৪. সুখিন্দ্রিযৰগ্গো
১-৫. সুদ্ধিকসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫০১-৫০৫. যথা চক্খু দস্সনে অধিপতেয্যট্ঠেন চক্খুন্দ্রিযং, এৰং সুখৰেদনা সুখনে অধিপতেয্যট্ঠেন সুখিন্দ্রিযং. এস নযো সেসেসুপি. সেসং তেভূমকন্তি সেসং ভূমিত্তযৰসেন তেভূমকং.
৬. পঠমৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
৫০৬. কাযিকন্তি অযমস্স নিস্সযৰসেন নিদ্দেসোতি আহ – ‘‘কাযপসাদৰত্থুক’’ন্তি. সরূপনিদ্দেসো সুখং সুখিন্দ্রিযস্স সরূপন্তি. সাদনীযট্ঠেন ধম্মপদানি অত্তনি অস্সাদযতীতি সাতং, মধুরং. ৰেদযিতন্তি ৰেদিযনং, অনুভৰনন্তি অত্থো. অঞ্ঞধম্মৰিসিট্ঠোতি ফস্সাদীহি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৰিসদিসো. কাযিকন্তি পসাদকাযসন্নিস্সিতং. চেতসিকন্তি চেতোসন্নিস্সিতং, তেন ৰুত্তং ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি. কাযপসাদ…পে… নত্থি, তস্মা ‘‘চত্তারো পসাদকাযে ৰত্থুং কত্ৰা’’তি ৰুত্তং.
৯. কট্ঠোপমসুত্তৰণ্ণনা
৫০৯. দ্ৰিন্নং অরণীনন্তি অধরুত্তরারণীনং. কিঞ্চি দ্ৰযং সঙ্ঘট্টিতমত্তং হুত্ৰা ন সমোধানগতং হোতীতি তংনিৰত্তনত্থং ‘‘সঙ্ঘট্টনসমোধানা’’তি ৰুত্তং. পুনপ্পুনং সঙ্ঘট্টনেন হি তেজোপাতুভাৰো. অধরারণী ৰিয ৰত্থারম্মণং অসতিপি ৰাযামে তজ্জসম্ফস্সপচ্চযতো. উত্তরারণী ৰিয ফস্সো ৰত্থারম্মণাদিফস্সেন পৰত্তনতো. সঙ্ঘট্টো ৰিয ফস্সসঙ্ঘট্টনং অরণিদ্ৰযসঙ্ঘট্টনা ৰিয ফস্সস্সেৰ ৰত্থারম্মণেসু সঙ্ঘট্টনাকারেন পৰত্তিতো. অগ্গি ৰিয ৰেদনা অনুদহনট্ঠেন খণিকাৰাযঞ্চ. ৰত্থারম্মণং ৰা উত্তরারণী ৰিয ইন্ধনাপাতগহণাদীসু উস্সাহস্স ৰিয পৰত্তিসম্ভৰতো. ফস্সো অধরারণী ৰিয নিরুস্সাহনিরীহতাৰসেন অত্তসাধনতো.
১০. উপ্পটিপাটিকসুত্তৰণ্ণনা
৫১০. রসনং ভঞ্জনং নিরুজ্ঝনং রসো. যো যো ধম্মানং রসো যথাধম্মরসো, তেন যথাধম্মরসেন. পটিপাটিযাতি কমেন, উভযেনপি ধম্মানং পহানক্কমেনাতি ৰুত্তং হোতি. ইমস্মিং ইন্দ্রিযৰিভঙ্গেতি ইমস্মিং ইন্দ্রিযসংযুত্তসঞ্ঞিতে ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে. অদেসিতত্তাতি সেসসুত্তানি ৰিয ‘‘সুখিন্দ্রিয’’ন্তিআদিনা অদেসিতত্তা ইদং উপ্পটিপাটিকসুত্তং নাম. ৰলিযা খরসম্ফস্সায ফুট্ঠস্স. তন্তি কণ্টকৰেদনাদিং. এতস্স দুক্খিন্দ্রিযস্স.
