাসস্স দস্সনত্থং ইদং ৰুচ্চতি. মক্কটিৰত্থুসঙ্খাতা নিদানা ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপী’’তি মাতিকাৰচনভেদো ন ইত্থিযা এৰ মেথুনসিদ্ধিদস্সনতো কতো, তস্মা ৰিভঙ্গো তংনিযামকো তস্সা মাতিকায অধিপ্পেতত্থনিযামকো ৰিভঙ্গো. ৰিভঙ্গে হি ‘‘তিস্সো ইত্থিযো. তযো উভতোব্যঞ্জনকা. তযো পণ্ডকা. তযো পুরিসা. মনুস্সিত্থিযা তযো মগ্গে…পে… তিরচ্ছানগতপুরিসস্স দ্ৰে মগ্গে’’তিআদিনা (পারা. ৫৬) নযেন সব্বলেসোকাসং পিদহিত্ৰা নিযমো কতো.
এত্থাহ – যদি এৰং সাধারণসিক্খাপদৰসেন ৰা লিঙ্গপরিৰত্তনৰসেন ৰা ন কেৰলং ভিক্খূনং, ভিক্খুনীনম্পি ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি ৰিভঙ্গে ৰত্তব্বং সিযা. তদৰচনেন ভিক্খুনী পুরিসলিঙ্গপাতুভাৰেন ভিক্খুভাৰে ঠিতা এৰং ৰদেয্য ‘‘নাহং উপসম্পদকালে ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্না, তস্মা ন অপ্পচ্চক্খাতসিক্খাপি মেথুনধম্মেন পারাজিকা হোমী’’তি? ৰুচ্চতে – তথা ন ৰত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. ভিক্খুনীনম্পি ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি ৰুত্তে ভিক্খুনীনম্পি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থীতি আপজ্জতি, তঞ্চানিট্ঠং. ইদং অপরং অনিট্ঠপ্পসঙ্গোতি ‘‘সব্বসিক্খাপদানি সাধারণানেৰ, নাসাধারণানী’’তি. অপিচাযং ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নোৰাতি দস্সনত্থং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তংযেৰ উপজ্ঝ’’ন্তিআদি (পারা. ৬৯) ৰুত্তং, অপিচ যো তথা লেসং ওড্ডেত্ৰা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তো ৰজ্জিপুত্তকা ৰিয পারাজিকো হোতি. তে হি ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি ৰচনাভাৰে সতি ‘‘আপত্তিং তুম্হে, ভিক্খৰে, আপন্না পারাজিক’’ন্তি ৰুত্তা ভগৰতা. এত্থ পন ‘‘ভিক্খৰে’’তি ৰুত্তত্তা কেচি ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতা, ‘‘ইদানি চেপি মযং, ভন্তে আনন্দ, লভেয্যাম ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি ৰুত্তত্তা কেচি ৰিব্ভন্তাতি ৰেদিতব্বা. ততো আপত্তিযা ভেদোতি ততো ৰিভঙ্গতো ‘‘অক্খাযিতে সরীরে পারাজিকং, যেভুয্যেন খাযিতে থুল্লচ্চয’’ন্তিআদি আপত্তিযা ভেদো হোতি. অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি ততো এৰ ৰিভঙ্গতো যেনাকারেন আপত্তি ৰুত্তা, ততো অঞ্ঞেনাকারেন অনাপত্তিভেদোৰ হোতি. ‘‘সাদিযতি আপত্তি পারাজিকস্স, ন সাদিযতি অনাপত্তী’’তি হি ৰিভঙ্গে অসতি ন পঞ্ঞাযতি. এত্তাৰতা সমাসতো গাথাত্থো ৰুত্তো হোতি. এত্থ চ পন –
‘‘নিদানমাতিকাভেদো, ৰিভঙ্গস্স পযোজনং;
অনাপত্তিপকারো চ, পঠমো নিপ্পযোজনো’’তি. –
ইমং নযং দস্সেত্ৰাৰ সব্বসিক্খাপদানং অত্থো পকাসিতব্বো. কথং? ভগৰতা পন যেনাকারেন যং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপিতং, তস্স আকারস্স সমত্থং ৰা অসমত্থং ৰাতি দুৰিধং নিদানং, অযং নিদানভেদো. মাতিকাপি নিদানাপেক্খা নিদানানপেক্খাতি দুৰিধা. তত্থ চতুত্থপারাজিকাদিসিক্খাপদানি নিদানাপেক্খানি. ন হি ৰগ্গুমুদাতীরিযা ভিক্খূ সযমেৰ অত্তনো অত্তনো অসন্তং উত্তরিমনুস্সধম্মং মুসাৰাদলক্খণং পাপেত্ৰা ভাসিংসু. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হি তে উত্তরিমনুস্সধম্মস্স গিহীনং ৰণ্ণং ভাসিংসু, ন চ তাৰতা পারাজিকৰত্থু হোতি. তত্থ তেন লেসেন ভগৰা তং ৰত্থুং নিদানং কত্ৰা পারাজিকং পঞ্ঞপেসি, তেন ৰুত্তং ‘‘নিদানাপেক্খ’’ন্তি. ইমিনা নযেন নিদানাপেক্খানি ঞত্ৰা তব্বিপরীতানি সিক্খাপদানি নিদানানপেক্খানীতি ৰেদিতব্বানি, অযং মাতিকাভেদো.
নানপ্পকারতো মূলাপত্তিপ্পহোনকৰত্থুপযোগচিত্তনিযামদস্সনৰসেন মাতিকায ৰিভজনভাৰদীপনত্থং তেসং অপ্পহোনকতায ৰা তদঞ্ঞতরৰেকল্লতায ৰা ৰীতিক্কমে সতি আপত্তিভেদদস্সনত্থং, অসতি অনাপত্তিদস্সনত্থঞ্চাতি সব্বত্থ তযো অত্থৰসে পটিচ্চ মাতিকায ৰিভজনং ৰিভঙ্গো আরভীযতীতি ৰেদিতব্বো. এত্থ পন ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু, ভিন্নপটধরোতি ভিক্খূ’’তি কেৰলং ব্যঞ্জনত্থদীপনৰসেন পৰত্তো ৰা, ‘‘সমঞ্ঞায ভিক্খূ’’তি ভিক্খুভাৰসম্ভৰং অনপেক্খিত্ৰাপি কেৰলং ভিক্খু নাম পৰত্তিট্ঠানদীপনৰসেন পৰত্তো ৰা, ‘‘এহি ভিক্খূতি ভিক্খু, সরণগমনেহি উপসম্পন্নোতি ভিক্খু, ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন উপসম্পন্নোতি ভিক্খূ’’তি উপসম্পদানন্তরেনাপি ভিক্খুভাৰসিদ্ধিদীপনৰসেন পৰত্তো ৰা, ‘‘ভদ্রো ভিক্খু, সারো ভিক্খু, সেক্খো ভিক্খু, অসেক্খো ভিক্খূ’’তি ভিক্খুকরণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতভিক্খুদীপনৰসেন পৰত্তো ৰা ৰিভঙ্গো অজ্ঝুপেক্খিতো সব্বসামঞ্ঞপদত্তা, তথা অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদাদীসু সদ্ৰারৰসেন, অধিকরণদস্সনাদিৰসেন পৰত্তো চ অজ্ঝুপেক্খিতো ইতরত্থ তদভাৰতোতি ৰেদিতব্বো.
তত্থ তিস্সো ইত্থিযোতিআদি ৰত্থুনিযমদস্সনৰসেন পৰত্তো, মনুস্সিত্থিযা তযো মগ্গে মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স আপত্তি পারাজিকস্সাতিআদি পযোগনিযমদস্সনৰসেন পৰত্তো, ভিক্খুস্স সেৰনচিত্তং উপট্ঠিতেতিআদি চিত্তনিযমদস্সনৰসেন পৰত্তো, সাদিযতি আপত্তি পারাজিকস্স, ন সাদিযতি অনাপত্তীতিআদি ৰত্থুপযোগনিযমে সতি চিত্তনিযমভাৰাভাৰৰসেন আপত্তানাপত্তিদস্সনত্থং পৰত্তো, মতং যেভুয্যেন খাযিতং আপত্তি থুল্লচ্চযস্সাতিআদি ৰত্থুস্স অপ্পহোনকতায ৰীতিক্কমে আপত্তিভেদদস্সনত্থং পৰত্তো, ন সাদিযতি অনাপত্তীতি চিত্তনিযমৰেকল্যেন ৰীতিক্কমাভাৰা অনাপত্তিদস্সনত্থং পৰত্তোতি. এৰং ইতরেসুপি সিক্খাপদেসু যথাসম্ভৰনযো অযন্তি পযোজনো ৰিভঙ্গো.
অনাপত্তিৰারো পন মূলাপত্তিতো, তদঞ্ঞেকদেসতো, সব্বাপত্তিতো চ অনাপত্তিদীপনৰসেন তিৰিধো. তত্থ যো পঠমো, সো ৰিভঙ্গো ৰিয তযো অত্থৰসে পটিচ্চ পৰত্তো. কতমে তযো? মাতিকাপদানং সাত্থকনিরত্থকানং তদঞ্ঞথা উদ্ধরণানুদ্ধরণৰসেন সপ্পযোজননিপ্পযোজনভাৰদীপনত্থং, তদঞ্ঞথা পটিপত্তিক্কমদস্সনত্থং, আপত্তিপ্পহোনকট্ঠানেপি ৰিস্সজ্জনত্থঞ্চাতি. কথং? এল়কলোমসিক্খাপদে ‘‘ভিক্খুনো পনেৰ অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নস্স এল়কলোমানি উপ্পজ্জেয্যুং, আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্বানী’’তি (পারা. ৫৭২) এতানি কেৰলং ৰত্থুমত্তদীপনপদানীতি নিরত্থকানি নাম, তেসং অনাপত্তি. ‘‘অদ্ধানমগ্গং অপ্পটিপন্নস্স উপ্পন্নে এল়কলোমে অনাপত্তি, আকঙ্খমানেন পটিগ্গহিতে’’তিআদিনা নযেন তদঞ্ঞথা অনুদ্ধরণেন নিপ্পযোজনভাৰো দীপিতো হোতি, যদিদং মাতিকাযং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যা’’তি, ইদং সাত্থকং. তস্স সপ্পযোজনভাৰদীপনত্থং ‘‘অনাপত্তি অজানন্তস্স অসাদিযন্তস্সা’’তি ৰুত্তং. যস্মা জাননসাদিযনভাৰেন আপত্তি, অসেৰন্তস্স অনাপত্তি, তস্মা ৰুত্তং মাতিকাযং ‘‘যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্য, পারাজিকো হোতি অসংৰাসো’’তি অধিপ্পাযো. ‘‘পরপরিগ্গহিতং পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা গরুপরিক্খারো থেয্যচিত্তং অৰহরণ’’ন্তি ৰুত্তানং পঞ্চন্নম্পি অঙ্গানং পারিপূরিযা পেততিরচ্ছানগতপরিগ্গহিতে আপত্তিপ্পহোনকট্ঠানেপি ৰিস্সজ্জনত্থং ‘‘অনাপত্তি পেতপরিগ্গহিতে’’তিআদি (কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা) ৰুত্তং. অনাপত্তি ইমং জান, ইমং দেহি, ইমং আহর, ইমিনা অত্থো, ইমং কপ্পিযং করোহীতি ভণতীতিআদি পন তদঞ্ঞথা পটিপত্তিক্কমদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা ‘‘নিদানমাতিকাভেদো’’তিআদিনা ৰুত্তগাথায অত্থো পকাসিতো হোতি.
এত্থ পঠমপঞ্ঞত্তি তাৰ পঠমবোধিং অতিক্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তত্তা, আযস্মতো সুদিন্নস্স অট্ঠৰস্সিককালে পঞ্ঞত্তত্তা চ রত্তঞ্ঞুমহত্তং পত্তকালে পঞ্ঞত্তা. দুতিযঅনুপঞ্ঞত্তি বাহুসচ্চমহত্তং পত্তকালে উপ্পন্না. সো হাযস্মা মক্কটিপারাজিকো যথা মাতুগামপটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু তিরচ্ছানগতিত্থী অনধিপ্পেতা, তথা ইধাপীতি সঞ্ঞায ‘‘সচ্চং, আৰুসো, ভগৰতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিরচ্ছানগতিত্থিযা’’তি আহ. ততিযানুপঞ্ঞত্তি লাভগ্গমহত্তং পত্তকালে উপ্পন্না. তে হি ৰজ্জিপুত্তকা লাভগ্গমহত্তং পত্তা হুত্ৰা যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা ন্হাযিত্ৰা ৰরসযনেসু সযিত্ৰা ততিযানুপঞ্ঞত্তিযা ৰত্থুং উপ্পাদেসুং, তে চ ৰেপুল্লমহত্তং পত্তে সঙ্ঘে উপ্পন্না, সযঞ্চ ৰেপুল্লমহত্তং পত্তাতি ‘‘ৰেপুল্লমহত্তম্পেত্থ লব্ভতী’’তি ৰুত্তং. ইদং পঠমপারাজিকসিক্খাপদং তিৰিধম্পি ৰত্থুং উপাদায চতুব্বিধম্পি তং কালং পত্ৰা পঞ্ঞত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
তত্থ যো পনাতি অনৰসেসপরিযাদানপদং. ভিক্খূতি তস্স অতিপ্পসঙ্গনিযমপদং. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নোতি তস্স ৰিসেসনৰচনং. ন হি সব্বোপি ভিক্খুনামকো যা ভগৰতা যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নভিক্খূনং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন সিক্খিতব্বসিক্খা ৰিহিতা, ‘‘এত্থ সহ জীৰন্তী’’তি যো চ আজীৰো ৰুত্তো, তং উভযং সমাপন্নোৰ হোতি. কদা পন সমাপন্নো অহোসি? যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নসমনন্তরমেৰ তদুভযং জানন্তোপি অজানন্তোপি তদজ্ঝুপগতত্তা সমাপন্নো নাম হোতি. সহ জীৰন্তীতি যাৰ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, পারাজিকভাৰঞ্চ ন পাপুণাতি, যং পন ৰুত্তং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সিক্খং পরিপূরেন্তো সিক্খাসমাপন্নো সাজীৰং অৰীতিক্কমন্তো সাজীৰসমাপন্নো হোতী’’তি, তং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন ৰুত্তং. ন হি সিক্খং অপরিপূরেন্তো কামৰিতক্কাদিবহুলো ৰা একচ্চং সাৰসেসং সাজীৰং ৰীতিক্কমন্তো ৰা সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো নাম ন হোতি. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন পন চতুক্কং লব্ভতি অত্থি ভিক্খু সিক্খাসমাপন্নো সীলানি পচ্চৰেক্খন্তো ন সাজীৰসমাপন্নো অচিত্তকং সিক্খাপদং ৰীতিক্কমন্তো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো কামৰিতক্কাদিবহুলো সাজীৰসমাপন্নো নিরাপত্তিকো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো ন চ সাজীৰসমাপন্নো অনৰসেসং আপত্তিং আপন্নো, অত্থি সিক্খাসমাপন্নো চ সাজীৰসমাপন্নো চ সিক্খং পরিপূরেন্তো সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তো, অযমেৰ চতুত্থো ভিক্খু উক্কট্ঠো ইধ অধিপ্পেতো সিযা. ন হি ভগৰা অনুক্কট্ঠং ৰত্তুং যুত্তোতি চে? ন, ‘‘তত্র যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তিৰচনৰিরোধতো. উক্কট্ঠগ্গহণাধিপ্পাযে সতি ‘‘সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. সিক্খত্তযসমাপন্নো হি সব্বুক্কট্ঠোতি.
‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যা’’তি পরতো ৰচনং অপেক্খিত্ৰা অধিসীলসিক্খাৰ ৰুত্তাতি চে? ন, তস্সাপি অভব্বত্তা. ন হি অধিসীলসিক্খং পরিপূরেন্তো সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰিতুং ভব্বো, তং সিক্খং অপরিপূরেন্তো সাজীৰঞ্চ ৰীতিক্কমন্তো এৰ হি পটিসেৰেয্যাতি অধিপ্পাযো, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো গহেতব্বো. যস্মা সিক্খাপদসঙ্খাতো সাজীৰো অধিসীলসিক্খমেৰ সঙ্গণ্হাতি, নেতরং অধিচিত্তসিক্খং অধিপঞ্ঞাসিক্খং ৰা, তস্মা ‘‘তত্র যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৰুত্তং, তস্মা অধিসীলসিক্খায সঙ্গাহকো সাজীৰো সিক্খাসাজীৰোতি ৰুত্তো. ইতি সাজীৰৰিসেসনত্থং সিক্খাগ্গহণং কতং. তদত্থদীপনত্থমেৰ ৰিভঙ্গে সিক্খং অপরামসিত্ৰা ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৰুচ্চতি সাজীৰসমাপন্নো’’তি ৰুত্তং, তেন একমেৰিদং অত্থপদন্তি দীপিতং হোতি. তঞ্চ উপসম্পদূপগমনন্তরতো পট্ঠায সিক্খনাধিকারত্তা ‘‘সিক্খতী’’তি চ ‘‘সমাপন্নো’’তি চ ৰুচ্চতি. যো এৰং ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি সঙ্খ্যং গতো, তাদিসং পচ্চযং পটিচ্চ অপরভাগে সাজীৰসঙ্খাতমেৰ সিক্খং অপ্পচ্চক্খায, তস্মিংযেৰ চ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যাতি অযমত্থো যুজ্জতি. কিন্তু অট্ঠকথানযো পটিক্খিত্তো হোতি. সো চ ন পটিক্খেপারহোতি তেন তদনুসারেন ভৰিতব্বং.
