২. নালন্দসুত্তৰণ্ণনা

৩৭৮. দুতিযৰগ্গে পঠমসুত্তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি তং লঙ্ঘিত্ৰা ‘‘দুতিযে’’তি ৰুত্তং.

ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতোতি সম্বোধিযা সেট্ঠতরোতি অভিলক্খিতো. ভিয্যতরাভিঞ্ঞোতি সব্বসত্তেসু অধিকতরপঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘উত্তরিতরঞাণো’’তি. সম্মা অনৰসেসতো বুজ্ঝতি এতেনাতি সম্বোধীতি আহ – ‘‘সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে’’তি. নিপ্পদেসা গহিতাতি অনৰসেসা বুদ্ধগুণা গহিতা অগ্গমগ্গসিদ্ধিযাৰ ভগৰতো সব্বগুণানং সিদ্ধত্তা. ন কেৰলঞ্চ বুদ্ধানং, অথ খো অগ্গসাৰকপচ্চেকবুদ্ধানম্পি তংতংগুণসমিজ্ঝনং অগ্গমগ্গাধিগমেনেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰেপি অগ্গসাৰকা’’তিআদিমাহ.

অপরো নযো – পসন্নোতি ইমিনা পসাদস্স ৰত্তমানতা দীপিতাতি উপ্পন্নসদ্ধোতি ইমিনাপি সদ্ধায পচ্চুপ্পন্নতা পকাসিতাতি আহ – ‘‘এৰং সদ্দহামীতি অত্থো’’তি. অভিজানাতি অভিমুখভাৰেন সব্বঞ্ঞেয্যং জানাতীতি অভিঞ্ঞো, ভিয্যো অধিকো অভিঞ্ঞোতি ভিয্যোভিঞ্ঞো. সো এৰ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতরোতি ৰুত্তোতি আহ – ‘‘ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতো’’তি. দুতিযৰিকপ্পে পন অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞা, অভিৰিসিট্ঠা পঞ্ঞা. ভিয্যো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৰ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতরো. স্ৰাযং অস্স অতিসযো অভিঞ্ঞায ভিয্যোভাৰকতোতি আহ – ‘‘ভিয্যতরাভিঞ্ঞো ৰা’’তি. সম্বুজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অগ্গমগ্গঞাণঞ্চ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্বোধি নাম. তত্থ পধানৰসেন তদত্থদস্সনে পঠমৰিকপ্পো, পদট্ঠানৰসেন দুতিযৰিকপ্পো. কস্মা পনেত্থ অরহত্তমগ্গঞাণস্সেৰ গহণং, ননু হেট্ঠিমানিপি ভগৰতো মগ্গঞাণানি সৰাসনমেৰ যথাসকং পটিপক্খৰিধমনৰসেন পৰত্তানি. সৰাসনপ্পহানঞ্হি ঞেয্যাৰরণপ্পহানন্তি? সচ্চমেতং, তং পন অপরিপুণ্ণং পটিপক্খৰিধমনস্স ৰিপ্পকতভাৰতোতি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গঞাণে ৰা’’তি. সব্বন্তি সম্মাসম্বুদ্ধেন অধিগন্তব্বং সব্বং.