তেসং তেসন্তি দোমনস্সিন্দ্রিযাদীনং. কারণৰসেনেৰাতি তংতংঅসাধারণকারণৰসেন. তেসঞ্হি ৰিসেসকারণং দস্সেন্তো ‘‘পত্তচীৰরাদীনং ৰা’’তি আহ.
একতোৰাতি পুনপ্পুনং পদুদ্ধারণং অকত্ৰা একজ্ঝমেৰ. দুতিযজ্ঝানাদীনং উপচারক্খণে এৰ নিরুজ্ঝন্তীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. তেসং দুক্খিন্দ্রিযদোমনস্সাদীনং. অতিসযনিরোধোতি সুট্ঠু পহানং উজুপ্পটিপক্খেন ৰূপসমো. নিরোধোযেৰাতি নিরোধমত্তমেৰ. নানাৰজ্জনেতি যেন আৰজ্জনেন অপ্পনাৰীথি হোতি, ততো ভিজ্জাৰজ্জনে, অনেকাৰজ্জনে ৰা. অপ্পনাৰীথিযঞ্হি উপচারো একাৰজ্জনো, ইতরো অনেকাৰজ্জনো অনেকক্খত্তুং পৰত্তনতো. ৰিসমনিসজ্জায উপ্পন্নকিলমথো ৰিসমাসনুপতাপো. পীতিফরণেনাতি পীতিযা ফরণরসত্তা. পীতিসমুট্ঠানানং ৰা পণীতরূপানং কাযস্স ব্যাপনতো ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতী’’তি. ৰিতক্কৰিচারপচ্চযেপীতি পি-সদ্দো অট্ঠানপযুত্তো, সো ‘‘পহীনস্সা’’তি এত্থ আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো ‘‘পহীনস্সপি দোমনস্সিন্দ্রিযস্সা’’তি. এতং দোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্স ময্হং অতিচিরং ৰিতক্কযতো ৰিচারযতো কাযোপি কিলমি, চিত্তম্পি ৰিহঞ্ঞী’’তি চ ৰচনতো কাযচিত্তখেদানং ৰিতক্কৰিচারপচ্চযতা ৰেদিতব্বা. ৰিতক্কৰিচারভাৰে উপ্পজ্জতি দোমনস্সিন্দ্রিযন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থস্স সিযা উপ্পত্তীতি তত্থ দুতিযজ্ঝানুপচারে অস্স দোমনস্সস্স উপ্পত্তি ভৰেয্য. ‘‘তত্থস্স সিযা উপ্পত্তী’’তি ইদং পরিকপ্পৰচনং উপচারক্খণে দোমনস্সস্স সুপ্পহীনভাৰদস্সনত্থং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ন ত্ৰেৰ দুতিযজ্ঝানে পহীনপচ্চযত্তা’’তি. পহীনম্পি সোমনস্সিন্দ্রিযং পীতি ৰিয ন দূরেতি কত্ৰা ‘‘আসন্নত্তা’’তি ৰুত্তং. নানাৰজ্জনুপচারে পহীনম্পি পহানঙ্গং পটিপক্খেন অৰিহতত্তা অন্তরন্তরা উপ্পজ্জেয্যাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অপ্পনাপ্পত্তাযা’’তিআদিমাহ. ‘‘তাদিসায আসেৰনায ইচ্ছিতব্বত্তা যথা মগ্গৰীথিতো পুব্বে দ্ৰে তযো জৰনৰারা সদিসানুপস্সনাৰ পৰত্তন্তি, এৰমিধাপি অপ্পনাৰারতো পুব্বে দ্ৰে তযো জৰনৰারা উপেক্খাসহগতাৰ পৰত্তন্তী’’তি ৰদন্তি. অপরিসেসন্তি সুৰিক্খম্ভিতন্তি কত্ৰা ৰিক্খম্ভনেন অনৰসেসং.
তথত্তাযাতি তথভাৰায পঠমজ্ঝানসমঙ্গিতায. সা পনস্স উপ্পাদনেন ৰা উপ্পন্নস্স সমাপজ্জনেন ৰা হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উপ্পাদনত্থায সমাপজ্জনত্থাযা’’তি. দ্ৰীসূতি নৰমদসমেসু সুত্তন্তেসু.
সুখিন্দ্রিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.