অধিপ্পাযো পনেত্থ পরিযেসিতব্বো, সো দানি ৰুচ্চতি – সব্বেসুপি সিক্খাপদেসু ইদমেৰ ভিক্খুলক্খণং সাধারণং, যদিদং ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি. খীণাসৰোপি সাৰকো আপত্তিং আপজ্জতি অচিত্তকং, তথা সেক্খো. পুথুজ্জনো পন সচিত্তকম্পি, তস্মা সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনভিক্খূনং সামঞ্ঞমিদং ভিক্খুলক্খণন্তি কত্ৰা কেৰলং সিক্খাসমাপন্নো, কেৰলং সাজীৰসমাপন্নো চ উভযসমাপন্নো চাতি সরূপেকদেসেকসেসনযেন ‘‘সিক্খাসাজীৰসমআপন্নো’’ত্ৰেৰ সম্পিণ্ডেত্ৰা উক্কট্ঠগ্গহণেন অনুক্কট্ঠানং গহণসিদ্ধিতো অট্ঠকথাযং উক্কট্ঠোৰ ৰুত্তো. তমেৰ সম্পাদেতুং ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৰুচ্চতি সাজীৰসমাপন্নো’’তি এত্থ সিক্খাপদস্স অৰচনে পরিহারং ৰত্ৰা যস্মা পন সো অসিক্খম্পি সমাপন্নো, তস্মা সিক্খাসমাপন্নোতিপি অত্থতো ৰেদিতব্বোতি চ ৰত্ৰা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো তং অপ্পচ্চক্খায যঞ্চ সাজীৰং সমাপন্নো তত্থ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি ৰুত্তন্তি অযমট্ঠকথাযং অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. এতস্মিং পন অধিপ্পাযে অধিসীলসিক্খায এৰ গহণং সব্বত্থিকত্তা, সীলাধিকারতো চ ৰিনযস্সাতি ৰেদিতব্বং. যথা চ সিক্খাপদং সমাদিযন্তো সীলং সমাদিযতীতি ৰুচ্চতি, এৰং সিক্খাপদং পচ্চক্খন্তো সীলসঙ্খাতং সিক্খং পচ্চক্খাতীতি ৰত্তুং যুজ্জতি, তস্মা তত্থ ৰুত্তং ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপ্পচ্চক্খাযা’’তি. সিক্খং পচ্চক্খায পটিসেৰিতমেথুনস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো ন সমূহনতি নাম. ন হি সো ভিক্খু হুত্ৰা পটিসেৰি, ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি চ পঞ্ঞত্তং. এত্তাৰতা সমাসতো ‘‘সিক্খাসাজীৰসমান্নো’’তি এত্থ ৰত্তব্বং ৰুত্তং.
কিং ইমিনা ৰিসেসৰচনেন পযোজনং, ননু ‘‘যো পন ভিক্খু সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা…পে… অসংৰাসো’’তি এত্তকমেৰ ৰত্তব্বন্তি চে? ন ৰত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. যো পন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো থেয্যসংৰাসাদিকো কেৰলেন সমঞ্ঞামত্তেন, পটিঞ্ঞামত্তেন ৰা ভিক্খু, তস্সাপি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থি. সিক্খং অপ্পচ্চক্খায চ মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তস্স পারাজিকাপত্তি. যো ৰা পচ্ছা পারাজিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো তস্স চ, যো ৰা পক্খপণ্ডকত্তা পণ্ডকভাৰূপগমনেন ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো তস্স চ তদুভযং অত্থীতি আপজ্জতি. ‘‘পণ্ডকভাৰপক্খে চ পক্খপণ্ডকো উপসম্পদায ন ৰত্থূ’’তি ৰুত্তং, তস্মা ইতরস্মিং পক্খে ৰত্থূতি সিদ্ধং, তস্মিং পক্খে উপসম্পন্নো পণ্ডকভাৰপক্খে পণ্ডকত্তা ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো, সো পরিচ্চজিতব্বসিক্খায অভাৰেন সিক্খং অপ্পচ্চক্খায মুখেন পরস্স অঙ্গজাতগ্গহণাদযো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্য, তস্স কুতো পারাজিকাপত্তীতি অধিপ্পাযো. অযং নযো অপণ্ডকপক্খং অলভমানস্সেৰ পরতো যুজ্জতি, লভন্তস্স পন অরূপসত্তানং কুসলানং সমাপত্তিক্খণে ভৰঙ্গৰিচ্ছেদে সতিপি অমরণং ৰিয পণ্ডকভাৰপক্খেপি ভিক্খুভাৰো অত্থি. সংৰাসং ৰা সাদিযন্তস্স ন থেয্যসংৰাসকভাৰো অত্থি অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স ৰিয. ন চ সহসেয্যাদিকং জনেতি. গণপূরকো পন ন হোতি অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নো ৰিয, ন সো সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো, ইতরস্মিং পন পক্খে হোতি, অযং ইমস্স ততো ৰিসেসো. কিমযং সহেতুকো, উদাহু অহেতুকোতি? ন অহেতুকো. যতো উপসম্পদা তস্স অপণ্ডকপক্খে অনুঞ্ঞাতা সহেতুকপটিসন্ধিকত্তা. পণ্ডকভাৰপক্খেপি কিস্স নানুঞ্ঞাতাতি চে? পণ্ডকভূতত্তা ওপক্কমিকপণ্ডকস্স ৰিয.
অপিচ সিক্খাসাজীৰসমাপন্নোতি ইমিনা তস্স সিক্খাসমাদানং দীপেত্ৰা তং সমাদিন্নসিক্খং অপ্পচ্চক্খায তত্থ চ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰাতি ৰত্তুং যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি ইমিনা কারণেন যথাৰুত্তানিট্ঠপ্পসঙ্গতো ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো সিক্খং অপ্পচ্চক্খাযা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা চেত্থ, তথা ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদিযেয্য (পারা. ৮৯), সুগতচীৰরপ্পমাণং চীৰরং কারাপেয্য অতিরেকং ৰা, ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তিআদিনা (পাচি. ৫৪৮) নযেন সব্বত্থ যোজেতব্বং. অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপীতি মনুস্সিত্থিং উপাদায ৰুত্তং. ন হি ‘‘পগেৰ পণ্ডকে পুরিসে ৰা’’তি ৰত্তুং যুজ্জতি. সেসং তত্থ তত্থ ৰুত্তনযমেৰ.
অযং পঠমপারাজিকস্স মাতিকায তাৰ ৰিনিচ্ছযো.
চতুব্বিধৰিনযকথাৰণ্ণনা
৪৫. নীহরিত্ৰাতি এত্থ সাসনতো নীহরিত্ৰাতি অত্থো. ‘‘পঞ্চহুপালি, অঙ্গেহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা নানুযুঞ্জিতব্বং. কতমেহি পঞ্চহি? সুত্তং ন জানাতি, সুত্তানুলোমং ন জানাতী’’তি (পরি. ৪৪২) এৰমাদিতো হি পরিযত্তিসাসনতো সুত্তং, সুত্তানুলোমঞ্চ নীহরিত্ৰা পকাসেসুং. ‘‘অনাপত্তি এৰং অম্হাকং আচরিযানং উগ্গহো পরিপুচ্ছাতি ভণতী’’তি এৰমাদিতো পরিযত্তিসাসনতো আচরিযৰাদং নীহরিত্ৰা পকাসেসুং. ভারুকচ্ছকৰত্থুস্মিং ‘‘আযস্মা উপালি এৰমাহ – অনাপত্তি, আৰুসো, সুপিনন্তেনা’’তি (পারা. ৭৮) এৰমাদিতো পরিযত্তিসাসনতো এৰ অত্তনোমতিং নীহরিত্ৰা পকাসেসুং. তায হি অত্তনোমতিযা থেরো এতদগ্গট্ঠানং লভি. অপি চ ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘অনুপসম্পন্নেন পঞ্ঞত্তেন ৰা অপঞ্ঞত্তেন ৰা ৰুচ্চমানো…পে… অনাদরিযং করোতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাচি. ৩৪৩). তত্থ হি পঞ্ঞত্তং নাম সুত্তং. সেসত্তযং অপঞ্ঞত্তং নাম. তেনাযং ‘‘চতুব্বিধঞ্হি ৰিনযং, মহাথেরা’’তি গাথা সুৰুত্তা. যং সন্ধায ৰুত্তং নাগসেনত্থেরেন. আহচ্চপদেনাতি অট্ঠ ৰণ্ণট্ঠানানি আহচ্চ ৰুত্তেন পদনিকাযেনাতি অত্থো, উদাহটেন কণ্ঠোক্কন্তেন পদসমূহেনাতি অধিপ্পাযো. রসেনাতি তস্স আহচ্চভাসিতস্স রসেন, ততো উদ্ধটেন ৰিনিচ্ছযেনাতি অত্থো. সুত্তচ্ছাযা ৰিয হি সুত্তানুলোমং. আচরিযৰাদো ‘‘আচরিযৰংসো’’তি ৰুত্তো পাল়িযং ৰুত্তানং আচরিযানং পরম্পরায আভতোৰ পমাণন্তি দস্সনত্থং. অধিপ্পাযোতি কারণোপপত্তিসিদ্ধো উহাপোহনযপ্পৰত্তো পচ্চক্খাদিপমাণপতিরূপকো. অধিপ্পাযোতি এত্থ ‘‘অত্তনোমতী’’তি কেচি অত্থং ৰদন্তি.
পরিৰারট্ঠকথাযং, ইধ চ কিঞ্চাপি ‘‘সুত্তানুলোমং নাম চত্তারো মহাপদেসা’’তি ৰুত্তং, অথ খো মহাপদেসনযসিদ্ধং পটিক্খিত্তাপটিক্খিত্তং অনুঞ্ঞাতাননুঞ্ঞাতং কপ্পিযাকপ্পিযন্তি অত্থতো ৰুত্তং হোতি. তত্থ যস্মা ঠানং ওকাসো পদেসোতি কারণৰেৰচনানি ‘‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৰকাসো’’তিআদি (পারা. ৪৩) সাসনতো, ‘‘নিগ্গহট্ঠান’’ন্তি চ ‘‘অসন্দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তি চ ‘‘অসন্দিট্ঠি চ পন পদেসো’’তি চ লোকতো, তস্মা মহাপদেসাতি মহাকারণানীতি অত্থো. কারণং নাম ঞাপকো হেতু ইধাধিপ্পেতং. মহন্তভাৰো পন তেসং মহাৰিসযত্তা মহাভূতানং ৰিয. তে দুৰিধা ৰিনযমহাপদেসা সুত্তন্তিকমহাপদেসা চাতি. তত্থ ৰিনযমহাপদেসা ৰিনযে পযোগং গচ্ছন্তি, ইতরে উভযত্থাপি, তেনেৰ পরিৰারে অনুযোগৰত্তে ‘‘ধম্মং ন জানাতি, ধম্মানুলোমং ন জানাতী’’তি (পরি. ৪৪২) ৰুত্তং. তত্থ ধম্মন্তি ঠপেত্ৰা ৰিনযপিটকং অৰসেসপিটকদ্ৰযং. ধম্মানুলোমন্তি সুত্তন্তিকে চত্তারো মহাপদেসে. তত্থ যো ধম্মং ধম্মানুলোমঞ্চেৰ জানাতি, ন ৰিনযং ৰিনযানুলোমঞ্চ, সো ‘‘ধম্মং রক্খামী’’তি ৰিনযং উব্বিনযং করোতি, ইতরো ‘‘ৰিনযং রক্খামী’’তি ধম্মং উদ্ধম্মং করোতি, উভযং জানন্তো উভযম্পি সম্পাদেতি.
তত্রিদং মুখমত্তং – তত্থ পঠমো ‘‘সো চে পৰেসনং সাদিযতি, পৰিট্ঠং, ঠিতং, উদ্ধরণং সাদিযতি আপত্তি, ন সাদিযতি অনাপত্তী’’তি এত্থ ৰিপ্পটিপজ্জতি. সো হাযস্মা সুখৰেদনীযস্স উপাদিন্নফোট্ঠব্বস্স, কাযিন্দ্রিযস্স চ সমাযোগে সতি পটিৰিজানন্তো কাযিকসুখৰেদনুপ্পত্তিমত্তেন সাদিযতি নামাতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তস্স আপত্তি পারাজিকস্সাতি অসেৰনাধিপ্পাযস্সপি আপত্তিপ্পসঙ্গং করোতি, তথা যস্স সন্থতত্তা ৰা যোনিদোসৰসেন ৰা দুক্খা অসাতা ৰেদনা, ৰাতোপহটগত্ততায ৰা নেৰ কাযিকৰেদনা, তস্স জানতো অজানতোপি ‘‘অনাপত্তি অসাদিযন্তস্সা’’তি (পারা. ৭৬) সুত্তন্তং দস্সেত্ৰা সেৰনাধিপ্পাযস্সাপি অনাপত্তিপ্পসঙ্গং করোতি, তথা যদি মোচনরাগেন উপক্কমতো মুত্তে সঙ্ঘাদিসেসো, পগেৰ মেথুনরাগেনাতি দুক্কটট্ঠানং গহেত্ৰা সঙ্ঘাদিসেসট্ঠানং করোতি, এৰং ৰিনযং উব্বিনযং করোতি নাম. ইতরো ‘‘অনাপত্তি অজানন্তস্সাতি ৰুত্তত্তা জানতো জাননেনেৰ সুখৰেদনা হোতু ৰা মা ৰা সাদিযনা হোতী’’তি ৰত্ৰা অসেৰনাধিপ্পাযস্সপি জানতো অনাপত্তিট্ঠানে আপত্তিং করোতি, অনৰজ্জং সাৰজ্জং করোতীতি এৰং ধম্মং উদ্ধম্মং করোতি. উভযং পন জানন্তো ‘‘ভিক্খুস্স সেৰনচিত্তং উপট্ঠিতেতি (পারা. ৫৭) ৰচনতো সেৰনচিত্তমেৰেত্থ পমাণং, তস্স ভাৰেন আপত্তি পারাজিকস্স, অভাৰেন অনাপত্তী’’তি ৰত্ৰা উভযম্পি রক্খতি সম্পাদেতি. ইমিনা নযেন সব্বসিক্খাপদেসু যথাসম্ভৰং সপ্পযোজনা কাতব্বা.
সঙ্গীতিং আরোপেত্ৰা ঠপিতপাল়িতো ৰিনিমুত্তং কত্ৰা ঠপিতত্তা পাল়িৰিনিমুত্তা অত্থতো, নযতো, অনুলোমতো চ পাল়িওক্কন্তৰিনিচ্ছযপ্পৰত্তা অনুপৰিট্ঠৰিনিচ্ছযৰসেন পৰত্তাতি অত্থো. ‘‘ন সমূহনিস্সতী’’তি জানন্তোপি ভগৰা কেৰলং ‘‘তেসং মতং পচ্ছিমা জনতা মম ৰচনং ৰিয পমাণং করোতূ’’তি দস্সনত্থঞ্চ পরিনিব্বানকালে এৰমাহ ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’’তি (দী. নি. ২.২১৬), তেনেতং সিদ্ধং ‘‘পঞ্ঞত্তম্পি চে সিক্খাপদং সমূহনিতুং যস্স সঙ্ঘস্স অনুঞ্ঞাতং ভগৰতা, তস্স পঞ্ঞত্তানুলোমং অতিরেকত্থদীপনং, পগেৰানুঞ্ঞাতং ভগৰতা’’তি. কিঞ্চ ভিয্যো ঊনাতিরিত্তসিক্খাপদেসু আচরিযকুলেসু ৰিৰাদো অঞ্ঞমঞ্ঞং ন কাতব্বোতি দস্সনত্থঞ্চ. কস্মা সঙ্ঘো ন সমূহনীতি? অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদপ্পসঙ্গদস্সনতো. ভগৰতা চ ‘‘সব্বেহেৰ সমগ্গেহি সম্মোদমানেহি অৰিৰদমানেহি সিক্খিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ চ একচ্চে থেরা এৰমাহংসূতি চ অঞ্ঞৰাদদস্সনতো ৰিৰদমানেহি সিক্খিতব্বং জাতং, তদভাৰত্তম্পি ঞত্তিদুতিযকম্মৰাচং সাৰেত্ৰা অৰিৰদমানেহেৰ সিক্খিতব্বং অকাসি.
অপিচাতি অত্তনো মতিযা পাকটকরণত্থং আরম্ভো. তত্থ ‘‘সুত্তন্তাভিধম্মৰিনযট্ঠকথাসূ’’তি ৰচনতো পিটকত্তযস্সপি সাধারণা এসা কথাতি ৰেদিতব্বা, ‘‘অথ পনাযং কপ্পিয’’ন্তিআদি ৰিনযস্সেৰ. কারকসঙ্ঘসদিসন্তি সঙ্গীতিকারকসঙ্ঘসদিসং. ‘‘সুত্তাদিচতুক্কং অপ্পচ্চক্খায তেন অৰিরুদ্ধস্স কম্মস্স কারকসঙ্ঘসদিস’’ন্তি ধম্মসিরিত্থেরস্স গণ্ঠিপদে ৰুত্তং, তং অযুত্তং, ‘‘সুত্তমেৰ বলৰতরং. সুত্তঞ্হি অপ্পটিৰত্তিযং কারকসঙ্ঘসদিস’’ন্তি এতেহি পদেহি অযুত্তত্তা. পাকতিকে পন গণ্ঠিপদে ‘‘তমত্থং ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা তস্স কারকসঙ্ঘসদিস’’ন্তি ৰুত্তং. পরৰাদীতি অম্হাকং সমযৰিজাননকো অঞ্ঞনিকাযিকোতি ৰুত্তং. পরৰাদী সুত্তানুলোমন্তি কথং? ‘‘অঞ্ঞত্র উদকদন্তপোনা’’তি (পাচি. ২৬৬) সুত্তং সকৰাদিস্স, তদনুলোমতো নাল়িকেরফলস্স উদকম্পি উদকমেৰ হোতীতি পরৰাদী চ.
‘‘নাল়িকেরস্স যং তোযং, পুরাণং পিত্তবন্ধনং;
তমেৰ তরুণং তোযং, পিত্তঘং বলবন্ধন’’ন্তি. –
এৰং পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ধঞ্ঞফলস্স গতিকত্তা, আহারত্থস্স চ ফরণতো ‘‘যাৰকালিকমেৰ ত’’ন্তি ৰদন্তো পটিক্খিপতি. পরো আচরিযৰাদন্তি ‘‘সুঙ্কং পরিহরতীতি এত্থ উপচারং ওক্কমিত্ৰা কিঞ্চাপি পরিহরতি, অৰহারো এৰা’’তি অট্ঠকথাৰচনতো ‘‘তথা করোন্তো পারাজিকমাপজ্জতী’’তি পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘সুঙ্কং পরিহরতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি সুত্তং তত্থেৰ আগতমহাঅট্ঠকথাৰচনেন সদ্ধিং দস্সেত্ৰা পটিসেধেতি, তথা করোন্তস্স দুক্কটমেৰাতি. পরো অত্তনোমতীতি এত্থ ‘‘পুরেভত্তং পরসন্তকং অৰহরাতি পুরেভত্তমেৰ হরিস্সামীতি ৰাযমন্তস্স পচ্ছাভত্তং হোতি, পুরেভত্তপযোগোৰ সো, তস্মা মূলট্ঠো ন মুচ্চতীতি তুম্হাকং থেরৰাদত্তা মূলট্ঠস্স পারাজিকমেৰা’’তি পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘তং সঙ্কেতং পুরে ৰা পচ্ছা ৰা তং ভণ্ডং অৰহরতি, মূলট্ঠস্স অনাপত্তী’’তি (পারা. ১১৯) সুত্তং দস্সেত্ৰা পটিক্খিপতি.