খাদনীযানং উল়ারতা সাতরসানুভাৰেনাতি আহ ‘‘মধুরে আগচ্ছতী’’তি. পসংসায উল়ারতা ৰিসিট্ঠভাৰেনাতি আহ – ‘‘সেট্ঠে’’তি. ওভাসস্স উল়ারতা মহন্তভাৰেনাতি ৰুত্তং – ‘‘ৰিপুলে’’তি. উসভস্স অযন্তি আসভী, ইধ পন আসভী ৰিযাতি আসভী. তেনাহ – ‘‘উসভস্স ৰাচাসদিসী’’তি. যেন গুণেন সা তংসদিসা, তং দস্সেতুং ‘‘অচলা অসম্পৰেধী’’তি ৰুত্তং. যতো কুতোচি অনুস্সৰনং অনুস্সৰো. ৰিজ্জাট্ঠানাদীসু কতপরিচযানং আচরিযানং তং তং অত্থং ঞাপেন্তী পৰেণী আচরিযপরম্পরা. কেৰলং অত্তনো মতিযা ‘‘ইতি কির এৰং কিরা’’তি পরিকপ্পনা ইতিকিরা. পিটকস্স গন্থস্স সম্পদানতো ভূততো তস্স গহণং পিটকসম্পদানং. যথাসুতানং অত্তানং আকারস্স পরিৰিতক্কনং আকারপরিৰিতক্কো. তথেৰস্স ‘‘এৰমেত’’ন্তি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. আগমাধিগমেহি ৰিনা কেৰলং অনুস্সুততো তক্কমগ্গং নিস্সায তক্কনং তক্কো. অনুমানৰিধিং নিস্সায গহণং নযগ্গাহো. যস্মা বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰা ভগৰতো অযং থেরস্স চোদনা থেরস্স চ সো অৰিসযো, তস্মা ‘‘পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিযা’’তি ৰুত্তং. সীহনাদো ৰিযাতি সীহনাদো. তংসদিসতা চস্স সেট্ঠভাৰেন, সো চেত্থ এৰং ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহনাদো’’তিআদিমাহ. উন্নাদযন্তেনাতি অসনিসদিসং করোন্তেন.

অনুযোগদাপনত্থন্তি অনুযোগং সোধাপেতুং. ৰিমদ্দক্খমঞ্হি সীহনাদং নদন্তো অত্থতো অনুযোগং সোধেতি নাম, অনুযুজ্ঝন্তো চ নং সোধাপেতি নাম. দাতুন্তি সোধেতুং. কেচি ‘‘দানত্থ’’ন্তি অত্থং ৰদন্তি, তং ন যুত্তং. ন হি যো সীহদানং নদতি, সো এৰ তত্থ অনুযোগং দেতীতি যুজ্জতি. নিঘংসনন্তি ৰিমদ্দনং. ধমমানন্তি তাপযমানং. তাপনঞ্চেত্থ গগ্গরিযা ধম্মাপনসীসেন ৰদতি.

সব্বে তেতি সব্বে তে অতীতে নিরুদ্ধে সম্মাসম্বুদ্ধে. তেনেতং দস্সেতি – যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং তৰ অভিনীহারতো ওরং সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং তাৰ সাৰকঞাণগোচরে ধম্মে পরিচ্ছিন্দন্তো মারাদযো ৰিয চ বুদ্ধানং লোকিযচিত্তাচারং ত্ৰং জানেয্যাসি. যে পন তে অব্ভতীতা, ততো পরতো ছিন্নৰটুমা ছিন্নপপঞ্চা পরিযাদিন্নৰট্টা সব্বদুক্খৰীতিৰত্তা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং সব্বেসম্পি তৰ সাৰকঞাণস্স অৰিসযভূতে ধম্মে কথং জানিস্সসীতি. তেনাতি সম্বোধিসঙ্খাতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অরহত্তমগ্গঞাণেন. এৰংসীলাতি তাদিসসীলা. সমাধিপক্খাতি সমাধি চ সমাধিপক্খা চ সমাধিপক্খা একদেসসরূপেকসেসনযেন. তত্থ সমাধিপক্খাতি ৰীরিযসতিযো তদনুগুণা চ ধম্মা ৰেদিতব্বা. ঝানসমাপত্তীসু যেভুয্যেন ৰিহারৰোহারো, ঝানসমাপত্তিযো সমাধিপ্পধানাতি ৰুত্তং ‘‘সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৰিহারো গহিতো’’তি.

যথা পন হেট্ঠা গহিতাপি সমাধিপঞ্ঞা পটিপক্খতো ৰিমুত্তত্তা ৰিমুচ্চন-সঙ্খাত-কিচ্চৰিসেস-দস্সনৰসেন ৰিমুত্তিপরিযাযেন পুন গহিতা ‘‘এৰংৰিমুত্তা’’তি, এৰং দিব্বৰিহারো দিব্বৰিহারৰিসেসদস্সনৰসেন পুন গহিতো ‘‘এৰংৰিহারী’’তি, তস্মা সব্বেসং সমাপত্তিৰিহারানং ৰসেনেত্থ অত্থো যুজ্জতীতি দট্ঠব্বং. ৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি ৰিমুচ্চিত্থাতি কত্ৰা. এস নযো সেসেসুপি. পটিপ্পস্সদ্ধন্তেতি পটিপ্পস্সম্ভনোসাপনেন. সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অসংসট্ঠত্তা ৰিমুত্তত্তা চ নিস্সরণৰিমুত্তি নিব্বানং.