পরো সুত্তন্তি ‘‘অনিযতহেতুধম্মো সম্মত্তনিযতহেতুধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সুত্তং পট্ঠানে লিখিতং দস্সেত্ৰা ‘‘অরিযমগ্গস্স ন নিব্বানমেৰারম্মণ’’ন্তি পরৰাদিনা ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘আরম্মণত্তিকাদিসুত্তানুলোমে ন ওতরতী’’তি পটিক্খিপতি. সুত্তানুলোমে ওতরন্তংযেৰ হি সুত্তং নাম, নেতরং. তেন ৰুত্তং পাল়িআগতং পঞ্ঞাযতীতি এত্তকেনপি সিদ্ধে তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হপাল়িআগতং পঞ্ঞাযতী’’তিআদি. তাদিসঞ্হি পমাদলেখন্তি আচরিযো. ‘‘অপ্পমাদো অমতং পদং, পমাদো মচ্চুনো পদ’’ন্তি (ধ. প. ২১; নেত্তি. ২৬) ৰচনতো দিন্নভোজনে ভুঞ্জিত্ৰা পরিস্সযানি পরিৰজ্জিত্ৰা সতিং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা ৰিহরন্তো নিচ্চো হোতীতি. এৰরূপস্স অত্থস্স ৰসেন আরুল়্হম্পি সুত্তং ন গহেতব্বং, তেন ৰুত্তং নো চে তথা পঞ্ঞাযতীতি সিদ্ধেপি ‘‘নো চে তথা পঞ্ঞাযতি, ন ওতরতি ন সমেতী’’তি. ‘‘বাহিরকসুত্তং ৰা’’তি ৰুত্তত্তা অত্তনো সুত্তম্পি অত্থেন অসমেন্তং ন গহেতব্বং. পরো আচরিযৰাদন্তিআদীসু দ্ৰীসু নযেসু পমাদলেখৰসেন তত্থ তত্থ আগতট্ঠকথাৰচনং থেরৰাদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
অথ পনাযং আচরিযৰাদং. পরো সুত্তন্তি পরৰাদিনা ‘‘মূলবীজং নাম হলিদ্দি সিঙ্গিৰেরং ৰচা…পে… বীজে বীজসঞ্ঞী ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰা ভিন্দতি ৰা…পে… আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি (পাচি. ৯১) তুম্হাকং পাঠত্তা হলিদ্দিগণ্ঠিং ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিয’’ন্তি ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানি অত্থি মূলে সঞ্জাযন্তী’’তিআদিং দস্সেত্ৰা তস্স অট্ঠকথাসঙ্খাতেন আচরিযৰাদেন পটিক্খিপতি. ন হি গণ্ঠিম্হি গণ্ঠি জাযতীতি. পরো সুত্তানুলোমন্তি পরৰাদিনা ‘‘অনাপত্তি এৰং অম্হাকং আচরিযানং উগ্গহোতি ৰচনস্সানুলোমতো ‘অম্হাকং পোরাণভিক্খূ একপাসাদে গব্ভং থকেত্ৰা অনুপসম্পন্নেন সযিতুং ৰট্টতীতি তথা কত্ৰা আগতা, তস্মা অম্হাকং ৰট্টতী’তি তুম্হেসু এৰ একচ্চেসু ৰদন্তেসু তুম্হাকং ন কিঞ্চি ৰত্তুং সক্কা’’তি ৰুত্তে সকৰাদী ‘‘সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ উগ্গহিতকানংযেৰ আচরিযানং উগ্গহো পমাণ’’ন্তিআদিঅট্ঠকথাৰচনং দস্সেত্ৰা পটিসেধেতি. পরো অত্তনোমতিন্তি ‘‘দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা অনাপুচ্ছা সযিতেসু কে মুচ্চন্তী’’তি এত্থ পন দ্ৰেপি জনা মুচ্চন্তি যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৰা নিপজ্জাপিতোতি তুম্হাকং থেরৰাদত্তা অঞ্ঞে সব্বেপি যথা তথা ৰা নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি.
অথ পনাযং অত্তনোমতিং. পরো সুত্তন্তি ‘‘আপত্তিং আপজ্জন্তী’’তি পরৰাদিনা গুত্তে সকৰাদী ‘‘দিৰা কিলন্তরূপো মঞ্চে নিসিন্নো পাদে ভূমিতো অমোচেত্ৰাৰ নিদ্দাৰসেন নিপজ্জতি, তস্স অনাপত্তী’’তিআদিঅট্ঠকথাৰচনং (পারা. অট্ঠ. ১.৭৭) দস্সেত্ৰা একভঙ্গেন নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি. অথাযং অত্তনোমতিং. পরো সুত্তানুলোমন্তি ‘‘দোমনস্সং পাহং, দেৰানমিন্দ, দুৰিধেন ৰদামি সেৰিতব্বম্পি অসেৰিতব্বম্পীতিআদিৰচনেহি (দী. নি. ২.৩৬০) সংসন্দনতো সদারপোসে দোসো তুম্হাকং নত্থি, তেন ৰুত্তং ‘পুত্তদারস্স সঙ্গহো’’’তি (খু. পা. ৫.৬; সু. নি. ২৬৫) পরৰাদিনা ৰুত্তে কিঞ্চাপি সকৰাদী বহুস্সুতো ন হোতি, অথ খো রাগসহিতেনেৰ অকুসলেন ভৰিতব্বন্তি পটিক্খিপতি. সেসেসুপি ইমিনা নযেন অঞ্ঞথাপি অনুরূপতো যোজেতব্বং. ইদং সব্বং উপতিস্সত্থেরাদযো আহু. ধম্মসিরিত্থেরো পন ‘‘এত্থ পরোতি ৰুত্তো অঞ্ঞনিকাযিকো, সো পন অত্তনো সুত্তাদীনিযেৰ আহরতি. তানি সকৰাদী অত্তনো সুত্তাদিম্হি ওতারেত্ৰা সচে সমেতি গণ্হাতি, নো চে পটিক্খিপতী’’তি ৰদতি.
চতুব্বিধৰিনযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পদভাজনীযৰণ্ণনা
সিক্খাপদৰিভঙ্গে পন কিঞ্চাপি যো পনাতি অনৰসেসপরিযাদানপদং, তথাপি ভিক্খূতি ইমিনা পরপদেন সমানাধিকরণত্তা তদনুরূপানেৰস্স ৰিভঙ্গপদানি ৰুত্তানি. ভিক্খুনিব্বচনপদানি তীণি কিঞ্চাপি সভিক্খুভাৰস্স, অভিক্খুভাৰস্স চাতি যস্স কস্সচি পব্বজিতস্স সাধারণানি, তথাপি ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কারাপেত্ৰা চাৰনাধিপ্পাযো ৰদেতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসেন দুক্কটস্সা’’তি এৰমাদিসুত্তং নিব্বচনত্থযুত্তোৰ পুগ্গলো ‘‘আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসেন দুক্কটস্সা’’তি (পারা. ৩৮৯) এত্থ ৰত্থু, ন ইতরো গিহিভূতোতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. সব্বস্সপি ৰিনযপিটকস্স সাধারণং ভিক্খুলক্খণং ৰত্থুঞ্হি ভগৰা আরভি. যো পন সুদ্ধো এৰ সমানো কেনচি কারণেন গিহিলিঙ্গে ঠিতো, সো অত্তনো সভিক্খুভাৰত্তা এৰ ৰত্থু হোতি, অসুদ্ধোপি ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতত্তাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অসুদ্ধোপি ঞাতকেহি, পচ্চত্থিকেহি ৰা রাজভযাদিকারণেন ৰা কাসাৰেসু সউস্সাহোৰ অপনীতকাসাৰো ৰত্থু এৰ পুন কাসাৰগ্গহণেন থেয্যসংৰাসকভাৰানুপগমনতো, ভিক্খুনিব্বচনত্থে অনিক্খিত্তধুরত্তাতি ৰুত্তং হোতি. যো পন লিঙ্গত্থেনকো ভিক্খুনিব্বচনত্থং সযঞ্চ অজ্ঝুপগতো, সংৰাসং থেনেন্তো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কারাপেত্ৰা চাৰনাধিপ্পাযো ৰদেতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসেন দুক্কটস্সাতি অযম্পি অত্থো দস্সিতো হোতি.
‘‘সমঞ্ঞায ভিক্খু পটিঞ্ঞায ভিক্খূ’’তি ৰচনদ্ৰযং যথাৰুত্তঞ্চ অত্থং উপব্রূহেতি, অন্তরা উপ্পন্নায নিযতায মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপচ্ছিন্নকুসলমূলো কেৰলায সমঞ্ঞায, পটিঞ্ঞায চ ‘‘ভিক্খূ’’তি ৰুচ্চতি, ন পরমত্থতোতি ইমং অতিরেকত্থং দীপেতি. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহাসাৰজ্জং যথযিদং, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, মহাৰজ্জানী’’তি আহচ্চভাসিতং সঙ্গীতিত্তযারুল়্হং সুত্তং, অট্ঠকথাযম্পিস্স ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমা এতেসন্তি মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০) ৰুত্তং. পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানি মহাসাৰজ্জানি, মিচ্ছাদিট্ঠি পন মহাসাৰজ্জতরাতি অধিপ্পাযোতি. কস্মা? তেসঞ্হি পরিচ্ছেদো অত্থি, সব্ববলৰম্পি কপ্পট্ঠিতিকমেৰ হোতি, নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা পন পরিচ্ছেদো নত্থি, তায সমন্নাগতস্স ভৰতো ৰুট্ঠানং নত্থি, তস্মা ‘‘ইমস্স ভিক্খুকরণা কুসলা ধম্মা সংৰিজ্জন্তী’’তি ৰা ‘‘সুদ্ধোৰায’’ন্তি ৰা ন সক্কা ৰত্তুং. ‘‘দিট্ঠিৰিপত্তিপচ্চযা দ্ৰে আপত্তিযো আপজ্জতী’’তি ৰুত্তত্তা ন সক্কা ‘‘অসুদ্ধো’’তি ৰা ‘‘অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো’’তি ৰা ৰত্তুং. এস হি উভোপি পক্খে ন ভজতি, তেন ৰুত্তং ‘‘সমঞ্ঞায, পটিঞ্ঞায চ ভিক্খু, ন পরমত্থতো’’তি.
কিমত্থং পনেৰং মহাসাৰজ্জায নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা পারাজিকং ভগৰা ন পঞ্ঞপেসীতি? দুব্বিজানত্তা. পকতিযাপেসা দিট্ঠি নাম ‘‘সম্মা’’তি ৰা ‘‘মিচ্ছা’’তি ৰা দুৰিঞ্ঞেয্যা, পগেৰ ‘‘নিযতা’’তি ৰা ‘‘অনিযতা’’তি ৰাতি. তত্থ পারাজিকাপত্তিযা পঞ্ঞত্তায ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং অসমদিট্ঠিকং পারাজিকং মঞ্ঞমানা উপোসথাদীনি অকত্ৰা অচিরেনেৰ সাসনং ৰিনাসেয্যুং, সযঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰেয্যুং সুদ্ধেসুপি ভিক্খূসু ৰিপ্পটিপত্তিযা পটিপজ্জনেন. তস্মা উপাযকুসলতায পারাজিকং অপঞ্ঞাপেত্ৰা তস্স উক্খেপনীযকম্মং, সম্মাৰত্তঞ্চ পঞ্ঞাপেত্ৰা তং সঙ্ঘেন অসম্ভোগং, অসংৰাসঞ্চ অকাসি. ভগৰা হি তস্স চে এসা দিট্ঠি অনিযতা, সম্মাৰত্তং পূরেত্ৰা ওসারণং লভিত্ৰা পকতত্তো ভৰেয্য. নিযতা চে, অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং সো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকো সম্মাৰত্তং পূরেত্ৰা ওসারণং লভিত্ৰা পকতত্তো ভৰেয্য. কেৰলং ‘‘সমঞ্ঞাযভিক্খু পটিঞ্ঞাযভিক্খূ’’তি নামমত্তধারকো হুত্ৰা পরং মরণা অরিট্ঠো ৰিয সংসারখাণুকোৰ ভৰিস্সতীতি ইমং নযং অদ্দস.
অট্ঠসু উপসম্পদাসু তিস্সোৰেত্থ ৰুত্তা, ন ইতরা পাটিপুগ্গলত্তা, ভিক্খূনং অসন্তকত্তা চ. তত্থ হি ওৰাদপটিগ্গহণপঞ্হব্যাকরণূপসম্পদা দ্ৰিন্নং থেরানং এৰ, সেসা তিস্সো ভিক্খুনীনং সন্তকাতি ইধ নাধিপ্পেতা, তিস্সন্নম্পি উপসম্পদানং মজ্ঝে ‘‘ভদ্রো ভিক্খূ’’তিআদীনি চত্তারি পদানি ৰুত্তানি তিস্সন্নং সাধারণত্তা. এহিভিক্খুভাৰেন ৰা সরণগমনঞত্তিচতুত্থেন ৰা উপসম্পন্নো হি ভদ্রো চ সারো চ সেক্খো চ অসেক্খো চ হোতি, উপসম্পদৰচনং পন নেসং সাৰকভাৰদীপনত্থং. ইমে এৰ হি আপত্তিং আপজ্জন্তি, ন সম্মাসম্বুদ্ধা, পচ্চেকবুদ্ধা চ.
অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতোতি এত্থ চ আপত্তিং আপজ্জিতুং ভব্বা ঞত্তিচতুত্থেনেৰ কম্মেন উপসম্পন্না. ন হি অঞ্ঞে এহিভিক্খুসরণগমনওৰাদপটিগ্গহণপঞ্হব্যাকরণাহি উপসম্পন্না আপত্তিং আপজ্জিতুং ভব্বা, তেনেতে পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূ’’তি অন্তিমোৰ ৰুত্তোতি কির ধম্মসিরিত্থেরো, তং অযুত্তং. ‘‘দ্ৰে পুগ্গলা অভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চা’’তি (পরি. ৩২২) এত্তকমেৰ ৰুত্তন্তি. অঞ্ঞথা এহিভিক্খুআদযোপি ৰত্তব্বা সিযুং. কিঞ্চ ভিয্যো ‘‘দ্ৰে পুগ্গলা ভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চা’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা চ, অপিচ আপত্তিভযট্ঠানদস্সনতো চ. কথং? আযস্মা সারিপুত্তো আৰসথপিণ্ডং কুক্কুচ্চাযন্তো ন পটিগ্গহেসি, চীৰরৰিপ্পৰাসভযা চ সব্বং তিচীৰরং গহেত্ৰা নদিং তরন্তো মনং ৰুল়্হো অহোসি মহাকস্সপো. কিঞ্চ সরণগমনূপসম্পদায উপসম্পন্নে আরব্ভ সদ্ধিৰিহারিকৰত্তাদীনি অসম্মাৰত্তন্তানং নেসং দুক্কটানি চ পঞ্ঞত্তানি দিস্সন্তি, তস্মা দুব্বিচারিতমেতং. অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি পটিক্খিত্তায সরণগমনূপসম্পদায অনুঞ্ঞাতপ্পসঙ্গভযাতি উপতিস্সত্থেরো, আপত্তিযা ভব্বতং সন্ধায তস্মিম্পি ৰুত্তে পুব্বে পটিক্খিত্তাপি সা পুন এৰং ৰদন্তেন অনুঞ্ঞাতাতি ভিক্খূনং মিচ্ছাগাহো ৰা ৰিমতি ৰা উপ্পজ্জতি, তস্মা ন ৰুত্তাতি ৰুত্তং হোতি, তং ‘‘ভিক্খুনী নাম উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্না’’তি (পাচি. ১৬১) ইমিনা সমেতি. ইদঞ্হি সাকিযাদীনং অনুঞ্ঞাতউপসম্পদায অনুপ্পবন্ধভযা ৰুত্তং.
অযং পনেত্থ অম্হাকং খন্তি – ভিক্খু-পদনিদ্দেসত্তা যত্তকানি তেন পদেন সঙ্গহং গচ্ছন্তি, যে চ ৰিনযপিটকে তত্থ তত্থ সন্দিস্সন্তি সযং আপত্তাপজ্জনট্ঠেন ৰা দুট্ঠুল্লারোচনপটিচ্ছাদনাদীসু পরেসং আপত্তিকরণট্ঠেন ৰা, তে সব্বেপি দস্সেত্ৰা ইদানি যদিদং তস্স ভিক্খু-পদস্স ৰিসেসনত্থং ৰুত্তং পরপদং ‘‘সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো’’তি, তস্স ৰসেন ইদং ৰুত্তং ‘‘অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূ’’তি. সো এৰ হি কম্মৰাচানন্তরমেৰ সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো হোতি ততো পট্ঠায সউদ্দেসসিক্খাপদানং উপ্পত্তিদস্সনতো, তস্সেৰ চ সিক্খাপচ্চক্খানং দিস্সতি, নেতরস্স. তস্সেৰ চ সিক্খাপচ্চক্খানং সম্ভৰতি ‘‘উল্লুম্পতু মং, ভন্তে, সঙ্ঘো অনুকম্পং উপাদাযা’’তি (মহাৰ. ৭১, ১২৬) ৰত্ৰা সমাদিন্নত্তা, তস্সেৰ চ উপসম্পন্নসমনন্তরমেৰ অকরণীযনিস্সযাচিক্খনদস্সনতো, ৰিনযং পাতিমোক্খং উদ্দেসং পচ্চক্খামীতিআদিসিক্খাপচ্চক্খানলক্খণপারিপূরিতো চাতি সিক্খাপচ্চক্খানং উপাদায সো এৰ ইধাধিপ্পেতোতি ৰুত্তং হোতি.
যস্মা পনস্স সিক্খাপচ্চক্খানং সব্বথা যুজ্জতি, তস্মা ‘‘সিক্খং পচ্চক্খায তং তং ৰত্থুং ৰীতিক্কমন্তস্স ততো ততো আপত্তিতো অনাপত্তি, ইতরস্স আপত্তী’’তি ৰত্তুং যুজ্জতি, তস্মা ‘‘যত্থ যত্থ সাৰজ্জপঞ্ঞত্তি, অনৰজ্জপঞ্ঞত্তি ৰা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি ৰুচ্চতি, তত্থ তত্থ তদজ্ঝাচারত্থেনাযমেৰ ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পন্নো অধিপ্পেতো নামা’’তি ৰত্তুং যুজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. এৰং সন্তে যং ৰুত্তং ‘‘যায কাযচি উপসম্পদায অযং ইমস্মিং ‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰিত্ৰা পারাজিকো হোতী’তি অত্থে ভিক্খূতি অধিপ্পেতো’’তি, তম্পি ন ৰত্তব্বমেৰ. কথং হোতি? ৰিরোধদোসোপি পরিহতো হোতি. কথং? সচে ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পন্নো এৰ ইধাধিপ্পেতো ‘‘ভিক্খূ’’তি চ ‘‘উপসম্পন্নো’’তি চ, তেন ন উপসম্পন্নো অনুপসম্পন্নো নামাতি কত্ৰা ঞত্তিচতুত্থকম্মতো অঞ্ঞথা উপসম্পন্না নাম মহাকস্সপত্থেরাদযো ইতরেসং অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠত্ৰা সহসেয্যপদসোধম্মাপত্তিং জনেয্যুং, ওমসনাদিকালে চ দুক্কটমেৰ জনেয্যুন্তি এৰমাদিকো ৰিরোধদোসো পরিহতো হোতীতি সব্বং আচরিযো ৰদতি. মঙ্গুরচ্ছৰি নাম সামো.
যস্মা তে অতিমহন্তো জাতিমদো চিত্তং পরিযুট্ঠাতি, তস্মা তুম্হেহি মম সাসনে এৰং সিক্খিতব্বং. ‘‘সাতসহগতা পঠমজ্ঝানসুখসহগতা অসুভে চ আনাপানে চা’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাতি উদ্ধুমাতকনিমিত্তে পটিলদ্ধপঠমজ্ঝানসঞ্ঞা. রূপসঞ্ঞাতি পথৰীকসিণাদিরূপাৰচরজ্ঝানসঞ্ঞা. সো তং ব্যাকাসি ‘‘অৰিভূতা, ভন্তে, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা অৰড্ঢিতব্বত্তা অসুভানং, ৰিভূতা, ভন্তে, রূপসঞ্ঞা ৰড্ঢিতব্বত্তা কসিণান’’ন্তি. পঞ্চউপসম্পদক্কমো মহাৰগ্গা গহিতো. ঞত্তিচতুত্থেনাতি এত্থ কিঞ্চাপি ঞত্তি সব্বপঠমং ৰুচ্চতি, তিস্সন্নং পন অনুস্সাৰনানং অত্থব্যঞ্জনভেদাভাৰতো অত্থব্যঞ্জনভিন্না ঞত্তিতাসং চতুত্থাতি কত্ৰা ‘‘ঞত্তিচতুত্থ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ব্যঞ্জনানুরূপমেৰ অট্ঠকথায ‘‘তীহি অনুস্সাৰনাহি একায চ ঞত্তিযা’’তি ৰুত্তং, অত্থপৰত্তিক্কমেন পদেন পন ‘‘একায ঞত্তিযা তীহি অনুস্সাৰনাহী’’তি ৰত্তব্বং. যস্মা পনেত্থ ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কম্মানি (মহাৰ. ৩৮৪), ছ ইমানি, ভিক্খৰে, কম্মানি অধম্মকম্মং ৰগ্গকম্ম’’ন্তি (মহাৰ. ৩৮৭) ৰচনতো কুপ্পকম্মম্পি কত্থচি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি তস্মা ‘‘অকুপ্পেনা’’তি ৰুত্তং.
যস্মা অকুপ্পম্পি একচ্চং ন ঠানারহং, যেন অপ্পত্তো ওসারণং ‘‘সোসারিতো’’তি চম্পেয্যক্খন্ধকে (মহাৰ. ৩৯৫ আদযো) ৰুচ্চতি, তস্মা ‘‘ঠানারহেনা’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং ‘‘ঠানারহেনা’’তি ইদমেৰ পদং ৰত্তব্বং, ন পুব্বপদং ইমিনা অকুপ্পসিদ্ধিতোতি চে? তং ন, অট্ঠানারহেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো ইমস্মিং অত্থে অনধিপ্পেতোতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. দ্ৰীহি পনেতেহি একতো ৰুত্তেহি অযমত্থো পঞ্ঞাযতি ‘‘কেৰলং তেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ‘ভিক্খূ’তি, ঠানারহেন চ উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ‘ভিক্খূ’তি, কুপ্পেন উপসম্পন্নো নাধিপ্পেতো’’তি. তেনাযম্পি অত্থো সাধিতো হোতি ‘‘যো পন, ভিক্খু, জানং ঊনৰীসতিৰস্সং পুগ্গলং উপসম্পাদেয্য, সো চ পুগ্গলো অনুপসম্পন্নো’’তি (পাচি. ৪০৩) ৰচনতো যাৰ ন ঞাযতি, তাৰ সমঞ্ঞাযভিক্খুপটিঞ্ঞাযভিক্খুভাৰং উপগতোপি ন পুব্বে দস্সিতসমঞ্ঞাযভিক্খুপটিঞ্ঞাযভিক্খু ৰিয অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং উপসম্পন্নট্ঠানে ঠত্ৰা ওমসনপাচিত্তিযাদিৰত্থু হোতি, কেৰলং অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠত্ৰা ‘‘অনুপসম্পন্নে উপসম্পন্নসঞ্ঞী পদসো ধম্মং ৰাচেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তিআদি (পাচি. ৪৭) আপত্তিৰত্থুমেৰ হুত্ৰা তিট্ঠতি. অকুপ্পেন উপসম্পন্নো পন পচ্ছা পারাজিকোপি জাতিতো উপসম্পন্নট্ঠানে তিট্ঠতীতি ‘‘পণ্ডকো, ভিক্খৰে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১০৯) নযেন ৰুত্তেসু পন ৰজ্জনীযপুগ্গলেসু কোচি পুগ্গলো ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ৰুচ্চতি, নোপি উপসম্পন্নট্ঠানে তিট্ঠতি, কোচি তিট্ঠতীতি ৰেদিতব্বং.
এত্থ পন অত্থি কম্মং অকুপ্পং ঠানারহং, অত্থি ঠানারহং নাকুপ্পং, অত্থি অকুপ্পঞ্চেৰ ন ঠানারহঞ্চ, অত্থি নাকুপ্পং ন চ ঠানারহন্তি ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং. তত্থ পঠমং তাৰ ৰুত্তং, ততিযচতুত্থানি পাকটানি. দুতিযং পরিযাযেন ভিক্খুনিসঙ্ঘতো একতোউপসম্পন্নায লিঙ্গপরিৰত্তে সতি লব্ভতি. তস্স হি পুগ্গলস্স পুব্বে সিক্খমানকালে লদ্ধং ঞত্তিচতুত্থউপসম্পদাকম্মং কিঞ্চাপি অকুপ্পঞ্চেৰ ঠানারহঞ্চ, পুরিসলিঙ্গে পন পাতুভূতে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তংযেৰ উপজ্ঝং তমেৰ উপসম্পদ’’ন্তি (পারা. ৬৯) এত্থ অপরিযাপন্নত্তা তস্স পুগ্গলস্স কেৰলং সামণেরভাৰাপত্তিতো কম্মং দানি কুপ্পং জাতন্তি ৰুচ্চতি. লিঙ্গপরিৰত্তেন চীৰরস্স অধিট্ঠানৰিজহনং ৰিয তস্স পুগ্গলস্স ভিক্খুনিসঙ্ঘেন কতায উপসম্পদায ৰিজহনং হোতীতি ৰেদিতব্বং, অঞ্ঞথা সো পুগ্গলো উপসম্পন্নো ভিক্খূতি আপজ্জতি. অথ ৰা লিঙ্গপরিৰত্তে অসতিপিতং একতোউপসম্পদাকম্মং কুপ্পতি, যথাঠানে ন তিট্ঠতি. তস্মা ন তাৰ সা ‘‘ভিক্খুনী’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. যস্মা অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং আপজ্জিত্ৰাপি অনাপজ্জিত্ৰাপি উপ্পব্বজিতুকামতায গিহিলিঙ্গং সাদিযন্তিযা পুনপি উপসম্পদা উভতোসঙ্ঘে লব্ভতি, তস্মা তেন পরিযাযেন ‘‘কুপ্পতীতি কুপ্প’’ন্তি ৰুচ্চতি, যথাৰুত্তকম্মদোসাভাৰতো পন ‘‘ঠানারহ’’ন্তি. ভিক্খুনী পন গিহিলিঙ্গং সাদিযন্তিকালে ন পুরিসলিঙ্গপাতুভাৰে সতি ভিক্খূসু উপসম্পদং লব্ভতীতি সাধকং কারণং ন দিস্সতি, সিক্খং পচ্চক্খায উপ্পব্বজিতা চে, লভতীতি একে, তং পনাযুত্তং ভিক্খুনিযা সিক্খাপচ্চক্খনাভাৰতোতি অম্হাকং খন্তীতি আচরিযো. ‘‘যথা ‘কত্তব্ব’ন্তি ৰুত্তং, তথা অকতে কুপ্পতীতি কত্ৰা করণং সত্থুসাসন’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. যত্থ যত্থ ‘‘গণ্ঠিপদে’’তি ৰুচ্চতি, তত্থ তত্থ ‘‘ধম্মসিরিত্থেরস্স গণ্ঠিপদে’’তি গহেতব্বং.
সাজীৰপদভাজনীযৰণ্ণনা
‘‘মহাবোধিসত্তা নিযতা’’তি ৰুত্তং অনুগণ্ঠিপদে. যত্থ ‘‘অনুগণ্ঠিপদে’’তি, তত্থ ‘‘ৰজিরবুদ্ধিত্থেরস্সা’’তি গহেতব্বং. সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধীতি ৰা তীসু বোধীসু সম্মাসম্বোধিযং সত্তা বোধিসত্তা মহাবোধিসত্তা নাম. পাতিমোক্খসীলবহুকত্তা, ভিক্খুসীলত্তা, কিলেসপিদহনৰসেন ৰত্তনতো, উত্তমেন ভগৰতা পঞ্ঞত্তত্তা চ অধিকং, বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ পৰত্তনতো উত্তমন্তি অঞ্ঞতরস্মিং গণ্ঠিপদে. কিঞ্চাপি পচ্চেকবুদ্ধাপি ধম্মতাৰসেন পাতিমোক্খসংৰরসীলেন সমন্নাগতাৰ হোন্তি, তথাপি ‘‘বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ পৰত্ততী’’তি নিযমিতং তেন পরিযাযেনাতি. তেনাহ ‘‘ন হি তং পঞ্ঞত্তিং উদ্ধরিত্ৰা’’তিআদি. পাতিমোক্খসংৰরতোপি চ মগ্গফলসম্পযুত্তমেৰ সীলং অধিসীলং, তং পন ইধ অনধিপ্পেতং. ন হি তং পাতিমোক্খুদ্দেসেন সঙ্গহিতন্তি. সমন্তভদ্রকং কারণৰচনং সব্বসিক্খাপদানং সাধারণলক্খণত্তা ইমিস্সা অনুপঞ্ঞত্তিযা অরিযপুগ্গলা চ একচ্চং আপত্তিং আপজ্জন্তীতি সাধিতমেতং, তস্মা ‘‘ন হি তং সমাপন্নো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰতী’’তি অট্ঠকথাৰচনং অসমত্থং ৰিয দিস্সতীতি? নাসমত্থং, সমত্থমেৰ যস্মিং যস্মিং সিক্খাপদে সাসা ৰিচারণা, তস্স তস্সেৰ ৰসেন অট্ঠকথায পৰত্তিতো. তথা হি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা) উদকুক্খেপসীমাধিকারে ‘‘তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেত্ৰা অন্তরৰাসকং অনুক্খিপিত্ৰা উত্তরন্তিযা ভিক্খুনিযা’’তি ৰুত্তং ভিক্খুনিৰিভঙ্গে আগতত্তা. এসেৰ নযো অঞ্ঞেপি এৰরূপেসু. কিমত্থন্তি চে তং? পাল়িক্কমানুৰত্তনেন পাল়িক্কমদস্সনত্থং. তত্রিদং সমাসতো অধিপ্পাযদীপনং – পদসোধম্মসিক্খাপদস্স তিকপরিচ্ছেদে উপসম্পন্নে উপসম্পন্নসঞ্ঞী, অনাপত্তি, অকটানুধম্মসিক্খাপদৰসেন উপসম্পন্নে উক্খিত্তকে সিযা আপত্তি, তথা সহসেয্যসিক্খাপদেতি এৰমাদি. অত্থো পনেত্থ পরতো আৰি ভৰিস্সতি.
যং ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ততোপি চ মগ্গফলচিত্তমেৰ অধিচিত্তং, তং পন ইধ অনধিপ্পেত’’ন্তি চ, ‘‘ততোপি চ মগ্গফলপঞ্ঞাৰ অধিপঞ্ঞা, সা পন ইধ অনধিপ্পেতা. ন হি তংসমাপন্নো ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৰতী’’তি. ‘‘তত্র যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ইমায পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. অযঞ্হি পাল়ি অধিসীলসিক্খাৰ ইধ অধিপ্পেতা, ন ইতরাতি দীপেতি. অট্ঠকথাৰচনং তাসম্পি তিণ্ণং লোকিযানং অধিপ্পেততং দীপেতি. অযং পনেত্থ অট্ঠকথাধিপ্পাযো – তিস্সোপি লোকিযা সিক্খা ইমস্মিং পঠমপারাজিকে সম্ভৰন্তি, কালেনাপি অধিচিত্তপঞ্ঞালাভী ভিক্খু তথারূপং অসপ্পাযং পচ্চযং পটিচ্চ ততো ততো অধিচিত্ততো, অধিপঞ্ঞাতো চ আৰত্তিত্ৰা সীলভেদং পাপুণেয্যাতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি, ন লোকুত্তরচিত্তপঞ্ঞালাভী, অযং নযো ইতরেসুপি সব্বেসু অদিন্নাদানাদীসু সচিত্তকেসু লব্ভতি, অচিত্তকেসু পন ইতরোপি. তথাপি কেৰলং ৰিনযপিটকস্স, পাতিমোক্খসীলস্স চ সঙ্গাহকত্তা ‘‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খাযা’’তি ইমস্মিং উত্তরপদে পচ্চক্খানারহা অধিসীলসিক্খাৰ লোকিযাতি দস্সনত্থং পাল়িযং ‘‘তত্র যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
এত্থ সিক্খাতি কাযৰচীদুচ্চরিততো ৰিরতী চ চেতনা চ, অঞ্ঞত্র চেতনাযেৰ ৰেদিতব্বা. সিক্খাপদন্তি সউদ্দেসসিক্খাপদং, একচ্চং অনুদ্দেসসিক্খাপদঞ্চ লব্ভতি. চিত্তস্স অধিকরণং কত্ৰাতি তস্মিং সিক্খতীতি অধিকরণত্থে ভুম্মন্তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. যথাসিক্খাপদন্তি পচ্চৰেক্খণৰসেন ৰুত্তং. সীলপচ্চৰেক্খণাপি হি সীলমেৰ, তস্মা সুপ্পটিচ্ছন্নাদিচারিত্তেসু ৰিরতিৰিপ্পযুত্তচেতনং পৰত্তেন্তোপি সিক্খং পরিপূরেন্তোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ‘‘সম্পজানমুসাৰাদে পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ২) ৰুত্তমরিযাদং অৰীতিক্কমন্তো ‘‘তস্মিঞ্চ সিক্খাপদে সিক্খতী’’তি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞতরস্মিং পন গণ্ঠিপদে ৰুত্তং ‘‘সিক্খাতি তং সিক্খাপদং সিক্খনভাৰেন পৰত্তচিত্তুপ্পাদো. সাজীৰন্তি পঞ্ঞত্তি. তদত্থদস্সনত্থং পুব্বে মেথুনসংৰরস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি. যস্মা সিক্খায গুণসম্মতায পুঞ্ঞসম্মতায তন্তিযা অভাৰতো লোকস্স দুব্বল্যাৰিকম্মং তত্থ ন সম্ভৰতি. পত্থনীযা হি সা, তস্মা ‘‘যঞ্চ সাজীৰং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি ৰুত্তং. আণায হি দুব্বল্যং সম্ভৰতীতি আযস্মা উপতিস্সো.
সিক্খাপচ্চক্খানকথাৰণ্ণনা
এত্থ যামীতি অমুকস্মিং তিত্থাযতনে, ঘরাদিম্হি ৰা. ভাৰৰিকপ্পাকারেনাতি ‘‘অহং অস্স’’ন্তি আগতত্তা যং যং ভৰিতুকামো, তস্স তস্স ভাৰস্স ৰিকপ্পাকারেন, ভিক্খুভাৰতো অঞ্ঞভাৰৰিকপ্পাকারেনাতি অধিপ্পাযো.
৪৬. হন্দাতি ৰচসাযেৰ. গিহিভাৰং পত্থযমানোতিআদিপদেহি চিত্তনিযমং দস্সেতি. একেনেৰ চিত্তেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেনাতি.