অনাগতবুদ্ধানং পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো. তেন অতীতেসু তাৰ খন্ধানং ভূতপুব্বত্তা তত্থ সিযা ঞাণস্স সৰিসযে গতি, অনাগতেসু পন সব্বসো অসঞ্জাতেসু কথন্তি ইমমত্থং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতাপী’’তিআদি. ‘‘অত্তনো চেতসা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতা’’তি কস্মা ৰুত্তং? ননু অতীতানাগতে সত্তাহে এৰ পৰত্তং চিত্তং চেতোপরিযঞাণস্স ৰিসযো, ন ততো পরন্তি? নযিদং চেতোপরিযঞাণকিচ্চৰসেন ৰুত্তং, অথ খো পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসঞাণানং ৰসেন ৰুত্তং, তস্মা নাযং দোসো. ৰিদিতট্ঠানে ন করোতি সিক্খাপদেনেৰ তাদিসস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খিত্তত্তা সেতুঘাততো চ. কথং পন থেরো দ্ৰযসম্ভৰে পটিক্খেপমেৰ অকাসি, ন ৰিভজ্জ ব্যাকাসীতি আহ ‘‘থেরো কিরা’’তিআদি. পারং পরিযন্তং মিনোতীতি পারমী, সা এৰ ঞাণন্তি পারমিঞাণং, সাৰকানং পারমিঞাণং সাৰকপারমিঞাণং. তস্মিং সাৰকানং উক্কংসপরিযন্তগতে জাননে নাযমনুযোগো, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায জাননে. কেচি পন ‘‘সাৰকপারমিঞাণেতি সাৰকপারমিঞাণৰিসযে’’তি অত্থং ৰদন্তি, তথা সেসপদেসুপি. সীল…পে… সমত্থন্তি সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিঞাণসঙ্খাতানং কারণানং জাননসমত্থং. বুদ্ধসীলাদযো হি বুদ্ধানং বুদ্ধকিচ্চস্স পরেহি এতে বুদ্ধাতি জাননস্স চ কারণং.

অনুমানঞাণং ৰিয সংসযট্ঠিতং অহুত্ৰা ইদমিদন্তি যথাসভাৰতো ঞেয্যং ধারেতি নিচ্ছিনোতীতি ধম্মো, পচ্চক্খঞাণন্তি আহ ‘‘ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্সা’’তি. অনুএতীতি অন্ৰযোতি আহ ‘‘অনুযোগং অনুগন্ত্ৰা’’তি. পচ্চক্খসিদ্ধঞ্হি অত্থং অনুগন্ত্ৰা অনুমানঞাণস্স পৰত্তি ‘‘দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স অনুমান’’ন্তি ৰেদিতব্বা. ৰিদিতে ৰেদকম্পি ঞাণং অত্থতো ৰিদিতমেৰ হোতীতি ‘‘অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৰিদিতো’’তি ৰুত্তং. ৰিদিতোতি ৰিদ্ধো পটিলদ্ধো, অধিগতোতি অত্থো. অপ্পমাণোতি অপরিমাণো মহাৰিসযত্তা. তেনাহ ‘‘অপরিযন্তো’’তি. তেনাতি অপরিযন্তত্তা. তেন ৰা অপরিযন্তেন ঞাণেন. এতেন থেরো যং যং অনুমেয্যমত্থং ঞাতুকামো হোতি, তত্থ তত্থ তস্স অসঙ্গমপ্পটিহতং অনুমানঞাণং পৰত্তেতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সো ইমিনা’’তিআদি. তত্থ ইমিনাতি ইমিনা কারণেন.

পাকারস্স থিরভাৰং উদ্ধমুদ্ধং আপেতীতি উদ্ধাপং, পাকারমূলং. আদি-সদ্দেন পাকারদ্ৰারবন্ধপরিখাদীনং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পচ্চন্তে ভৰং পচ্চন্তিমং. পণ্ডিতদোৰারিকট্ঠানিযং কত্ৰা থেরো অত্তানং দস্সেতীতি দস্সেন্তো ‘‘একদ্ৰারন্তি কস্মা আহা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি.