৫১. বুদ্ধং ধম্মন্তিআদিপদেহি খেত্তনিযমং দস্সেতি. তত্থ আদিতো চুদ্দসহি পদেহি সভাৰপরিচ্চাগো, পচ্ছিমেহি অট্ঠহি ভাৰন্তরাদানঞ্চ দস্সিতং হোতি. পচ্চক্খামি ধারেহীতি এতেহি কালনিযমং দস্সেতি. ৰদতীতি ইমিনা পদেন পযোগনিযমং দস্সেতি. ৰিঞ্ঞাপেতীতি ইমিনা ৰিজানননিযমং দস্সেতি. উম্মত্তকো সিক্খং পচ্চক্খাতি, উম্মত্তকস্স সন্তিকে সিক্খং পচ্চক্খাতীতিআদীহি পুগ্গলনিযমং দস্সেতি. অরিযকেন মিলক্খস্স সন্তিকে সিক্খং পচ্চক্খাতীতিআদীহি পন পুগ্গলাদিনিযমেপি সতি ৰিজানননিযমাসম্ভৰং দস্সেতি. তত্থ ‘‘যায মিলক্খভাসায কালনিযমো নত্থি, তাযপি ভাসায কালনিযমত্থদীপনে সতি সিক্খাপচ্চক্খানং রুহতীতি নো মতী’’তি আচরিযো. দৰাযাতিআদীহি খেত্তাদিনিযমে সতিপি চিত্তনিযমাভাৰেন ন রুহতীতি দস্সেতি. সাৰেতুকামো ন সাৰেতীতি চিত্তনিযমেপি সতি পযোগনিযমাভাৰেন ন রুহতীতি দস্সেতি. অৰিঞ্ঞুস্সসাৰেতি, ৰিঞ্ঞুস্স ন সাৰেতীতি চিত্তখেত্তকালপযোগপুগ্গলৰিজানননিযমেপি সতি যং পুগ্গলং উদ্দিস্স সাৰেতি, তস্সেৰ সৰনে ন রুহতি, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সনত্থং ৰুত্তং, তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘যদি অযমেৰ জানাতূতি একং নিযমেত্ৰা আরোচেতি, তঞ্চে সো এৰ জানাতি, পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা. অথ সো ন জানাতি…পে… অপ্পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা’’তি. সব্বসো ৰা পন ন সাৰেতি, অপ্পচ্চক্খা হোতি সিক্খাতি চিত্তাদিনিযমেনেৰ সিক্খা পচ্চক্খাতা হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. এত্তাৰতা ‘‘সিক্খা…পে… দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা’’তি পদস্স পদভাজনং তীহি আকারেহি দস্সিতং হোতি. তত্থ দ্ৰে অমিস্সা, পচ্ছিমো একো মিস্সোতি ৰেদিতব্বো. তেনেৰ ৰচীভেদেনাতি তদত্থদীপনমত্তং ৰচনং সুত্ৰাৰ তেনেৰ ৰচীভেদেন জানাপেতীতি অত্থো. চিত্তসম্পযুত্তন্তি পচ্চক্খাতুকামতাচিত্তসম্পযুত্তং. সমযঞ্ঞূ নাম তদধিপ্পাযজাননমত্তেন হোতি.
৫৩. ৰণ্ণপট্ঠানং বুদ্ধগুণদীপকং সুত্তং. উপালিগহপতিনা ৰুত্তা কির উপালিগাথা. পঞ্ঞাণং সঞ্ঞাণন্তি অত্থতো একং, তস্মা বোধিপঞ্ঞাণন্তি বোধিসঞ্ঞাণং, বোধিবীজন্তি ৰুত্তং হোতি.
দ্ৰিন্নম্পি নিযমেত্ৰাতি এত্থ ‘‘দ্ৰীসুপি জানন্তেসু এৰ পচ্চক্খামীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তে তেসু একো চে জানাতি, ন পচ্চক্খাতা হোতী’’তি অঞ্ঞতরস্মিম্পি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং, তং অট্ঠকথায ন সমেতি. ‘‘গিহী হোমী’’তি ৰা ‘‘গিহিম্হী’’তি ৰা ৰুত্তে কিঞ্চাপি ৰত্তমানৰচনং হোতি. ‘‘ধারেহী’’তি অত্থাভাৰা চ ‘‘ধারেহী’’তি ৰুত্তে চ পরস্সুপরি গচ্ছতি, তস্মা ন হোতি. সন্দিট্ঠিকং ধম্মন্তি সব্বত্থ ধম্মৰচনং ৰুত্তং যং সন্ধায ‘‘সন্দিট্ঠিক’’ন্তি ৰদতি, তং পকাসেতুং. অঞ্ঞথা ‘‘ৰিজিতৰিজযং পচ্চক্খামী’’তি ৰুত্তে চক্কৰত্তিআদীসুপি তপ্পসঙ্গতো বুদ্ধসদ্দোপি অৰসানে ৰত্তব্বো ভৰেয্য. আচরিযৰেৰচনেসু পন যো মং পব্বাজেসীতিআদি উপজ্ঝং অগ্গহেত্ৰা, পরং ৰা উদ্দিস্স পব্বজিতং সন্ধায ৰুত্তন্তি. ওকল্লকোতি কপণাধিৰচনং. মোল়িবদ্ধোতি সিখাবদ্ধো, ওমুক্কমকুটো ৰা. চেল্লকো অথেরো. চেটকো মজ্ঝিমো. মোল়িগল্লো মহাসামণেরো. মনুস্সৰিগ্গহনাগাদীনং নাগরূপাদীনং ৰা সন্তিকে, ভাসাজাননকিন্নরাদীনং ৰা. ‘‘দেৰতা নাম মহাপঞ্ঞা’’তি কির পাঠো. দৰাযাতি সহসা. রৰাভঞ্ঞেনাতি খলিতভঞ্ঞেন. অক্খরসমযানঞ্হি নাভিঞ্ঞাতায ৰা করণানং অৰিসদতায ৰা হোতি রৰাভঞ্ঞং. অৰিধেয্যিন্দ্রিযতায ‘‘পোত্থকরূপসদিসস্সা’’তি ৰুত্তং, গরুমেধস্স মন্দপঞ্ঞস্স. কিত্তাৰতা পন গরুমেধো হোতীতি চে? সমযে অকোৰিদতায.
সিক্খাপচ্চক্খানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মূলপঞ্ঞত্তিকথাৰণ্ণনা
৫৫. ‘‘পটিসেৰতিনামা’’তি পদং মাতিকাযং নত্থি, তস্মা ‘‘পটিসেৰেয্যাতি এত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘এসো মেথুনধম্মো নামা’’তি সব্বপাল়িপোত্থকেসু, অট্ঠকথাযং ‘‘এসো ৰুচ্চতি মেথুনধম্মো নামা’’তি উদ্ধটা. ইত্থিযা নিমিত্তেন অত্তনো নিমিত্তন্তি দুৰিঞ্ঞেয্যমেতং দস্সিতং. অত্তনো নিমিত্তেন ইত্থিযা নিমিত্তং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ন দস্সিতং. চত্তারি ঠানানি মুঞ্চিত্ৰাতি এত্থ অব্ভন্তরতলং ছুপন্তংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, অচ্ছুপন্তং নীহরন্তস্স অনাপত্তি. মজ্ঝন্তি অগ্গপ্পদেসং. উপরিভাগমজ্ঝন্তি উপরিভাগস্স অগ্গপ্পদেসং. নট্ঠকাযপ্পসাদন্তি এত্থ উপহতিন্দ্রিযস্স আপত্তিসম্ভৰতো ইধাপি আপত্তীতি চে? নেতি দস্সনত্থং ‘‘মতচম্মং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. মতচম্মঞ্হি অনুপাদিন্নং, উপাদিন্নে এৰ পারাজিকাপত্তি. অপিধায অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা. যথা দন্তা ন দিস্সন্তি, তথা পিধাযেৰ নিসীদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
গোনসোতি গোণপিট্ঠিকো মণ্ডলসপ্পো, যস্স পিট্ঠে লোহিতকানি মণ্ডলানি দিস্সন্তি. কললপরিচযৰারিচারমচ্ছগ্গহণেন কিঞ্চাপি সমুদ্দে মহামুখা হত্থিসরীরম্পি একপ্পহারেন গিলিতুং সমত্থা ততো মহন্ততরা চ গহিতা হোন্তি, তেসং মুখাদীসু মেথুনধম্মো ন সম্ভৰতীতি তত্থ ঠানপরিচ্ছেদো নত্থীতি একে, ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং. এতমেৰ হীতি অনন্তরং সন্ধায. সদ্ধিং যোজনায অক্খরযোজনায. ‘‘পঞ্ঞত্তং পন সিক্খাপদং সব্বেহিপি লজ্জীপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৰতো সমসিক্খতা নামাতি ৰুত্তত্তা সব্বসিক্খাপদং সব্বভিক্খূহি সিক্খিতব্বং. ন হি কস্সচি ঊনমধিকং ৰা অত্থী’’তি তস্স গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. পরিৰারে পন –
‘‘ন উক্খিত্তকো ন চ পন পারিৰাসিকো,
ন সঙ্ঘভিন্নো ন চ পন পক্খসঙ্কন্তো;
সমানসংৰাসকভূমিযা ঠিতো,
কথং নু সিক্খায অসাধারণো সিযা’’তি. (পরি. ৪৭৯) –
ৰুত্তং. তদট্ঠকথায চ ‘‘অযং পঞ্হা নহাপিতপুব্বকং সন্ধায ৰুত্তা. অযঞ্হি খুরভণ্ডং পরিহরিতুং ন লভতি, অঞ্ঞে লভন্তি. তস্মা সিক্খায অসাধারণো’’তি ৰুত্তং. তং সব্বং যথা সংসন্দতি সমেতি, তথা ৰেদিতব্বং. ভিক্খুনীনংযেৰ সাধারণানি সিক্খাপদানিপি ভিক্খু সিক্খতি, এৰমঞ্ঞোপি অন্হাপিতপুব্বকো ভিক্খু তং সিক্খাপদং সিক্খতি এৰ তদত্থকোসল্লত্থন্তি কত্ৰা সব্বম্পি সিক্খাপদং সমসিক্খতা নামাতি. যং তং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তিস্সো ইত্থিযো’’তিআদিৰিভঙ্গোতংনিযামকোতিলক্খণত্তা ৰত্থুনিযমনত্থং ৰুত্তং. তেন অমনুস্সিত্থিপ্পসঙ্গেন কতে সুৰণ্ণরজতাদিমযে পটিক্খিপতি. ইতো পট্ঠায যে চ ‘‘তযো অত্থৰসে পটিচ্চ ৰিভঙ্গো পৰত্ততী’’তি পুব্বে ৰুত্তা, তে যথাসম্ভৰং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বা.
পঠমচতুক্ককথাৰণ্ণনা
৫৭. আপত্তি পারাজিকা অস্স হোতীতি এত্থ যস্মা সা অকুসলা আপত্তি তস্স ভিক্খুনো সীলসম্ভৰং অভিভৰতি, রাগাভিভৰে তস্মিং পারাজিকাতি লদ্ধনামা পুব্বভাগে আপন্না দুক্কটথুল্লচ্চযাদযো আপত্তিযো অভিভৰিত্ৰা ৰিনাসেত্ৰা সযমেৰেকা অস্স. ৰত্থুনা সভাগাহি ৰা অসভাগাহি ৰা অঞ্ঞাহি পারাজিকত্তেন সমানজাতিকাহি আপত্তীহি সযং নাভিভৰীযতীতি একে. তং তং পুব্বে ৰিচারিতমেৰ. যদা পন চতস্সোপি পারাজিকাপত্তিযো একতো হোন্তি, তদা তা তস্স ভিক্খুনো ভিক্খুভাৰং অভিভৰন্তি, অভিক্খুং করোন্তি, অনুপসম্পন্নং করোন্তি, সমঞ্ঞাযপি ভিক্খু ন হোতি. ওমসৰাদপাচিত্তিযং ন জনেতীতি একে. দুতিযেন অত্থৰিকপ্পেন পারাজিকস্স ধম্মস্স পত্তি সম্পত্তি আপত্তীতি অত্থো সঙ্গহিতো হোতীতি কত্ৰা আপত্তিসম্পত্তিৰাদীনং সঙ্গহিতো হোতি, যুজ্জতি চেসা পরসাপেক্খা. সাপত্তিকো নাম সো ভিক্খু হোতি, অঞ্ঞথা তস্স খণভঙ্গেন অনাপত্তিকো ভৰেয্য, ন চ হোতীতি. কদা পন হোতীতি? যদা কালং করোতি, যদা চ সিক্খং পচ্চক্খায সামণেরাদিভূমিযং তিট্ঠতি. যদি এৰং সিক্খায পচ্চক্খাতায পারাজিকাপত্তি পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা চাতি উভযং তস্স একতো অত্থি, সঙ্ঘাদিসেসাদিআপত্তি সিক্খাপচ্চক্খানেন কিং ন পচ্চক্খাতা, পুন উপসম্পন্নেন দেসাপেতব্বা. সিক্খাপচ্চক্খানং আপত্তিৰুট্ঠানং জাতং, অভিক্খু আপত্তিতো ৰুট্ঠাতি, গহট্ঠো ৰুট্ঠাতি, সামণেরো ৰুট্ঠাতি, ততো ৰিনযৰিরোধা ন ৰুট্ঠাতি. হঞ্চি পন ৰুট্ঠাতি গহট্ঠো, সামণেরো ৰা সীলসম্পন্নোৰ ঝানলাভী অস্স, সোতাপত্তিফলস্স ৰা অরহত্তফলস্স ৰা লাভী অস্স, পারাজিকাপত্তিযা সাপত্তিকো অরহা অস্স. উক্খিত্তকো উপ্পব্বজিতো ৰা পরিৰাসারহো মানত্তারহো উপ্পব্বজিতো ৰা সীলসম্পন্নো ঝানলাভী অস্স, সোতাপত্তিফলস্স, অরহত্তফলস্স ৰা লাভী অস্স, সাপত্তিকো সন্তরাযিকো অরহা অস্স, সো পুন উপসম্পন্নো পরিৰাসং, মানত্তং ৰা দত্ৰা অব্ভেতব্বো উক্খিত্তকো ওসারেতব্বোতি সমানো অযং উপলব্ভোতি.
অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো – পারাজিকং ধম্মং আপন্নো যাৰ ভিক্খুভাৰং পটিজানাতি সাদিযতি সংৰাসং, সন্তরাযিকত্তা উপোসথদিৰসাদীসু গহট্ঠস্স ৰিয সযমেৰ সীলং সমাদিযন্তস্সপি ন সীলসমাদানং রুহতি, পগেৰ ঝানাদীনি. সো চে ভিক্খুভাৰং ন সাদিযতি ন পটিজানাতি সংৰাসং ন সাদিযতি, কেৰলং ভিক্খূনং আৰিকত্ৰা রাজৰেরিচোরাদিভযেন কাসাৰং ন পরিচ্চজতি, অনুপসম্পন্নোৰ হোতি সহসেয্যাদিং জনেতি, সীলস্স চ ঝানাদীনঞ্চ ভাগী হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘আপন্নেন ৰিসুদ্ধাপেক্খেন সন্তী আপত্তি আৰিকাতব্বা, আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতি, পঠমস্স ঝানস্স অধিগমাযা’’তিআদি (মহাৰ. ১৩৪-১৩৫).
তত্থ সন্তী আপত্তীতি সাৰসেসানৰসেসপ্পভেদা সব্বাপি আপত্তি আপন্না অধিপ্পেতা. এৰং সন্তেপি পগেৰ গহট্ঠাদিভূমিযং ঠিতো ঝানাদীনং ভাগী অস্স সুদ্ধন্তে ঠিতত্তা, যো পন উক্খিত্তকো অনোসারিতো, গরুধম্মং ৰা আপজ্জিত্ৰা অৰুট্ঠিতো সিক্খং পচ্চক্খায গহট্ঠাদিভূমিযং ঠিতো, ন সো ঝানাদীনং ভাগীযেৰ ভৰতি ন সুদ্ধন্তে ঠিতত্তা, সকরণীযত্তা চ, তেনেৰ ভগৰতা ‘‘সো পুন উপসম্পন্নো ওসারেতব্বো’’তি ৰুত্তং, তস্মা তস্স পুগ্গলস্স তে ভিক্খুকালে আপন্না অন্তরাযিকা ধম্মা ৰিপ্পটিসারং জনযিত্ৰা অৰিপ্পটিসারমূলকানং পামোজ্জাদীনং সম্ভৰং নিৰারেন্তি, নো সকাসাৰেসুযেৰ. নো চে নিৰারেন্তি, সম্ভৰতি. গরুকং আপজ্জিত্ৰা ভিক্খূনং আৰিকত্ৰা চে উপ্পব্বজিতো, পকতত্তো হুত্ৰা উপ্পব্বজিতোতি কত্ৰা ঝানাদীনং ভাগী অস্স ‘‘আৰিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৰুত্তত্তা. পগেৰ ভিক্খুকালে, ন ত্ৰেৰ উক্খিত্তকো সকরণীযত্তাতি একে. তদনুৰত্তনকো পন তং লদ্ধিং পহায ভাগী অস্স. ন, ভিক্খৰে, সগহট্ঠায পরিসায (মহাৰ. ১৫৪) সিক্খাপচ্চক্খাতকস্স অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নকস্স নিসিন্নপরিসাযাতি (মহাৰ. ১৮৩) এত্থ গহট্ঠো নাম পকতিযা গিহিলিঙ্গে ঠিতো. সিক্খং পচ্চক্খায ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতো সিক্খাপচ্চক্খাতকো. সো সকাসাৰেসু সাপেক্খত্তা সামণেরভাৰং পত্থযমানো তেনেৰ লিঙ্গেন তীহি সরণগমনেহি সামণেরো হোতি. অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নো সংৰাসং সাদিযন্তোপি পচ্ছা পুব্বে ৰুত্তক্কমেন অসাদিযিত্ৰা সামণেরভাৰং পত্থযমানো সিক্খাপচ্চক্খাতকো ৰিয তীহি সরণগমনেহি সামণেরো হোতি, ন পুন কাসাৰং পটিগ্গাহাপেতব্বো ভিক্খূহি পঠমং দিন্নলিঙ্গেযেৰ ঠিতত্তা. যো পন পারাজিকো চোদিযমানো পরাজিত্ৰা ‘‘হন্দ, ভন্তে, সামণেরো ভৰামি, সরণানি দেথা’’তি ৰদতি, ‘‘সাধু গণ্হাহী’’তি ন ৰত্তব্বো, গিহিলিঙ্গে ঠপেত্ৰা পুন কাসাযানি পটিগ্গাহাপেত্ৰা পব্বাজেতব্বো. ‘‘ইদং পন সব্বং অত্তনো মতিযা ৰুত্তত্তা ৰিচারেত্ৰা গহেতব্ব’’ন্তি আচরিযো ৰদতি. পৰেসনং নাম অঙ্গজাতং পৰেসেন্তস্স অঙ্গজাতেন সম্ফুসনং. পৰিট্ঠং নাম যাৰ মূলা পৰেসেন্তস্স ৰিপ্পকতকালে ৰাযামকালো. সুক্কৰিস্সট্ঠিসমযে অঙ্গজাতং ঠিতং নাম. উদ্ধরণং নাম নীহরণকালো. গণ্ঠিপদে পন ‘‘ৰাযামতো ওরমিত্ৰা ঠানং ঠিতং নামা’’তি ৰুত্তং, তং অসঙ্করতো দস্সনত্থং ৰুত্তং. পৰেসনপৰিট্ঠউদ্ধরণকালেসুপি সুক্কৰিস্সট্ঠি হোতিযেৰ.