যস্সা পঞ্ঞায ৰসেন পুরিসো পণ্ডিতোতি ৰুচ্চতি, তং পণ্ডিচ্চন্তি আহ – ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো’’তি. তংতংইতিকত্তব্বতাসু ছেকভাৰো ব্যত্তভাৰো ৰেয্যত্তিযং. মেধতি অঞ্ঞাণং হিংসতি ৰিধমতীতি মেধা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৰী. ঠানে ঠানে উপ্পত্তি এতিস্সা অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকা, ঠানসো উপ্পজ্জনপঞ্ঞা. অনুপরিযাযন্তি এতেনাতি অনুপরিযাযো, সো এৰ পথোতি অনুপরিযাযপথো, পরিতো পাকারস্স অনুযাযনমগ্গো. পাকারভাগা সম্বন্ধিতব্বা এত্থাতি পাকারসন্ধি, পাকারস্স ফুল্লিতপদেসো. সো পন হেট্ঠিমন্তেন দ্ৰিন্নম্পি ইট্ঠকানং ৰিগমেন এৰং ৰুচ্চতীতি আহ – ‘‘দ্ৰিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠান’’ন্তি. ছিন্নট্ঠানন্তি ছিন্নভিন্নপদেসং, ছিন্নট্ঠানং ৰা. তঞ্হি ‘‘ৰিৰর’’ন্তি ৰুচ্চতি. কীলিট্ঠন্তি মলীনং. উপতাপেন্তীতি কিলেসপরিল়াহেন সন্তাপেন্তি. ৰিবাধেন্তীতি পীল়েন্তি. উপ্পন্নায পঞ্ঞায নীৰরণেহি ন কিঞ্চি কাতুং সক্কাতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তী’’তি. তস্মাতি পচ্চযূপঘাতেন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তাতি চতুব্বিধাযপি সতিপট্ঠানভাৰনায সম্মদেৰ ঠপিতচিত্তা অপ্পিতচিত্তা. যথাসভাৰেন ভাৰেত্ৰাতি যাথাৰতো সম্মদেৰ যথা পটিপক্খা সমুচ্ছিজ্জন্তি, এৰং ভাৰেত্ৰা.

পুরিমনযে সতিপট্ঠানানি বোজ্ঝঙ্গা চ মিস্সকা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞথা ৰত্তুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. মিস্সকাতি সমথৰিপস্সনামগ্গৰসেন মিস্সকা. ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তাতি পঠমং ৰুত্তত্তা সতিপট্ঠানেসু ৰিপস্সনং গহেত্ৰা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰাতি ৰুত্তত্তা মগ্গপরিযাপন্নানংযেৰ চ নেসং নিপ্পরিযাযবোজ্ঝঙ্গভাৰতো তেসু চ অধিগতমেৰ হোতীতি বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দরো পঞ্হো ভৰেয্যা’’তি মহাসিৰত্থেরো আহ. ন পনেৰং গহিতং পোরাণেহীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. থেরোতি সারিপুত্তত্থেরো.

তত্থাতি তেসু পচ্চন্তনগরাদীসু. নগরং ৰিয নিব্বানং তদত্থিকেহি উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ পরিস্সযরহিতসুখাধিগমট্ঠানতো. পাকারো ৰিয সীলং তদুপগতানং পরিতো আরক্খভাৰতো. অনুপরিযাযপথো ৰিয হিরী সীলপাকারস্স অধিট্ঠানভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পরিযাযপথোতি খো ভিক্খু হিরিযা এতং অধিৰচন’’ন্তি. দ্ৰারং ৰিয অরিযমগ্গো নিব্বাননগরপ্পৰেসনে অঞ্জসভাৰতো. পণ্ডিতদোৰারিকো ৰিয ধম্মসেনাপতি নিব্বাননগরং পৰিট্ঠপৰিসনকানং সত্তানং সল্লক্খণতো. দিন্নোতি দাপিতো, সোধিতোতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.