পঠমচতুক্ককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
একূনসত্ততিদ্ৰিসতচতুক্ককথাৰণ্ণনা
৫৯-৬০. ‘‘মতং যেভুয্যেন অক্খাযিত’’ন্তি ৰচনতো অমতং যেভুয্যেন খাযিতম্পি পারাজিকৰত্থুমেৰাতি দস্সেতি. সব্বসো খাযিতং, উপ্পাটিতং ৰা থুল্লচ্চযৰত্থুমেৰাতি দস্সেতি, তথা ‘‘যেভুয্যেন খাযিত’’ন্তি ৰচনতো মতং সব্বখাযিতং, উপ্পাটিতং ৰা দুক্কটৰত্থূতি দস্সেতি. ন চ সাৰসেসং পঞ্ঞপেন্তি. কিং কারণা? ইদঞ্হি সিক্খাপদং লোকৰজ্জং, ন পণ্ণত্তিৰজ্জং. তত্থ সিক্খাপদন্তি পারাজিকং অধিপ্পেতং. তত্থ থুল্লচ্চযম্পি হি লোকৰজ্জং, ন পণ্ণত্তিৰজ্জং. অথ ৰা উভযম্পি অনৰসেসং পঞ্ঞত্তং. পারাজিকখেত্তে হি হেট্ঠিমকোটিং পাপেত্ৰা ঠপিতে ততো পরং থুল্লচ্চযন্তি পঞ্ঞত্তমেৰ হোতি. তত্থ থুল্লচ্চযখেত্তম্পি পারাজিকখেত্তং ৰিয হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উপড্ঢক্খাযিতে থুল্লচ্চযন্তি যত্থ নিমিত্তং খাযিতং, তং দুক্কটৰত্থূতি ৰেদিতব্বং. এত্থাহ – পণ্ণত্তিৰজ্জং কিং সাৰসেসমেৰ ভগৰা পঞ্ঞাপেতীতি? ন. একংসতো পন যথাসম্ভৰং তত্থ তত্থ পকাসযিস্সাম, কিমত্থং পন ভগৰা উপড্ঢক্খাযিতে পারাজিকং ন পঞ্ঞাপেসীতি অযং তাৰ অপুচ্ছা বুদ্ধৰিসযত্তা ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা. ইদং পনেত্থ কারণপতিরূপকং ‘‘উপড্ঢভাৰস্স দুব্বিনিচ্ছযত্তা’’তি. যেভুয্যেন খাযিতং নাম ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গমুখানং চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৰে কোট্ঠাসে অতিক্কম্ম যাৰ ততিযকোট্ঠাসপরিযোসানা খাদিতং, ততিযকোট্ঠাসং অতিক্কম্ম যাৰ চতুত্থকোট্ঠাসপরিযোসানা দুক্কটৰত্থু.
যদিপি নিমিত্তং সব্বসো খাযিতন্তি ‘‘জীৰমানকসরীরংযেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. অল্লসরীরেতি অভিনৰে, অকুথিতে ৰা মনুস্সানং জীৰমানসরীরে অক্খিনাসাদীসু থুল্লচ্চযমেৰ. তিরচ্ছানগতানং হত্থিঅস্সাদীনং নাসায ৰত্থিকোসে চ থুল্লচ্চযন্তি ‘‘অমগ্গেন অমগ্গং পৰেসেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ইমায পাল়িযা অত্থৰিসেসেনেত্থ ৰুত্তং. উপকচ্ছকাদীসু দুক্কটং, সব্বেসম্পি তিরচ্ছানগতানং অক্খিকণ্ণৰণেসু দুক্কটং, অৰসেসসরীরেপি দুক্কটমেৰাতি ইদং ৰিনীতৰত্থুস্মিং ‘‘এহি, ভন্তে, মেথুনং ধম্মং পটিসেৰা’’তি. ‘‘অলং ভগিনি নেতং কপ্পতী’’তি (পারা. ৭৯) ইমিনা তাৰ মেথুনরাগাভাৰো দস্সিতো হোতি. ‘‘এহি, ভন্তে, ঊরুন্তরিকায ঘট্টেহি…পে… সো ভিক্খু তথা অকাসী’’তি ইমিনা তাৰ মোচনস্সাদো দস্সিতো হোতি, তেনেৰাহ ভগৰা ‘‘আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি. ‘‘যো পন মেথুনরাগেন ঊরুন্তরিকায ঘট্টেতি, তস্স দুক্কট’’ন্তি সিদ্ধন্তি কত্ৰা ৰুত্তং.
মনুস্সানং অক্খিকণ্ণৰণাদি থুল্লচ্চযৰত্থু, তিরচ্ছানগতানং দুক্কটৰত্থূতি এত্থ দুৰিঞ্ঞেয্যো পাল়িলেসো, তস্মা ‘‘ন চ, ভিক্খৰে, রত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্বং, যো ছুপেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৰচনতো রত্তচিত্তেন অক্খিকণ্ণৰণং ছুপন্তস্স দুক্কটন্তি সিদ্ধন্তি অযং চম্মক্খন্ধকে পাল়িলেসোতি ৰেদিতব্বো. ‘‘জীৰমানকপুরিসস্সাতি জীৰমানকসদ্দো মতে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি ঞাপনত্থং ৰুত্তো’’তি ৰদন্তি. মহাঅট্ঠকথাযং পনাতি ইদং কিঞ্চাপি ‘‘কত্ৰা মহাঅট্ঠকথং সরীর’’ন্তি ৰুত্তং, অথ খো সেসঅট্ঠকথাসু ‘‘মেথুনরাগেন মুখেনা’’তি ৰচনাভাৰতো তত্থেৰ ভাৰতো তং ৰচনং পাল়িৰচনেন সংসন্দিত্ৰা দস্সনত্থং ৰুত্তং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘তং সব্বম্পীতি মহাঅট্ঠকথাযমেৰ মেথুনরাগেন ইত্থিযা নিমিত্তং অপ্পৰেসেন্তো ছুপতি, থুল্লচ্চয’’ন্তি চ ৰুত্তং. ‘‘মেথুনরাগেন মুখেনা’’তিপি কত্থচি, পাল়িযং অৰিসেসেন ‘‘ন চ, ভিক্খৰে, রত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মা ‘‘তং সব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. পুরিমং পসংসন্তীতি তিরচ্ছানগতি…পে… ৰুত্তনযেনেৰ থুল্লচ্চযং, কাযসংসগ্গরাগেন দুক্কটন্তিআদিঅট্ঠকথাৰচনেহি সংসন্দনতো. ‘‘তং সব্বম্পি…পে… পুরিমং পসংসন্তী’’তি ইদং সঙ্গীতিতো পচ্ছা সীহল়দীপকেহি আচরিযেহি পাল়িযা, অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তৰচনং সংসন্দিত্ৰা ৰুত্তৰিনিচ্ছযোতি ৰুত্তং. এত্থ ইতরথা হীতি পকতিমুখেন. কস্মা দুক্কটন্তি চে? ‘‘অঙ্গুলিবীজাদীনি পৰেসেন্তস্স দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তত্তা যুত্তং. তিরচ্ছানগতিত্থিযা পস্সাৰমগ্গন্তি এত্থ মহাঅট্ঠকথাযম্পি পুব্বে ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা এত্থ ‘‘পস্সাৰমগ্গ’’ন্তি ৰুত্তত্তা অৰসেসনিমিত্তে দুক্কটন্তি যুত্তং ৰিয দিস্সতি. ৰুত্তনযেনেৰাতি মেথুনরাগেন. থুল্লচ্চযন্তি চ খন্ধকে পস্সাৰনিমিত্তৰসেনেৰাগতত্তা উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বং.
একূনসত্ততিদ্ৰিসতচতুক্ককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সন্থতচতুক্কভেদককথাৰণ্ণনা
৬১-২. ইত্থিনিমিত্তং খাণুং কত্ৰাতি ইত্থিনিমিত্তস্স অন্তো খাণুং পৰেসেত্ৰা সমতলং ৰা কত্ৰা অতিরিত্তং ৰা খাণুং ঘট্টেন্তস্স দুক্কটং পৰেসাভাৰা. ঈসকং অন্তো পৰেসেত্ৰা ঠিতং খাণুমেৰ চে অঙ্গজাতেন ছুপতি, পারাজিকং. ‘‘উপ্পলগন্ধা উপ্পলভাৰা’’তিপি দীপৰাসিনো পঠন্তি কির. সুত্তং ভিক্খুম্হীতি সেৰনচিত্তং উপট্ঠিতেতি (পারা. ৫৭) এত্থ ৰিয. ‘‘সুত্তভিক্খুম্হী’’তি চ পঠন্তি, তং উজুকমেৰ.
সন্থতচতুক্কভেদককথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পদভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পকিণ্ণককথাৰণ্ণনা
পকিণ্ণকে যানি সিক্খাপদানি ‘‘কিরিযানী’’তি ৰুচ্চন্তি, তেসং ৰসেন কাযো, ৰাচা চ সহ ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰেদিতব্বা. অকিরিযানং ৰসেন ৰিনা ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰেদিতব্বা, চিত্তং পনেত্থ অপ্পমাণং ভূতারোচনসমুট্ঠানস্স কিরিযত্তা, অচিত্তকত্তা চ. তত্থ কিরিযা আপত্তিযা অনন্তরচিত্তসমুট্ঠানা ৰেদিতব্বা. অৰিঞ্ঞত্তিজনকম্পি একচ্চং বাহুল্লনযেন ‘‘কিরিয’’ন্তি ৰুচ্চতি, যথযিদং পঠমপারাজিকং ৰিঞ্ঞত্তিযা অভাৰেপি ‘‘সো চে সাদিযতি, আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি হি ৰুত্তং ‘‘ন সাদিযতি অনাপত্তী’’তি চ. ৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতাপি কিরিযা ৰিনা সেৰনচিত্তেন ন হোতি চিত্তজত্তা, ৰিকাররূপত্তা, চিত্তানুপরিৰত্তিকত্তা চ. তস্মা কিরিযাসঙ্খাতমিদং ৰিঞ্ঞত্তিরূপং ইতরং চিত্তজরূপং ৰিয জনকচিত্তেন ৰিনা ন তিট্ঠতি, ইতরং সদ্দাযতনং তিট্ঠতি, তস্মা কিরিযায সতি একন্ততো তজ্জনকং সেৰনচিত্তং অত্থিযেৰাতি কত্ৰা ন সাদিযতি অনাপত্তীতি ন যুজ্জতি. যস্মা ৰিঞ্ঞত্তিজনকম্পি সমানং সেৰনচিত্তং ন সব্বকালং ৰিঞ্ঞত্তিং জনেতি, তস্মা ৰিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিযা সযং উপ্পজ্জতীতি কত্ৰা ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পারাজিকস্সা’’তি ৰুত্তং. নুপ্পজ্জতি চে, ন সাদিযতি নাম, তস্স অনাপত্তি, তেনেৰ ভগৰা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৰং ভিক্খূ’’তি চিত্তেনেৰ আপত্তিং পরিচ্ছিন্দতি, ন কিরিযাযাতি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা ছ আপত্তিসমুট্ঠানানি, তানি এৰ আপত্তিকরা ধম্মা নামাতি চ, চতূহাকারেহি আপত্তিং আপজ্জতি কাযেন ৰাচায কাযৰাচাহি কম্মৰাচায আপজ্জতীতি চ এতানি সুত্তপদানি অৰিরোধিতানি হোন্তি, অঞ্ঞথা ৰিরোধিতানি. কথং? যঞ্হি আপত্তিং কম্মৰাচায আপজ্জতি, ন তত্থ কাযাদযোতি আপন্নং, ততো কম্মৰাচায সদ্ধিং আপত্তিকরা ধম্মা সত্তাতি আপজ্জতি, অথ তত্থাপি কাযাদযো একতো ৰা নানাতো ৰা লব্ভন্তি. ‘‘চতূহি আকারেহী’’তি ন যুজ্জতি, ‘‘তীহাকারেহি আপত্তিং আপজ্জতী’’তি ৰত্তব্বং সিযাতি এৰং ৰিরোধিতানি হোন্তি. কথং অৰিরোধিতানীতি? সৰিঞ্ঞত্তিকাৰিঞ্ঞত্তিকভেদভিন্নত্তা কাযাদীনং. যা কিরিযা আপত্তি, তং একচ্চং কাযেন সৰিঞ্ঞত্তিকেন আপজ্জতি, একচ্চং সৰিঞ্ঞত্তিযা ৰাচায, একচ্চং সৰিঞ্ঞত্তিকাহি কাযৰাচাহি আপজ্জতি. যা পন অকিরিযা আপত্তি, তং একচ্চং কম্মৰাচায আপজ্জতি, তঞ্চ খো অৰসিট্ঠাহি অৰিঞ্ঞত্তিকাহি কাযৰাচাহিযেৰ, ন ৰিনা ‘‘নো চে কাযেন ৰাচায পটিনিস্সজ্জতি, কম্মৰাচাপরিযোসানে আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পারা. ৪১৪, ৪২১) ৰচনতো. অৰিসেসেন ৰা একচ্চং আপত্তিং কাযেন আপজ্জতি, একচ্চং ৰাচায, একচ্চং কাযৰাচাহি. যং পনেত্থ কাযৰাচাহি, তং একচ্চং কেৰলাহি কাযৰাচাহি আপজ্জতি, একচ্চং কম্মৰাচায আপজ্জতীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বোতি এৰং অৰিরোধিতানি হোন্তি.
তত্রাযং সমাসতো অত্থৰিভাৰনা – কাযেন আপজ্জতীতি কাযেন সৰিঞ্ঞত্তিকেন অকত্তব্বং কত্ৰা একচ্চং আপজ্জতি, অৰিঞ্ঞত্তিকেন কত্তব্বং অকত্ৰা আপজ্জতি, তদুভযম্পি কাযকম্মং নাম. অকতম্পি হি লোকে ‘‘কত’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘ইদং দুক্কটং মযা, যং মযা পুঞ্ঞং ন কত’’ন্তি এৰমাদীসু, সাসনে চ ‘‘ইদং তে, আৰুসো আনন্দ, দুক্কটং, যং ত্ৰং ভগৰন্তং ন পুচ্ছী’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৪৪৩), এৰমিধ ৰিনযপরিযাযে কাযেন অকরণীযম্পি ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি, অযমেৰ নযো ৰাচায আপজ্জতীতিআদীসু. তত্থ সমুট্ঠানগ্গহণং কত্তব্বতো ৰা অকত্তব্বতো ৰা কাযাদিভেদাপেক্খমেৰ আপত্তিং আপজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং. কিরিযাগ্গহণং কাযাদীনং সৰিঞ্ঞত্তিকাৰিঞ্ঞত্তিকভেদদস্সনত্থং. সঞ্ঞাগ্গহণং আপত্তিযা অঙ্গানঙ্গচিত্তৰিসেসদস্সনত্থং, তেন যং চিত্তং কিরিযালক্খণে, অকিরিযালক্খণে ৰা সন্নিহিতং, যতো ৰা কিরিযা ৰা অকিরিযা ৰা হোতি, ন তং অৰিসেসেন আপত্তিযা অঙ্গং ৰা অনঙ্গং ৰা হোতি, কিন্তু যায সঞ্ঞায ‘‘সঞ্ঞাৰিমোক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং চিত্তং অঙ্গং, ইতরং অনঙ্গন্তি দস্সিতং হোতি. ইদানি যেন চিত্তেন সিক্খাপদং সচিত্তকং হোতি, যদভাৰা অচিত্তকং, তেন তস্স অৰিসেসেন সাৰজ্জত্তা লোকৰজ্জভাৰোৰ ৰুচ্চতি, কিন্তু সাৰজ্জংযেৰ সমানং একচ্চং লোকৰজ্জং একচ্চং পণ্ণত্তিৰজ্জন্তি দস্সনত্থং লোকৰজ্জগ্গহণং. চিত্তমেৰ যস্মা ‘‘লোকৰজ্জ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা মনোকম্মম্পি সিযা আপত্তীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং কম্মগ্গহণং. যং পনেত্থ অকিরিযালক্খণং কম্মং, তং কুসলত্তিকৰিনিমুত্তং সিযাতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং কুসলত্তিকগ্গহণং. যা পনেত্থ অব্যাকতা আপত্তি, তং একচ্চং অৰেদনম্পি সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপন্নো আপজ্জতীতি কত্ৰা ৰেদনাত্তিকং এত্থ ন লব্ভতীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৰারণত্থং ৰেদনাত্তিকগ্গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং. সিক্খাপদঞ্হি সচিত্তকপুগ্গলৰসেন ‘‘তিচিত্তং তিৰেদন’’ন্তি লদ্ধৰোহারং অচিত্তকেনাপন্নম্পি ‘‘তিচিত্তং তিৰেদন’’মিচ্চেৰ ৰুচ্চতি. তত্রিদং সুত্তং ‘‘অত্থাপত্তি অচিত্তকো আপজ্জতি অচিত্তকো ৰুট্ঠাতি (পরি. ৩২৪). অত্থাপত্তি কুসলচিত্তো আপজ্জতি কুসলচিত্তো ৰুট্ঠাতী’’তিআদি (পরি. ৪৭০). অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘সঞ্ঞা সদা অনাপত্তিমেৰ করোতি, চিত্তং আপত্তিমেৰ, অচিত্তকং নাম ৰত্থুঅৰিজাননং, নোসঞ্ঞাৰিমোক্খং ৰীতিক্কমজাননং, ইদমেতেসং নানত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
সব্বসঙ্গাহকৰসেনাতি সব্বসিক্খাপদানং সঙ্গহৰসেন. ভিক্খুনিযা চীৰরদানাদি কিরিযাকিরিযতো. জাতরূপরজতপটিগ্গহণাদি সিযা কিরিযতো. উপনিক্খিত্তাপটিক্খেপে সিযা অকিরিযতো. দেসিতৰত্থুকপমাণাতিক্কন্তকুটিকরণে সিযা কিরিযতো, অদেসিতৰত্থুকপমাণাতিক্কন্তকরণে সিযা কিরিযাকিরিযতো. যং চিত্তঙ্গং লভতিযেৰাতি কাযচিত্তং ৰাচাচিত্তন্তি এৰং. ৰিনাপি চিত্তেনাতি এত্থ ৰিনাপি চিত্তেন সহাপি চিত্তেনাতি অধিপ্পাযো. যো সো সৰিঞ্ঞত্তিকো, অৰিঞ্ঞত্তিকো চ ৰুত্তো কাযো, তস্স কম্মং কাযকম্মং, তথা ৰচীকম্মং. তত্থ সৰিঞ্ঞত্তিকো কাযো উপ্পত্তিযা কম্মং সাধেতি, ইতরো অনুপ্পত্তিযা. তথা ৰাচাতি ৰেদিতব্বং, সিক্খাপদন্তি ‘‘যো তত্থ নামকাযো পদকাযো’’তি ৰচনতো ৰীতিক্কমে যুজ্জতীতি ৰুত্তং. ‘‘হসিতুপ্পাদৰোট্ঠব্বনানিপি আপত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তানি. ইদম্পি ন মযা পরিচ্ছিন্নন্তি হসমানো পস্সতি যদা, তদা ৰোট্ঠব্বনং জৰনগতিক’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৰুত্তং. অভিঞ্ঞাচিত্তানি পঞ্ঞত্তিং অজানিত্ৰা ইদ্ধিৰিকুব্বনাদিকালে গহেতব্বানি.
এত্থ পন যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো…পে… মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তো অত্থি কোচি পারাজিকো হোতি অসংৰাসো, অত্থি কোচি ন পারাজিকো হোতি অসংৰাসো. দুক্কটথুল্লচ্চযৰত্থূসু পটিসেৰন্তো অত্থি কোচি ন পারাজিকো. পক্খপণ্ডকো অপণ্ডকপক্খে উপসম্পন্নো পণ্ডকপক্খে মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তো সো পারাজিকং আপত্তিং নাপজ্জতীতি ন পারাজিকো নাম. ন হি অভিক্খুনো আপত্তি নাম অত্থি. সো অনাপত্তিকত্তা অপণ্ডকপক্খে আগতো কিং অসংৰাসো হোতি ন হোতীতি? হোতি, ‘‘অভব্বো তেন সরীরবন্ধনেনা’’তি (পারা. ৫৫; মহাৰ. ১২৯) হি ৰুত্তং. ‘‘যো পন, ভিক্খু, ভিক্খূনং…পে… অসংৰাসো’’তি (পারা. ৪৪) ৰুত্তত্তা যো পন ভিক্খুভাৰেন মেথুনং ধম্মং পটিসেৰতি, সো এৰ অভব্বো. নাযং অপারাজিকত্তাতি চে? ন, ‘‘ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো’’তি (মহাৰ. ৮৬) ৰুত্তট্ঠানে যথা অভিক্খুনা কম্মৰাচায সাৰিতাযপি কম্মং রুহতি কম্মৰিপত্তিযা অসম্ভৰতো, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. তত্রিদং যুত্তি – উপসম্পন্নপুব্বো এৰ চে কম্মৰাচং সাৰেতি, সঙ্ঘো চ তস্মিং উপসম্পন্নসঞ্ঞী, এৰঞ্চে কম্মং রুহতি, ন অঞ্ঞথাতি নো খন্তীতি আচরিযো. গহট্ঠো ৰা তিত্থিযো ৰা পণ্ডকো ৰা অনুপসম্পন্নসঞ্ঞী কম্মৰাচং সাৰেতি, সঙ্ঘেন কম্মৰাচা ন ৰুত্তা হোতি, ‘‘সঙ্ঘো উপসম্পাদেয্য, সঙ্ঘো উপসম্পাদেতি, উপসম্পন্নো সঙ্ঘেনা’’তি (মহাৰ. ১২৭) হি ৰচনতো সঙ্ঘেন কম্মৰাচায ৰত্তব্বায সঙ্ঘপরিযাপন্নেন, সঙ্ঘপরিযাপন্নসঞ্ঞিতেন ৰা একেন ৰুত্তা সঙ্ঘেন ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো, অযমেৰ সব্বকম্মেসু যুত্তি. তথা অত্থি মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তো কোচি নাসেতব্বো ‘‘যো ভিক্খুনীদূসকো, অযং নাসেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা এৰ, সো অনুপসম্পন্নোৰ, সহসেয্যাপত্তিআদিং জনেতি, তস্স ওমসনে চ দুক্কটং হোতি. অভিক্খুনিযা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তো ন নাসেতব্বো ‘‘অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নো, ভিক্খৰে, অনুপসম্পন্নো…পে… নাসেতব্বো’’তি পাল়িযা অভাৰতো. তেনেৰ সো উপসম্পন্নসঙ্খ্যং গচ্ছতি, ন সহসেয্যাপত্তাদিং জনেতি, কেৰলং অসংৰাসোতি কত্ৰা গণপূরকো ন হোতি, এককম্মং একুদ্দেসোপি হি সংৰাসোতি ৰুত্তো. সমসিক্খতাপি সংৰাসোতি কত্ৰা সো তেন সদ্ধিং নত্থীতি পদসোধম্মাপত্তিং পন জনেতীতি কারণচ্ছাযা দিস্সতি. যথা ভিক্খুনিযা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘস্স এককম্মাদিনো সংৰাসস্স অভাৰা ভিক্খুনী অসংৰাসা ভিক্খুস্স, তথা ভিক্খু চ ভিক্খুনিযা, পদসোধম্মাপত্তিং পন জনেতি. তথা ‘‘অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নোপি একচ্চো যো নাসেতব্বো’’তি অৰুত্তোতি ইমিনা নিদস্সনেন সা কারণচ্ছাযা গহণং ন গচ্ছতি.
অপি চ ‘‘ভিক্খু সুত্তভিক্খুম্হি ৰিপ্পটিপজ্জতি, পটিবুদ্ধো সাদিযতি, উভো নাসেতব্বা’’তি (পারা. ৬৬) চ, ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, মেত্তিযং ভিক্খুনিং নাসেথা’’তি (পারা. ৩৮৪) চ ৰচনতো যো সঙ্ঘমজ্ঝং পৰিসিত্ৰা অনুৰিজ্জকেন অনুৰিজ্জিযমানো পরাজাপিতো, সোপি অনুপসম্পন্নোৰ, ন ওমসৰাদপাচিত্তিযং জনেতীতি ৰেদিতব্বং. কিঞ্চাপি ‘‘উপসম্পন্নং উপসম্পন্নসঞ্ঞী খুংসেতুকামো’’তি পাল়ি নত্থি, কিঞ্চাপি কঙ্খাৰিতরণিযং ‘‘যং অক্কোসতি, তস্স উপসম্পন্নতা, অনঞ্ঞাপদেসেন জাতিআদীহি অক্কোসনং, ‘মং অক্কোসতী’তি জাননা, অত্থপুরেক্খারতাদীনং অভাৰোতি ইমানেত্থ চত্তারি অঙ্গানী’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. ওমসৰাদসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং, তথাপি দুট্ঠদোসসিক্খাপদে ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো ওকাসং কারাপেত্ৰা অক্কোসাধিপ্পাযো ৰদেতি, আপত্তি ওমসৰাদস্সা’’তি (পারা. ৩৮৯) ৰচনতো অসুদ্ধে উপসম্পন্নসঞ্ঞায এৰ ওমসন্তস্স পাচিত্তিযং. অসুদ্ধদিট্ঠিস্স দুক্কটং. ‘‘সুদ্ধো হোতি পুগ্গলো, অঞ্ঞতরং পারাজিকং ধম্মং অনজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো ওকাসং কারাপেত্ৰা অক্কোসাধিপ্পাযো ৰদেতি, আপত্তি ওমসৰাদস্সা’’তি (পারা. ৩৮৯) ৰচনতো পন কঙ্খাৰিতরণিযং ‘‘তস্স উপসম্পন্নতা উপসম্পন্নসঞ্ঞিতা’’তি ন ৰুত্তং অনেকংসিকত্তা তস্স অঙ্গস্সাতি ৰেদিতব্বং.
অপি চেত্থ সিক্খাপচ্চক্খাতকচতুক্কং ৰেদিতব্বং, অত্থি পুগ্গলো সিক্খাপচ্চক্খাতকো ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো, অত্থি সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো ন সিক্খাপচ্চক্খাতকো, অত্থি সিক্খাপচ্চক্খাতকো চেৰ সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো চ, অত্থি নেৰ সিক্খাপচ্চক্খাতকো ন সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো. তত্থ ততিযো ভিক্খুনীসিক্খাপচ্চক্খাতকো ৰেদিতব্বো. সা হি যাৰ ন লিঙ্গং পরিচ্চজতি, কাসাৰে সউস্সাহাৰ সমানা সামঞ্ঞা চৰিতুকামা সিক্খং পচ্চক্খন্তীপি ভিক্খুনী এৰ সিক্খাসাজীৰসমাপন্নাৰ. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনিযা সিক্খাপচ্চক্খান’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪৩৪). কদা চ পন সা অভিক্খুনী হোতীতি? যদা সামঞ্ঞা চৰিতুকামা গিহিনিৰাসনং নিৰাসেতি, সা ‘‘ৰিব্ভন্তা’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা ‘‘যদেৰ সা ৰিব্ভন্তা, তদেৰ অভিক্খুনী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৪). কিত্তাৰতা পন ৰিব্ভন্তা হোতীতি? সামঞ্ঞা চৰিতুকামা কাসাৰেসু অনালযা কাসাৰং ৰা অপনেতি, নগ্গা ৰা গচ্ছতি, তিণপণ্ণাদিনা ৰা পটিচ্ছাদেত্ৰা গচ্ছতি, কাসাৰংযেৰ ৰা গিহিনিৰাসনাকারেন নিৰাসেতি, ওদাতং ৰা ৰত্থং নিৰাসেতি, সলিঙ্গেনেৰ ৰা সদ্ধিং তিত্থিযেসু পৰিসিত্ৰা কেসলুঞ্চনাদিৰতং সমাদিযতি, তিত্থিযলিঙ্গং ৰা সমাদিযতি, তদা ৰিব্ভন্তা নাম হোতি. তত্থ যা ভিক্খুনিলিঙ্গে ঠিতাৰ তিত্থিযৰতং সমাদিযতি, সা তিত্থিযপক্কন্তকো ভিক্খু ৰিয পচ্ছা পব্বজ্জম্পি ন লভতি, সেসা পব্বজ্জমেৰেকং লভন্তি, ন উপসম্পদং. পাল়িযং কিঞ্চাপি ‘‘যা সা, ভিক্খৰে, ভিক্খুনী সকাসাৰা তিত্থাযতনং সঙ্কন্তা, সা আগতা ন উপসম্পাদেতব্বা’’তি ৰচনতো যা পঠমং ৰিব্ভমিত্ৰা পচ্ছা তিত্থাযতনং সঙ্কন্তা, সা আগতা উপসম্পাদেতব্বাতি অনুঞ্ঞাতং ৰিয দিস্সতি. সঙ্গীতিআচরিযেহি পন ‘‘চতুৰীসতি পারাজিকানী’’তি ৰুত্তত্তা ন পুন সা উপসম্পাদেতব্বা, তস্মা এৰ সিক্খাপচ্চক্খানং নানুঞ্ঞাতং ভগৰতা. অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্না পন ভিক্খুনী এৰ. পক্খপণ্ডকীপি ভিক্খুনী এৰ. কিন্তি পুচ্ছা.
ৰিনীতৰত্থুৰণ্ণনা
৬৭. ৰিনীতানি ৰিনিচ্ছিতানি ৰত্থূনি ৰিনীতৰত্থূনি. তেসং তেসং ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খূ’’তিআদীনং ৰত্থূনং পাটেক্কং নামগণনং উদ্ধরিত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা ঊনাধিকদোসসোধনট্ঠেন উদ্দানা চ তা মত্রাদিসিদ্ধিগাথাহি ছন্দোৰিচিতিলক্খণেন গাথা চাতি ‘‘উদ্দানগাথা নামা’’তি ৰুত্তং, দে, সোধনে ইতি ধাতুস্স রূপং উদ্দানাতি ৰেদিতব্বং. ইমা পন উদ্দানগাথা ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি সঙ্গীতিকালে ঠপিতা, কত্থাতি চে? পদভাজনীযাৰসানে. ‘‘ৰত্থুগাথা নাম ‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খূ’তিআদীনং ইমেসং ৰিনীতৰত্থূনং নিদানানী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেন ৰিনীতৰত্থূনি এৰ ‘‘ৰত্থুগাথা’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. ইদমেত্থ সমাসতো অধিপ্পাযনিদস্সনং – ‘‘আপত্তিং ত্ৰং, ভিক্খু, আপন্নো পারাজিক’’ন্তি মূলাপত্তিদস্সনৰসেন ৰা, ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খু, পারাজিকস্স, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্স, দুক্কটস্সা’’তি আপত্তিভেদদস্সনৰসেন ৰা, ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খু, অসাদিযন্তস্সা’’তি অনাপত্তিদস্সনৰসেন ৰা যানি ৰত্থূনি ৰিনীতানি ৰিনিচ্ছিতানি, তানি ৰিনীতৰত্থূনি নাম. তেসং ৰিনীতৰত্থূনং নিদানৰত্থুদীপিকা তন্তি ৰত্থুগাথা নাম. উদ্দানগাথাৰ ‘‘ৰত্থুগাথা’’তি ৰুত্তাতি একে. তেসং ‘‘ইমিনা লক্খণেন আযতিং ৰিনযধরা ৰিনযং ৰিনিচ্ছিনিস্সন্তী’’তি ৰচনেন ৰিরুজ্ঝতি. ন হি উদ্দানগাথাযং কিঞ্চিপি ৰিনিচ্ছযলক্খণং দিস্সতি, উদ্দানগাথানং ৰিসুং পযোজনং ৰুত্তং ‘‘সুখং ৰিনযধরা উগ্গণ্হিস্সন্তী’’তি, তস্মা পযোজননানত্ততোপেতং নানত্তং ৰেদিতব্বং. তত্থাযং ৰিগ্গহো – ৰত্থূনি এৰ গাথা ৰত্থুগাথা. ৰিনীতৰত্থুতো ৰিসেসনত্থমেত্থ গাথাগ্গহণং. উদ্দানগাথাতো ৰিসেসনত্থং ৰত্থুগ্গহণন্তি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘গাথানং ৰত্থূনীতি ৰত্তব্বে ৰত্থুগাথাতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. মক্কটিৰত্থুং অঞ্ঞে তত্থ ভিক্খূ আরোচেসুং, ইধ সযমেৰ. তত্থ কারণস্স ‘‘ভগৰতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৰুত্তত্তা ৰজ্জিপুত্তকাপি অঞ্ঞে এৰ. ‘‘তত্থ আনন্দত্থেরো, ইধ তে এৰা’’তি অঞ্ঞতরস্মিং গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. আচরিযস্স অধিপ্পাযো পুব্বে ৰুত্তো, তস্মা উপপরিক্খিতব্বং.
৬৭-৮. ঞত্ৰাতি অপুচ্ছিত্ৰা সযমেৰ ঞত্ৰা. পোক্খরন্তি সরীরং ভেরিপোক্খরং ৰিয. লোকিযা অৰিকলং ‘‘সুন্দর’’ন্তি ৰদন্তি, তস্মা ৰণ্ণপোক্খরতাযাতি পঠমেনত্থেন ৰিসিট্ঠকাযচ্ছৰিতাযাতি অত্থো, দুতিযেন ৰণ্ণসুন্দরতাযাতি. ‘‘উপ্পলগব্ভৰণ্ণত্তা সুৰণ্ণৰণ্ণা, তস্মা উপ্পলৰণ্ণাতি নামং লভী’’তি গণ্ঠিপদে ৰুত্তং. নীলুপ্পলৰণ্ণা কাযচ্ছৰীতি ৰচনং পন সামচ্ছৰিং দীপেতি. লোকে পন ‘‘উপ্পলসমা পসত্থসামা’’তি ৰচনতো ‘‘যা সামা সামৰণ্ণা সামতনুমজ্ঝা, সা পারিচরিযা সগ্গে মম ৰাসো’’তি ৰচনতো সামচ্ছৰিকা ইত্থীনং পসত্থা. ‘‘যাৰস্সা নং অন্ধকার’’ন্তিপি পাঠো. কিলেসকামেহি ৰত্থুকামেসু যো ন লিম্পতি.
৬৯. ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতন্তি ইত্থিসণ্ঠানং পাতুভূতং, তঞ্চ খো পুরিসিন্দ্রিযস্স অন্তরধানেন ইত্থিন্দ্রিযস্স পাতুভাৰেন. এৰং পুরিসিন্দ্রিযপাতুভাৰেপি. এতেন যথা ব্রহ্মানং পুরিসিন্দ্রিযং নুপ্পজ্জতি, কেৰলং পুরিসসণ্ঠানমেৰ উপ্পজ্জতি, যথা চ কস্সচি পণ্ডকস্স ৰিনাপি পুরিসিন্দ্রিযেন পুরিসসণ্ঠানং উপ্পজ্জতি, ন তথা তেসন্তি দস্সিতং হোতি, তং পন ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসিন্দ্রিযং ৰা অন্তরধাযন্তং মরন্তানং ৰিয পটিলোমক্কমেন সত্তরসমচিত্তক্খণতো পট্ঠায অন্তরধাযতি. পচ্চুপ্পন্নে ইন্দ্রিযে নিরুদ্ধে ইতরং ৰিসভাগিন্দ্রিযং পাতুভৰতি. যস্মা মহানিদ্দং ওক্কন্তস্সেৰ কিরস্স ৰিসভাগিন্দ্রিযং পাতুভৰতি, তস্মা ‘‘রত্তিভাগে নিদ্দং ওক্কন্তস্সা’’তি ৰুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তংযেৰ উপজ্ঝং তমেৰ উপসম্পদ’’ন্তি ৰচনতো পৰত্তিনীযেৰ উপজ্ঝাযা, উপসম্পদাচরিযা ভিক্খুনীযেৰ আচরিযাতি কত্ৰা তাসং উপজ্ঝাযৰত্তং, আচরিযৰত্তঞ্চ ইমিনা ভিক্খুনাসদাসাযং পাতং ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৰা কাতব্বং, তাহি চ ইমস্স ৰিহারং আগম্ম সদ্ধিৰিহারিকৰত্তাদি কাতব্বং নু খোতি চে? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতু’’ন্তি ৰচনেন ৰিনাভাৰদীপনতো কেৰলং ন পুন উপজ্ঝা গহেতব্বা, ন চ উপসম্পদা কাতব্বাতি দস্সনত্থমেৰ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তংযেৰ উপজ্ঝ’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতুন্তি ভিক্খূহি ৰিনা হুত্ৰা ভিক্খুনীহি এৰ সদ্ধিং সমঙ্গী ভৰিতুং অনুজানামীতি অত্থো, তস্মা ইমিনা পাল়িলেসেন ‘‘তস্সা এৰ গামন্তরাদীহি অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথাৰচনং সিদ্ধং হোতি, আগন্ত্ৰা সঙ্গমিতুং সক্কা, যঞ্চ ভগৰতা গমনং অনুঞ্ঞাতং, তং নিস্সায কুতো গামন্তরাদিপচ্চযা আপত্তি. ন হি ভগৰা আপত্তিযং নিযোজেতীতি যুত্তমেৰ তং, অঞ্ঞথা ‘‘যা আপত্তিযো ভিক্খূনং ভিক্খুনীহি অসাধারণা, তাহি আপত্তীহি অনাপত্তী’’তি পাল়িৰচনতো ন গামন্তরাদীহি অনাপত্তীতি আপজ্জতি. সাধারণতা আপত্তিযেৰ ‘‘যা আপত্তিযো ভিক্খূনং ভিক্খুনীহি অসাধারণা, যা চ ভিক্খুনীহি সঙ্গমন্তিযা গামন্তরনদীপাররত্তিৰিপ্পৰাসগণওহীযনাপত্তিযো, তাহি আপত্তীহি অনাপত্তী’’তি ন ৰুত্তত্তাতি চে? ন ৰুত্তং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. ভিক্খুনীহি সদ্ধিং সঙ্কন্তাযপি তস্সা তা পহায অঞ্ঞাহি সঙ্গমন্তিযা গামন্তরাদীহি অনাপত্তি এৰ সব্বকালন্তি ইমস্স অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো তথা ন ৰুত্তন্তি অত্থো. তত্থ গামন্তরাপত্তাদিৰত্থুং সঞ্চিচ্চ তস্মিং কালে অজ্ঝাচরন্তীপি সা লিঙ্গপাতুভাৰেন কারণেন অনাপজ্জনতো অনাপত্তি. অনাপজ্জনট্ঠেনেৰ ৰুট্ঠাতি নামাতি ৰেদিতব্বা. তথা যোগী অনুপ্পন্নে এৰ কিলেসে নিরোধেতি. অবন্ধনোপি পত্তো ‘‘ঊনপঞ্চবন্ধনো’’তি ৰুচ্চতি, সব্বসো ৰা পন ন সাৰেতি অপ্পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা, এৰমিধ অনাপন্নাপি আপত্তি ৰুট্ঠিতা নাম হোতীতি ৰেদিতব্বা.
যস্মা পন সা পুরিসেন সহসেয্যাপত্তিং অনাপজ্জন্তীপি সক্কোতি ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতুং, তস্মা অনাপত্তীতি কত্ৰা অট্ঠকথাযং ‘‘উভিন্নম্পি সহসেয্যাপত্তি হোতী’’তি ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং পরিৰারে ‘‘অপরেহিপি চতূহাকারেহি আপত্তিং আপজ্জতি সঙ্ঘমজ্ঝে গণমজ্ঝে পুগ্গলস্স সন্তিকে লিঙ্গপাতুভাৰেনা’’তি (পরি. ৩২৪). যং পন ৰুত্তং পরিৰারে ‘‘অত্থাপত্তি আপজ্জন্তো ৰুট্ঠাতি ৰুট্ঠহন্তো আপজ্জতী’’তি (পরি. ৩২৪), তস্স সহসেয্যাদিং আপজ্জতি অসাধারণাপত্তীহি ৰুট্ঠাতি, তদুভযম্পি সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দূরে ৰিহারো হোতি পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিমং, ৰিহারতো পট্ঠায গামং পৰিসন্তিযা গামন্তরং হোতীতি অত্থো. সংৰিদহনং পরিমোচেত্ৰাতি অদ্ধানগমনসংৰিদহনং অকত্ৰাতি অত্থো. তা কোপেত্ৰাতি পরিচ্চজিত্ৰাতি অত্থো. ‘‘পরিপুণ্ণৰস্সসামণেরেনাপী’’তি ৰচনতো অপরিপুণ্ণৰস্সস্স উপজ্ঝাযগ্গহণং নত্থীতি ৰিয দিস্সতি. ৰিনযকম্মং কত্ৰা ঠপিতোতি ৰিকপ্পেত্ৰা ঠপিতো. অৰিকপ্পিতানং দসাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযতা ৰেদিতব্বা. পুন পটিগ্গহেত্ৰা সত্তাহং ৰট্টতীতি পন ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ভিক্খূনং সন্নিধিং ভিক্খুনীহি পটিগ্গাহাপেত্ৰা পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪২১) ৰচনতো ৰুত্তং. অনপেক্খৰিস্সজ্জনেনাতি ৰত্থুং অনপেক্খৰিস্সজ্জনেন ৰা পটিগ্গহণেন ৰা পুন পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিস্সামীতি. পক্খমানত্তকালে পুনদেৰ লিঙ্গং পরিৰত্ততি ছারত্তং মানত্তমেৰ দাতব্বন্তি সচে, ভিক্খুকালে অপ্পটিচ্ছন্নায আপত্তিযা, নো পটিচ্ছন্নাযাতি নো লদ্ধীতি আচরিযো.
পরিৰাসদানং পন নত্থীতি ভিক্খুনিযা ছাদনাসম্ভৰতো ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সচে ভিক্খুনী অসাধারণং পারাজিকাপত্তিং আপজ্জিত্ৰা পুরিসলিঙ্গং পটিলভতি, ভিক্খূসু উপসম্পদং ন লভতি, পব্বজ্জং লভতি, অনুপব্বজিত্ৰা ভিক্খুভাৰে ঠিতো সহসেয্যাপত্তিং ন জনেতি. ৰিব্ভন্তায ভিক্খুনিযা পুরিসলিঙ্গে পাতুভূতে ভিক্খূসু উপসম্পদং ন লভতি, পারাজিকং. অৰিব্ভন্তমানস্স গহট্ঠস্সেৰ সতো ভিক্খুনীদূসকস্স সচে ইত্থিলিঙ্গং পাতুভৰতি, নেৰ ভিক্খুনীসু উপসম্পদং লভতি, ন পুন লিঙ্গপরিৰত্তে জাতে ভিক্খূসু ৰাতি. ভিক্খুনিযা লিঙ্গপরিৰত্তে সতি ভিক্খু হোতি, সো চে সিক্খং পচ্চক্খায ৰিব্ভমিত্ৰা ইত্থিলিঙ্গং পটিলভেয্য, ভিক্খুনীসু উপসম্পদং পটিলভতি উভযত্থ পুব্বে পারাজিকভাৰং অপ্পত্তত্তা. যা পন ভিক্খুনী পরিপুণ্ণদ্ৰাদসৰস্সা পুরিসলিঙ্গং পটিলভেয্য, উপসম্পন্নো ভিক্খু এৰ. পুন সিক্খং পচ্চক্খায আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো অপরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সত্তা. পুন লিঙ্গপরিৰত্তে সতি ভিক্খুনীসু উপসম্পদং লভতি. এৰং চে কতদ্ৰাদসসঙ্গহস্স দারকস্স লিঙ্গপরিৰত্তে সতি গিহিগতা ইত্থী হোতি, পরিপুণ্ণদ্ৰাদসৰস্সা উপসম্পাদেতব্বা কির. ভিক্খুনিযা ইত্থিলিঙ্গন্তরধানেন, ভিক্খুস্স ৰা পুরিসলিঙ্গন্তরধানেন পক্খপণ্ডকভাৰো ভৰেয্য, ন সা ভিক্খুনী ভিক্খুনীহি নাসেতব্বা ভিক্খু ৰা ভিক্খূহি পুন পকতিভাৰাপত্তিসম্ভৰা. পকতিপণ্ডকং পন সন্ধায ‘‘পণ্ডকো নাসেতব্বো’’তি ৰুত্তং. পক্খপণ্ডকো হি সংৰাসনাসনায নাসেতব্বো, ইতরো উভযনাসনাযাতি অত্থো. যদি তেসং পুন পকতিভাৰো ভৰেয্য, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তংযেৰ উপজ্ঝং তমেৰ উপসম্পদং তানিযেৰ ৰস্সানি ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতু’’ন্তি অযং ৰিধি সম্ভৰতি. সচে নেসং লিঙ্গন্তরং পাতুভৰেয্য, সো চ ৰিধি, যা আপত্তিযো ভিক্খূনং ভিক্খুনীহি সাধারণা, তা আপত্তিযো ভিক্খুনীনং সন্তিকে ৰুট্ঠাতুং অসাধারণাহি অনাপত্তীতি অযম্পি ৰিধি সম্ভৰতি. যং ৰুত্তং পরিৰারে ‘‘সহ পটিলাভেন পুরিমং জহতি, পচ্ছিমে পতিট্ঠাতি, ৰিঞ্ঞত্তিযো পটিপ্পস্সম্ভন্তি, পঞ্ঞত্তিযো নিরুজ্ঝন্তি, সহ পটিলাভেন পচ্ছিমং জহতি, পুরিমে পতিট্ঠাতি, ৰিঞ্ঞত্তিযো’’তিআদি, তং যথাৰুত্তৰিধিং সন্ধায ৰুত্তন্তি অম্হাকং খন্তীতি আচরিযো. ইত্থিলিঙ্গং, পুরিসলিঙ্গং ৰা অন্তরধাযন্তং কিং সকলম্পি সরীরং গহেত্ৰা অন্তরধাযতি, উদাহু সযমেৰ. কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ সকলং সরীরং গহেত্ৰা অন্তরধাযতি, অযং পুগ্গলো চুতো ভৰেয্য. তস্মা সামঞ্ঞা চুতো ভৰেয্য, পুন উপসম্পজ্জন্তো ওপপাতিকো ভৰেয্য. অথ সযমেৰ অন্তরধাযতি, সোপি ভাৰো তস্স ৰিরুজ্ঝতি. ইত্থিন্দ্রিযাদীনি হি সকলম্পি সরীরং ব্যাপেত্ৰা ঠিতানীতি খণনিরোধো ৰিয তেসং অন্তরধানং ৰেদিতব্বং, তস্মা যথাৰুত্তদোসপ্পসঙ্গাভাৰো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠপ্পভানং দীপানং একপ্পভানিরোধেপি ইতরিস্সা ঠানং ৰিয সেসসরীরট্ঠানং তত্থ হোতীতি ৰেদিতব্বং.
৭১-২. মুচ্চতু ৰা মা ৰা দুক্কটমেৰাতি মোচনরাগাভাৰতো. অৰিসযোতি অসাদিযনং নাম এৰরূপে ঠানে দুক্করন্তি অত্থো. মেথুনধম্মো নাম উভিন্নং ৰাযামেন নিপজ্জতি ‘‘তস্স দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তী’’তি ৰুত্তত্তা, তস্মা ত্ৰং মা ৰাযাম, এৰং তে অনাপত্তি ভৰিস্সতি, কিরিযঞ্হেতং সিক্খাপদন্তি ৰুত্তং হোতি, ‘‘আপত্তিং ত্ৰং ভিক্খু আপন্নো পারাজিক’’ন্তি ৰচনতো অকিরিযম্পেতং সিক্খাপদং যেভুয্যেন ‘‘কিরিয’’ন্তি ৰুচ্চতীতি সিদ্ধং হোতি.
৭৩-৪. ‘‘পারাজিকভযেন আকাসগতমেৰ কত্ৰা পৰেসনাদীনি করোন্তস্স সহসা তালুকং ৰা পস্সং ৰা অঙ্গজাতং ছুপতি চে, দুক্কটমেৰা’’তি ৰদন্তি. কস্মা? ন মেথুনরাগত্তাতি, ৰীমংসিতব্বং. দন্তানং বাহিরভাৰো ওট্ঠানং বাহিরভাৰো ৰিয থুল্লচ্চযৰত্থু হোতীতি ৰুত্তং ‘‘বহি নিক্খন্তদন্তে জিৰ্হায চ থুল্লচ্চয’’ন্তি. তং পুগ্গলং ৰিসঞ্ঞিং কত্ৰাতি ৰচনেন সো পুগ্গলো খিত্তচিত্তো নাম হোতীতি দস্সিতং হোতি. যো পন পুগ্গলো ন ৰিসঞ্ঞীকতো, সো চে অত্তনো অঙ্গজাতস্স ধাতুঘট্টনচরিণিজ্ঝিণিকাদিসঞ্ঞায সাদিযতি, মেথুনসঞ্ঞায অভাৰতো ৰিসঞ্ঞীপক্খমেৰ ভজতীতি তস্স অনাপত্তিচ্ছাযা দিস্সতি. ‘‘মেথুনমেতং মঞ্ঞে কস্সচি অমনুস্সস্সা’’তি ঞত্ৰা সাদিযন্তস্স আপত্তি এৰ. পণ্ডকস্স মেথুনধম্মন্তি পণ্ডকস্স ৰচ্চমগ্গে ৰা মুখে ৰা, ভুম্মত্থে ৰা সামিৰচনং. অৰেদযন্তস্সপি সেৰনচিত্তৰসেন আপত্তি সন্থতেনেৰ সেৰনে ৰিয.
উপহতিন্দ্রিযৰত্থুস্মিং ‘‘এতমত্থং আরোচেসুং, সো আরোচেসী’’তি দুৰিধো পাঠো অত্থি. তত্থ ‘‘আরোচেসু’’ন্তি ৰুত্তপাঠো ‘‘ৰেদিযি ৰা সো ভিক্খৰে’’তি ৰুত্তত্তা সুন্দরং, অঞ্ঞথা ‘‘আপত্তিং ত্ৰং ভিক্খূ’’তি ৰত্তব্বং সিযা. ‘‘ৰেদিযা ৰা’’তি দীপৰাসিনো পঠন্তি কির, মেথুনধম্মস্স পুব্বপযোগা হত্থগ্গাহাদযো, তস্মা ‘‘দুক্কটমেৰস্স হোতী’’তি ইমিনা পুরিমপদেন সম্বন্ধো. যস্মা পন দুক্কটমেৰস্স হোতি, তস্মা যাৰ সীসং ন পাপুণাতি পুগ্গলো, তাৰ দুক্কটে তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. সীসং নাম মগ্গপটিপাদনং. ‘‘সীসং ন পাপুণাতীতি পারাজিকং ন হোতি তাৰ পুব্বপযোগদুক্কটে তিট্ঠতী’’তি অঞ্ঞতরস্মিং গণ্ঠিপদে লিখিতং. উচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠেনাতি এত্থ ভাৰনিট্ঠাপচ্চযো ৰেদিতব্বো. দট্ঠেন দংসেন খাদনেনাতি হি অত্থতো একং.
৭৬-৭. সঙ্গামসীসে যুদ্ধমুখে যোধপুরিসো ৰিযাযং ভিক্খূতি ‘‘সঙ্গামসীসযোধো ভিক্খূ’’তি ৰুচ্চতি. রুক্খসূচিদ্ৰারং উপিলৰায, একেন ৰা বহূহি ৰা কণ্টকেহি থকিতব্বং কণ্টকদ্ৰারং. দুস্সদ্ৰারং সাণিদ্ৰারঞ্চ দুস্সসাণিদ্ৰারং. ‘‘কিলঞ্জসাণী’’তিআদিনা ৰুত্তং সব্বম্পি দুস্সসাণিযমেৰ সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তং. একসদিসত্তা ‘‘এক’’ন্তি ৰুত্তং. আকাসতলেতি হম্মিযতলেতি অত্থো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপোতি ইদানি ৰত্তব্বং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘কিঞ্চি করোন্তা নিসিন্না হোন্তীতি ৰুত্তত্তা নিপন্নানং আপুচ্ছনং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘যথাপরিচ্ছেদমেৰ চ ন উট্ঠাতি, তস্স আপত্তিযেৰা’’তি কিঞ্চাপি অৰিসেসেন ৰুত্তং, অনাদরিযদুক্কটাপত্তি এৰ তত্থ অধিপ্পেতা. কথং পঞ্ঞাযতীতি? ‘‘রত্তিং দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা নিপন্নো অরুণে উগ্গতে উট্ঠহতি, অনাপত্তী’’তি ৰুত্তত্তা, মহাপচ্চরিযং ৰিসেসেত্ৰা ‘‘অনাদরিযদুক্কটাপি ন মুচ্চতী’’তি ৰুত্তত্তা চ, তেন ইতরস্মা দুক্কটা মুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. যথাপরিচ্ছেদমেৰ চ ন উট্ঠাতি, তস্স আপত্তিযেৰাতি এত্থ ন অনাদরিযদুক্কটং সন্ধায ৰুত্তং. যথাপরিচ্ছেদমেৰাতি অৰধারণত্তা পরিচ্ছেদতো অব্ভন্তরে ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. পুন ‘‘সুপতী’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয সন্নিট্ঠানং গহেত্ৰা ৰুত্তং. এৰং নিপজ্জন্তোতি নিপজ্জনকালে আপজ্জিতব্বদুক্কটমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, তস্মা যথাপরিচ্ছেদেন উট্ঠহন্তস্স দ্ৰে দুক্কটানীতি ৰুত্তং হোতীতি. অন্ধকট্ঠকথাযম্পি ‘‘যদি রত্তিং দ্ৰারং অসংৰরিত্ৰা নিপন্নো ‘দিৰা ৰুট্ঠহিস্সামী’তি, অনাদরিযে আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৰুত্তং, এত্থাপি ‘‘নিপন্নো’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘অরুণে উট্ঠিতে উট্ঠাহী’’তি ন ৰুত্তত্তা চ জানিতব্বং. ‘‘মহাপচ্চরিযং অনাদরিযদুক্কটমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন অট্ঠকথাযং ৰুত্তদুক্কট’’ন্তি একে ৰদন্তি. তস্স অনাপত্তীতি অত্থতো অনিপন্নত্তা ৰুত্তং. ‘‘সচে পন রত্তিং সংৰরিত্ৰা নিপন্নো, অরুণুট্ঠানসমযে কোচি ৰিৰরতি, দ্ৰারজগ্গনাদীনি অকত্ৰা নিপন্নস্স আপত্তিযেৰ. কস্মা? আপত্তিখেত্তত্তা’’তি ৰদন্তি.